Rekenkamerrapport Gas terugnemen

De partijen zijn er nog niet over uit wat de kosten zullen zijn voor bepaalde risico’s, zoals onvoorziene omstandigheden of het risico dat het combineren van werkzaamheden aan het riool en het aanleggen van het warmtenet toch minder besparing oplevert dan gedacht. Kort daarna wordt aan Innoforte de opdracht gegeven om de inpandige kosten 174 van de transitie gedetailleerd in beeld te brengen. Over de hoogte daarvan bestaat namelijk al langere tijd onduidelijkheid en een inventarisatie onder verschillende gemeenten leert dat de ingeschatte inpandige kosten behoorlijk variëren. Concreet behelst de opdracht aan Innoforte een schouw van een aantal aan te sluiten woningen in Overvecht-Noord. De kosten worden in het onderzoek geraamd op € 3.000 tot € 4.000 per woning. Verder bevat de businesscase nog een drietal punten waar de partijen het niet over eens worden: wie de inpandige kosten moet betalen, de door Eneco verhoogde warmtetarieven en welke partij de risico’s draagt rondom het uitvoeren van combinatiewerkzaamheden bij de aanleg van het warmtenet. In haar ambtelijke reactie geeft de gemeente aan dat beide partijen het erover eens waren dat vertraging in de combinatiewerkzaamheden voor rekening van de gemeente kwamen als die te maken hadden met zaken waar Eneco geen invloed op had (zoals een archeologische vondst, onwerkbaar weer, et cetera).

Eneco is van mening dat de gemeente per definitie financieel verantwoordelijk is voor risico’s rondom de combinatiewerkzaamheden, zonder dat de gemeente dit besefte. 175 De gemeente had op haar beurt het idee dat Eneco te veel risico’s op de gemeente afwentelde. 176 Eneco berekent de maximale kostenpost voor tegenvallende combinatiewerkzaamheden op € 0,5 tot € 2 miljoen. 177 De gemeente zag geen financiële ruimte om dit risico te dragen. 178 Eind maart 2024 presenteert Innoforte haar tweede second opinion op de businesscase van Eneco. Sinds november 2023 is het gat in de businesscase gestegen van € 6.050 naar € 7.950 per woning. Dat komt onder andere doordat een aantal dure panden, in een uiterste poging het plan financieel haalbaar te maken, uit het plan waren gehaald. Om voor het verkleinde

173 Innoforte (24 januari 2024). Presentatie Een haalbare business case warmtenet Overvecht Noord?, p. 3. 174 Het gaat hier om de inpandige kosten die nodig zijn om de woningen op het warmtenet aan te sluiten. 175 Rekenkamer Utrecht (2024). Interview samenwerkingspartner. 176 Rekenkamer Utrecht (2024). Interviews medewerkers gemeente. 177 Rekenkamer Utrecht (2024). Interview samenwerkingspartner. 178 Rekenkamer Utrecht (2024). Interview samenwerkingspartner.

65

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Projectorganisatie – Zoekende naar een passende aanpak

3 plangebied inzicht te hebben in de businesscase met alle panden in het gebied zijn de dure panden weer toegevoegd. De reden daarvoor is dat als deze panden niet op het warmtenet aangesloten zouden worden uitsluitend door een dure individuele warmteoplossing aardgasvrij konden worden gemaakt. Daarnaast benoemt ook Innoforte dat er nog openstaande punten zijn waarvan de financiële effecten nog onbekend zijn. De ontwikkeling van de bijdrage aansluitkosten (BAK, het financiële gat in de businesscase omgeslagen per aansluiting) over de periode juli 2023 – maart 2024 is (inclusief de verschillende veranderingen die zijn verwerkt) opgenomen in tabel 3.6. Een verdere uitwerking van de verschillende risico’s en openstaande punten komt ook op verschillende momenten aan de orde in de uitwerking van de tijdlijn (met name in hoofdstuk 6). Innoforte concludeert wel dat de businesscase van Eneco realistisch en acceptabel is binnen de nauwkeurigheidsgrenzen van de berekeningen. 179 Daarbij plaatst Innoforte wel opmerkingen over onder andere een te lage raming van de kosten per gebouwaansluiting, en over het vergroten van transparantie door de overheadkosten in de businesscase op te nemen waarmee ook de ‘hurdle rate’ 180 kan worden verlaagd. Tevens maakt Innoforte een opmerking bij de samenstelling van de nettomarge en het niet delen van de achterliggende prijsscenario’s daarbij.

179 Innoforte (29 maart 2024). Rapport 2e Second opinion business case Eneco Overvecht-Noord. 180 De ‘hurdle rate’ is het minimumrendement op het project dat Eneco bereid is te accepteren voordat er geïnvesteerd gaat worden, gezien het risico dat Eneco loopt en de opportuniteitskosten van het opgeven van andere projecten.

66

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Projectorganisatie – Zoekende naar een passende aanpak

3 Tabel 3.6 Status

Businesscase is volatiel en uiteindelijk blijkt het financiële gat niet sluitend te krijgen Financiële gat

Risico’s en openstaande punten

BAK 181 per woning

een (+) verlaagt het financiële gat, een (-) vergroot deze

Juli 2023

€ 11.500

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Combi(natie)werkzaamheden (+ en -) Aansluitpercentage verlagen van 100% naar 80% (-) Verbreden van scope (toevoegen van grootverbruiker) (+) Toevoegen WIS-subsidie (+) Vooruitbetalen BAK aan woningcorporaties (+)

Oktober 2023

€ 4.500

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Verlaging van WIS (-) Verhoging ontwikkelkosten en kosten onderstations (-) Niet vooruitbetalen BAK (-) Woningcorporaties betalen niet vooruit (-) Uitvoering vertraagd en snelheid vertraagd (-) Scope wijziging (+) Overige ontwikkelingen (-)

November 2023

€ 6.050

▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Versmallen van scope (weglaten Klopvaartbuurt) (+) Versmallen van scope (weglaten zorgcentrum Rosendael) (-) Aansluiten dure panden (-) Aanpassen prijspeil 2024 (-) Update tarieven (+) Kosten boosterpomp niet in de WIS (-) Wijziging boekhoudkundige afschrijvingsmethode onder de Wet collectieve warmte (-)

Februari 2024

€ 7.950

▪ Inzetten PAW-gelden (+) ▪ Inzetten EIA-subsidie (+)

Maart 2024

€ 5.000

Openstaande knelpunten: ▪ Effecten Wet collectieve warmte ▪ WIS-subsidie behouden met wijziging scope ▪ Verlagen ‘hurdle rate’ ▪ Kosten maken sparingen ▪ Stijgende kosten ▪ Staatssteuntoets ▪ Ontwikkelingskosten a.g.v. combi-werkzaamheden

Bron: Rekenkamer Utrecht (2025) o.b.v. interne documenten / second opinions van Innoforte.

Naast de second opinions probeert Innoforte de businesscase voor de gemeente, Portaal en Woonin te verhelderen, omdat deze technisch van aard is en de bestuurders moeite hebben om deze te begrijpen. Tot een volledig begrip van de businesscase leiden deze verhelderingspogingen echter niet. Tot aan het einde van de samenwerking in het project blijven daardoor vragen en wantrouwen bestaan omtrent de businesscase. In maart 2024 besluiten de gemeente en Eneco gezamenlijk om de samenwerking vroegtijdig te beëindigen, omdat er geen zicht is op een sluitende businesscase en overeenstemming over de verdeling van de risico’s vóór oktober 2024 (de deadline voor een investeringsbesluit door Eneco, als voorwaarde vanuit de Warmtenetten Investeringssubsidie).

181 De Bijdrage Aansluitkosten (BAK) is de eigen bijdrage die bewoners per huishouden moeten leveren om hun woning aan te sluiten op het warmtenet. De BAK is een brutobedrag waarmee de inpandige kosten, en subsidies zoals de ISDE en SAH voor woningcorporaties nog moeten worden verrekend. Voor particuliere woningeigenaren bepaalt de uitkomst de uiteindelijke eigen bijdrage. De uitkomst is daarmee de sluitpost van (en het financiële gat in) de businesscase.

