Startnotitie Islamitische begraafplaats.pdf
Tekst van het document
Startnotitie Islamitische begraafplaats november 2020
1
Inhoud 0.
1.
2.
3.
4.
5.
Conclusies........................................................................................................................................4 0.1
Resultaten van de verkenning .................................................................................................4
0.2
Uitgangspunten .......................................................................................................................5
Inleiding ...........................................................................................................................................7 1.1
Opdracht..................................................................................................................................7
1.2
Aanleiding................................................................................................................................7
1.3
Doel .........................................................................................................................................7
1.4
Werkwijze ................................................................................................................................8
1.5
Leeswijzer ................................................................................................................................8
De context .......................................................................................................................................9 2.1
Gemeentelijke en bijzondere begraafplaatsen .....................................................................10
2.2
De behoefte aan een Islamitische begraafplaats in Utrecht .................................................10
2.3
Eeuwigdurende grafrust in relatie tot een graf voor onbepaalde tijd...................................11
2.4
Islamitische grafvelden op de algemene begraafplaatsen in Utrecht ...................................12
2.5
Dossier Hamlaan....................................................................................................................13
2.6
De Wet op de Lijkbezorging...................................................................................................13
Externe verkenning........................................................................................................................15 3.1
Resultaten uit de verkennende overleggen namens de moslimgemeenschap .....................16
3.2
Resultaten uit verkend overleg namens de Chinese gemeenschap ......................................17
3.3
Overige belanghebbenden ....................................................................................................18
3.4
Situatie bij andere gemeenten ..............................................................................................18
Interne verkenning ........................................................................................................................20 4.1
Structureel contact gemeente – moslimorganisaties............................................................20
4.2
Behoefte aan grond...............................................................................................................21
4.3
Uitgifte van gemeentegrond .................................................................................................21
4.4
Potentiële locaties .................................................................................................................22
4.4.1
Locatie Hamlaan ............................................................................................................22
4.4.2
Locatie begraafplaats Tolsteeg ......................................................................................23
4.4.3
Locatie begraafplaats Soestbergen ...............................................................................24
4.4.4
Locatie begraafplaats Kovelswade ................................................................................24
4.4.5
Locatie begraafplaats Daelwijck ....................................................................................24
Uitgangspunten .............................................................................................................................25
BIJLAGE A:
De begraafplaatsen in gemeente Utrecht .....................................................................27
BIJLAGE B:
Processtappen behoefte aan Islamitische begraafplaats ..............................................29 2
BIJLAGE C:
Kenmerken islamitische begraving en begraafplaats ....................................................37
BIJLAGE D:
Begraaf(plaatsen)beleid gemeente Utrecht ..................................................................39
BIJLAGE E:
Procesverloop Hamlaan.................................................................................................40
BIJLAGE F:
Wet op de Lijkbezorging ................................................................................................42
BIJLAGE G:
De initiatiefnemers en de Utrechtse moslimgemeenschap ..........................................47
G1.
Aantal moslims in gemeente Utrecht....................................................................................47
G2.
Aantal overleden moslims uit gemeente Utrecht per jaar ....................................................47
G3.
Stichting BIBIN .......................................................................................................................48
G4.
SMUO ....................................................................................................................................48
G5.
De moskeeën in Utrecht........................................................................................................49
BIJLAGE H:
Projectbrief en Intentieverklaringen SMUO en partners...............................................51
BIJLAGE I:
Introductie en Ondernemersplan BIBIN ............................................................................52
BIJLAGE J:
Situatie bij andere gemeenten ......................................................................................53
3
0. Conclusies 0.1
Resultaten van de verkenning
De gemeente Utrecht heeft in het voorjaar van 2020 meerdere verzoeken ontvangen om een Islamitische begraafplaats te helpen realiseren. Op 23 juni 2020 heeft het college het besluit genomen een startnotitie op te stellen met daarin de resultaten van een verkenning naar de mogelijkheden om een islamitische begraafplaats in gemeente Utrecht te realiseren. Door het uitvoeren van een verkenning en het opstellen van deze startnotitie heeft de gemeente Utrecht een proactieve houding aangenomen in het verzoek. Er zijn maar 2 Islamitische begraafplaatsen in Nederland en door de corona-maatregelen is de al lang gekoesterde wens urgent geworden. De voornaamste reden om te kunnen beschikken over een Islamitische begraafplaats is eeuwige grafrust. Daarnaast zijn de beschikking over een eigen locatie (waar alleen moslims zijn begraven), lage kosten en het kunnen uitoefenen van rituelen van belang. De gemeente Utrecht biedt al de mogelijkheid een graf voor zeer lange termijn (voor ‘onbepaalde tijd’) in stand te houden, maar hier zijn wel blijvende verantwoordelijkheden en relatief hoge kosten aan verbonden voor de rechthebbende. Door deze langdurige eigen verantwoordelijkheid schuilt er blijvend het risico dat het graf op enig moment wordt geruimd. Door de genoemde proactieve houding is door de gemeente gekeken naar mogelijke locaties voor een Islamitische begraafplaats.
Het is, vanwege de schaars beschikbare grond in de gemeente Utrecht, namelijk niet waarschijnlijk dat de initiatiefnemers zelf in de gelegenheid zijn om daarvoor particuliere grond te kopen en aansluitend een proces van verzoek tot bestemmingswijziging te laten doorlopen. De initiatiefnemers hadden in eerste instantie de locatie Hamlaan voor ogen, omdat de gemeente daar in 2014/ 2015 het voornemen had een (algemene) begraafplaats te realiseren. De locatie Hamlaan heeft de bestemming begraafplaats, maar is niet als zodanig in gebruik en heeft er ook niet de vereiste technische voorzieningen voor. Op de algemene begraafplaats Tolsteeg is, onder de huidige omstandigheden van de westerse begraafcultuur, een terreindeel structureel niet meer in gebruik. Dit terrein is technisch beschikbaar te maken om het voor zeer lange tijd in gebruik te nemen of geven als Islamitische begraafplaats. Enkele basisvoorzieningen zijn namelijk al beschikbaar. Door deze huidige ‘leegstand’ op te heffen voldoet de gemeente bovendien aan haar algemene maatschappelijke opgave om beschikbare voorzieningen duurzaam en doelmatig te gebruiken. De ontvangen verzoeken vanuit de moslimgemeenschap zijn afkomstig van twee partijen, dat is enerzijds BIBIN en anderzijds SMUO + partners. BIBIN is een landelijk actieve stichting die de belangen van alle Soennitische moslims in Nederland behartigt.
SMUO bestaat uit een samenwerkingsverband van moskeeën en is daarbij een partnerschap aangegaan met andere Islamitische organisaties. SMUO behartigt ten eerste de belangen van de Soennitische moslims in de gemeente Utrecht en zo mogelijk van de moslims uit de regio (aangrenzende gemeenten). Deze twee partijen, BIBIN en SMUO + partners, werken niet samen en wensen dat ook niet te doen. Er is op dit moment nog geen concreet plan uitgewerkt of aan de gemeente voorgelegd. Er kan daarom nog geen uitspraak worden gedaan of de realisatie van een eigen Islamitische begraafplaats haalbaar is. Maar kansrijk wordt de ontwikkeling wel geacht, omdat het draagvlak en de achterban vanuit de moslimgemeenschap als voldoende groot wordt beschouwd. Er zijn momenteel twee Islamitische begraafplaatsen in Nederland. De twee gemeentes in Nederland waar deze zijn, gemeente Almere (sinds 2007) en gemeente Tynaarlo (in 2020 in gebruik genomen), 4
constateren dat hierop moslims uit heel Nederland (en incidenteel uit België en Duitsland) worden begraven en dat daardoor de twee begraafplaatsen in een (te) hoog tempo volraken. Op dit moment wordt er ook onderzoek gedaan, of zijn er al eerste stappen gezet, om gehoor te geven aan de oproep van de moslimgemeenschap door ten minste de gemeenten Amersfoort, Amsterdam, Arnhem, Den Haag en Rotterdam. De beleidslijn van de gemeente Utrecht is dat het geen grond verkoopt, maar langdurige uitgifte in erfpacht is wel een mogelijkheid. Erfpacht is het recht op het ‘vol genot’ op het onroerend goed van een ander. Voor dat recht moet de erfpachter een vergoeding (canon) betalen aan de eigenaar. Voor deze grond wordt de canon eeuwigdurend afgekocht. De verkenning van de wettelijke kaders beperkt zich in deze startnotitie tot de wet op de lijkbezorging. Deze wet verleent een ‘kerkgenootschap’ - dat is de term die de wet gebruikt - van oudsher meer rechten en mogelijkheden om een eigen begraafplaats te realiseren en te exploiteren dan een niet-kerkgenootschap. Het genoemde beschikbare terreindeel op Tolsteeg heeft een netto begraafcapaciteit waar de Utrechtse moskeeën (in de zin van kerkgenootschappen) conform de wet op de lijkbezorging1 voor in aanmerking komen.
