Bijlage bij raadsbrief Rapportage Evaluatie Maatregelen tegen harddrugsgerelateerde overlast Utrecht 7-11-2024
Tekst van het document
Achtergrond van de overlastgevers Interessant is dat vanuit zowel omwonenden/ondernemers als vanuit professionals wordt aangegeven dat de doelgroep die de overlast veroorzaakt veranderd is. De overlast van vijftien jaar geleden zou vooral door gebruikers zelf gepleegd worden, maar op het hoogtepunt van de recente overlast zouden het met name dealers zijn die zowel agressief gedrag naar (kwetsbare) gebruikers als naar regulier publiek vertonen. Een respondent verwoordt het als volgt: ‘Vroeger waren het de meer verdwaasde personen, die zagen er in het begin nog best fatsoenlijk uit, maar vallen daarna in zwaar gebruik. Het was een groep van ongeveer vijftig gebruikers, veelal van Nederlandse afkomst, die er slecht aan toe was. Meer recent zijn het weer mensen die er slecht aan toe zijn, maar die zelf ook dealen. Ze zijn nu een stuk agressiever, toen vooral ‘van het padje’. Toen waren wij ook minder bevreesd, nu meer, bijvoorbeeld als je ze wilt wegsturen voor je pand.’ De respondenten zijn tamelijk eensgezind in hun mening dat de meer recente overlast, die zich grofweg tussen 2020 en 2023 afspeelt, voor een groot deel veroorzaakt is door harddrugsgebruikers van buiten Utrecht. De meningen lopen uiteen voor wat betreft de achtergrond van de harddrugsgebruikers die voor 1 augustus 2023 omgeving Lucabolwerk bevolkten, maar na 1 augustus weg zijn getrokken.
Er is een groep respondenten die aangeeft dat dit vooral Oost-Europeanen zijn geweest. De groep die nu nog resteert zou volgens respondent vooral nog bestaan uit mensen van Nederlandse en (Noord-)Afrikaanse afkomst en een enkele Oost-Europeaan. Met name de professionals geven, mede op basis van informatie van politie, handhaving en zorg, aan dat de huidige harde kern grotendeels bestaat uit voornamelijk mannelijke Utrechtse gebruikers die deels in hostels, eigen huizen, maar ook op straat leeft, zoals eerder in dit hoofdstuk ook werd aangegeven door een professional. Ook wijzen professionals veelvuldig op de weigerachtigheid van deze groep om een (aanvullend) traject te aanvaarden: ‘Deze mensen willen niet naar binnen, zitten vaak al wel in een traject. Maar die mensen willen geen controle, willen vrijuit alles gebruiken. Eigen willen ze een gebruikersruimte in eigen beheer, maar als dit er gaat komen, krijg je steekpartijen’.
29
Rollen van de harddrugsgebruikende overlastgevers Een noemenswaardig verschil dat zowel enkele omwonenden als professionals maken, is het onderscheid tussen de dealers en gebruikers die momenteel vooral nog rondom Lepelenburg verblijven. Met name de eerste groep zou agressief gedrag richting gebruikers en omwonenden vertonen. Een respondent geeft het volgende aan: ‘Tegen de zorg zijn de dealers lief en aardig, tegen de politie ook, maar tegen omwonenden zijn ze bedreigend. De nu nog resterende mensen bij Lepelenburg, dat zijn zorgmijders, die zijn zeer agressief.’ Overigens geeft een aantal respondenten aan dat het onderscheid tussen dealers en gebruikers soms lastig te maken is. Een klein deel van de respondenten, professionals in de zorghoek, wijst op de kwetsbaarheid van de resterende doelgroep. De overlast wordt wel erkend, maar meer gezien als een gevolg van een ander probleem, namelijk dat de doelgroep, ziek/verslaafd is en geen eigen plek heeft: ‘Met de repressieve maatregelen jaag je mensen op. Haal de drempels weg voor deze groep, dan neem de overlast af’. 3.3 Een samenvattende blik op de bevindingen Uit de verschillende onderzoeksactiviteiten komen puntsgewijs de volgende bevindingen naar voren: ▪
Uit de interviews komen signalen naar voren dat vooral harddrugsgebruikers van buiten Utrecht tussen 2020 en 2023 verantwoordelijk waren voor de overlast in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg.
▪
De politie en VTH-registraties kunnen alleen enig uitsluitsel geven over de achtergrond van overlastgevers op basis van het laatste jaar, op grond van data vanuit de APV harddrugsverbod en de verblijfsontzeggingen. Uit die gegevens blijkt dat vrouwen een minderheid vormen en dat het zowel om Utrechters als niet-Utrechters gaat. De PGAx-data bevestigen dit beeld.
▪
Juist de personen uit Utrecht worden regelmatig meerdere malen bekeurd door de politie, maar dit lijkt niet onlogisch omdat ze in de stad zelf wonen en het erop lijkt dat de personen van buiten Utrecht gaandeweg verdwenen zijn.
▪
De verschillen tussen de totale groep harddrugsgebruikende overlastgevers in PGAx en de groep die nog per 1 augustus 2024 daarin staat geregistreerd levert wat woonplaats betreft een interessante bevinding op. De analyse wijst uit dat met name overlastgevers van buiten Utrecht en overlastgevers met onbekende woonplaats uit de PGAx-registratie zijn gestroomd.
▪
De PGAx-data leveren nog enig zicht op de gemiddelde leeftijd van de harddrugsgebruikende overlastgevers en het aantal dagen dat ze in PGAx geregistreerd staan; dat ligt in beide gevallen hoger voor mensen uit Utrecht dan daarbuiten. De gemiddelde leeftijd van de per 1 augustus nog resterende overlastgevers in PGAx ligt hoger dan voor de totale groep overlastgevers in PGAx, net zoals het aantal ingeschreven dagen in PGAx.
30
▪
Wat het land van herkomst van de harddrugsgebruikers betreft zijn er indicaties voor Nederlanders en vooral mensen uit Zuid-Amerika en Noord- en Oost-Afrika.
▪
De verzamelde informatie wijst er op dat er rondom Lepelenburg sprake is van een groep overlastgevende zorgmijders.
31
4 Aard van de ingezette maatregelen Dit hoofdstuk heeft betrekking op de verschillende maatregelen die zijn ingezet tegen de harddrugsgebruikende overlastgevers rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg. Het gaat dan om de mate waarin deze maatregelen ingezet zijn en herkend worden door de diverse betrokkenen..17 Daarnaast zijn tijdens de interviews met respondenten ook enkele aandachtspunten in de aanpak ter sprake gekomen. 4.1 Bevindingen vanuit de data Als het gaat om data die wijzen op inzet van maatregelen, staan registraties van de politie en VTH over bekeuringen en, indien aangeleverd, verblijfsontzeggingen ter beschikking. 4.1.1
Bevindingen vanuit de politiedata: bekeuringen
In tabel 4.1 staat een overzicht van alle bekeuringen die door de politie uit zijn gedeeld tussen augustus 2019 en juli 2024. Hieruit blijkt dat het voornamelijk om het niet voldoen aan de identificatieplicht, openbare dronkenschap, hinderlijk gedrag, wildplassen en verboden drankgebruik gaat. Hoewel de eerste soort bekeuringen het laatste jaar sterk stijgt, nemen andere feiten waarvoor bekeurd is (sterk) af, zoals openbare dronkenschap, wildplassen/-poepen en hinderlijk gedrag. Let wel: onduidelijk blijft in hoeverre deze alleen tegen harddrugsgebruikende overlastgevers zijn uitgeschreven. In figuur 4.1 gaan we dieper in op de bekeuringen na drugsoverlast. Tabel 4.1: door de politie uitgeschreven bekeuringen naar soort en jaar in het overlastgebied (in n) Omschrijving
Jaar 1
Jaar 2
Jaar 3
Jaar 4
Jaar 5
Totaal
Niet voldoen aan identificatieplicht (WvSr)
15
17
33
84
141
290
Openbaar dronkenschap (WvSr)
37
35
56
81
35
244
Hinderlijk gedrag (PV)
5
9
42
83
74
213
Binnen bebouwde kom op een openbare plaats zijn natuurlijke behoefte doen (PV)
32
19
28
66
39
184
Verboden drankgebruik (PV)
16
7
8
57
52
140
Avondklok
0
121
0
0
0
121
Baldadigheid (WvSr)
3
14
7
9
13
46
Zonder recht zich bevinden op terrein (WvSr)
3
0
3
22
15
43
Slaapplaats (PV)
9
6
4
17
7
43
Geluidshinder overig (PV)
5
14
5
3
4
31
Opgeven valse naam (WvSr)