67

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Projectorganisatie – Zoekende naar een passende aanpak

3 3.7

68

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

TIJDLIJN MET BELANGRIJKSTE MOMENTEN

We hebben een tijdlijn gemaakt van de belangrijkste momenten uit het volledige project zie figuur 3.7). De blauwe aspecten hebben betrekking op ontwikkelingen die binnen het project hebben plaatsgevonden. De groene aspecten hebben betrekking op externe ontwikkelingen in de projectomgeving of openbare besluiten. Deze momenten lichten we in de gedetailleerde, inhoudelijke tijdlijn (hoofdstuk 4 t/m 7) nader toe.

Projectorganisatie – Zoekende naar een passende aanpak

3 Figuur 3.7 Tijdlijn van de belangrijkste momenten uit het volledige project.

November - dec 2016 Keuze voor OvervechtNoord gemaakt & Start ambtelijke projectgroep

Oktober 2017 College informeert de raad over keuze voor Overvecht-Noord

November 2017 Raad stelt Visie op de warmtevoorziening vast & eerste bewonersavonden

December 2017 Nieuwe programmamanager start

Juli 2020 Uit onderzoek blijkt dat warmtenet goedkoopste oplossing is voor de wijk

November 2019 Start deelproject elektrisch koken

Oktober 2019 Transitieplan bestuurlijk vastgesteld & Eneco verlaat Regietafel

Oktober 2018 Toekenning OvervechtNoord aan Programma Aardgasvrije Wijken

Juni 2021 Project onder Regeling Risicovolle Projecten & Transitievisie Warmte vastgesteld

Augustus 2022 Groeifondsaanvraag niet gehonoreerd

April 2023 Marktconsultatie laat zien dat Eneco de enige geïnteresseerde warmteaanbieder is

Mei 2023 Eerste businesscase op tafel & Intentie­ overeenkomst getekend

November 2023 Ruim 300 woningen van kookgas gehaald en aangesloten op elektrisch koken

Oktober 2023 WIS-aanvraag Eneco gehonoreerd

September 2023 Second opinion op de businesscase van Eneco gereed & Opnieuw tegenvallers in de businesscase

Juni 2023 Second opinion op de businesscase van Eneco aangekondigd

Januari 2024 Binnen gestelde voorwaarden is de businesscase niet sluitend te krijgen

Februari 2024 Alternatieve plannen van buurtinitiatieven worden door de raad verworpen

Maart 2024 Meer knelpunten in de businesscase leiden tot beëindiging van de samenwerking

April 2024 Gemeente en Eneco communiceren afzonderlijk over de beëindiging van de samenwerking

Besluit

Document

Samenwerking

Voortgang

Interne ontwikkelingen

Bron: Rekenkamer Utrecht (2025) o.b.v. interne en openbare documenten.

69

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Externe ontwikkelingen

4

2015 – 2019

Verkennende fase

Verkennende fase 2015 – 2019

4 4

VERKENNENDE FASE: 2015 – 2019

In dit hoofdstuk beschrijven we de verkennende fase van het project OvervechtNoord aardgasvrij. Aan de hand van interne documenten, verslagen van interviews met betrokkenen en openbare (raads)informatie worden in een tijdlijn de belangrijkste gebeurtenissen en ervaringen beschreven. 1. Uitvoering Vanaf 2015 is de gemeente Utrecht aan de slag gegaan met de energietransitie. In de beginfase met stadsbreed beleid met het Energieplan en de Energieagenda’s. Eind 2016 werd de keuze gemaakt om Overvecht-Noord als eerste wijk van het aardgas af te halen. Er wordt een projectgroep ingericht en een projectplan opgesteld om hier uitvoering aan te geven. Al in het voorjaar van 2017 wordt echter duidelijk dat het aardgasvrij maken van wijken ingewikkeld is en dat beschikbare gegevens over bijvoorbeeld het aantal gasaansluitingen in OvervechtNoord niet eenduidig waren. Toch wordt besloten om in november 2017 met het nieuws de wijk in te gaan, met name omdat het college desinvesteringen in de gasinfrastructuur in de wijk wil voorkomen, draagvlak wil creëren en de bewoners wil betrekken bij de uitwerking van de aanpak. De onderlinge samenwerking tussen de samenwerkingspartners aan de (bestuurlijke) Regietafel verloopt op een aantal momenten moeizaam en wordt daarom aan evaluaties en heisessies onderworpen. Ook komt er een andere organisatiestructuur en wordt de bemensing aangepast. 2.

Rol(invulling) De gemeente ziet voor zichzelf vanaf het begin een regierol weggelegd bij het project, maar zoekt de eerste jaren naar een concrete invulling daarvan. Het is duidelijk dat de gemeente de opgave niet alleen kan uitvoeren en moet samenwerken met de woningcorporaties, Stedin en Eneco. Ook Energie-U – als vertegenwoordiger van de bewoners – wordt al in een vroeg stadium betrokken. De gemeente gaat in de loop van de tijd steeds meer over op procesregie door partijen bij elkaar te brengen en vergaderingen te faciliteren. Zij heeft wel de verantwoordelijkheid om met de energietransitie te starten, maar mist de (wettelijke) instrumenten om hier sturing aan te geven. De gemeente brengt in deze fase vooral kennis en kunde in op het gebied van communicatie en participatie. 3. Middelen en instrumenten De gemeente Utrecht heeft vrijwel geen eigen financiële middelen om voor project Overvecht-Noord aardgasvrij in te zetten. In samenspraak met de andere partijen wordt Overvecht-Noord aangemeld als proeftuin in het landelijke Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Er wordt in dat kader ook een subsidie aangevraagd en toegekend van ruim € 4,7 miljoen. Dit is bedoeld om de onrendabele top in het aardgasvrij maken van woningen te dekken.

Er werd financieel bijgedragen in de proceskosten – vanuit middelen in de gemeentelijke begroting – en in de jaren 2018 en 2019 werd daaraan ook een financiële bijdrage gedaan door de woningcorporaties, Stedin en Eneco. In deze fase van het project was er slechts beperkt aandacht voor de risico’s van het project.

71

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4

72

4. Informatievoorziening gemeenteraad De gemeenteraad geeft met het vaststellen van het Energieplan en de Visie op de warmtevoorziening de eerste kaders mee voor de energietransitie. Het college informeert de raad in de eerste jaren op wisselende momenten over belangrijke besluiten en ontwikkelingen in brede zin maar ook bij Overvecht-Noord. Zo ontvangt de raad een raadsbrief over de keuze voor deze wijk, over de aanvraag en toekenning van de PAW-subsidie, over de inzet van extra financiële middelen en over het Transitieplan. 5. Planning In de beginfase is er discussie over de beoogde einddatum van het project: 2025 of 2030. De planning loopt verschillende keren vertraging op doordat beschikbare informatie niet volledig is, en documenten langer op zich laten wachten en niet bestuurlijk vastgesteld (kunnen) worden. Gaandeweg wordt daarnaast duidelijk dat de transitie in deze wijk ingewikkelder is dan op voorhand was verwacht en ingeschat.

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4 Verkennende fase

Doorklikbare tijdlijn: Aan de slag met Overvecht-Noord, start samenwerking en werken aan een Transitieplan

14 januari 2016 Raad stelt kaders bij Energieplan

13 december 2016 Projectgroep OvervechtNoord presenteert eerste projectplan

Juli 2017 Visie op de warmte­ voorziening gereed

12 oktober 2017 College informeert de raad over keuze voor Overvecht-Noord

25 april 2018 Regietafel stemt in met aanmelding van project als proeftuin voor PAW

4 december 2017 Programmamanager start opdracht om met totaalplan voor OvervechtNoord te komen

22 en 28 november 2017 Eerste bewonersavonden

2 november 2017 Raad stelt Visie op de warmtevoorziening vast

29 juni 2018 College informeert de raad over aanvraag PAW en over Klopvaartbuurt

27 september 2018 Aanvraag PAW-subsidie wordt gehonoreerd

3 oktober 2018 Regietafel besluit concept Transitieplan niet vast te stellen

29 januari 2019 College informeert de raad over extra middelen voor het project

16 oktober 2019 Eneco verlaat Regietafel & Opdracht en planning project elektrisch koken af

4 september 2019 Transitieplan akkoord & Stedin kondigt vervanging 20 km aardgasleiding aan

25 maart 2019 Wethouder bekrachtigt collectieve, wijkgerichte aanpak

4 februari 2019 Evaluaties van de Regietafel en het programmateam

29 oktober 2019 College informeert de raad over Transitieplan

Besluit

Document

Samenwerking

Voortgang

Interne ontwikkelingen

Bron: Rekenkamer Utrecht (2025) o.b.v. interne en openbare documenten.