0.2
Uitgangspunten
Op basis van de resultaten van de verkenning zijn hieronder enkele uitgangspunten geformuleerd waarop de Islamitische begraafplaats kan worden gerealiseerd. Deze zullen in de verdere uitwerking van de te nemen stappen nog moeten worden getoetst op juistheid, volledigheid en juridische haalbaarheid.
Beoogd houder (exploitant) De wet op de lijkbezorging gebruikt de term ‘houder’ voor de exploitant van een begraafplaats. a. De houder heeft een aantoonbaar diepgeworteld netwerk en maatschappelijke relevantie in de gemeente Utrecht; b. Het initiatief dient aantoonbaar gedragen te worden door de Utrechtse islamitische gemeenschap; c. De houder is bij voorkeur een ‘kerkgenootschap’ of, in lijn met de geest van de wet op de lijkbezorging, een religieuze organisatie; d. De houder heeft geen commercieel belang en past geen verdienmodel toe; e. De houder heeft een aantoonbaar transparant, door de overheid toetsbaar, en solide financieel beleid om de begraafplaats te exploiteren.
Locatie f.
De beoogde locatie voor de Islamitische begraafplaats is een daarvoor beschikbaar deel op de algemene begraafplaats Tolsteeg; g. De beoogde locatie wordt uitgeven in erfpacht.
1 De eerste zin van artikel 38 van de wet op de lijkbezorging luidt: “Een kerkgenootschap is gerechtigd tot het hebben van één of meer
kerkelijke begraafplaatsen tot een zodanige uitgestrektheid, als overeenkomt met een redelijk deel van de grond, welke in de gemeente voor begraafplaatsen bestemd is.”
5
Lokale voorziening h. De houder behartigt de belangen van de moslims die woonachtig zijn binnen de gemeente Utrecht; i. De gemeente spreekt de voorkeur uit dat de houder geen onderscheid maakt in Islamitische stroming of land van herkomst en dat geen moslim uit de gemeente Utrecht wordt uitgesloten; j. De houder zet zich in om langdurig te voorzien in voldoende begraafcapaciteit zodat ook komende moslimgeneraties in de gemeente Utrecht gebruik kunnen maken van de Islamitische begraafplaats.
Uitwerkingsplan k. De gemeente stelt in een co-creatie met de beoogd houder een uitwerkingsplan op; l. In het uitwerkingsplan worden afspraken gemaakt over hoe wordt omgegaan met, of invulling gegeven wordt aan, de volgende aspecten: - De inrichting en de fysieke begrenzing van de Islamitische begraafplaats; - Het beheer en het onderhoud van de Islamitische begraafplaats; - De voorbereiding en de fysieke uitvoering van de uitvaartwerkzaamheden; - Het contact en de communicatie met de doelgroep en de omliggende buurt; - De verantwoordelijkheid over de duur van de aangeboden termijn van grafrust; - De uitvoering van de administratieve taken; - De verdeling en de dekking van de eenmalige en structurele kosten; - De financiële zelfstandigheid van de houder; - De situatie op de lange termijn waarin door de houder eventueel niet meer kan worden voldaan aan de uitvoering van afspraken, verplichtingen en/ of exploitatie. m. De afspraken tussen de gemeente en de houder zijn in beginsel gebaseerd op een groeimodel, waarin: - De houder steeds meer groeit naar zelfstandigheid en de gemeente steeds meer ‘loslaat’; - De mogelijkheid er is om tussentijds te evalueren en bij te sturen, bijvoorbeeld wanneer toekomstige generaties van de doelgroep andere eisen of wensen heeft; - De afstemming groeit in efficiency, verwachtingen en probleem-signalerend en probleemoplossend vermogen.
6
1. Inleiding 1.1
Opdracht
De opdracht tot het opstellen van deze startnotitie komt voort uit een collegebesluit van 23 juni 2020, te weten: het college besluit een startnotitie op te stellen, waarin de mogelijkheden, belangen en randvoorwaarden voor het realiseren van een islamitische begraafplaats in eigen beheer in Utrecht verder worden verkend en waarin tenminste de volgende elementen aan bod komen: • • • •
De wettelijke kaders; De haalbaarheid van een initiatief; Locatieonderzoek bestaande en nieuwe locaties; De rol van de gemeente in de periode na de besluitvorming over de startnotitie.
In het bijbehorende collegeadvies zijn daarbij de volgende uitgangspunten opgenomen: • • • •
1.2
De gemeente wil zich breed laten informeren over de wensen van de initiatiefnemers; De particuliere en publieke belangen dienen inzichtelijk te worden gemaakt; Voorwaarde is dat initiatieven aantoonbaar gedragen worden door de Utrechtse islamitische gemeenschap; De diverse scenario’s voor het bepalen van potentiële locaties dienen te worden overwogen. De specifieke variant wordt uitgewerkt waarbij mogelijk gebruik wordt gemaakt van ontstane ruimte op de algemene begraafplaatsen.
Aanleiding
De aanleiding voor het opstellen van de startnotitie zijn de verzoeken die de gemeente Utrecht heeft ontvangen om medewerking te verlenen aan het realiseren van een bijzondere, Islamitische, begraafplaats2. Deze behoefte geldt landelijk; veel grote gemeenten hebben in het begin van 2020 min of meer gelijktijdig een dergelijk verzoek ontvangen. Het verzoek is door meerdere en diverse initiatiefnemers ingediend die allen handelen in het belang van ‘de moslimgemeenschap’. Op dit moment zijn er twee particuliere Islamitische begraafplaatsen in Nederland3. De behoefte binnen de moslimgemeenschap om te beschikken over (eigen) Islamitische begraafplaatsen is er al jaren, maar deze is recent sterk toegenomen door de coronacrisis. Door de coronamaatregelen was (is) het namelijk niet mogelijk om een stoffelijk overschot naar het land van herkomst, dit zijn hoofdzakelijk Turkije en Marokko, te vliegen en daar te begraven. Door de coronacrisis is het voor moslims om in Nederland te worden begraven dus niet meer een keuze, maar een noodzaak.
1.3
Doel
Het doel van deze startnotitie is ten eerste om uitvoering te geven aan het collegebesluit van 23 juni 2020. De startnotitie bestaat uit de resultaten van de verkenning naar de huidige situatie, de essentie
2 In Nederland kennen we twee soorten begraafplaatsen: ‘algemene begraafplaatsen’ in eigendom en beheer van een gemeente
(gemeente Utrecht heeft 4 algemene begraafplaatsen) en ‘bijzondere begraafplaatsen’, dit zijn particuliere begraafplaatsen in gebruik bij stichtingen, kerken en (adellijke) families. 3 1 in Zuidlaren (Drenthe), in eigendom en beheer van BIBIN; en 1 in Almere, in eigendom en beheer van Stichting Almeerse Moslims Ar Raza.
7
van de behoefte, de mogelijkheden om gehoor te geven aan het verzoek, de wettelijke kaders en het gemeentelijk beleid. Uit die resultaten volgt een advies voor mogelijke vervolgstappen.