0
0
3
19
6
28
Wet Wapens en Munitie
1
1
1
6
10
19
17. De effectiviteit van de maatregelen komt in hoofdstuk 5 aan bod.
32
Omschrijving
Jaar 1
Jaar 2
Jaar 3
Jaar 4
Jaar 5
Totaal
Op een openbare plaats inbrekerswerktuigen vervoeren of bij zich hebben (PV)
2
0
1
4
8
15
Handelen in strijd met voorschrift politie (WvSr)
7
0
0
0
0
7
WWM (geen vuurwapens)
0
0
0
1
2
3
Vuurwerkbesluit
0
1
0
0
0
1
Plakken en kladden (PV)
0
0
0
1
0
1
Verbod alcohol
0
1
0
0
0
1
Vuurwerk (PV)
0
1
0
0
0
1
Roken of vuur stoken (PV)
0
0
0
1
0
1
135
246
191
454
406
1432
Totaal
Vanaf augustus 2023 kan de politie ook bekeuringen uitschrijven voor drugsoverlast op grond van de APV harddrugsverbod. Voor geheel Utrecht betreft dat 147 bekeuringen, waarvan 79 (54 procent) in omgeving Lucasbolwerk.18 In onderstaand figuur een visuele weergave hoe vaak dat maandelijks voor is gekomen. Het gaat om bekeuringen die tussen augustus 2023 en juli 2024 zijn uitgeschreven. Hieruit blijkt dat de politie vooral in de eerste maand het meest gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om hiervoor een bekeuring uit te schrijven. Hierna neemt het aantal bekeuringen voor de overtreding van de APV door de politie af. Bij de politie is deze ontwikkeling teruggelegd en gevraagd wat de mogelijke redenen hiervoor kunnen zijn. Aangegeven wordt dat dergelijke feiten jarenlang niet strafbaar waren gesteld, waardoor op de betrokken plekken openlijk drugs werd gebruikt. Vanaf het moment dat de politie op grond van de nieuwe APV bekeuringen gingen schrijven (met zelfs nog waarschuwingen in de dagen ervoor), was het dus een “nieuw fenomeen” voor de gebruikers. Hierdoor werden er relatief veel bekeuringen geschreven. Dit ook omdat men op dat moment gewoon nog openlijk aan het gebruiken was. Het nieuwe bekeuringsbeleid ging vervolgens als een lopend vuurtje, waardoor men of niet meer in het gebied ging gebruiken, of men het minder opvallend deed.
Figuur 4.1: door de politie uitgeschreven bekeuringen vanwege overtreding van de APV harddrugsverbod in het overlastgebied naar maand (in n)
jul-24
jun-24
mei-24
apr-24
mrt-24
feb-24
jan-24
dec-23
nov-23
okt-23
sep-23
aug-23
25 20 15 10 5 0
18. Ter vergelijking: rondom het Bollendak werden 25 van deze bekeuringen door de politie uitgeschreven in die periode.
33
Zoals uit tabel 4.2 te herleiden is, vindt het uitschrijven van deze 79 bekeuringen voornamelijk plaats in de straten Hieronymusplantsoen, Lepelenburg en Lucasbolwerk. Tabel 4.2: door de politie uitgeschreven bekeuringen vanwege overtreding van de APV harddrugsverbod naar straat (in n) Straatnaam
n
%
Hieronymusplantsoen
27
34%
Lepelenburg
24
30%
Lucasbolwerk
21
27%
Nobelstraat
4
5%
Kromme Nieuwegracht
1
1%
Maliesingel
1
1%
Wittevrouwensingel
1
1%
Totaal
79
100%
4.1.2
Bevindingen vanuit de VTH-data: bekeuringen
Ook vanuit afdeling VTH van de gemeente Utrecht is registratie ontvangen over het aantal uitgeschreven bekeuringen door boa’s over de periode augustus 2019 tot en met juli 2024. Bijna de helft betreft bekeuringen voor wildplassen. Andere feiten waar met enige regelmaat bekeuringen voor worden uitgedeeld zijn verboden drankgebruik en hinderlijk gedrag. Omdat boa’s pas vanaf augustus 2023 bekeuringen kunnen uitschrijven voor het overtreden van de APV harddrugsverbod is dit feit, net zoals bij de politie niet in dezelfde tabel opgenomen; meer informatie hierover staat in figuur 4.2. Net zoals bij de politiebekeuringen wordt in het laatste jaar beduidend minder bekeurd vanwege wildplassen/-poepen en hinderlijk gedrag. Een verschil met de politiebekeuring is dat de boa’s het laatste jaar juist meer op verboden drankgebruik hebben bekeurd, terwijl dit bij de politie niet zo is. De verschillen voor dit feit zijn, net als bij de politie, alleen niet groot met voorgaande jaren. Tabel 4.3: door de boa’s uitgeschreven bekeuringen naar soort en jaar in het overlastgebied (in n) Jaar 1
Jaar 2
Jaar 3
Jaar 4
Jaar 5
Totaal
Binnen bebouwde kom op een openbare plaats zijn natuurlijke behoefte doen (PV)
80
50
91
109
47
377
Verboden drankgebruik (PV)
34
11
16
61
68
190
Hinderlijk gedrag (PV)
10
10
41
47
28
136
Zonder recht zich bevinden op terrein (WvSr)
5
6
3
12
1
27
Openbaar dronkenschap (WvSr)
4
4
5
3
4
20
34
vervolg
Jaar 1
Jaar 2
Jaar 3
Jaar 4
Jaar 5
Totaal
Zwerfafval
4
2
4
2
1
13
Geluidshinder overig (PV)
0
10
0
0
1
11
Baldadigheid (WvSr)
4
0
5
1
0
10
Op een openbare plaats vechten
0
0
0
2
0
2
141
93
165
237
150
786
Totaal
In figuur 4.2 staat een overzicht van het aantal door boa’s opgelegde bekeuringen voor het overtreden van de APV harddrugsverbod vanaf augustus 2023. Hierop is te zien dat er vanaf het voorjaar van 2024 veelvuldig gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om voor dit feit een bekeuring uit te delen. In totaal gaat het om 96 bekeuringen die in de periode augustus 2023 tot en met juli 2024 zijn uitgedeeld. Dit is 51 procent van het totaal aantal van deze bekeuringen (N=188) dat in geheel Utrecht in deze periode is opgelegd. Als we in de voorgaande tabel naar jaar 5 kijken, zien we, opgeteld, dat verreweg de meeste bekeuringen voor dit feit worden uitgedeeld, namelijk 96 in een jaar. Naast de 96 uitgedeelde bekeuringen is er in het afgelopen jaar tien keer een waarschuwing gegeven in verband met drugsoverlast. Deze ontwikkeling in aantallen bekeuring is juist tegenovergesteld aan het beeld dat de politiebekeuringen vanwege drugsoverlast laat zien (zie figuur 4.1). Figuur 4.2: door de boa’s uitgeschreven bekeuringen vanwege overtreding van de APV harddrugsverbod in het overlastgebied naar maand (in n) 30 25 20 15 10 5 0 aug-23 sep-23 okt-23 nov-23 dec-23 jan-24 feb-24 mrt-24 apr-24 mei-24 jun-24 jul-24
Bij medewerkers van VTH is de ontwikkeling in deze aantallen teruggelegd, met de vraag wat de redenen hiervoor zijn. Aangegeven wordt dat de geleidelijke toename mede door gewenning met het gebruik van de APV harddrugsverbod komt; voor de boa’s was het immers een nieuw feit waarop ze kunnen acteren. Daarnaast werd in het voorjaar van 2024 ook een toename in de overlast ervaren. Dit is mede de aanleiding geweest voor de uitbreiding van Lepelenburg aan het vbo-gebied. De toevoeging van Lepelenburg aan vbo-gebied ‘Lucasbolwerk en omgeving’ speelt ook een rol in de toename van het aantal boetes in juni/juli 2024. Hoewel de boa’s voor de toevoeging op zich al konden schrijven op het harddrugsverbod, er was immers sprake
35
van structurele overlast, is het na de toevoeging van Lepelenburg aan het vbo-gebied voor de boa’s duidelijker dat daar gehandhaafd wordt op grond van de APV harddrugsverbod. 4.1.3
Bevindingen vanuit de VTH-data: verblijfsontzeggingen
Vanuit VTH zijn ook registraties ontvangen over het aantal opgelegde verblijfsontzeggingen. In de periode van augustus 2023 tot en met juli 2024 zijn in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg 40 verblijfsontzeggingen opgelegd vanwege overtreding van de APV harddrugsverbod. Vanaf januari 2024 is er een gestage stijging waar te nemen, met een plotselinge dip in april 2024 en mei 2024 en een sterke stijging in juni en juli 2024. Vanuit de gemeente Utrecht wordt over deze data opgemerkt dat het na ingang van de APV harddrugsverbod verbod nog niet mogelijk was om een verblijfsontzegging op te leggen omdat de benodigde verblijfsontzeggingsformulieren nog niet gereed waren. Om die reden zijn er aanvankelijk dus geen verblijfsontzeggingen uitgeschreven op basis van harddrugs. Figuur 4.3: door de boa’s opgelegde verblijfsontzeggingen vanwege overtreding van de APV harddrugsverbod in het overlastgebied naar maand (in n) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 aug-23 sep-23 okt-23 nov-23 dec-23 jan-24 feb-24 mrt-24 apr-24 mei-24 jun-24 jul-24
4.2 Bevindingen vanuit de vragenlijst Aan de respondenten is gevraagd in hoeverre zij bekend zijn met de maatregelen die worden ingezet tegen overlast en criminaliteit die wordt veroorzaakt door harddrugsgebruikers. Deels heeft dit dus te maken met de mate waarin de respondenten de maatregelen daadwerkelijk uitgevoerd zien worden. Extra toezicht door politie of boa’s in de omgeving is bij de meeste respondenten (respectievelijk 94 en 89 procent) bekend en het uitschrijven van een boete op basis van de APV harddrugsverbod bij 60 procent van de respondenten. Sommige maatregelen zijn nauwelijks bekend bij de omwonenden en ondernemers. Bijvoorbeeld het aanbieden van activiteiten bij gebruikersruimte De Stek of de gemaakte afspraken met hostels.