73

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Externe ontwikkelingen

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 4.1

2015 – NOVEMBER 2016: BEGINFASE MET HET ENERGIEPLAN EN ENERGIEAGENDA’S GERICHT OP STADSBREDE ENERGIETRANSITIE

De verkennende fase voor Overvecht-Noord beslaat de jaren 2015 tot 2019. Onze reconstructie van het verloop van het project start daarmee in de periode waarin het Energieplan Utrecht en de Utrechtse Energieagenda’s werden opgesteld.

Leeswijzer: De hoofdpunten van de tijdlijn die is weergegeven op pagina 74 zijn hierna tekstueel verder toegelicht binnen ingekleurde kaders. De overige tekstdelen zijn verdere detailleringen die door de snelle lezer eventueel overgeslagen kunnen worden.

11 september 2015 en 24 november 2015: Er worden twee raadsinformatieavonden (RIA’s) georganiseerd over het Energieplan (zie voor meer informatie hierover 15 oktober 2015). In de eerste helft van het jaar hebben hierover 165 inwoners meegedacht. Op de eerste avond in september praten veel partijen mee over het Energieplan, waaronder Stedin, Eneco, Mitros, Energie-U en bewonersplatform Overvecht. Uit het verslag van deze avond blijkt dat de agenderende politieke partijen willen horen hoe de deelnemers kijken naar het plan. Eneco blijkt al eerder te hebben meegewerkt aan het Energieplan, maar wil graag een nadere toelichting geven. Mitros geeft aan dat hun huurders niet enthousiast zijn over stadsverwarming en dat zij het stimuleren van stadsverwarming daarom geen goed plan vinden. Het in plaats daarvan meer stimuleren van Nul-op-de-Meter woningen vinden zij wel een goede richting. Energie-U vindt het goed dat er een plan ligt en noemt de aandacht voor de energie-infrastructuur een sterk element. Een aardgasvrij Utrecht helpt volgens hen veel meer dan klimaatambities, boekhoudkundige percentages aan CO2-reductie, et cetera. Volgens Energie-U is het vanaf dat moment zaak om “(…) de mensen erbij te houden en nieuwe erbij te halen. En grotere organisaties. Beide. Samen.

En de rol van de gemeente goed neer gaan zetten, want als het over energie gaat, gaat de gemeente bijna nergens over.” 182 15 oktober 2015: Het Energieplan wordt gepubliceerd. Hierin staat dat in gebieden waar meer dan 70% van de gebouwen is of kan worden aangesloten op stadsverwarming, aardgasleidingen niet meer worden vervangen. En het aardgasnet wordt niet verder uitgebreid. Voorwaarden voor de realisatie van deze maatregel zijn: 1. de maatschappelijke kosten van de warmtevoorziening worden lager; 2. er worden maximale milieuvoordelen gerealiseerd; 3. en minstens twee derde van de betrokkenen ondersteunt het aansluiten op stadsverwarming. Bij de uitgangspunten wordt over de rol van de gemeente bij de overgang naar duurzame energie opgemerkt dat het een grote en proactieve rol is. Maar ook dat het een voorbeeldrol is en actiever voorlichting geven moet worden. En voor de langere termijn de opties dat de gemeente energieleverancier zou kunnen worden met inwoners als aandeelhouder. 183 In de duiding van het college bij het Energieplan Utrecht geeft zij aan samen met Stedin, stakeholders en bewoners uit de wijk te willen bekijken of er voldoende en werkbare alternatieven zijn om de keuze te maken om geen nieuwe gasleidingen aan te leggen of oudere leidingen

182 Gemeente Utrecht (15 september 2015). Verslag raadsinformatieavond Energieplan. 183 Gemeente Utrecht (15 oktober 2015). Utrecht energiek middelpunt van het land: Energieplan Utrecht.

74

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 niet te vervangen. Bij de rol van de gemeente worden er vier genoemd: regierol, wetgevende/ handhavende rol, aanjagende en faciliterende rol, en de voorbeeldrol. De gemeente gaat ook in gesprek met het Rijk om de transitie wettelijk mogelijk te maken, en om de middelen die niet gebruikt worden door Stedin voor de vervanging van de gasleidingen in te kunnen zetten voor de energietransitie in Utrecht. 184 November 2015: Het Energieplan en de duiding van het college daarbij krijgen een vervolg met de Utrechtse Energieagenda’s. De Energieagenda’s beschrijven de doelen en activiteiten van de gemeente op het gebied van energie en duurzaamheid. En de partners met wie de gemeente wil samenwerken en de resultaten die zij samen met hen wil bereiken. 185 Voor het brede Programma Utrechtse Energie is structureel € 2,85 miljoen per jaar beschikbaar, vanuit het toenmalige coalitieakkoord. Voor de gebiedsgerichte aanpak in onder andere Overvecht gaat de gemeente samenwerken met Stedin, Eneco, woningcorporaties en vastgoedeigenaren. Met Energiekansenkaarten worden de (samenhangende) relevante eigenschappen per gebied in beeld gebracht. Eind 2016 zou als resultaat voor de tien Utrechtse wijken een openbaar toegankelijke kaart beschikbaar moeten zijn. Ook zou de Regietafel warmte met Stedin en Eneco dan operationeel moeten zijn.

En eind 2020: “Zijn in 10 wijken in Utrecht actieplannen opgesteld om tot energieneutrale wijken te komen. De uitvoering van deze plannen is gestart en heeft tot de eerste resultaten geleid. Het aardgas en warmtegebruik in de gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor ongeveer 40% van het energieverbruik.” 186

14 januari 2016: De gemeenteraad legt expliciet de kaders vast die uit de duiding van het college bij het Energieplan naar voren komen. 187 Meest relevant voor het project Overvecht-Noord aardgasvrij zijn de kaders 2 en 3: 2. Voordat gasleidingen worden vervangen bekijken wij samen met Stedin, stakeholders en bewoners uit de buurt of er voldoende en werkbare alternatieven zijn om de keuze te maken om geen nieuwe gasleidingen aan te leggen of oudere leidingen niet te vervangen. 3. De gemeente kiest voor een strategie van samenwerking en sluit samenwerkingsovereenkomsten af met belangrijke spelers in de stad voor de uitvoering van het Energieplan. Hetzelfde document zegt over de inzet van de gemeente onder andere het volgende: 2. De gemeente maakt op basis van datasets een buurtanalyse samen met stakeholders, bewoners en bedrijven waarin wordt bekeken wat de opties zijn voor het bereiken van een fossielvrije energievoorziening. 3. De gemeente organiseert een ‘Regietafel warmte’ in Utrecht die de strategie uitzet in het kader van de energietransitie met het accent op de infrastructuur. Aan deze tafel zullen in ieder geval Eneco en Stedin deelnemen. 188

In deze eerste, verkennende fase is sprake van de Griftparkgroep als overleg- en besluitvormingsorgaan. Aan de Griftparkgroep nemen bestuurders (met mandaat) van Stedin, STUW (namens de woningcorporaties Bo-Ex, Mitros en Portaal), Eneco en de gemeente Utrecht deel. Als doelstelling heeft de Griftparkgroep: “Het versnellen van de energietransitie in de stad

184 Gemeente Utrecht (15 oktober 2015). Utrecht energiek middelpunt van het land: Energieplan Utrecht. 185 Gemeente Utrecht (november 2015). Utrechtse Energieagenda’s. 186 Gemeente Utrecht (november 2015). Utrechtse Energieagenda’s, p. 15. 187 Gemeente Utrecht (14 januari 2016). Raadsbesluit Energieplan en Duiding (Herzien). 188 Gemeente Utrecht (18 december 2015). Aangepaste kaders en inzet bij raadsbesluit Energieplan.

75

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 Utrecht door een open samenwerking met kernspelers en het delen van afwegingen.” 189 In de vergaderingen van eind 2016 komt Overvecht-Noord nadrukkelijker in beeld. Dat is waarom hieronder vanaf dit moment een tijdlijn start van de belangrijkste momenten in de verkennende fase.