1.4
Werkwijze
Om tot deze startnotitie te komen is een aantal deelonderzoeken uitgevoerd, waarbij onder meer een onderzoek is uitgevoerd en juridische standpunten zijn verkend naar de wet- en regelgeving, naar de huidige situatie van de Utrechtse begraafplaatsen en naar de essentie van de behoefte aan een Islamitische begraafplaats. Er is een interne, ambtelijke, verkenning uitgevoerd naar de onderwerpen bestemmingsplannen, grondbeleid, grondwaarde, juridische zaken en begraafplaatsenbeheer. En tot slot is er vooral een externe verkenning uitgevoerd, door gesprekken te voeren met de initiatiefnemers en met een aantal (grote) gemeenten die ook het verzoek tot het realiseren van een Islamitische begraafplaats hebben ontvangen. Dit onderzoek is uitgevoerd in de periode juli tot en met november 2020.
1.5
Leeswijzer
Na dit inleidende hoofdstuk, volgt in hoofdstuk 2 een uiteenzetting van de context. Het is het resultaat van een dossieronderzoek naar de achtergrond van de behoefte, de huidige situatie van Islamitisch begraven, de wet op de lijkbezorging en een verdiepingsslag in het aspect eeuwigdurende grafrust. In hoofdstuk 3 zijn de opzet en de resultaten van de externe verkenning opgenomen. Belangrijkste onderdeel daarvan zijn de gevoerde gesprekken met de mosliminitiatiefnemers. In hoofdstuk 4 zijn de resultaten van de interne verkenning behandeld. Dit hoofdstuk gaat onder meer in op het grondbeleid van de gemeente en de potentiële locaties voor een Islamitische begraafplaats. Tot slot zijn in hoofdstuk 5 op basis van de bevindingen in de voorafgaande hoofdstukken uitgangspunten opgesteld om zo mogelijk te komen tot de realisatie van een Islamitische begraafplaats in de gemeente Utrecht. Omdat het onderzoek betrekking heeft op een brede verkenning, waarin veel informatie is verzameld, en om de leesbaarheid van deze notitie te bevorderen, begint elk volgend hoofdstuk met een samenvattende opsomming van de bevindingen en sluit deze notitie af met een groot aantal (en soms uitgebreide) bijlagen.
8
2. De context In dit hoofdstuk zijn de resultaten van het dossieronderzoek opgenomen. Deze resultaten schetsen de context van de behoefte aan een particuliere begraafplaats, de wettelijke mogelijkheden daartoe en de huidige situatie rond de Utrechtse algemene en bijzondere begraafplaatsen. De voor dit hoofdstuk gebruikte bronnen zijn de wet op de lijkbezorging, de website Uitvaart.nl, artikelen in het vakblad De Begraafplaats van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB), de websites van de initiatiefnemers en hun samenwerkingsverbanden, een aantal meer algemene websites van Islamitische organisaties en opgevraagde gegevens bij de gemeentelijke begraafplaatsbeheerders en overige gemeentelijke informatie.
De bevindingen in dit hoofdstuk zijn: -
De gemeente Utrecht heeft meerdere verzoeken ontvangen om een Islamitische begraafplaats te realiseren. Er zijn momenteel maar twee Islamitische begraafplaatsen in Nederland en door de corona-maatregelen is de al lang gekoesterde wens urgent geworden.
-
Door het uitvoeren van een verkenning en het laten opstellen van deze startnotitie heeft de gemeente Utrecht een proactieve houding aangenomen.
-
De wet op de lijkbezorging (de ‘begraafplaatsenwet’) voorziet om historische reden specifiek in de mogelijkheid om een dergelijk verzoek te realiseren. Vooral ‘kerkgenootschappen’ hebben specifieke rechten en mogelijkheden.
-
De belangrijkste reden van het verzoek om een Islamitische begraafplaats is de wens om te kunnen voorzien in eeuwige grafrust. De uitleg hiervan is niet eenduidig; er is verschil tussen de enerzijds juridische en de beheertechnische interpretatie en anderzijds de religieuze wens of noodzaak.
-
Gemeente Utrecht biedt al de mogelijkheid een graf voor zeer lange termijn (voor ‘onbepaalde tijd’) in stand te houden. Hier zijn wel blijvende verantwoordelijkheden aan verbonden voor de rechthebbende.
-
Op twee van de vier gemeentelijke begraafplaatsen in Utrecht zijn er Islamitische grafvelden, maar daarop is de gemeentelijke regelgeving (verordening) van toepassing en er wordt door de moslims relatief weinig gebruik gemaakt van het grafrecht voor onbepaalde tijd.
-
Het is niet de taak van de (lokale) overheid om er naar te streven een graf zo lang mogelijk in stand te houden. Er moet daarin een afweging worden gemaakt voor duurzaam en doelmatig gebruik van schaarse ruimte.
-
Begraafplaatsen hebben een zeer lang grondgebruik (zo mogelijk voor honderden jaren) en niet eerder dan dat een begraafplaats juridisch gesloten is verklaard en er geen grafrechten meer zijn, kan de grond een andere bestemming of een ander gebruik krijgen. Begraafplaatsgrond dient daarom duurzaam en doelmatig te worden beheerd en gebruikt.
-
De gemeente Utrecht heeft vier algemene begraafplaatsen en daarnaast is er de ‘locatie Hamlaan’, die wel de bestemming begraafplaats heeft nu maar geen begraafplaats ís.
9
2.1
Gemeentelijke en bijzondere begraafplaatsen
Er zijn in Nederland, bij wet, twee soorten begraafplaatsen: -
gemeentelijke begraafplaatsen, ook vak aangeduid als algemene begraafplaatsen, in eigendom en gebruik van een gemeente, en ‘bijzondere begraafplaatsen’, ook wel particuliere begraafplaatsen genoemd, in gebruik bij een stichting, (adellijke) familie of een kerkgenootschap. De katholieke, protestantse en bijvoorbeeld Joodse begraafplaatsen zijn dus bijzondere begraafplaatsen.
Er zijn in Nederland circa 4.300 begraafplaatsen in gebruik. Deze zijn als volgt onderverdeeld: -
1.500 gemeentelijke begraafplaatsen; 1.300 Katholieke begraafplaatsen; 940 Protestantse begraafplaatsen; 310 niet kerkelijke particuliere begraafplaatsen (van bijvoorbeeld stichtingen); 240 Joodse begraafplaatsen; 2 Islamitische begraafplaatsen4.
In bijlage A is een overzicht opgenomen van de tien begraafplaatsen in de gemeente Utrecht. Vier daarvan zijn gemeentelijk en zes zijn particulier (drie Rooms Katholieke, twee Protestantse en een Joodse).
2.2
De behoefte aan een Islamitische begraafplaats in Utrecht
De gemeente heeft recent, gerelateerd aan de gevolgen van de coronacrisis, meervoudig het verzoek ontvangen om hulp bij het realiseren van een Islamitische begraafplaats in Utrecht. Daarbij dient vooropgesteld te worden dat tot op heden nog geen concreet gedetailleerd initiatiefvoorstel of uitvoeringsplan is uitgewerkt. In bijlage B is een uitvoerig en chronologisch overzicht opgenomen van de processtappen tot op heden. In 2014 is voor zover bekend voor het eerst door een particuliere partij, te weten BIBIN5, concreet aangegeven dat er behoefte is aan een Islamitische begraafplaats in gemeente Utrecht. Dit was ten tijde van het gevoerde ontwikkelproces Hamlaan. In paragraaf 2.5 is het dossier Hamlaan verwoord. De essentie van de behoefte aan een eigen Islamitische begraafplaats bestaat uit de volgende onderdelen:
Het belangrijkste aspect is eeuwigdurende grafrust (meer hierover in paragraaf 2.3). Daarnaast dient het begraven en in stand houden van het graf ‘betaalbaar’ te zijn, hiermee wordt bedoeld dat naar het oordeel van de initiatiefnemers de tarieven die de gemeente Utrecht hanteert te hoog zijn. Tot slot dienen naar eigen behoefte de noodzakelijke rituelen te kunnen worden uitgevoerd. Er is behoefte aan zelfbeschikking en deze is het best gewaarborgd bij het in eigendom hebben van de begraafplaats. Eigendom kan hiermee niet als doel maar als middel worden beschouwd om de bovenvermelde belangen te realiseren.