36
Figuur 4.4: bekendheid met maatregelen tegen overlast en criminaliteit door harddrugsgebruikers onder omwonenden/ondernemers (in %)
Extra toezicht door politie in de omgeving
94%
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
89%
Cameratoezicht
80%
Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik)
67%
Het opleggen van een verblijfsontzegging
65%
Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
60%
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropafteam’)
54%
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
22%
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
17%
Afspraken met hostels (met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken)
15%
4.3 Bevindingen vanuit interviews In de interviews is niet zozeer gevraagd naar de inzet van de tien maatregelen, maar is het vooral gegaan over de effectiviteit hiervan. Uit de gesprekken bleek ook dat de meeste respondenten goed op de hoogte waren van de maatregelen; slechts een enkele respondent wist soms niet wat een maatregel inhield. Vanuit de professionals waren de meeste maatregelen goed in beeld, maar voornamelijk omwonenden/ondernemers waren iets minder op de hoogte van maatregelen die in geografische zin meer losstaan van de omgeving van Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg. Het gaat dan om de activiteiten die in/rondom De Stek en de hostels plaatsvinden. Overigens kwam uit de gesprekken met omwonenden een kritische noot naar voren over de ‘boks’ die door de handhavende partijen aan de doelgroep zou worden gegeven; omwonenden zijn in het algemeen van mening dat vooral streng gehandhaafd moet worden, bij voorkeur door veel te beboeten, desnoods ondersteund via preventief fouilleren. Los van de discussie over de mogelijkheden rondom dit laatste instrument wordt vanuit handhavende partijen aangegeven dat het niet alleen maar gaat om hard optreden, maar ook om het zoeken van verbinding met de doelgroep. Dit met de achterliggende gedachte dat eventuele toeleiding naar zorginstanties net zo belangrijk is als overlastbeheersing.
37
Mening van de doelgroep zelf Zoveel mogelijk is geprobeerd aan de elf respondenten te vragen in hoeverre zij te maken hebben gehad met de tien maatregelen. Primair door hen te vragen met welke maatregelen zij van doen hebben rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg. Vervolgens is zoveel mogelijk getracht te vragen naar de overige maatregelen die zij niet noemden. Door de respondenten werden vooral de maatregelen genoemd die a) zich direct rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg afspelen en b) door henzelf als vervelend worden ervaren. Het gaat dan, in volgorde van meest- naar minst genoemd, het opleggen van de verblijfsontzegging, het extra toezicht door de politie, de boete na harddrugsgebruik en het extra toezicht door de boa’s. Cameratoezicht en boetes voor andere feiten werd hooguit een enkele keer aangehaald. Bij het Eropaf-team was uitleg nodig; een enkeling dacht dat de soepfiets van het Leger des Heils bedoeld werd. Deze mensen werden als vriendelijk ervaren. De gebruikersruimte in en de extra activiteiten van De Stek werden niet genoemd, net zoals het mogen gebruiken bij hostels.
Wat betreft de toeleiding naar zorg wordt door enkele geïnterviewden nog opgemerkt dat dit in de praktijk breed geïnterpreteerd kan worden. Het doel achter de toeleiding voor de specifieke doelgroep is bijvoorbeeld het verlagen van de drempel om veilig binnen te gebruiken, in combinatie met het verhogen van de drempel om buiten te gebruiken door de overige maatregelen. Vanuit het veilig binnen gebruiken, hoopt de gemeente Utrecht vervolgens mensen ook in de richting van het aannemen van structurelere zorg te bewegen of terug te leiden daar waar zij al in zorg zijn. Een voorbeeld hiervan is het verruimen van de toegangseisen van De Stek, zodat ook mensen met een eigen adres of mensen die verblijven in een hostel (na screening op veiligheid) overdag ook gebruik kunnen maken van het samen gebruiken in De Stek. Op verzoek van de gebruikers is in het najaar van 2023 gestart met het openstellen van de tuin van de Stek voor gezamenlijk gebruik zonder dat men het gevoel heeft in een hulpverleningstraject te moeten. Via de gemeente zijn gegevens over het aantal bezoekers van De Stek ontvangen. Dit levert het volgende beeld op: Tabel 4.4: aantallen en achtergrond bezoekers De Stek vanaf augustus 2023 (in n) Bezoekers De Stek Jaar
2023
Totale aantallen
Geslacht
Maand
Unieke gasten
Locatiebezoeken
Man
Vrouw
Augustus
59
1.224
48
11
September
55
1.431
45
10
Oktober
54
1.307
45
9
November
62
1.360
50
12
December
55
1.480
44
11
38
Bezoekers De Stek Jaar
2024
Totale aantallen
Geslacht
Maand
Unieke gasten
Locatiebezoeken
Man
Vrouw
Januari
62
1.840
50
12
Februari
60
2.176
50
10
Maart
67
2.301
55
12
April
63
2.587
52
11
Mei
63
2.862
52
11
Juni
65
2.617
54
11
Juli
71
2.573
58
13
Aan een vertegenwoordiger van De Stek is gevraagd naar redenen voor zowel de toename in de aantallen unieke gasten als de aantallen locatiebezoeken (lees: het aantal maal dat zij in- en uitlopen), specifiek met de vraag of er een verband is met de maatregelen rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg. Ook is gevraagd of er mogelijk sprake kan zijn van seizoenseffecten op de aantallen. Aangegeven wordt dat dergelijke vragen lastig te beantwoorden zijn; het gaat om bewegingen van een groep. Het zou volgens de vertegenwoordiger een relatie kunnen hebben met de maatregelen, maar net zo goed kan het zijn dat de doelgroep naar De Stek komt omdat dit de enige plek in Utrecht is waar dit toegestaan is (de hostels uitgezonderd). Ook wordt genoemd dat dealers in de buurt van De Stek verblijven en er dus sprake is van ‘vraag en aanbod’. Ten slotte wordt niet uitgesloten dat sommige bezoekers aangemeld zijn en op die wijze beter vindbaar en in beeld zijn bij hulpverlening. Kortom: meerdere factoren zullen een rol spelen. Een seizoensgebonden effect lijkt voor de vertegenwoordiging van De Stek minder aannemelijk, omdat de cijfers gestaag stijgen sinds de start van de registratie (2019). Ook dit levert dus geen concrete aanwijzingen voor de stijging. Daarnaast kan ook worden toegeleid naar andere instanties.