4.2

NOVEMBER 2016 – NOVEMBER 2017: AAN DE SLAG MET OVERVECHTNOORD, EERSTE PROJECTGROEP INGERICHT EN PROJECTPLAN OPGESTELD, VOOR HET EERST DE WIJK IN

29 november 2016: Tijdens een presentatie aan de Griftparkgroep laat Stedin over OvervechtNoord weten: “Gasvervanging in Overvecht Noord 5 jaar ‘on hold’ (tot 2022) op basis van huidige risicoprofiel. Bij verhoogd risicoprofiel of na 5 jaar worden deze leidingen gefaseerd vervangen. Dit laatste tenzij er een geaccordeerd plan met alternatieven ligt en in nauw overleg met gemeente en stakeholders.” 190 De afspraak voor het volgende overleg is om een plan van aanpak voor Overvecht-Noord in te brengen, waar communicatie een onderdeel van is. 191

13 december 2016: In de vergadering van de Griftparkgroep presenteert projectgroep Overvecht-Noord een eerste projectplan. De Griftparkgroep is de opdrachtgever van deze projectgroep. Per gebied onderzoekt de projectgroep welke alternatieven voor gas kansrijk zijn, wanneer daarover wordt besloten, door wie en op basis waarvan. De opdracht van de Griftparkgroep aan de projectgroep is op dit moment: start met Overvecht-Noord. Waarbij het concreet gaat om: 192 1. Het vinden en realiseren van alternatieven voor koken. 2. Het vinden en realiseren van alternatieven voor warm water en verwarmen. Over de aanpak van de opgave vermeldt het plan van aanpak het volgende: “We weten dat we aan de slag moeten, niemand weet nog hoe en we gaan het uitvinden door samen aan de slag te gaan.” 193 Aan de gemeente wordt een regierol toegeschreven. Deze regierol wordt verder uitgewerkt door “(…) het samenbrengen van partijen, het koppelen van aanleidingen, en opschalen.” 194 Daarnaast moet de gemeente een ambitie stellen op stadsniveau en ook de benodigde vergunningen gaan verlenen.

31 januari 2017: In een vergadering van de Griftparkgroep wordt besloten om voortaan de naam te wijzigen naar Regietafel Energietransitie Utrecht (hierna: Regietafel). Er ligt ook een document voor waarin wordt gereflecteerd op de organisatiestructuur. Geconstateerd wordt dat er onduidelijkheid is over de rolverdeling tussen de Griftparkgroep, de projectgroep en de voorbereidingsgroep. Ook leven er vragen over de (dubbele) bezetting en benodigde capaciteit, zoekt de Griftparkgroep naar regie en sturing en worden veel discussies nu dubbel gevoerd. Tussen de projectgroep en de Griftparkgroep zit daardoor ‘licht in de opdracht’ en wordt over Overvecht-Noord ‘een verschillend gesprek’ gevoerd. 195 In dezelfde vergadering wordt gesproken over het voorstel om op dat moment geen gezamenlijk nieuw project te starten 196,

189 Bo-Ex, Eneco, Energie-U, Gemeente Utrecht, Mitros, Portaal, Stedin (9 december 2016). Bijlage 3 Presentatie PvA Aardgasleidingvrij Overvecht Noord. 190 Stedin (29 november 2016). Presentatie Voor de nieuwe energiegeneratie. 191 Gemeente Utrecht (29 november 2016). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 192 Bo-Ex, Eneco, Energie-U, Gemeente Utrecht, Mitros, Portaal, Stedin (9 december 2016). Bijlage 3 Presentatie PvA Aardgasleidingvrij Overvecht Noord, p. 8. 193 Bo-Ex, Eneco, Energie-U, Gemeente Utrecht, Mitros, Portaal, Stedin (9 december 2016). Bijlage 3 Presentatie PvA Aardgasleidingvrij Overvecht Noord. 194 Bo-Ex, Eneco, Energie-U, Gemeente Utrecht, Mitros, Portaal, Stedin (9 december 2016). Bijlage 3 Presentatie PvA Aardgasleidingvrij Overvecht Noord. 195 Gemeente Utrecht (31 januari 2017). Bijlage 2 structuur griftparkgroep. 196 Gemeente Utrecht (31 januari 2017). Bijlage 3 bij agendapunt 5 Memo Vervolggebied aardgasvrij.

76

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 een opdracht voor een impactanalyse van de besluitvorming 197 en drie documenten over het plan van aanpak Overvecht-Noord aardgasvrij. 198 In de documenten die gelden als het plan van aanpak voor Overvecht-Noord wordt veel beschreven over het ‘wat’ (met randvoorwaarden), ‘hoe’ (werkwijze), en op welke manier (samenwerking) er zal worden gewerkt aan de bestuurlijke opdracht “(…) om te komen tot een transitieplan om de wijk Overvecht Noord geheel aardgasvrij te maken zo mogelijk in 2025, en in het besef dat 2030 de uiterste datum is dat vervanging van het aardgasnet aan de orde is.” 199 De regierol van de gemeente wordt hier vertaald naar projectleiding en procesbegeleiding. Als concreet eindresultaat wordt afgesproken dat de projectgroep op 15 juni 2017 een transitieplan gereed heeft. Het Transitieplan moet “(…) een strategie [bevatten] voor de uitvoering van de alternatieven in de tijd tot 2025 en met de ingrediënten per uitvoerder in beeld. Op basis van dit plan kan verdere besluitvorming worden uitgewerkt. Het transitieplan is (nog) geen maatschappelijk gedragen plan waarop per woning kan worden aangewezen wanneer deze ‘van het gas afgaat’.” 200 5 april 2017: In de vergadering van de Regietafel worden verschillende documenten ingebracht die de route voor de verdere verduurzaming van de stad inzichtelijk moeten maken.

Zo werkt de gemeente Utrecht op dit moment aan een warmtevisie en vraagt daarbij input van de samenwerkingspartijen op de verschillende rollen bij de verduurzaming van de warmtevoorziening, op de gemeentelijke instrumenten die nodig zijn en ontwikkeld moeten worden, en waarop de gemeente de regie moet pakken en waarop niet. In het discussiestuk noemt de gemeente Utrecht drie uitgangspunten voor de nieuwe warmtevoorziening: betaalbaar, betrouwbaar (en veilig) en duurzaam. 201 Daarbij betekent ‘betaalbaar’ voor de Regietafel dat “(…) de lasten voor bewoners niet duurder zijn dan nu.” 202 De warmtevisie “(…) zal in het licht van de huidige wetgeving worden vastgesteld, maar iedereen is zich bewust dat wel lobby moet plaatsvinden om veranderingen te bewerkstellingen. Dit laatste omdat de huidige wettelijke basis te weinig houvast geeft.” 203 De Regietafel bespreekt ook een brief van Eneco over de routekaart naar de verdere verduurzaming van de stadsverwarming in Utrecht en Nieuwegein. Eneco heeft namelijk in 2016 onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om de in Utrecht en Nieuwegein geleverde stadswarmte te verduurzamen en daarover in november 2016 een brief gestuurd aan de wethouder.

In de brief komen verschillende niveaus van verduurzaming en verschillende initiatieven en kansen aan de orde waarmee Eneco denkt te kunnen bijdragen aan de duurzame energiedoelstellingen van de beide gemeenten. Hierbij wordt opgemerkt dat het “(…) geen eenvoudige route [is] en deze route continu in ontwikkeling [is]. Samenwerking met alle maatschappelijke partners is nodig in dit uitdagende traject. Er zullen initiatieven gerealiseerd worden, opties bijkomen en opties afvallen, waarbij wij steeds het doel van fossielvrij voor ogen zullen houden.” 204 Vervolgens wordt gesproken over het project ‘investeringsstromen’ waarbij ook Overvecht als voorbeeld voor de verdelingsvraagstukken wordt benoemd. Duidelijk is dat er veelal sprake is

197 Gemeente Utrecht (31 januari 2017). Bijlage 4 bij agendapunt 5 Opdracht voor impactanalyse besluitvorming. 198 Gemeente Utrecht (31 januari 2017). Bijlage 5 Overvecht-Noord sheets Plan van Aanpak; Bijlage 6 Noord Plan van aanpak Aardgasvrij Overvecht-Noord; Gemeente Utrecht (27 januari 2017). Bijlage 7 Overvecht Noord Plan van aanpak Aardgasvrij Overvecht-Noord. 199 Gemeente Utrecht (27 januari 2017). Bijlage 7 Overvecht Noord Plan van aanpak Aardgasvrij Overvecht-Noord. 200 Gemeente Utrecht (27 januari 2017). Bijlage 7 Overvecht Noord Plan van aanpak Aardgasvrij Overvecht-Noord, p. 4. 201 Gemeente Utrecht (5 april 2017). Bijlage 2 Inleiding warmtevisie regietafel. 202 Gemeente Utrecht (5 april 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht, p. 2. 203 Gemeente Utrecht (5 april 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht, p. 2. 204 Eneco (24 november 2016). Brief aan gemeente Utrecht Routekaart Verduurzaming Stadswarmte Utrecht en Nieuwegein.