In bijlage C zijn meer uitvoerig de kenmerken van Islamitisch begraven en Islamitische begraafplaatsen opgenomen. 4 Daarnaast zijn er op circa 70 van de bovengenoemde begraafplaatsen Islamitische grafvelden. 5 stichting Bijzondere Islamitische Begraafplaatsen In Nederland.
10
2.3
Eeuwigdurende grafrust in relatie tot een graf voor onbepaalde tijd
Door de moslimgemeenschap is kenbaar gemaakt dat ‘eeuwigdurende grafrust’ een zeer belangrijk gegeven en het belangrijkste argument om te beschikken over een eigen begraafplaats is. Er is vaak spraakverwarring over de betekenis en de praktische interpretatie van de veel gebruikte termen eeuwigdurende grafrust, eeuwigdurende grafrechten en een graf(recht) voor onbepaalde tijd.
Eeuwigdurend Onder eeuwigdurende grafrust wordt verstaan dat een graf nooit (bewust) wordt geruimd door menselijk handelen. Er is dan de intentie om het stoffelijk overschot voor altijd ongemoeid te laten. Vaak wordt hierbij ook de term eeuwigdurend grafrecht gebruikt (een vermeend recht om eeuwigdurende grafrust aan te bieden of te garanderen). Niet alleen moslims hebben deze behoefte, ook binnen andere (geloofs-)gemeenschappen zoals bij Joden, Alevieten, Bahá’í, Noachieten en streng gereformeerden is dit het (gewenste) uitgangspunt bij begraven. De wet op de lijkbezorging kent de termen eeuwigdurende grafrust of eeuwigdurend grafrecht echter niet. Geen enkele begraafplaatseigenaar of -beheerder, van de gemeente of van een particulier, kan in juridische zin of in de praktijk op voorhand eeuwigheid garanderen. Iets oneindig in stand houden is rationeel beschouwd namelijk niet reëel. Een begraafplaats kan namelijk deze maatschappelijke bestemming verliezen, door bijvoorbeeld onteigening bij een grootschalig infrastructureel project. Ook in de Wet op de Ruimtelijke Ordening bestaat niet de mogelijkheid om een eeuwige bestemming op grond toe te passen. De gemeenteraad dient in de gelegenheid te zijn om een bestemming te wijzigen. Dit geldt dus ook voor particuliere en gemeentelijke begraafplaatsen.
Zo lang mogelijk Wanneer de beheerder van een (gemeentelijke of particuliere) begraafplaats niet de intentie wil hebben om een graf te ruimen, en er dus de gelegenheid wordt geboden om het graf zo lang mogelijk in stand te houden, dan biedt de wet op de lijkbezorging daarvoor de volgende drie mogelijkheden: 1. Er kunnen grafrechten voor onbepaalde tijd worden verleend voor een particulier graf. Met een grafrecht voor onbepaalde tijd is aangegeven dat bij de uitgifte van het graf (nog) geen einddatum is vastgelegd6. Gemeente Utrecht biedt deze mogelijkheid al (zie paragraaf 2.4 en bijlage D). 2. Er kunnen grafrechten voor bepaalde tijd worden verleend voor een particulier graf (bijvoorbeeld voor 20 jaar) en deze grafrechten kunnen dan telkens aansluitend worden verlengd (met bijvoorbeeld 10 jaar). Deze mogelijkheid tot verlengen is wettelijk vastgelegd. 3. Er kan worden begraven in een algemeen graf en gebruik worden gemaakt van de mogelijkheid dat de wet daarvoor geen voorschriften of beperkingen kent voor de maximale duur van de termijn van uitgifte.
6 Vergelijk dit bijvoorbeeld met een huurcontract of een arbeidscontract voor onbepaalde tijd.
11
Er zijn in de praktijk wel voorwaarden verbonden om op deze wijzen een graf en/ of grafbedekking zo lang mogelijk in stand te houden: a. Er moet bij de begraafplaatsbeheerder (in geval van 1 en 2) een levende rechthebbende bekend zijn. b. De grafbedekking mag niet worden verwaarloosd. In paragraaf 2.4 is opgenomen hoe de huidige regelgeving hierover in de gemeente Utrecht is vastgelegd.
Wat zijn de redenen om (in Nederland) een graf te ruimen? De hedendaagse westerse begraafcultuur is er op gericht om stoffelijke overschotten te begraven (of cremeren) omwille van de volksgezond, waarbij het lijk zich veilig en uit het zicht ontbindt. Daarnaast is de locatie van de begraving of bijzetting een plek om te bezoeken en om te gedenken. Deze begraafcultuur is er daarmee dus niet primair op gericht om een graf zo lang mogelijk te behouden7. Wanneer er geen aantoonbare belangstelling meer is voor een graf, dan wordt het graf op een algemene begraafplaats doorgaans geruimd. Deze belangstelling is aantoonbaar wanneer er een levende rechthebbende is (een aanspreekpunt voor de beheerder) en/ of wanneer de grafbedekking niet structureel is verwaarloosd. De redenen dat er wettelijke argumenten zijn om een graf te kunnen ruimen zijn:
2.4
Het ruimtegebruik in Nederland is schaars en dient duurzaam en doelmatig te zijn. Daarin past het niet om er naar te streven elk graf voor altijd in stand te willen houden. Het moet te allen tijde duidelijk zijn wie zorg draagt voor de inspanning en de kosten van instandhouding van een graf. Deze verantwoordelijkheid ligt in beginsel bij de nabestaanden.
Islamitische grafvelden op de algemene begraafplaatsen in Utrecht
In Utrecht zijn op de gemeentelijke begraafplaatsen Kovelswade (sinds 1985) en Daelwijck (sinds 2019) islamitische grafvakken. Het is daarop mogelijk om invulling te geven aan islamitische rituelen en gebruiken. De graven liggen bijvoorbeeld in de voor moslims gewenste richting, op de grafvakken staat een bord met een islamitische gebedstekst, er is op verzoek meestal sprake van begraven kort na het overlijden, er wordt ruimte geboden aan het zelf in het graf leggen van de overledene en de nabestaanden mogen het graf zelf sluiten met medewerking van de begraafplaatsmedewerkers. De bij een eventuele ruiming vrijkomende stoffelijke resten worden overgebracht naar een speciaal islamitisch verzamelgraf op de begraafplaats. De totale capaciteit graven, al dan niet in gebruik, op de twee Islamitische grafvelden op de begraafplaatsen Kovelswade en Daelwijck bedraagt 961 (respectievelijk 744 en 217). Hiervan zijn er momenteel 515 in gebruik, dan wel nog 446 beschikbaar voor gebruik8.
7 Met als uitzondering hierop de behoefte om een graf te behouden om cultuurhistorische reden (een kenmerkende grafbedekking of een
kenmerkend persoon). 8 Dit is vanzelfsprekend een momentopname. De hoeveelheid graven in gebruik bestaat uit 4 typen graven: met grafrecht voor bepaalde tijd, grafrecht voor onbepaalde tijd, algemeen graf en sinds 2012 het graf voor ‘veel te vroeg geboren kinderen’ (minder dan 24 weken gedragen, deze vallen buiten de context van de wet op de lijkbezorging).
12
De vigerende gemeentelijke regelgeving9 voorziet in de volgende mogelijkheden om een graf zo lang als gewenst in stand te houden: 1.