Zo wordt volgens een vertegenwoordiger van de gemeente Utrecht door het Eropaf-team actief toe- of teruggeleid naar nachtopvang of, wanneer mensen al een aantal dagen “kwijt” zijn, bij een hostel of andere zorgvoorziening gezocht en teruggeleid. Toeleiden kan ook betekenen dat mensen naar medische spreekuren gebracht worden, dat ervoor gezorgd wordt dat mensen hun afspraken niet vergeten of dat ze naar deze afspraak gebracht worden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een intake voor een detox, een afspraak voor depotmedicatie bij de GGz of een hernieuwde aanvraag in de asielprocedure. En vanuit de persoonsgerichte aanpak wordt een integraal langetermijnplan met en voor iemand gemaakt. Mensen kunnen worden toegeleid naar (forensische) zorg (opname of ambulant), detox of beschermd wonen. Daarentegen wordt ook aangegeven dat toeleiden naar zorg bij deze doelgroep niet altijd betekent dat personen persoon succesvol en blijvend in de zorg terecht komen. Een deel van de groep zal toch weer een terugval krijgen en terugvallen in overlast. Ten slotte zal er altijd een groep zorgmijders resteren die gewoon geen zorg kan of wil accepteren.
39
In de interviews genoemde aandachtspunten in de aanpak Vanuit zowel de omwonenden/ondernemers als de professionals wordt een aantal aandachtspunten in de aanpak tegen overlastgevende harddrugsgebruikers rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg genoemd. Hoewel aandachtspunten strikt genomen geen onderdeel van de deelvragen vormen, schenken we hier toch enige aandacht aan. Het gaat dan om de volgende genoemde punten: ▪
Hoewel de omvang van dit punt onbekend is, wordt door een enkeling gewezen op eventuele meldingsmoeheid van omwonenden. Dit kan leiden tot twee aandachtspunten: a) niet alle overlast kan op voorhand worden aangepakt en 2) minder meldingen kan leiden tot de abusievelijke aanname van een ‘succesvolle aanpak’.
▪
De aanwezigheid van de soepfiets van het Leger des Heils wordt door verschillende respondenten genoemd als mogelijke ‘magneet’ voor de doelgroep om zich juist naar Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg te begeven. Anderzijds even ongeveer evenzoveel andere respondenten aan daaraan te twijfelen en de soepfiets juist als bron voor het eerste contact met de toch al aanwezige doelgroep te zien.
▪
Veel respondenten, zowel omwonenden/ondernemers als professionals, geven aan dat de maatregelen leiden tot verplaatsing van de overlast, het zogenaamde ‘waterbedeffect’. Deels wordt de bevestiging hiervoor gevonden in de maatregelen rondom Lucasbolwerk die voor overlast bij Lepelenburg zorgden. Daarnaast wijzen vooral professionals op het uiteenslaan van de doelgroep in subgroepen harddrugsgebruikers. Deze zouden momenteel op verschillende locaties in de stad verblijven. De volgende locaties zijn genoemd: bij de busbaan, onder het spoor (bij De Stek), bij de Van Sijpesteijnkade en Lombok.
▪
Vooral omwonenden/ondernemers zijn van mening dat de politie en boa’s nog te weinig bevoegdheden hebben om de overlast tegen te gaan. Zij wijzen dan op nog strenger handhaven, meer beboeten en zelfs op de inzet van preventief fouilleren. Maar juist de handhavende partijen zien momenteel dat er een grens aan repressief optreden zit. Er wordt dan gewezen op de sterke reductie van het aantal overlastgevende harddrugsgebruikers én op het gegeven dat verdere repressie zal leiden tot irritatie/agressie bij de doelgroep en ongewenst verplaatsing: ‘Als je nog harder repressief wilt gaan optreden, dan moet je ook niet zeuren als de doelgroep volgende week in een andere woonwijk zit’.
▪
De overlast van de doelgroep rondom de openbare toiletten in Lepelenburg is een bron van ergernis onder omwonenden/ondernemers. Hier is begrip voor, maar vanuit professionals wordt ook gewezen op de publieksfunctie van de toiletten: als het 30 graden is, dan voorkomen deze toiletten zoveel mogelijk wildplassen door zonnebadende burgers.
▪
Een aantal professionals en omwonenden is van mening dat De Stek geen eisen rondom toegang zou moeten stellen. Dit leidt volgens hen niet tot een zo laagdrempelig mogelijke gebruikersruimte voor de nu nog overlastgevende groep harddrugsgebruikers rondom Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg.
40
▪
Het melden van overlast gaat in de regel via 0900-8844, maar centralisten begrijpen dan niet altijd waarom het gaat, want zij zitten niet in Utrecht.
▪
Schaarste in capaciteit bij politie, handhaving en Eropaf-team zou een optimale overlastaanpak volgens een enkeling in de weg staan. Daartegenover staat de mening van een enkeling dat de doelgroep niet te veel gepamperd moet worden: ‘Ik ben erg positief over het Eropaf-team, maar soms faciliteer je te veel: je moet er geen ‘bureau op straat’ van maken, geen zaken regelen op straat. Dat betekent kritisch blijven kijken naar wat je wel/niet doet. Je moet het de doelgroep niet te makkelijk maken: blijven stimuleren dat ze zelf naar de zorg gaan, een beroep blijven doen op intrinsieke motivatie’.
▪
Zorginstellingen willen waken voor te veel stigmatisering, ook omdat overlastervaring van omwonende tot omwonende verschilt (subjectieve ervaringen). Aangegeven wordt dat het ook mensen zijn die ziek zijn en soms met zijn vieren op een bankje zitten. Maar dat is nog niet automatisch overlast, zo wordt benadrukt.
▪
Niet iedere vertegenwoordiger van een zorginstelling is ervan op de hoogte wie de regie heeft bij de gewenste toeleiding van een persoon. Dit zou in de samenwerking nog verder afgestemd moeten worden.
▪
Vooral omwonenden en vertegenwoordigers van zorginstellingen vragen zich af of er voldoende mogelijkheden zijn om harddrugsgebruikende overlastgevers aan te pakken dan wel door te laten stromen. In dit kader wordt ook meerder malen gewezen op een tweede locatie à la De Stek. In dit verlengde wijzen zowel enkele omwonenden als enkele professionals op zo min mogen toegangsregels bij De Stek: ‘Bij De Stek moeten geen opvoedkundige restricties worden doorgevoerd, dat leidt uiteindelijk weer tot gebruik op straat. In de jaren 90 moest je juist meebewegen, maar nu wordt te veel met ‘het vingertje gezwaaid’. Het zijn mensen die geen zin hebben in al die regeltjes en vaak al tientallen jaren zo’n levenswijze hebben. Als je die mensen op één plek wegjaagt, moet je ze wel toeleiden naar een andere plek. Nu is het vooral alleen maar ‘wegjagen’.
▪
Een breed ervaren vrees onder de respondenten is dat de maatregelen, als deze als succes benoemd worden, afgeschaald gaan worden. De meeste respondenten zijn hier pertinent op tegen en willen het belang van het continueren van de maatregelen benadrukken.
4.4 Een samenvattende blik op de bevindingen Vanuit zowel de data als de interviews zijn de volgende bevindingen op te tekenen wat betreft de ingezette maatregelen tegen de overlast in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg: ▪
In de omgeving van Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg verandert de aard van de door de politie geschreven bekeuringen in het laatste onderzoeksjaar. Het niet voldoen aan de identificatieplicht neemt sterk toe, terwijl bekeuringen voor openbare dronkenschap, hinderlijk gedrag, wildplassen en verboden drankgebruik (sterk) dalen. De bekeuringen die door de politie na overtreding van de APV
41
harddrugsverbod zijn geschreven zijn het meest (21 stuks) in de maand augustus 2023 geschreven waarna dit in de navolgende maanden tussen 1 en 10 stuks zat. ▪
Het beeld van de door boa’s uitgeschreven bekeuringen in het laatste onderzoeksjaar volgt het politiebeeld voor wat betreft minder bekeuringen voor wildplassen/ -poepen en hinderlijk gedrag. Geheel anders is het beeld bij de boa’s voor wat betreft het schrijven van bekeuringen vanwege drugsoverlast. In tegenstelling tot het afnemende beeld bij de politie neemt dit juist sterk toe richting juni en juli 2024.