77

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4 van een oneerlijke verdeling van de lusten en de lasten. De partijen concluderen dat er meer inzicht nodig is in de natuurlijke momenten voor de investeringen door de verschillende partijen. En er is meer inzicht nodig in wat het aardgasvrij maken van wijken betekent voor de particulier. Specifiek voor Overvecht-Noord ligt een concept communicatieplan voor. De partijen kiezen hierbij voor een “(…) gezamenlijk afzenderschap. De partijen treden samen naar buiten toe met dezelfde boodschap.” 205 De eerste data-analyses die ter kennisname worden toegestuurd aan de Regietafel maken daarnaast duidelijk dat het aantal bestaande aansluitingen op de stadsverwarming afhankelijk blijkt van de geraadpleegde bron. De woningcorporaties en Eneco hebben gegevens aangeleverd, maar die blijken van elkaar te verschillen. In het vervolg zal hier verder onderzoek naar worden gedaan. 206

Terug naar de tijdlijn

3 mei 2017: Bij een vergadering van de Regietafel komt naar voren dat Eneco en Energie-U een gesprek hebben gevoerd en dat zij hebben uitgesproken om samen op te gaan trekken in de energietransitie. In vervolg op het besluit in de vergadering van de Regietafel op 5 april 2017 ligt er een projectvoorstel van STUW op tafel om de (des-)investeringsprogramma’s van de deelnemende partijen te gaan inventariseren en naast elkaar te leggen. Doel is om vast te stellen hoe de programma’s op elkaar passen. 207 Voor Overvecht-Noord wordt voorgesteld om verschillende varianten door te rekenen aan de hand van verschillende combinaties van energiesystemen. Omdat er veel stakeholders en belangen zijn wordt gekozen om dit te doen aan de hand van de Infrastructurele Footprint (IF) methode 208. Dit vanuit het besef dat het stoppen met aardgas voor iedere stakeholder andere kosten en andere consequenties heeft. De resultaten moeten “(…) zodanig specifiek en realistisch zijn dat de stakeholders op basis van de uitkomsten bereid zijn om investeringsbeslissingen te nemen.” 209 De wethouder geeft hierbij aan vooral het proces richting aardgasvrij en de communicatie hieromtrent meer aandacht te willen geven. Daarnaast blijft financiering en de verdeling van kosten een aandachtspunt, waar de gemeente ook over praat met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

De Regietafel heeft ‘sterke behoefte’ aan een logisch verhaal van wat in het project gedaan moet worden en vraagt meer aandacht voor het plan van aanpak. Doel is om in juni 2017 een document te hebben met dit plan van aanpak en om vervolgens half juni 2017 naar buiten te treden richting inwoners. “Uitdaging is om bij zoveel niet-weten, genoeg te weten om naar buiten te kunnen communiceren.” 210 26 juni 2017: De definitieve versie van de Warmtevisie en de Transitieaanpak voor OvervechtNoord worden voor besluitvorming (op 4 juli) toegestuurd aan het college van B&W. 211 Op diezelfde dag vergadert ook de Regietafel. Bij de bespreking van Overvecht-Noord is het doel om het plan van aanpak en de communicatie vast te stellen. De communicatiestrategie die is bijgevoegd blijkt echter niet klaar voor bespreking omdat dit niet gedeeld is met alle partijen. Datzelfde geldt ook voor het plan van aanpak. Er wordt uitgebreid gediscussieerd over de vraag waar de partijen nu precies staan en waar ze mee aan de slag gaan en mee naar buiten willen treden. Uiteindelijk wordt besloten om de boodschap verder uit te werken en de communicatie beter voor te bereiden. 212 Tot slot wordt ingestemd met de begroting voor de komende twaalf

205 Gemeente Utrecht (5 april 2017). Bijlage 8 Concept communicatieplan aardgasvrij Overvecht-Noord. 206 Gemeente Utrecht (5 april 2017). Bijlage 9 Dataanalyse Overvecht-Noord. 207 STUW (14 april 2017). Projectvoorstel inventarisatie investeringsprogramma’s. 208 Infrastructurele Footprint (IF) is een methode met rekentool van o.a. Stedin. Met de IF-methode kunnen verschillende vormen van energievoorziening met elkaar worden vergeleken op basis van integrale kosten, energieverbruik en CO2-emissie. 209 Gemeente Utrecht (3 mei 2017). Bijlage 2 IF Overvecht regietafel 3 mei. 210 Gemeente Utrecht (3 mei 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 211 Gemeente Utrecht (23 juni 2017). E-mail Agenda en stukken regietafel 26 juni. 212 Gemeente Utrecht (26 juni 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht.

78

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 maanden voor o.a. de uitgaven aan communicatie en om een projectleider aan te trekken. 213 Eneco, Stedin en Mitros zullen in 2018 en 2019 financieel bijdragen aan dit project (zie ook paragraaf 2.5).

Juli 2017: De Visie op de warmtevoorziening in Utrecht is gereed. 214 In het document wordt benadrukt dat de warmtetransitie met name complex is in de bestaande bouw omdat er veel partijen betrokken zijn, wat vraagt om een regierol vanuit de gemeente. Door aanpassingen aan de landelijke wet- en regelgeving is de verwachting dat de rol van de gemeente nog zal veranderen, maar daarop vooruitlopend legt de gemeente in dit document vast hoe ze haar rol in de verduurzaming van de warmtevoorziening op dit moment ziet. De ontwikkeling van de wet Voortgang EnergieTransitie (VET-wet) wordt als een eerste stap gezien om vanaf 2018 in bestaande wijken op een nieuwe duurzame warmtevoorziening te kunnen sturen. In de beleidskaders wordt opgenomen dat Utrecht stuurt op een overgang naar een duurzame, betaalbare en betrouwbare warmtevoorziening, daarbij de totale maatschappelijke kosten en baten betrekt, en als ambitie stelt om geen aardgasleidingen meer te vervangen.

23 augustus 2017: De Regietafel vergadert voor project Overvecht-Noord aardgasvrij onder andere over de inzet van de Infrastructurele Footprint (IF) methode, de communicatiestrategie en de profielen van de te werven procesmanager en omgevingsmanager. Er is discussie of de juiste scenario’s in de IF-studie worden doorberekend en of bepaalde scenario’s niet te snel worden uitgesloten. Besloten wordt dat er een verdere onderbouwing voor de gemaakte keuze wordt opgesteld. Om inzicht te krijgen in (detail)data van andere partijen wordt een geheimhoudingsverklaring gemaakt. 215 Op het gebied van communicatie blijken de partijen het eens dat niet communiceren geen optie is, omdat het voor een deel van het vraagstuk van belang is om met bewoners in gesprek te gaan over het proces en aardgasvrije alternatief. Er wordt onderkend dat er risico’s zijn in de nog niet sluitende businesscase en het feit dat niet alle partijen er klaar voor zijn om naar buiten te gaan of de vervolgstappen uit te gaan voeren. In de vergadering worden de voorwaarden vastgesteld waaronder ingestemd wordt met communicatie naar de wijk. Bijvoorbeeld de voorwaarde dat woningcorporaties zelf beslissen hoe ze hun huurders informeren.