2.5
Er dient een grafrecht te worden aangevraagd. Dat kan: a. Ten eerste voor de duur van 10 jaar en daarna kan het tijdig door de rechthebbende telkens worden verlengd met een termijn van 5 of 10 jaar. Dit betekent dat de rechthebbende aan de volgende voorwaarden moet voldoen: Hij/ zij moet zelf tijdig telkens verlengen; Er moet continu een (opvolgende) rechthebbende zijn. b. Een grafrecht voor onbepaalde tijd zijn. Dit recht hoeft dus niet te worden verlengd. Bij deze mogelijkheid dient de rechthebbende dus alleen aan de volgende voorwaarde te voldoen: Er moet continu een (opvolgende) rechthebbende zijn.
Dossier Hamlaan
De locatie Hamlaan neemt in dit dossier een opvallende positie in. Het terrein heeft weliswaar de bestemming begraafplaats, maar het ís momenteel geen begraafplaats. Er is een langlopend traject gevoerd om mogelijk invulling te geven aan de wens van de bewoners van de wijken Vleuten-de Meern10 en Leidsche Rijn om dichter bij huis een algemene, dus gemeentelijke, begraafplaats11 met rouwcentrum te realiseren. In bijlage E is een overzicht opgenomen van dit proces. De mogelijke locatie hiervoor was de Hamlaan. Het is uiteindelijk niet gelukt een private partij te vinden die geïnteresseerd is in het exploiteren van een algemene begraafplaats met rouwcentrum. De belangrijkste redenen hiervoor zijn de dalende trend in de behoefte om te worden begraven12, het ontbreken van de mogelijkheid voor een combinatie met een crematorium en de verplichte combinatie met een rouwcentrum. Vervolgens is gekeken of de realisatie van een algemene begraafplaats zonder rouwcentrum wel interessant is voor marktpartijen. BIBIN was een van de twee partijen in 2014 die daarop reageerde en voorstelde een Islamitische begraafplaats op de Hamlaan te realiseren. Dit plan sloot echter niet aan bij de wens van de buurt en de gemeenteraad voor een algemene begraafplaats. Dat geldt ook voor een initiatief vanuit de Chinese gemeenschap om er een bijzondere (particuliere) begraafplaats te realiseren.
De locatie Hamlaan is op dit moment ingericht als park met terpen, paden en groenvoorzieningen. De voorgenomen eerstvolgende inrichtingsstap is het in 2021 realiseren van een jongerenplek met een voetbalveld en tribune, met behoud van de bestemming begraafplaats.
2.6
De Wet op de Lijkbezorging
Hierboven is al verwezen naar de wet op de lijkbezorging. In bijlage F zijn de belangrijkste artikelen daaruit, in relatie tot het voorliggende vraagstuk, behandeld en toegelicht. Er wordt daarbij in het bijzonder verwezen naar de artikelen 37 t/m 42 die gewijd zijn aan bijzondere begraafplaatsen.
9 Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Utrecht 2012 en wijzigingen daarin, vastgelegd in de Verordening tot wijziging van de
Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Utrecht 2012 (“Verordening 2016”, raadsbesluit 15 september 2016). De wijzigingen betreffen artikelen 15 en 17. 10 De voormalige gemeente Vleuten-De Meern is sinds 1 januari 2001 onderdeel van de gemeente Utrecht. 11 In de informatie hierover aan de raad is onbedoeld de term ‘openbare’ begraafplaats gebruikt in plaats van ‘algemene’ begraafplaats. 12 In 1970 werden er in gemeente Utrecht 1.400 mensen begraven, in 2015 is dit teruggelopen tot 325. Steeds meer mensen kiezen voor
crematie (aandeel ruim 70%).
13
Enkele belangrijke wettelijke bepalingen inzake begraafplaatsen zijn hieronder vereenvoudigd weergegeven.
Er zijn maar twee soorten begraafplaatsen In Nederland (artikel 24): o bijzondere begraafplaatsen. Dit zijn particuliere begraafplaatsen, in eigendom en/ of gebruik van bijvoorbeeld een stichting, (adellijke) familie of kerkgenootschap (artikel 37); o gemeentelijke begraafplaatsen (ook veel aangeduid als algemene begraafplaatsen). Een ‘kerkgenootschap’ heeft bovendien aanvullende specifieke rechten op een eigen begraafplaats of op het gebruik van een deel van een gemeentelijke begraafplaats (artikelen 38, 39 en 40). Deze specifieke rechten gelden dus niet voor stichtingen en families. Een kerkgenootschap is gerechtigd tot het hebben van een kerkelijke begraafplaats, van een oppervlakte overeenkomend met een redelijk deel van de grond die is bestemd als begraafplaats (artikel 38)13. Indien een kerkgenootschap geen eigenaar van de benodigde grond is, dan heeft de gemeente de zorgplicht om het kerkgenootschap de grond op redelijke voorwaarden in eigendom te laten verwerven (artikel 40). Wanneer van dat kerkelijk recht geen gebruik wordt gemaakt (of kan worden gemaakt), dan kan het de gemeente verzoeken om een deel van de gemeentelijke begraafplaats te gebruiken. De gemeente heeft in dat geval de taak om het beheer, het onderhoud en de administratie te voeren (artikel 39).
Van deze mogelijkheid wordt in Utrecht gebruik gemaakt door de twee Islamitische grafvelden op de algemene begraafplaatsen Kovelswade (sinds 1985) en Daelwijck (sinds 2019). Een begraafplaats mag pas als zodanig worden gebruikt wanneer de grond daarvoor de bestemming heeft (een raadsbesluit) én wanneer deze als zodanig is ingericht of geschikt gemaakt én toestemming is verleend (door het college) (artikelen 25, 40 en 41). Er wordt begraven in een algemeen graf (waarbij de eigenaar/ beheerder van de begraafplaats bepaalt wie daarin wordt begraven) of in een particulier graf (waarbij de rechthebbende bepaalt wie daarin wordt begraven) (artikel 23). De grafrusttermijn bedraagt ten minste 10 jaar. De maximale duur is ‘voor onbepaalde tijd’, waarbij dus geen einddatum is vastgelegd. De eigenaar / beheerder houdt een openbaar register (begraafplaatsadministratie) bij van alle begravingen (op naam en nauwkeurige aanduiding van de ligging van het graf). Wanneer de begraafplaats wordt opgeheven, dan wordt het register bewaard door de gemeente. Indien op een begraafplaats tien jaar geen begraving meer heeft plaatsgevonden, dan kan de gemeente de begraafplaats gesloten verklaren. De begraafplaats blijft dan nog zeker 20 jaar onaangeroerd liggen.
Het bovengrondse deel van een particulier graf (de grafbedekking) blijft na sluiting van de begraafplaats, mits goed onderhouden, nog zeker 30 jaar in takt. Een begraafplaats is pas geen begraafplaats meer, wanneer de grond die bestemming heeft verloren en er zich geen graf meer op bevindt, dan wel dat geen rechthebbende daar aanspraak op kan maken.
13 De letterlijke wettekst is: Een kerkgenootschap is gerechtigd tot het hebben van één of meer kerkelijke begraafplaatsen tot een zodanige
uitgestrektheid, als overeenkomt met een redelijk deel van de grond, welke in de gemeente voor begraafplaatsen bestemd is. De gemeenteraad kan aan een kerkgenootschap op zijn verzoek toestaan, meer of grotere begraafplaatsen te hebben, onverminderd het recht van de andere kerkgenootschappen, bedoeld in de eerste volzin.
14
3. Externe verkenning In dit hoofdstuk zijn de resultaten van de externe verkenning opgenomen, op basis van gevoerde en schriftelijk vastgelegde vraaggesprekken met de initiatiefnemers, verkregen informatie uit contact met mogelijke andere belanghebbenden en van verkregen informatie bij gemeenten die ook verzoeken tot het realiseren van een Islamitische begraafplaats hebben ontvangen.
De bevindingen in dit hoofdstuk zijn: -
De door gemeente Utrecht door meerdere moslimorganisaties min of meer gelijktijdig ontvangen verzoeken om een Islamitische begraafplaats te realiseren, heeft nog niet geresulteerd in een concreet en gedetailleerd uitgewerkt plan. Dit is mede afhankelijk van de locatie. Er kan daarom nog geen uitspraak worden gedaan of de realisatie van een eigen Islamitische begraafplaats haalbaar is. Maar kansrijk wordt de ontwikkeling wel geacht.