▪
Het aantal door boa’s opgelegde verblijfsontzeggingen op basis van een overtreding van de APV harddrugsverbod was vanaf augustus 2023 nog niet mogelijk omdat er nog geen verblijfsontzeggingsformulier beschikbaar was; dit werd vanaf januari 2024 gerealiseerd, waarna het maximum aantal verblijfsontzeggingen opliep tot 11 in een maand.
▪
Omwonenden en ondernemers zijn vooral bekend met de zichtbare maatregelen die in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg worden ingezet. Toezicht door politie, boa’s en camera’s wordt dan het meeste genoemd, activiteiten door/bij De Stek en de hostels begrijpelijkerwijs het minst. De professionals zijn over het algemeen goed op de hoogte van de verschillende maatregelen en de inzet daarvan.
▪
Het toeleiden richting de zorg betekent niet alleen dat is doorverwezen naar De Stek. Wel hoopt de gemeente Utrecht vanuit het veilig binnen gebruiken van drugs dat mensen ook in de richting van het aannemen van structurelere zorg te bewegen zijn.
▪
Wat de maatregelen betreft slaan de harddrugsgebruikende overlastgevers vooral aan op het opleggen van de verblijfsontzegging, het extra toezicht door de politie, de boete na harddrugsgebruik en het extra toezicht door de boa’s. Ze benoemen dit veelvuldig als onprettige maatregelen. Cameratoezicht en boetes voor andere feiten deert de doelgroep minder en het Eropaf-team werd als vriendelijk ervaren. De gebruikersruimte in en de extra activiteiten van De Stek werden niet genoemd, net zoals het mogen gebruiken bij hostels.
▪
In de interviews worden diverse aandachtspunten in de aanpak van de harddrugsgebruikende overlastgevers aangehaald. Deze aandachtspunten kunnen de aanpak mogelijk optimaliseren en zijn ter informatie toegevoegd.
42
5 Effect van de maatregelen Dit hoofdstuk heeft betrekking op de effecten op de overlastontwikkeling die vanuit de data, het vragenlijstonderzoek en de interviews te herleiden zijn, met een focus op de periode na het invoeren van de tien maatregelen. 5.1 Bevindingen vanuit de data Vanuit de aangeleverde data in het systeem PGAx is te herleiden hoeveel overlastgevende harddrugsgebruikende overlastgevers vanaf augustus 2023 onder de noemer ‘Groepsaanpak Binnenstad’ in het systeem zijn opgenomen. Via deze registratie is het aantal harddrugsgebruikende overlastgevers dat maandelijks in de registratie instroomt en uitstroomt inzichtelijk te maken. Bij aanvang van deze registratie in augustus 2023 zijn 105 personen in het systeem geplaatst. Over de twaalf registratiemaanden waarover we kunnen beschikken zijn mensen uitgestroomd, maar zijn ook nieuwe mensen ingestroomd. Op de top van de registratie, september en oktober 2023, waren 120 overlastgevende harddrugsgebruikers in PGAx opgenomen. Begin augustus 2024 staan nog 54 personen op deze lijst. Op maandbasis is het volgende beeld over de in- en uitstroom te geven: Figuur 5.1: aantal in PGAx geregistreerde overlastgevende harddrugsgebruikers in de binnenstad van Utrecht, naar in- en uitstroom (in n) 120 100 80 60 40 20 0 Aug '23 Sep '23 Okt '23 Nov '23 Dec '23 Jan '24 Feb '24 Mrt '24 Apr '24 Mei '24 Jun '24 Jul '24
Ingestroomd
Uitgestroomd
Om een en ander nog meer te duiden, hebben we de opvallendste bevindingen die uit de data komen teruggekoppeld met de databeheerder van de gemeente Utrecht. Dit levert de volgende belangrijke kanttekeningen bij figuur 5.1 op: ▪
Wat betreft de 105 personen die in augustus 2023 instromen: gemeente Utrecht was als interventie al eerder dan augustus 2023 bezig met de groepsaanpak, maar had dit nog niet in PGAx geregistreerd. Op het moment dat de registratie in het kader van de ‘Groepsaanpak Binnenstad’ beschikbaar was, is de groep in één keer in het systeem ingevoerd. De criteria voor registratie zijn overlastmeldingen en strafbare feiten.
43
▪
Wat betreft de 70 personen die in oktober 2023 uitstromen: in die maand heeft een grote opschoning van de data plaatsgevonden, wat de grote uitstroom verklaart. Navraag naar de redenen van deze uitstroom levert het beeld op dat redenen hiervoor waren dat overlastgevers niet meer in beeld waren van politie/handhaving (bijvoorbeeld vanwege langdurige detentie, vertrek naar een gemeente buiten Utrecht of terugkeer naar het land van herkomst) of dat iemand in zorg zit en de overlast beperkt blijft. Deze nadere onderverdeling in redenen hebben we niet op de persoon ontvangen, dus vanuit de PGAx-data blijft onduidelijk in hoeverre overlastgevende harddrugsgebruikers daadwerkelijk richting de zorg zijn doorgestroomd.
Ook is aan andere vertegenwoordigers van de gemeente gevraagd naar de oorzaken van deze daling. Aangegeven wordt dat werd geconstateerd dat per 1 augustus 2023 voor het grootste gedeelte van de overlast sprake was van overlastplegers van buiten de stad. Al vanaf de maand voorafgaand aan die datum is door het Eropaf-team, zorginstellingen, politie en handhaving richting overlastgevers veelvuldig gecommuniceerd over de invoering van de APV harddrugsverbod. Dit had volgens hen direct gevolgen voor de dagelijkse toeloop van gebruikers van buiten de stad. Wel werd in eerste instantie een lichte toeloop van notoire Utrechtse gebruikers opgemerkt, ook omdat sommige van deze gebruikers volgens veldwerkers de binnenstad een tijdje vermeden hebben. De oorzaak hiervoor lag in de grimmige sfeer die gecreëerd was door vele gebruikers van buiten de stad en de vervuilde drugs die er gedeald werd. Ten slotte geven deze vertegenwoordigers, op grond van het raadplegen van gebiedsmanagers en bij de maatregelen aangesloten partners, aan dat deze extra maatregelen niet hebben geleid tot het verplaatsen van gebruikers van buiten de stad naar andere Utrechtse locaties. Op basis van de registratie in PGAx kan dus gesteld worden dat in getalsmatige zin sprake is van een effect, in die zin dat er minder overlastgevende harddrugsgebruikers in de binnenstad geregistreerd staan.
In hoofdstuk 3 zijn we al nader ingegaan op de achtergronden van de resterende overlastgevers in de PGAx. 5.2 Bevindingen vanuit de vragenlijst Aan omwonenden en ondernemers zijn verschillende vragen gesteld over de effecten van de maatregelen op de overlast, de criminaliteit, maar ook op de situatie in de woonbuurt en het veiligheidsgevoel. 5.2.1
Effect van de maatregelen tegen de overlast
Aan omwonenden en ondernemers is gevraagd welke maatregelen volgens hen het beste tegen de overlast die wordt veroorzaakt door de harddrugsgebruikers. Volgens de respondenten zijn dat voornamelijk de zichtbare maatregelen zoals extra toezicht door politie of boa’s in de omgeving. Maar ook cameratoezicht en het opleggen van een verblijfsvergunning wordt door ongeveer de helft van de respondenten benoemd. Ruim driekwart van de respondenten (77%) geeft aan dat het uitschrijven van een boete na drugsgebruik of andere overlast geen effect heeft. Gezien de in hoofdstuk 4 benoemde wens van omwonenden dat er strikter gehandhaafd zou moeten worden door de politie en boa’s is dit een opmerkelijk resultaat te noemen.