216 Voor de eerste fase – in ieder geval tot en met het eerste kwartaal van 2018 – wordt een communicatiestrategie vastgesteld, waarmee het streven is om medio september 2017 naar buiten te gaan over de gezamenlijke ambitie en de te starten onderzoeksfase. Jaartal 2030 wordt gecommuniceerd als einddatum waarop woningen in Overvecht-Noord aardgasvrij zullen zijn. De voorliggende communicatiestrategie is een verdere uitwerking van de Transitieaanpak Overvecht-Noord en richt zich erop om met bewoners in gesprek te gaan en het onderzoek van de deelnemende partijen aan te kondigen. Doel is om gezamenlijkheid uit te stralen door het noemen van alle samenwerkingspartijen in woord en / of beeld. De regierol van de gemeente moet zichtbaar worden doordat gebruik wordt gemaakt van de gemeentelijke huisstijl. 217 In bredere zin is de samenwerking tussen de verschillende organisaties deze avond ook onderwerp van gesprek, omdat verschillende leden van de Regietafel hebben laten weten

213 Gemeente Utrecht (26 juni 2017). Bijlage 7 Begroting regietafel en voorstel reserveren middelen. 214 Gemeente Utrecht (juli 2017). Visie op de warmtevoorziening in Utrecht: Naar een klimaatneutrale stad. 215 Gemeente Utrecht (23 augustus 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 216 Gemeente Utrecht (18 augustus 2017). RGT Oplegvel beslispunten communicatie. 217 Bo-Ex, Gemeente Utrecht, Mitros, Stedin (18 augustus 2017). RGT communicatiestrategie Overvecht-Noord aardgasvrij.

79

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 dat de samenwerking strakker en voortvarender kan. De behoefte aan kwalitatief betere besluitvorming wordt door de partijen breed gedeeld. Daarbij staat in de vergadernotitie: “Twijfels zijn er of we wel de mensen in huis hebben die in staat zijn om samen deze ingrijpende en onbekende transitie vorm te geven.” 218 Er komen concrete suggesties voor verbetering ter tafel, zoals strakker programmamanagement en het verbeteren van de kwaliteit van de vergaderstukken. 219 De Regietafel besluit om een externe programmamanager en voorzitter te werven, om een heidag te organiseren en om vanuit project Overvecht-Noord aardgasvrij zelfstandige deelprojecten te vormen. 220

12 oktober 2017: De gemeenteraad wordt via een raadsbrief op de hoogte gebracht van de selectie van Overvecht-Noord als eerste wijk om voor 2030 aardgasvrij te maken. Met deze brief wordt de gemeenteraad geïnformeerd over het besluit van het college om “(…) in nauwe samenwerking met bewoners en betrokken partijen toe te werken naar een aardgasvrij Overvecht-Noord als eerste wijk in Utrecht. Dit is met meer dan 8.000 woningen en gebouwen een complexe operatie waarvoor nog geen draaiboek beschikbaar is.” 221 De argumenten om in deze wijk te starten worden genoemd (zie ook paragraaf 2.1), evenals de randvoorwaarden voor het project en uitgangspunten voor alternatieven voor aardgas. Randvoorwaarden zijn bijvoorbeeld dat het maatschappelijk belang en bewonersbelang voorop wordt gesteld en dat de aanpak gedragen wordt door alle partijen van de Regietafel. Uitgangspunten voor warmtealternatieven zijn onder andere dat deze beoordeeld worden op maatschappelijke kosten en dat bij de businesscase en investeringen goed wordt gekeken naar de verdeling van de baten en lasten. Afsluitend kondigt de brief aan dat de communicatie in de wijk in de tweede helft van november 2017 start met bijeenkomsten die de gemeente organiseert voor wijkbewoners met een koopwoning. 222

24 oktober 2017: Overvecht-Noord aardgasvrij staat kort op de agenda van de Regietafel. Het eerste communicatiemoment heeft positieve reacties en een aantal – voornamelijk financiële – vragen opgeleverd. Daarnaast wordt gesproken over de organisatie van het project: dat wordt in steeds meer deelprojecten vormgegeven, zoals voor elektrisch koken, energieoplossingen, en data-analyse en -validatie. Voor de IF-studie blijken nog gegevens te ontbreken om elk scenario te kunnen berekenen. 223 Aan de hand van de wel beschikbare data van de woningcorporaties, Eneco, Stedin en de gemeente Utrecht zijn eerste data-analyses uitgevoerd. Zo is per woning in Overvecht-Noord duidelijk geworden of zij een gas-, elektriciteitsof stadsverwarmingsaansluiting hebben. 224

218 Gemeente Utrecht (23 augustus 2017). Suggesties n.a.v. telefonisch contact over samenwerking, p. 1. 219 Gemeente Utrecht (23 augustus 2017). Suggesties n.a.v. telefonisch contact over samenwerking. 220 Gemeente Utrecht (23 augustus 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 221 Gemeente Utrecht (12 oktober 2017). Raadsbrief Overvecht-Noord aardgasvrij in 2030. 222 Gemeente Utrecht (12 oktober 2017). Raadsbrief Overvecht-Noord aardgasvrij in 2030. 223 Gemeente Utrecht (24 oktober 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 224 Gemeente Utrecht (18 oktober 2017). Bijlage 4 Data stavaza.

80

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4 2 november 2017: De gemeenteraad besluit over de Visie op de warmtevoorziening in Utrecht (warmtevisie). Er worden een amendement en verschillende moties aan- / overgenomen die raken aan het project in Overvecht-Noord. De moties en amendementen voegen aan de warmtevisie toe dat de kosten en baten voor bewoners proportioneel moeten zijn, keuzevrijheid zo veel mogelijk gewaarborgd moet worden, en om bij de overstap op een warmtealternatief uit te werken hoe betaalbaarheid wordt vormgegeven. Ook wordt via een motie bepaald om “(…) indien mogelijk en zinvol ook bij bestaande bouw de aanleg of vervanging van warmtenetten te tenderen. Daarbij dezelfde uitgangspunten te hanteren van een open net, inzet op duurzame lage temperatuurbronnen en keuzevrijheid voor de afnemer.” 225

Terug naar de tijdlijn

22 en 28 november 2017: De eerste bewonersavonden voor eigenaren van koopwoningen in de wijk worden georganiseerd. Beide avonden worden goed bezocht door meer dan tweehonderd personen. De inschatting is daarmee dat 30% van de particuliere eigenaren langs is geweest. Bewoners stelden veel vragen over de keuze voor deze wijk, wat de kosten worden en wat de alternatieven zijn. Naar aanleiding van deze avonden ligt voor het vervolg de focus op andere groepen, zoals de Verenigingen van Eigenaren en bewoners van woonboten. 226 Voor de klankbordgroep waarvoor in januari 2018 een startup bijeenkomst plaatsvindt hebben vijftig inwoners zich aangemeld. 227

4.3

DECEMBER 2017 – DECEMBER 2018: OPMAAT NIEUWE STRUCTUUR EN SPECIFIEKERE AFSPRAKEN, AFZONDERLIJKE STUDIES ROEPEN VEEL VRAGEN OP, TRANSITIEPLAN 1.0 NIET VASTGESTELD, PAW-SUBSIDIE TOEGEKEND

4 december 2017: In de vergadering van de Regietafel is voor het eerst de geworven programmamanager aanwezig. De eerste opdracht voor deze persoon is om een totaalplan voor Overvecht-Noord te maken, met de benodigde capaciteit per partij. 228 Ook de IF-studie staat op de agenda, waarbij de afspraak is dat er bij de volgende vergadering een tussenstand en planning zal worden gepresenteerd voor het toepassen van deze tool in Overvecht-Noord. In februari 2018 zal ook een wijkbijeenkomst worden georganiseerd over ‘Slim wonen’. 229 Daarnaast wordt aangegeven dat alle woningbouwcoöperaties samenwerken aan een plan om de overstap van kookgas naar elektrisch koken te gaan maken. 230 De werkgroep ‘gasloos koken’ presenteert een aanpak en planning om woningen in Overvecht-Noord van het kookgas af te halen, waarbij per woningcorporatie een gebouw wordt aangewezen en het ‘droomscenario’ wordt uitgewerkt. 231 In een bijgevoegde notitie duidt Eneco de meest relevante onderwerpen die de energietransitie op het gebied van warmte op dat moment in de weg staan. Eneco noemt daarbij

225 D66, GroenLinks, Partij van de Arbeid, CDA, ChristenUnie (2 november 2017). Motie 2017/174 Motie: Keuzevrijheid, Duurzaamheid en Open ook voor bestaande bouw, p. 1. 226 Gemeente Utrecht (4 december 2017). Voorblad Staf Milieu. Bewonersbijeenkomsten Overvecht-Noord aardgasvrij. 227 Gemeente Utrecht (4 december 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 228 Gemeente Utrecht (4 december 2017). Agenda Regietafel Energietransitie Utrecht. 229 Gemeente Utrecht (4 december 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 230 Gemeente Utrecht (4 december 2017). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 231 Mitros (7 november 2017). Bijlage 3 svz werkgroep gasloos koken.