-
De initiatieven vanuit de moslimgemeenschap zijn afkomstig van twee partijen, BIBIN en SMUO + partners. De twee partijen werken niet samen.
-
Het draagvlak en de achterban vanuit de moslimgemeenschap wordt als voldoende groot beschouwd. BIBIN behartigt de belangen van (vooral de) Soennitische moslims in Nederland (en zo mogelijk uit Duitsland en België) en SMUO + partners behartigen de belangen van (vooral de) Soennitische moslims uit de gemeente Utrecht (en zo mogelijk uit de regio).
-
De twee gemeentes in Nederland waar de enige twee Islamitische begraafplaatsen zijn, gemeente Almere (sinds 2007) en gemeente Tynaarlo (in 2020 in gebruik genomen), constateren dat de twee Islamitische begraafplaatsen moslims uit heel Nederland begraven en dat daardoor de twee begraafplaatsen in een (te) hoog tempo volraken. Gemeente Almere adviseert voorafgaand aan de eventuele realisatie van een Islamitische begraafplaats goede afspraken te maken met de initiatiefnemer.
-
De meeste gemeenten die ook recent het verzoek tot een Islamitische begraafplaats hebben ontvangen, hanteren het standpunt dat deze voorziening wordt gevonden op de bestaande begraafplaats(en). Er worden geen nieuwe begraafplaatsen gerealiseerd. Daarop is voor zover bekend 1 uitzondering: gemeente Rotterdam werkt mee aan de mogelijke realisatie van een nieuwe begraafplaats voor moslims, door daarvoor gemeentegrond aan de gezamenlijke initiatiefnemers beschikbaar te stellen.
-
Daarnaast voeren de meeste gemeenten het grafrecht voor onbepaalde tijd in. Gemeente Utrecht heeft deze mogelijkheid al geruime tijd.
-
Ook vanuit de Chinees-Boedhhistische gemeenschap is er nog een actuele behoefte aan een eigen begraafplaats. Er zijn nog onduidelijkheden over de wensen en voorwaarden, maar koop van grond is voor hen wel een harde voorwaarde. Er is afgesproken dat een verdere verkenning nu vooralsnog achterwege kan blijven, tenzij de gemeente grond verkoopt.
-
Het is niet aannemelijk, maar ook niet uit te sluiten, dat er naast de Islamitische en de Chinese gemeenschap een derde initiatief volgt.
-
Het is niet de verwachting, maar ook niet uit te sluiten, dat er vanuit de ‘Utrechtse begraaf(plaatsen)wereld’ of vanuit andere geloofsgemeenschappen bezwaar wordt gemaakt tegen een Islamitische begraafplaats. 15
3.1
Resultaten uit de verkennende overleggen namens de moslimgemeenschap
Er is weliswaar al een lang gekoesterde wens om te beschikken over een Islamitische begraafplaats, maar de concrete aanleiding voor dit onderzoek is een aantal in april en mei 2020 bij gemeente Utrecht individueel ingediende verzoeken van (in chronologische volgorde):
het Samenwerkingsverband Moskeeën Utrecht en Omgeving (SMUO); stichting Bijzondere Islamitische Begraafplaatsen In Nederland (BIBIN); het Utrechtse Islamitisch Cultureel Centrum Moskee Omar Al Farouk; Milli Görüs.
In de eerste verkennende gesprekken die zijn gevoerd geven de lokale moslimorganisaties aan dat de bestaande islamitische grafvakken op de algemene begraafplaatsen Kovelswade en Daelwijck een succes zijn, maar dat de onmogelijkheid tot eeuwige afkoop van grafrechten, het gebrek aan zeggenschap en de beperkte mogelijkheid om de islamitische rituelen volledig en ongestoord uit te voeren een belemmerende factor vormen. In het verkenningsproces is, in navolging op het collegebesluit van 23 juni 2020, een aantal gezamenlijke en individuele contactmomenten geweest tussen de gemeente en deze organisaties. Daarvan zijn schriftelijke verslagen opgesteld. Deze verslagen zijn ter beschikking gesteld aan de gesprekspartners. Niet alle verslagen zijn door hen akkoord verklaard of vrijgegeven voor publicatie. In bijlage B zijn alle bekende processtappen en overlegmomenten chronologisch weergegeven en in bijlage G is nadere informatie over de initiatiefnemers en de Utrechtse moskeeën opgenomen. Hieronder zijn puntsgewijs de resultaten van de contactmomenten weergegeven. Deze resultaten zijn gebaseerd op de waarnemingen van de projectleider.
Er zijn twee partijen (twee onafhankelijke initiatieven) die het hulpverzoek om een Islamitische begraafplaats te realiseren hebben ingediend. Dit zijn: o SMUO + partners Dit is het samenwerkingsverband SMUO en de partners Milli Görüs Utrecht, Diyanet Ulu Moskee Utrecht en Moskee Omar Al Farouk Utrecht; Het samenwerkingsverband heeft geen ervaring met de inrichting en bedrijfsvoering van een Islamitische begraafplaats; De doelgroep bestaat uit moslims uit vooral gemeente Utrecht en zo mogelijk uit de regio (moslims uit de omliggende gemeenten); Begin oktober 2020 heeft het samenwerkingsverband een Projectbrief en een aantal Intentieverklaringen aan de gemeente aangeboden, deze zijn opgenomen in bijlage H. o BIBIN BIBIN heeft sinds medio 2020 ervaring met het eigendom en gebruik van een Islamitische begraafplaats (in Zuidlaren, gemeente Tynaarlo); De doelgroep bestaat uit alle Soennitische moslims uit Nederland en zo mogelijk uit (de grensgebieden van) België en Duitsland; Mede op basis van deze ervaring wenst BIBIN zoveel mogelijk zelfstandig de Islamitische begraafplaats te realiseren en exploiteren; In oktober 2020 dient BIBIN haar bedrijfsplan en een presentatie aan de gemeente aan, deze zijn opgenomen in bijlage I. BIBIN en SMUO werken niet samen en wensen dat vooralsnog ook niet te doen.
Er is een te groot verschil in de grondslag waarop het verzoek aan de gemeente is gedaan; 16
3.2
BIBIN en SMUO zijn door de gemeente wel verzocht de mogelijkheden van onderlinge samenwerking te verkennen; Het draagvlak en de doelgroep zijn van voldoende omvang (zie bijlage G); Het is niet aannemelijk, maar ook niet uit te sluiten, dat er een derde initiatief vanuit de moslimgemeenschap komt; Een Islamitische begraafplaats voorziet in een behoefte van moslims die in Nederland zijn geboren en getogen en daarom dan ook in Nederland willen worden begraven; Er is op dit moment nog geen concreet plan uitgewerkt of aan de gemeente voorgelegd. Er kan dus nog niet worden geconcludeerd dat het initiatief haalbaar is.