44
Figuur 5.1: mening van omwonenden/ondernemers over het effect van de maatregelen tegen overlastgevers (in %)
Extra toezicht door politie in de omgeving
59%
14%
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
57%
9%
Cameratoezicht
40%
11%
Het opleggen van een verblijfsontzegging
38%
13%
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
40%
5%
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
32%
Afspraken met hostels(met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken)
28%
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
25%
Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
16% 7%
Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik)
19% 4%
Een beetje effect
5.2.2
9% 9% 6%
Veel effect
Effect van de maatregelen tegen de criminaliteit
Eenzelfde vraag als bij overlast is aan omwonenden en ondernemers gesteld over het effect van de maatregelen, maar dan in het licht van criminaliteitsbestrijding. De respondenten wijzen wederom naar zichtbare maatregelen als meest effectieve maatregelen: extra toezicht door politie of boa’s in de omgeving. De twee maatregelen die door de respondenten het minst vaak als ‘effectief’ worden beoordeeld zijn het uitschrijven van een boete na drugsgebruik of andere overlast.
45
Figuur 5.2: mening van omwonenden/ondernemers over het effect van de maatregelen tegen criminaliteit van de doelgroep (in %)
Extra toezicht door politie in de omgeving
59%
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
56%
14% 10%
Cameratoezicht
40%
11%
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
44%
6%
Het opleggen van een verblijfsontzegging
38%
10%
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
42%
5%
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
Afspraken met hostels(met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken) Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik) Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
Een beetje effect
5.2.3
21% 16%
36%
6%
34%
4%
5% 6%
Veel effect
Effect van de maatregelen op de situatie in de woonbuurt van omwonenden/ondernemers
Ongeveer de helft van de respondenten geeft aan dat de situatie in de woonbuurt na inzet van de maatregelen gelijk is gebleven. Een kwart van de omwonenden en ondernemers geeft aan dat de situatie juist is verslechterd. Een iets groter aandeel is van mening dat de maatregelen de situatie hebben verbeterd. Figuur 5.3: mening van omwonenden/ondernemers over het effect van de maatregelen tegen criminaliteit van de doelgroep (in %)
25%
27%
Verbeterd Gelijk gebleven
47%
Verslechterd
46
Verdiepende analyses Er treden tussen de twee deelgebieden (Lucasbolwerk enerzijds en Hieronymusplantsoen/Lepelenburg anderzijds) verschillen op in de mate waarin van mening is dat de situatie in de woonbuurt na inzet van de maatregelen veranderd is. In deelgebied Lucasbolwerk geeft ruim de helft (52 procent) van de respondenten aan dat de situatie verbeterd is, tegenover nog geen eenvijfde in deelgebied Hieronymusplantsoen/ Lepelenburg (19 procent).19
5.2.4
Effect van de maatregelen op het veiligheidsgevoel van omwonenden/ondernemers
Gemiddeld beoordelen de omwonenden en ondernemers hun veiligheidsgevoel met een 5,9. De meeste respondenten beoordelen hun veiligheidsgevoel met een 6. Figuur 5.4: door omwonenden en ondernemers gegeven cijfer voor het veiligheidsgevoel (tussen 1 (zeer onveilig) en 10 (zeer veilig)) 80 60 40 20 0 1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Ongeveer de helft van de respondenten geeft aan dat zij zich veiliger zouden voelen als er extra toezicht door de politie in de omgeving zou plaatsvinden. Zeven procent van de omwonenden en ondernemers zouden zich juist onveiliger gaan voelen door de maatregel ‘afspraken met hostels’ (met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken).
19. Zie voor de significante percentageverschillen in de visie op de situatie per deelgebied bijlage 3. Daarin wordt ook vermeld dat een beduidend hoger percentage van de respondenten in deelgebied Hieronymusplantsoen/Lepelenburg, in vergelijking met deelgebied Lucasbolwerk, van mening is dat de situatie het afgelopen jaar juist verslechterd is.
47
Figuur 5.5: door omwonenden en ondernemers genoemde impact van de maatregelen op het veiligheidsgevoel (in %)
Extra toezicht door politie in de omgeving Extra toezicht door boa’s in de omgeving Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropafteam’) Het opleggen van een verblijfsontzegging Cameratoezicht Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
Afspraken met hostels (met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken) Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik) Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ik voel me door deze maatregel juist (veel) onveiliger Mijn veiligheidsgevoel blijft door deze maatregel gelijk Ik voel me door deze maatregel (veel) veiliger
48
5.3 Bevindingen vanuit de interviews Ook aan de geïnterviewden is naar hun mening gevraagd over de effectiviteit van de tien maatregelen. De bevindingen uit de gesprekken zijn samengevat in de volgende tabel. Tabel 5.1: mening van de geïnterviewden over de effectiviteit van de tien maatregelen Maatregel
Oordeel
Toelichting
Extra toezicht door politie in de omgeving
+
Alle geïnterviewden zien het effect op de overlastreductie door de uitgevoerde surveillance, handhaving en boetes. Een aandachtspunt is wel hoe de politie de rol in de toekomst gaat invullen: nóg strikter handhaven (voorkeur van omwonenden) of vooral in gesprek met/toeleiden van de resterende doelgroep richting De Stek/zorginstellingen.
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
+/-
De mening verschilt tussen omwonenden en professionals wat betreft de effectiviteit van boatoezicht. Omwonenden zijn van mening dat boa’s strenger moeten optreden richting de doelgroep. Professionals zien de rol van boa’s juist in eerste instantie niet als repressieve handhavers, maar juist als schakel tussen justitie, hulpverlening én omwonenden.
Het opleggen van een verblijfsontzegging (vbo)
+
Eigenlijk zijn alle geïnterviewden overtuigd van het effect van deze maatregel. Velen suggereren dat het opleggen van een boete op grond van de APV harddrugsverbod altijd in combinatie met deze maatregel zou moeten plaatsvinden. Dat is gelijk ook de kritische noot rondom de vbo; pas toen deze APV in werking trad, daalde het aantal overlastgevers sterk. Mede daarom zien veel respondenten deze maatregel bij voorkeur in combinatie met de APV harddrugsverbod uitgevoerd worden. Ook ziet een enkeling voordelen voor de doelgroep zelf, omdat ze dan door hun verplichte afwezigheid minder in de harddrugsgebruikende groep verblijven. Wel zijn twee respondenten van mening dat een vbo eigenlijk altijd gecombineerd zou moeten worden met een toeleiding/persoons-gebonden aanpak.
Het uitschrijven van een boete na harddrugsgebruik
+/-
Veel geïnterviewden zijn in beginsel positief over deze maatregel, maar zien wel dat deze niet ongebreideld ingezet kan (blijven) worden. Deze negatieve financiële prikkel zal, zo is de overtuiging vanuit de zorgkant, niet leiden tot minder harddrugsgebruik. Er moet juist voor gewaakt worden dat bepaalde subgroepen niet extra in problemen komen omdat ze (nog verder) in de schulden terecht komen. Ook zal het middel volgens enkele geïnterviewden contraproductief werken op de handhavingsmacht van boa’s en politie omdat het tot woede/frustratie onder de doelgroep leidt. De suggestie wordt door meerdere geïnterviewden gedaan om de boete in te zetten in combinatie met zorgalternatieven: ‘je kan nu een boete pakken, maar het is beter dat je naar De Stek gaat of je bij de zorg aanmeldt’.
49
Het uitschrijven van een boete na hangen, wildplassen of alcoholgebruik)
+/-
De mening over de effectiviteit van deze maatregel verschilt sterk. Omwonenden zijn grosso modo van mening dat alle overlast afgestraft moet worden, ook voor deze overlastvormen. De professionals zijn ongeveer dezelfde mening toegedaan als bij het beboeten op grond van de APV harddrugsverbod.
Cameratoezicht
+/-
De meningen verschillen over de effectiviteit van cameratoezicht, zowel onder omwonenden als onder professionals. Een deel is van mening dat het overlast voorkomt, terwijl een ander deel vooral de inbreuk op de privacy en het verplaatsen van de overlast benadrukt.
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
+
De meeste respondenten zijn erg tevreden over het effect van het Eropaf-team, vanuit meerdere perspectieven. Ten eerste is de onderlinge samenwerking tussen de zorginstellingen verbeterd en ten tweede wordt de doelgroep beter herkend en gemonitord.
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
+/-
In potentie zijn de meeste geïnterviewden overtuigd van deze maatregel, ware het niet dat er onder veel respondenten met verschillende achtergronden twijfel bestaat of de toegang laagdrempelig genoeg is.
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
-
Veel respondenten weten niet precies wat hieronder verstaan wordt. Daarnaast twijfelen enkele respondenten of de activiteiten niet beter door een (nog) meer specialistische instellingen georganiseerd kunnen worden.