81

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 bijvoorbeeld dat een aanpassing van de energiebelasting nodig is (minder belasting op elektriciteit, meer op gas). 232

28 december 2017: De gemeenteraad wordt via een raadsbrief geïnformeerd over de aanvullende prestatieafspraken die o.a. met de vijf grootste woningcorporaties zijn gemaakt voor de periode 2018 – 2022. 233 De afspraak is dat de woningcorporaties Mitros, Portaal en Bo-Ex participeren in project Overvecht-Noord aardgasvrij. 234 Eind 2017 en begin 2018: De Regietafel evalueert op twee momenten in heisessies haar eigen functioneren vanwege behoefte aan concretisering en aanscherping van haar ambitie en governance. De gezamenlijke ambitie wordt als volgt verwoord: “Het hogere doel is gezamenlijk op het niveau van Utrecht invulling geven aan de energiedoelen uit het akkoord van Parijs voor wat betreft de gebouwde omgeving.” 235 De gemeente geeft zichzelf de rol van opdrachtgever in deze samenwerking, maar de energietransitie is van alle partijen samen. In de complexe opgaven hebben de partijen van de Regietafel elkaar nodig. Hierbij zijn ‘participeren’, ‘innoveren’ en ‘investeren’ kernwoorden. De governance met rollen en verantwoordelijkheden wordt uiteengezet (zie hiervoor paragraaf 2.2). Per deelproject – zoals communicatie, gasloos koken en Overvecht-Noord aardgasvrij – wordt uitgebreid beschreven wat het project inhoudt, wat het beoogde doel is, wie verantwoordelijk zijn, wat de samenhang is met andere (deel)projecten, en wat de voortgang en planning zijn.

236 30 januari 2018: In de eerste vergadering van 2018 staan de verdere professionalisering van zowel de Regietafel als de aanpak van het project Overvecht-Noord aardgasvrij op de agenda. 237 De bestuurders wordt gevraagd om in te stemmen met de financiering van gezamenlijke activiteiten. En ook de aanzet voor het jaarplan 2018 voor Overvecht-Noord aardgasvrij ligt voor, met daarin onder andere de organisatie van verschillende partijen in deelprojecten, de knelpunten (maatschappelijk, financieel, wetgeving en draagvlak) als agenda voor de komende jaren, en de nadruk op het bieden van handelingsperspectief aan bewoners. 238 De partijen zijn ervan bewust dat de bewonersavonden van november 2017 verwachtingen hebben gecreëerd en nog veel vragen onbeantwoord zijn gebleven. Er is gekozen voor “(…) een strategie om niet eerst alles uit te zoeken en dan pas naar buiten te gaan, maar zo snel mogelijk informatie te geven aan de bewoners en draagvlak te zoeken.” 239 Het voorstel is om in het jaarplan 2018 uit te gaan van vijf hoofdlijnen 240: 1. Onderbouwing van de keuze voor Overvecht-Noord als eerste wijk; 2. De aanpak ‘technisch inhoudelijk’ en ‘bewonersgedreven’ naast elkaar laten bestaan; 3. Samenhang, volgtijdigheid en planning van de deelprojecten en acties, uitvoeringsstrategie; 4. Deelprojecten en acties gekoppeld aan agenda 2018; 5. Grotere rol voor energieadviseurs.

232 Eneco (13 november 2017). Issue Paper Warmte. 233 Gemeente Utrecht (28 december 2017). Raadsbrief Prestatieafspraken 2018-2022. 234 Gemeente Utrecht, Mitros, Huurdersnetwerk Mitros (januari 2018). Prestatieafspraken 2018-2022; Gemeente Utrecht, Portaal, Huurdersraad Portaal regio Utrecht (januari 2018). Prestatieafspraken 2018-2022; Gemeente Utrecht, Bo-Ex, STOK (januari 2018). Prestatieafspraken 2018-2022. 235 Gemeente Utrecht (7 maart 2018). Bijlage A Notitie Heisessie RGT Utrecht, p. 1. 236 Gemeente Utrecht, Mitros (7 maart 2018). Bijlage A Notitie Heisessie RGT Utrecht. 237 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Agenda Regietafel Energietransitie Utrecht. 238 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Bijlage 2 Jaarplan 2018 Overvecht-Noord. 239 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Agenda Regietafel Energietransitie Utrecht. 240 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Bijlage 3 Annotatie Jaarplan 2018.

82

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4 De uitwerking naar planning en kosten en eventuele prioritering wordt toegezegd voor de volgende vergadering. 241 Uit de notulen blijkt dat wordt ingestemd om alle kosten voor gezamenlijke activiteiten te delen door vier organisaties (Eneco, Stedin, gemeente Utrecht, STUW). De opmerkingen die gemaakt zijn bij de aanzet van het jaarplan moeten de komende tijd verwerkt worden, maar het wordt inhoudelijk niet duidelijk welke punten dat zijn. Bij de actie- en agendapunten voor 2018 staat wel dat iedereen akkoord is om inzage (open boek) te geven in de geldstromen bij investeringen, te beginnen in Overvecht. 242 14 maart 2018: In de vergadering van de Regietafel wordt het jaarplan 2018 en de aanpak Transitieplan Overvecht-Noord toegelicht en besproken. De wethouder Energie vraagt bij de betaalbaarheid voor woningeigenaren aandacht voor terugverdienen en de koppeling met marktaanbiedingen. En de wethouder geeft aan te missen wat en hoe er gecommuniceerd gaat worden. Er wordt onder andere besloten om het programma in de volgende vergadering definitief vast te stellen. 243 De bestuurder van Mitros deelt mede dat er voldoende draagvlak is voor de renovatie van de 10-hoog flats in Overvecht-Noord en dat dit project in juni start. Gasloos koken zit ook in het renovatiepakket.

Terug naar de tijdlijn

De onafhankelijk voorzitter van de Regietafel heeft ook een notitie opgesteld over hoe er door de partijen van de Regietafel gedacht wordt over lobbyen bij het Rijk. 244 De gemeente en Eneco blijken de belangrijkste voorstanders. Er worden in de notitie vier belangrijke onderwerpen benoemd, die de gemeente verder zal uitwerken: 1. Concrete juridische obstakels op weg naar een aardgasvrij Utrecht; 2. Rollen en bevoegdheden van o.a. gemeente en netbeheerder; 3. Financiële bijdrage van het Rijk (subsidies, proceskosten, structurele capaciteit bij gemeenten); 4. Voorwaarden voor businesscase: energiebelasting, gebouwgebonden financiering, split incentive. De bijlagen bij het jaarplan 2018 245 geven inzicht in het organisatieschema (activiteiten en trekkers), de begroting, de deelprojecten, het projectplan voor de klankbordgroep, en het jaarplan 2018, waarin de uitwerking van de Infrastructurele Footprint methode wordt gezien als eerste stap naar het Transitieplan.

25 april 2018: Uit de oplegnotitie ‘Jaarplan 2018 Overvecht’ blijkt dat in de vorige vergadering van de Regietafel aandacht is gevraagd voor de scope (de hoeveelheid aan te sturen deelprojecten is erg groot), de planning met mijlpalen, en de begroting en hoogte van de kosten per deelnemer, “(…) met het verzoek het bedrag te verlagen.” 246 Deze punten zijn verder uitgewerkt en liggen nu voor in de vergadering van de Regietafel. De planning voor het Transitieplan is bijgevoegd, waarin elk jaar een nieuwe, verder uitgewerkte versie van het plan wordt gevraagd. Dit geeft ook een overzicht van zestien deelprojecten die moeten leiden tot het Transitieplan. Denk aan de IF-studie, gasloos koken en het betrekken van huurders en woningeigenaren. 247

241 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Bijlage 3 Annotatie Jaarplan 2018. 242 Gemeente Utrecht (30 januari 2018). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 243 Gemeente Utrecht (14 maart 2018). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 244 Gemeente Utrecht (14 maart 2018). Bijlage E Opbrengst Rondje Lobby. 245 Gemeente Utrecht (14 maart 2018). Bijlage OVN-1 RGT 14-3 organisatieschema; Bijlage OVN-2 RGT 14-3 begroting 2018; Bijlage OVN-3 RGT 14-3 gemeente deelprojecten Overvecht-Noord Aargasvrij; Bijlage OVN-4 RGT 14-3 Projectplan Klankbordgroep Overvecht-Noord Aardgasvrij; Bijlage OVN Jaarplan 2018 RGT 14-3 Overvecht-Noord 246 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Bijlage 1 Oplegnotitie Jaarplan 2018 Overvecht. 247 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Bijlage 2 Schema’s Regietafel 25-4.