Resultaten uit verkend overleg namens de Chinese gemeenschap
Bij de voorgenomen ontwikkeling van de locatie Hamlaan tot (algemene) begraafplaats in 2014, is er interesse getoond vanuit de Chinese gemeenschap om te kunnen beschikken over een eigen begraafplaats. Ook nadat het ontwikkeldossier in de zomer van 2017 is gesloten, is er tussen de gemeente en de vertegenwoordiging namens de Chinese gemeenschap in de zomer van 2019 nog contact geweest over de behoefte aan een eigen begraafplaats. Vanuit de gemeente is toen aangegeven dat het niet voornemens is het terrein Hamlaan te verkopen aan een private partij voor een begraafplaats of anderszins. Vanuit dit recente contact in 2019 en vanuit het oogpunt van zorgvuldige aanpak, is besloten contact op te nemen met de Chinese gemeenschap. Dat heeft geresulteerd in een aantal overleggen en contactmomenten. De resultaten daarvan zijn puntsgewijs als volgt:
Er is een relatief grote Chinese gemeenschap in Utrecht, met onder meer een Chinese school en sinds eind 2015 een eigen Boeddhatempel in Zuilen; De omvang van de doelgroep is niet bekend, maar wordt geschat op enkele duizenden Chinezen uit Utrecht en de omliggende regio; In 2014 of 2015 ontstond voor het eerst het idee vanuit de Chinese gemeenschap voor een Chinese begraafplaats in Utrecht. De te ontwikkelen locatie Hamlaan speelde daarin een rol; De behoefte aan een eigen Chinese begraafplaats is er nog steeds; De behoefte wordt gesteund door de Landelijke Federatie van Chinese Organisaties Nederland (LFCON); Op diverse algemene begraafplaatsen in Nederland zijn er Chinese grafvelden. De bekendste is het Chinese deel sinds 2016 op begraafplaats Kranenburg in Zwolle; De behoefte is gevoed uit de eigen cultuur en een Boeddhistische achtergrond; Chinese Boeddhisten begraven in kisten (geen crematies), 1-diep en graven worden in beginsel niet geruimd. Er wordt daarnaast veel aandacht besteed aan de grafbedekking en er is de behoefte om een eigen toegang tot de begraafplaats te hebben en een tempel; Het is een voorwaarde van de initiatiefnemer dat de Chinese begraafplaats in eigendom (koop) wordt verworven. Grondgebruik in situaties als erfpacht, huur of bruikleen zijn geen haalbare of acceptabele alternatieven.
Geconcludeerd wordt dat de initiatiefnemer geen ervaring met het beheer van een begraafplaats heeft, er nog geen beeld is van de omvang van de doelgroep, er nog onvoldoende duidelijkheid is over de eisen en wensen van chinees begraven (denk bijvoorbeeld aan de duur van de grafrust) en er geen concreet plan is uitgewerkt. De initiatiefnemer zal deze vervolgstappen alleen uitwerken wanneer het de garantie heeft dat het de betreffende grond kan kopen.
17
Als alternatief is aan de initiatiefnemer aangeboden om de mogelijkheid te verkennen om op een beschikbaar deel van één van de gemeentelijke begraafplaatsen een apart vak in te richten en beschikbaar te stellen voor Chinese graven. De gemeente verleent daarbij dan, conform de huidige regelgeving, grafrechten voor bepaalde of onbepaalde tijd. Deze grafrechten en eventueel ook de grafbedekkingen kunnen worden beheerd door een door de Chinese gemeenschap nog in het leven te roepen beheerstichting. Dit alternatief past echter niet in de wens van de initiatiefnemer, omdat grondaankoop een voorwaarde is en blijft. Op basis van deze constateringen is in onderling goed overleg besloten dat de mogelijke realisatie van een particuliere Chinese begraafplaats buiten de scope van dit onderzoek valt. Wanneer de gemeente Utrecht echter overweegt om grond aan de mosliminitiatiefnemer(s) te verkopen, dan dient de Chinese initiatiefnemer hierover te worden geïnformeerd.
3.3
Overige belanghebbenden
Er is in de externe verkenning ook contact opgenomen met een aantal andere, mogelijke, belanghebbenden. De reden voor deze werkwijze is om een zorgvuldig proces te voeren en de zienswijzen en ambities van andere partijen inzichtelijk te krijgen. De resultaten zijn hieronder puntsgewijs behandeld.
Joodse gemeenschap o Er is geen reactie ontvangen van de Nederlands Israëlietische Gemeente Utrecht. o De Liberaal Joodse Gemeente Utrecht heeft aangegeven geen mogelijkheid te hebben om op korte termijn bij te dragen aan dit onderzoek. Rooms-Katholieke begraafplaats St. Barbara o Heeft geen plannen om uit te breiden of om af te stoten. De Protestantse Gemeente Utrecht (PKN) o Heeft niet inhoudelijk gereageerd. Barbara uitvaartonderneming o Hier is contact mee opgenomen omdat deze onderneming eerder interesse heeft getoond in de ontwikkeling van een begraafplaats op de Hamlaan. De onderneming heeft geen interesse meer in de exploitatie van een begraafplaats.
Er is in deze verkenning geen mogelijkheid gebleken om contact op te nemen met Sjiitische moslims, omdat zij niet (zichtbaar) zijn verenigd en maar een klein deel van de moslimgemeenschap vormen. Geconcludeerd wordt dat er waarschijnlijk geen aanvullend initiatief wordt aangeboden. Evenmin wordt verwacht dat er vanuit ‘de begraafplaatswereld’ of vanuit andere (geloofs-)gemeenschappen in Utrecht bezwaar wordt ingediend op de ingediende verzoeken.
3.4
Situatie bij andere gemeenten
Er zijn momenteel twee particuliere Islamitische begraafplaatsen in Nederland, in Almere en in Zuidlaren14. Maar daarnaast is er een aantal, vooral grote, gemeenten die min of meer gelijktijdig met gemeente Utrecht het verzoek hebben ontvangen om te kunnen voorzien in een Islamitische
14 In enkele gevallen wordt in de media en op internet Bergen op Zoom als derde plaats met een Islamitische begraafplaats genoemd,
maar dat is feitelijk een Islamitisch deel op een RK-begraafplaats met eindigende grafrechten. Van dergelijke situaties zijn er tientallen in Nederland.
18
begraafplaats. In bijlage J is een zo actueel mogelijk beeld weergegeven van de situatie bij deze gemeenten. Daaruit wordt samengevat het volgende opgemaakt:
De twee gemeenten in Nederland waar de enige twee Islamitische begraafplaatsen zijn, gemeente Almere (sinds 2007) en gemeente Tynaarlo (in 2020 in gebruik genomen), constateren dat de twee Islamitische begraafplaatsen moslims uit heel Nederland begraven en dat daardoor de twee begraafplaatsen in een (te) hoog tempo volraken. Gemeente Almere adviseert voorafgaand aan de eventuele realisatie van een Islamitische begraafplaats goede afspraken te maken met de initiatiefnemer / de gebruiker. Gemeenten Amersfoort, Amsterdam, Arnhem, Barneveld en Den Haag hanteren de beleidslijn dat er geen nieuwe begraafplaatsen worden aangelegd en dat de uitwerking van het verzoek om een Islamitische begraafplaats (dus) op de bestaande begraafplaatsen wordt gerealiseerd. De invoering van grafrechten voor onbepaalde tijd (die gemeente Utrecht al heeft) is daarbij een bijdrage in de gewenste situatie. Gemeente Rotterdam volgt eveneens de beleidslijn om grafrechten voor onbepaalde tijd in te voeren, maar werkt daarnaast mee aan de mogelijke realisatie van een zelfstandige Islamitische begraafplaats door daarvoor gemeentegrond van circa 3 ha groot beschikbaar te stellen aan de gezamenlijke initiatiefnemers.
19
4. Interne verkenning In dit hoofdstuk zijn de resultaten opgenomen van de interne verkenning naar de mogelijkheden en uitgangspunten die de gemeente Utrecht heeft bij de mogelijke realisatie van een particuliere begraafplaats.
De bevindingen in dit hoofdstuk zijn: -
Aanbevolen wordt om de wens uit te spreken dat de Islamitische begraafplaats beschikbaar wordt voor alle moslims binnen de gemeente Utrecht.
-
De initiatiefnemers wensen grond in eigendom te verwerven, om zo in ieder geval langdurig (eeuwigdurend) gebruik te kunnen maken van de begraafplaats. Het is niet realistisch om te verwachten dat koop van particulier terrein kansrijk is. Daarna en daarnaast zal bovendien de bestemming moeten worden gewijzigd.
-
Verkoop van gemeentegrond is beleidsmatig geen optie. Gronduitgifte in erfpacht is wel een mogelijkheid. Erfpacht is het recht op het ‘vol genot’ op het onroerend goed van een ander. Voor dat recht moet de erfpachter een vergoeding (canon) betalen aan de eigenaar. Voor deze grond wordt de canon eeuwigdurend afgekocht.