Afspraak met hos-tels over gebruik drugs met meer-dere personen op één kamer
-
Volgens respondenten wordt hier te weinig gebruik van gemaakt door de doelgroep. Daarnaast vraagt een aantal respondenten zich af of de veiligheid van de medewerkers van ieder hostel voldoende gegarandeerd is.
++ de mening van de respondenten komt sterk overeen: zeer veel effect +
de mening van de respondenten komt overeen: (enigszins) effect
+/- de mening van de respondenten verschilt: wel/geen effect -
de mening van de respondenten komt overeen: weinig effect
-- de mening van de respondenten komt overeen: zeer weinig effect
Een aantal opmerkingen van respondenten is in het licht van de effectiviteit van de maatregelen nog noemenswaardig. Dit zijn opmerkingen die betrekking hebben op de randvoorwaardelijke sfeer. Zo wordt vanuit handhavende respondenten het belang van blijven melden door omwonenden genoemd. Tegelijkertijd is dit een aandachtspunt, omdat vanuit omwonenden niet altijd of niet direct inzichtelijk is wat er met een melding gebeurt. Teleurstelling ligt dan op de loer. Wel geven handhavende partijen aan dat er sprake lijkt van een grens die bereikt is in wat er aan sanctionering kan plaatsvinden. Opmerkingen als ‘De bon die je uitschrijft moet ergens toe bijdragen bij deze doelroep’ en ‘Let wel: doelgroep, dat zijn ook mensen, het is belangrijk om als handhaver ook met hen een relatie op
50
te bouwen, omdat handhaving er is voor ‘eenieder die in Utrecht aanwezig is’. Bovendien: als je verharding van de doelgroep wilt, moet je juist meer gaan beboeten’. We sluiten niet uit dat er een verschil in visie tussen omwonenden en handhavende partijen zal blijven bestaat wat betreft de aanpak van de overlast in het onderzoeksgebied. Deels heeft dit ook met subjectieve veiligheidsbeleving versus daadwerkelijke overlast te maken. Een respondent verwoordt het al volgt: ‘Omwonenden vinden dat de politie de doelgroep meer moet controleren op drugsbezit, maar als je als persoon gewoon ergens staat, dan is er voor de politie gewoon geen aanleiding om op drugs te controleren. Voor omwonenden is dat lastig om te begrijpen. De politie geeft momenteel wel richting doelgroep de mededeling: ga niet met meer dan vier mensen bij elkaar staan, daardoor neemt het overlastgevoel van omwonenden toe’.
Mening van de doelgroep zelf Het bleek niet heel gemakkelijk om de elf respondenten op alle ingezette maatregelen te laten reflecteren over de effectiviteit. Daarom is aan hen vooral in algemene zin gevraagd wat ze van de maatregelen vonden. Ook is een aantal mensen aangesproken waarvan we dachten dat ze tot de doelgroep behoorden, maar deze bleken alleen een Oost-Europese taal machtig. Wat betreft De Stek wordt door zeven mensen aangegeven dat ze dat geen/niet altijd een prettige plek vinden, omdat ze daar te weinig anoniem kunnen gebruiken. Dat geldt vooral voor de buitengebruikersruimte, omdat bijvoorbeeld de bewaking direct zicht op hen heeft. De binnengebruikersruimtes bij De Stek worden wel aardig gevonden, maar dan moeten ze eerst weer aanbellen en zich aanmelden. Wat betreft de handhaving zijn ze van mening dat de politie ‘er bovenop zat’, maar nu vinden ze de politie wat milder. Van de boa’s ervaart de doelgroep minder druk. In het algemeen voelen de meesten zich al jaren ‘opgejaagd’. Wat betreft andere maatregelen: vooral de gebiedsontzegging vinden ze niet prettig; ze moeten dan meer moeite doen om aan hun dagelijkse dope te komen. Van de boetes hebben ze minder last, ook omdat ze die toch niet kunnen betalen en er dan een regeling komt.
5.4 Een samenvattende blik op de bevindingen Vanuit zowel de aangeleverde data, de onder omwonenden en ondernemers uitgezette vragenlijst en de interviews zijn enkele bevindingen rondom effecten op te tekenen die te koppelen zijn aan het pakket aan maatregelen. Het gaat dan om de volgende bevindingen: ▪
Als puur gekeken wordt naar de aantallen geregistreerde overlastgevers in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg in PGAx dan is er sprake van een effect. De aantallen zijn van maximaal 120 personen in een maand gereduceerd tot 54 personen. Uit deze data is niet te herleiden in hoeverre overlastgevers daadwerkelijk zijn doorgestroomd naar de zorginstellingen.
51
▪
Een meerderheid van de omwonenden en ondernemers benadrukken in de vragenlijst vooral het effect van toezicht door politie, boa’s en camera’s als het gaat om het bestrijden van overlast en criminaliteit. Ongeveer de helft van de respondenten vindt de verblijfsontzegging en het Eropaf-team een effectieve maatregel. Minder dan de helft van de omwonenden/ondernemers vinden de activiteiten rondom De Stek en de hostels effectief. Ruim driekwart vindt de boetes vanwege drugsgebruik en andere overlast niet effectief.
▪
Bijna de helft van de omwonenden en ondernemers is van mening dat de maatregelen niet hebben geleid tot een verbetering van de woonbuurtsituatie, een kwart is van mening dat het slechter is geworden en een kwart juist beter. Voor hen zal het veiligheidsgevoel toenemen als er vooral meer toezicht door politie en boa’s uitgevoerd wordt. Maar als ingezoomd wordt op de twee deelgebieden (Lucasbolwerk enerzijds en Hieronymusplantsoen/Lepelenburg anderzijds) dan blijkt in Lucasbolwerk ruim de helft (52 procent) van de respondenten aangeeft dat de situatie verbeterd is, tegenover nog geen eenvijfde in Hieronymusplantsoen/ Lepelenburg (19 procent).
▪
De geïnterviewden (omwonenden, ondernemers en professionals) zijn wat de effecten van de individuele maatregelen betreft vooral eensluidend positief over het toezicht door de politie, het opleggen van een verblijfsontzegging (vooral in combinatie met de APV harddrugsverbod) en de inzet van het Eropaf-team. De meningen over de effecten verschillen wat betreft het toezicht door boa’s, het uitschrijven van een boete na harddrugsgebruik, cameratoezicht en de soepelere toegangseisen bij De Stek. Het aanbieden van activiteiten bij De Stek en het met meerdere mensen op een hostelkamer drugs gebruiken wordt als weinig effectief voor de aanpak van de overlastgevers in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg gezien.
▪
De doelgroep belicht de maatregelen vanuit de mate dat ze er last van hebben. Het extra toezicht vonden ze aanvankelijk te streng, maar dit lijkt volgens hen beter te worden. De gebiedsontzegging wordt als (zeer) onprettig ervaren en de boetes lijken minder impact te hebben. De gebruikersruimte bij De Stek wordt vanwege te veel toezicht niet met veel enthousiasme beschouwd.
52
Bijlage 1: Vragenlijst omwonenden Hartelijk dank dat u de vragenlijst wilt invullen! Toelichting en invulinstructie
In de vragenlijst wordt een paar keer gesproken over 'de doelgroep'. Hiermee bedoelen we de harddrugsgebruikers. Zowel u als uw gezinsleden/collega’s van 15 jaar of ouder kunnen de vragenlijst invullen. Tijdens het beantwoorden van de vragen is het belangrijk dat u terugkijkt op het afgelopen jaar: vanaf mei 2023 (het moment dat verschillende maatregelen tegen de overlast/criminaliteit van de doelgroep ingezet werden) tot en met nu. De antwoordmogelijkheden verschillen. Bij veel vragen volstaat het aanklikken van één antwoord en bij andere vragen bestaat de mogelijkheid om meerdere antwoorden aan te klikken. Soms vragen we naar uw mening. Let op: het is essentieel dat u de vragenlijst helemaal invult.