83

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Verkennende fase 2015 – 2019

4 Ook is in de bijgestelde begroting de bijdrage per partij lager geworden. 248 Uit een notitie over activiteiten in de wijk blijkt dat inwoners zich vooral zorgen maken over de betaalbaarheid, het gesprek over aanpassingen (met Portaal) als moeizaam wordt ervaren, en er zelfstandige initiatieven ontstaan in de Vechtzoom en de Klopvaartbuurt om tot een eigen aardgasvrije oplossing te komen. 249 Verder stemt de Regietafel in met het voorstel om Overvecht-Noord aan te melden als proeftuin voor het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Hiervoor maakt het projectteam samen met de programmamanager een start. De gemeente krijgt het mandaat om deze aanvraag verder uit te werken en in te dienen. 250 Er wordt opgemerkt dat een toekenning van de subsidie voor het onrendabele deel van de investering naar verwachting gemiddeld € 8.500 per woning oplevert. En dat het ernaar uitziet dat de gemeente Utrecht de enige indiener van de provincie is “(…) dus enige bescheidenheid is niet nodig.” 251

Terug naar de tijdlijn

31 mei 2018: In een raadsinformatiebijeenkomst wordt het onderwerp aardgasvrij (ver)bouwen geagendeerd, mede vanwege Overvecht-Noord aardgasvrij. Een aantal bewoners stuurde begin februari een brief aan de gemeente waarin zij haar zorgen uit over de betaalbaarheid van de transitie naar aardgasvrij verwarmen. De vraag is met name hoe de gemeente over aardgasvrij wil / moet communiceren, aangezien nog veel onbekend of onzeker is. 252 7 juni 2018: De gemeente beantwoordt een brief van de wijkraad van 18 januari 2018. In deze brief vraagt de wijkraad om adviezen en stelt ze vragen over het besluit om Overvecht-Noord voor 2030 aardgasvrij te maken. Bewoners maken zich zorgen over de praktische en financiële haalbaarheid van het project. De gemeente reageert hierop: “Wij begrijpen dat dit spannend is, ook omdat een aantal zaken nog niet duidelijk zijn. Daarbij realiseren wij ons dat het alleen gaat lukken, in Overvecht-Noord en heel Nederland, als het betaalbaar is voor bewoners. Wij spannen ons als gemeente samen met onze partners in om het haalbaar te maken en hebben er vertrouwen in dat dit ons allen gaat lukken in 12 jaar.” 253 In de brief staan de redenen waarom gekozen is om in Overvecht-Noord te starten. De gemeente geeft ook aan hoe zij zich inzet om de aanpak betaalbaar te maken.

Bewoners mogen rekenen op onafhankelijk advies op maat, informatie per woningtype, trajectbegeleiding en onderzoek naar mogelijke warmteoplossingen. Tot slot geeft de gemeente aan dat zij in een vroeg stadium met de informatie naar buiten is getreden om te voorkomen dat bewoners desinvesteringen doen, zoals het vervangen van hun cv-ketel. En zo kunnen bewoners betrokken worden bij de invulling en uitwerking van de aanpak. 254 De gemeente beantwoordt ook de brief van bewoners van de Klopvaartbuurt van 8 februari 2018. De bewoners maken zich zorgen over de persoonlijke financiële haalbaarheid van het aardgasvrij maken van hun woning. Zij vragen of de buurt buiten het project kan worden gehouden. De gemeente laat in haar reactie weten wat zij doet om de aanpak betaalbaar te maken en wat bewoners mogen verwachten (hetzelfde als in de hierboven beschreven brief). De bewoners krijgen te horen dat zij in het najaar tijdens buurtgesprekken meer te horen krijgen over realistische alternatieven. Dat geldt ook voor de Klopvaartbuurt. 255

248 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Bijlage 3 Begroting Overvecht-Noord RGT 25-4. 249 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Bijlage 5 Kijk in de Wijk. 250 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Bijlage 6 Aanmelding Overvecht-Noord – plan Ollongren. 251 Gemeente Utrecht (25 april 2018). Verslag Regietafel Energietransitie Utrecht. 252 Gemeente Utrecht (31 mei 2018). Raadsinformatiebijeenkomst. 253 Gemeente Utrecht (7 juni 2018). Brief aan wijkraad Beantwoording advies Overvecht-Noord aardgasvrij, p. 1. 254 Gemeente Utrecht (7 juni 2018). Brief aan wijkraad Beantwoording advies Overvecht-Noord aardgasvrij. 255 Gemeente Utrecht (7 juni 2018). Brief aan bewoners Antwoord op handtekeningenactie Klopvaartbuurt.

84

Nota van bevindingen ‘Gas terugnemen’

Terug naar de tijdlijn

Verkennende fase 2015 – 2019

4 12 juni 2018: De Regietafel bespreekt de PAW-aanvraag voor Overvecht-Noord. In de aanvraag staat dat gewerkt wordt aan een Transitieplan dat in het najaar van 2018 gereed is. In de planning wordt uitgegaan van ca. 2.150 woningen die de komende vier jaar van het aardgas af zullen gaan. In het (tussen)uitvoeringsplan dat is bijgevoegd wordt al vrij gedetailleerd beschreven met welke aanpak de samenwerkende partijen zich gaan inzetten en welke kosten hierbij verwacht worden voor de verschillende woningen. 256 De Regietafel wordt gevraagd om een akkoord te geven op het plan van aanpak en om de aanvraag voor de PAW in te dienen. De Regietafel geeft een akkoord om de aanvraag in te dienen, en wil bij een toekenning hiervan verder praten over het plan van aanpak. 257 Verder heeft Eneco voor de vergadering een aanbod uitgewerkt voor alternatieve warmteoplossingen voor Overvecht-Noord. 258 Deze presentatie is van tevoren niet gedeeld met de Regietafel en roept nog veel vragen op. De wethouder Energie geeft aan behoefte te hebben aan een procesvoorstel “(…) samen met de uitkomsten van IF waarin niet alleen de techniek is meegenomen maar ook de maatschappelijke kant.” 259 Er wordt een extra sessie ingepland om het aanbod te verhelderen. Ook de presentatie met uitkomsten van de IF-studie bij OvervechtNoord 260 roept veel vragen op.

De bijgevoegde presentatie is ook niet van tevoren gedeeld (wel een oudere versie) en er zijn nog veel vragen en onzekerheden in terug te zien. Daarom wordt ook bij dit agendapunt besloten om de presentatie in een extra sessie verder te bespreken. 261 Ook wordt de stand van zaken van deelproject gasloos koken besproken. De woningcorporaties geven een update over de planning, technische aspecten van het project en hoe de bewoners hierop reageren. Er wordt per gebouw gekeken wat mogelijk is, op welke termijn en hoe samen met Stedin het gas kan worden afgesloten. 262

29 juni 2018: De gemeenteraad ontvangt een brief over de aanvraag bij de Rijksoverheid voor een subsidie vanuit het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Hierin wordt toegelicht dat voor zowel koop- als corporatiewoningen in OvervechtNoord een rijksbijdrage aangevraagd wordt. Het gaat om een bijdrage van € 14.000 per grondgebonden woning voor 300 koopwoningen, en € 7.000 per appartement voor 72 corporatiewoningen / -wooneenheden (in de Klopvaartbuurt en voor project Centraal Wonen van Portaal). Eén van de voorwaarden is dat aardgasleidingen van de voorgedragen woningen uiterlijk in 2022 zijn afgesloten. Uiterlijk 1 oktober 2018 wordt duidelijk of Utrecht de rijksbijdrage krijgt. De brief geeft ook inzicht in de meest voor de hand liggende oplossingen voor warmte en energie: voor koopwoningen is dat een aansluiting op stadsverwarming of all-electric (warmtepomp), en voor huurwoningen nieuwe aansluitingen van elektra, warmtepompen, zonnepanelen en inductiekookplaten. Toegezegd wordt om in het najaar per buurt / complex een eerste inzicht te geven in wat dit betekent voor de aanpak van de woningen. 263