-
De Hamlaan (met de bestemming begraafplaats) is voor nu niet de meest voor de hand liggende locatie voor de ontwikkeling van een Islamitische begraafplaats. Er zijn geen begraafplaatsvoorzieningen.
-
Op de gemeentelijke begraafplaats Tolsteeg is een terreindeel beschikbaar te maken voor een zeer lang gebruik als Islamitische begraafplaats. Enkele basisvoorzieningen zijn al aanwezig, maar dit terreindeel is niet vrij van botrestanten van eerder begraven overledenen en verzamelgraven. Door deze huidige ‘leegstand’ op te heffen voldoet de gemeente bovendien aan haar algemene maatschappelijke opgave om beschikbare voorzieningen duurzaam en doelmatig te gebruiken. De locatie Tolsteeg is hierdoor relatief snel in gebruik te nemen als Islamitische begraafplaats.
-
Het beschikbare terreindeel op Tolsteeg heeft een netto begraafcapaciteit overeenkomstig het aandeel moslims in de gemeente Utrecht. Dit betekent dat wanneer deze locatie gebruikt wordt als ‘kerkelijke’ begraafplaats voor alle moslims in gemeente Utrecht, er in beginsel voldaan wordt aan artikel 38 van de wet op de lijkbezorging.
-
Het eventueel overdragen aan de initiatiefnemers van de bestaande Islamitische vakken op de algemene begraafplaatsen Daelwijck en/ of Kovelswade geeft geen voldoende invulling aan de wens. Daartoe zou de instemming moeten worden verleend van de rechthebbenden van de uitgegeven graven op deze vakken. Daarnaast is de resterende begraafcapaciteit beperkt.
4.1
Structureel contact gemeente – moslimorganisaties
Vanuit de portefeuille Openbare orde en Veiligheid heeft de gemeente Utrecht structureel bestuurlijk overleg met de lokale moskeebesturen. Er is overlap tussen deze gesprekspartner van de gemeente en het initiatief vanuit de samenwerkende moskeeën. Vanuit de portefeuille wordt het volgende meegegeven inzake de wens om een Islamitische begraafplaats te realiseren: 20
•
• •
•
4.2
Er is sprake van een goede en vertrouwde overlegstructuur tussen de gemeente en de moskeebesturen in Utrecht. Minimaal vijf keer per jaar is er bestuurlijk overleg (met de burgemeester en soms een wethouder). Naar het oordeel van de gemeente is er in de moskeebesturen genoeg organisatietalent aanwezig. De meeste moskeeën worden over het algemeen goed bestuurd. Wanneer een Islamitische begraafplaats wordt gerealiseerd, dan dienen de moskeeën en overige deelnemende partijen vanuit verschillende stromingen of landen van herkomst daarin samen op te trekken. Dit betekent concreet een actieve samenwerking tussen (ten minste) de Turkse én Marokkaanse organisaties / moskeeën. Niet de een of de ander. Er zal dan sprake zijn van voldoende draagvlak. Een particuliere Islamitische begraafplaats hoeft niet gezien te worden als strijdig met integratie. Het geeft juist invulling aan het beginsel van religieuze vrijheid. Het is een kansrijk gegeven dat de inwoners die hier zijn geboren en getogen, zich dusdanig thuis voelen dat ze ook hier willen worden begraven.
Behoefte aan grond
De initiatiefnemers hebben behoefte aan grond om hun Islamitische begraafplaats te kunnen realiseren. De voorkeur gaat uit naar volledige eigendom door koop. Eigendom van grond wordt door de initiatiefnemers beschouwd als een zekerheid om in de gewenste behoefte te kunnen voorzien, zoals eigen gebruik en het verlenen van eeuwigdurende grafrust. Het grondeigendom mag daarmee meer als middel worden beschouwd en niet als doel. De algemene gemeentelijke beleidslijn voor ruimtelijke vraagstukken door particulieren is dat de initiatiefnemer zelf in zijn grondbehoefte dient te voorzien. De gemeente biedt hiervoor geen grond aan en voert geen zoekopdracht uit. Als vervolgens voor een locatie een initiatiefvoorstel is opgesteld en aan de gemeente is aangeboden, dan zal dit door de gemeente worden getoetst en wordt bekeken of een bestemmingsplanwijziging op de locatie mogelijk is. De procedure om een bestemmingsplan te wijzigen duurt doorgaans minimaal een jaar. Vanwege de schaars beschikbare grond in de gemeente Utrecht, wordt verondersteld dat het onwaarschijnlijk is dat de initiatiefnemers hier zelf in kunnen voorzien.
4.3
Uitgifte van gemeentegrond
De gemeente Utrecht hanteert het beleid dat het, behoudens voor woningbouw, geen grond verkoopt. De mogelijkheid van uitgifte in eeuwigdurende erfpacht is wel een optie. Daarnaast is het in beginsel mogelijk gemeentegrond uit te geven in huur, bruikleen of medegebruik. Belangrijk kenmerk van een begraafplaats is, dat zolang er nog grafrechten zijn, de graven niet kunnen worden geruimd en de begraafplaats dus geen ander grondgebruik kan krijgen. Dit geldt voor elke begraafplaats, dus niet alleen voor Islamitische begraafplaatsen. In de wet op de lijkbezorging is vastgelegd dat zelfs nádat een begraafplaats juridisch is gesloten er nog minimaal enkele decennia geen ander gebruik of andere bestemming mogelijk is. Grondgebruik in (eeuwigdurende) erfpacht sluit daar het beste op aan. Erfpacht is het recht op het ‘vol genot’ op het onroerend goed van een ander. Voor dat recht moet de erfpachter een vergoeding (canon) betalen aan de eigenaar. Het belangrijkste verschil tussen erfpacht en huur is, dat erfpacht een zakelijk recht is gekoppeld aan het onroerend goed. Terwijl 21
huur een persoonlijk recht is, gekoppeld aan de persoon van de huurder. Een huurder kan de huur niet zonder toestemming van de eigenaar aan iemand anders overdoen. Maar een erfpachter kan het recht in beginsel wel verkopen. De uitgifte in erfpacht door gemeente Utrecht vindt plaats conform de Algemene Voorwaarden voor de uitgifte van gronden in erfpacht van de Gemeente Utrecht (AV 1989). Voor deze grond wordt de canon eeuwigdurend afgekocht. De afkoopsom voor de canon is daarbij in beginsel gelijk aan de ‘marktconforme grondwaarde’, rekening houdend met het gebruik dat volgens de erfpachtvoorwaarden op de grond is toegestaan. Er is echter geen standaard om de waarde van een begraafplaats te bepalen. Er is namelijk geen sprake van regelmatig voorkomend economisch verkeer en het is niet gebruikelijk dat een economisch rendement op een begraafplaats haalbaar is. Conform de vastgestelde Grondprijzenbrief gemeente Utrecht 2020 dient voor een begraafplaats in beginsel de grondprijs voor ‘maatschappelijk (bijzondere doeleinden) onbebouwd’ te worden gehanteerd. Voor 2020 is deze vastgesteld op € 50,13 per m2 exclusief BTW. Daar kan, omdat het een bijzondere situatie betreft, gemotiveerd van worden afgeweken op basis van een specifieke taxatie. De gemeenteraad dient in te stemmen met het eventueel toepassen van een lagere prijs dan in de Grondprijzenbrief is opgenomen.
Om invulling te geven aan de mogelijkheid dat begraafplaatsgrond in erfpacht wordt uitgegeven, dient de beleidslijn te worden gehanteerd dat de gebruiker juridisch eigenaar en gebruiker is voor zolang zij actief is en voor zolang de grond de bestemming begraafplaats behoudt. Daarna dient het juridisch eigendom en gebruik weer in handen van de gemeente Utrecht te komen. Hiervoor dient in de uitgifteovereenkomst te worden opgenomen dat de gemeente Utrecht een voorkeursrecht van koop heeft, inclusief een toestemmingsclausule, en de mogelijkheid voor Bibob, voor als de gemeente niet wil kopen en de stichting de in erfpacht uitgegeven grond kan of wil doorverkopen.