Algemene vragen O Wat is uw geslacht? O Vrouw O Man O Dat wil ik niet zeggen O Anders, namelijk: __________ Wat is uw leeftijd? O 15 - 25 O 26 - 35 O 36 - 45 O 46 - 55 O 56 - 65 O 66 - 75 O 76 - 85 O 86 - 95 O 96 of ouder U bent? Meerdere antwoorden mogelijk O Ondernemer O Omwonende O Anders, namelijk: __________
53
In welke straat woont/onderneemt u? Uw antwoord wordt alleen gebruikt om te bepalen in welke buurt uw huis/onderneming zich bevindt. O Achterom
O Kromme Nieuwegracht
O Oudekamp
O Biltstraat
O Kruisstraat
O Parkstraat
O Brigittenstraat
O Lange Jufferstraat
O Pieterskerkhof
O Bruntenhof
O Lepelenburg
O Pieterstraat
O Bruntensteeg
O Lucasbolwerk
O Ridderhofstad
O Gasthuisstraat
O Lucasbolwerk
O Schalkwijkstraat
O Herenstraat
O Maliebaan
O Servaasbolwerk
O Hieronymusplantsoen
O Maliesingel
O Steven Butendiekplateau
O Jeruzalemstraat
O Muntstraat
O Van Lidth de Jeudestraat
O Joke Smitplein
O Nachtegaalstraat
O Wittevrouwenkade
O Keizerstraat
O Nieuwekamp
O Wittevrouwensingel
O Kloksteeg
O Nobeldwarsstraat
O Wittevrouwenstraat
O Korte Jufferstraat
O Nobelstraat
Overlast Hieronder staan vormen van overlast, mogelijk veroorzaakt door de harddrugsgebruikers. Wilt u per vorm aangeven of u in het afgelopen jaar in uw buurt geen, matige of veel van deze overlast heeft ervaren van deze doelgroep? Geen overlast
Matige overlast
Veel overlast
Overlast in verband met alcohol
❏
❏
❏
Overlast in verband met drugs
❏
❏
❏
Geluidsoverlast op straat
❏
❏
❏
Rommel op straat/zwerfafval
❏
❏
❏
Overlast door prostitutie
❏
❏
❏
54
Overlast door bedelen
❏
❏
❏
Overlast door wildplassen/-poepen
❏
❏
❏
Slapen/hangen in portieken door de doelgroep
❏
❏
❏
Andere vorm van overlast
❏
❏
❏
Welke andere vorm van overlast bedoelde u bij de vorige vraag? ______________________________________________________________________________
Effecten van de ingezette maatregelen tegen de overlast van de doelgroep Hieronder staat een lijst met maatregelen die ingezet zijn tegen de overlast van de doelgroep in uw omgeving. Als u deze maatregelen kent, wilt u aangeven of ze effect hadden op het bestrijden van de overlast van de doelgroep in uw omgeving? Niet bekend met de maatregel
Maatregel Maatregel Maatregel bekend, bekend, bekend, geen ef- een beetje veel effect fect effect
Extra toezicht door politie in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Cameratoezicht
❏
❏
❏
❏
Het opleggen van een verblijfsontzegging (binnen een verblijfsontzeggingsgebied kunnen politie en handhaving personen die de openbare orde verstoren direct een verblijfsontzegging opleggen.
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik)
❏
❏
❏
❏
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
❏
❏
❏
❏
55
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
Afspraken met hostels(met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken)
❏
❏
❏
❏
Criminaliteit In onderstaande lijst staan vormen van criminaliteit, mogelijk veroorzaakt door de doelgroep. Wilt u aanvinken of u in uw buurt door het toedoen van harddrugsgebruikers hiervan slachtoffer bent geworden of getuige bent geweest in het afgelopen jaar? Slachtoffer Getuige van Geen van geworgeweest slachtofden fer/getuige geweest
Mishandeling/geweld/vechtpartij
❏
❏
❏
Steekpartij
❏
❏
❏
Ruzie
❏
❏
❏
Bedreiging/intimidatie
❏
❏
❏
Straatroof
❏
❏
❏
Drugsgebruik
❏
❏
❏
Drugshandel
❏
❏
❏
Vernieling in de omgeving
❏
❏
❏
Vernieling van uw eigen woning
❏
❏
❏
Inbraak (in woning, auto, bedrijfspand et cetera)
❏
❏
❏
Zakkenrollerij/Tassenrollerij
❏
❏
❏
(Winkel)diefstal
❏
❏
❏
56
(Brom)fietsdiefstal
❏
❏
❏
Graffiti in de omgeving
❏
❏
❏
Graffiti op uw eigen woning
❏
❏
❏
Rijden onder invloed
❏
❏
❏
Openbare dronkenschap
❏
❏
❏
Zedendelict (seksuele intimidatie, aanranding, verkrachting)
❏
❏
❏
Anders
❏
❏
❏
Welke andere vorm van criminaliteit bedoelde u bij de vorige vraag? _______________________________________________________________________________
Effecten van de ingezette maatregelen tegen de criminaliteit van de doelgroep Hieronder staat dezelfde lijst met maatregelen die ingezet zijn tegen de criminaliteit van de doelgroep in uw omgeving. Als u deze maatregelen kent, wilt u aangeven of ze effect hadden op het bestrijden van de criminaliteit van de doelgroep in uw omgeving? Niet bekend met de maatregel
Maatregel Maatregel Maatregel bekend, bekend, bekend, geen een beetje veel effect effect effect
Extra toezicht door politie in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Cameratoezicht
❏
❏
❏
❏
Het opleggen van een verblijfsontzegging
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik)
❏
❏
❏
❏
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
❏
❏
❏
❏
57
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
Afspraken met hostels(met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken)
❏
❏
❏
❏
Algemene mening over de ingezette maatregelen in relatie tot de overlast en criminaliteit Is de situatie in uw buurt door de inzet van alle maatregelen volgens u verbeterd, gelijk gebleven of verslechterd? O Verbeterd O Gelijk gebleven O Verslechterd Effcten van de ingezette maatregelen op uw veiligheidsgevoel Hieronder staat weer dezelfde lijst met maatregelen die ingezet zijn tegen de overlast en criminaliteit van de doelgroep in uw omgeving. Wilt u aangeven welk effect deze maatregelen op een veiliger gevoel hebben? Maatregel Ik voel me Mijn vei- Ik voel me niet door deze ligheids- door deze bekend maatregel gevoel maatregel juist blijft door (veel) (veel) deze veiliger onveiliger maatregel gelijk Extra toezicht door politie in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Extra toezicht door boa’s in de omgeving
❏
❏
❏
❏
Cameratoezicht
❏
❏
❏
❏
Het opleggen van een verblijfsontzegging
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na drugsgebruik
❏
❏
❏
❏
Het uitschrijven van een boete na andere overlast (hangen/wildplassen/alcoholgebruik)
❏
❏
❏
❏
Inzet van hulpverleners vanuit de zorg (via het ‘Eropaf-team’)
❏
❏
❏
❏
Meer soepele toegangseisen bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
58
Aanbieden activiteiten bij gebruikersruimte De Stek
❏
❏
❏
❏
Afspraken met hostels(met meerdere personen op één kamer drugs mogen gebruiken)
❏
❏
❏
❏
Kunt met een cijfer tussen 1 en 10 aangeven wat uw veiligheidsgevoel op dit moment in uw eigen buurt is? Hierbij is 1 een zeer onveilig gevoel en 10 een zeer veilig gevoel. Cijfer: _____ Heeft u nog suggesties voor maatregelen die de overlast en criminaliteit van de doelgroep in uw omgeving kunnen tegen gaan? O Nee O Ja Wilt u op de hoogte gehouden worden van de onderzoeksresultaten? Wanneer u op de hoogte gehouden wil worden van de onderzoeksresultaten, kunt u hieronder uw mailadres invullen. Uw e-mailadres wordt vertrouwelijk verwerkt en uitsluitend gebruikt voor het delen van de onderzoeksresultaten. U kunt uw toestemming op elk moment weer intrekken. Dit kunt u doen door een mail te sturen aan j.kuppens@beke.nl. Ja, ik wil op de hoogte worden gehouden van de onderzoeksresultaten via dit emailadres: _____________________________________________
59
Bijlage 2: Achtergrondkenmerken respondenten vragenlijst In juni 2024 zijn de omwonenden en ondernemers van het onderzoeksgebied benaderd om deel te neem aan een vragenlijst met betrekking tot door harddrugsgebruikers gepleegde de overlast en criminaliteit in omgeving Lucasbolwerk, Hieronymusplantsoen en Lepelenburg. Tussen 13 juni 2024 en 1 augustus 2024 werd de vragenlijst 516 keer geopend. Het aantal respondenten dat startte met de vragenlijst – en daadwerkelijk bruikbaar is voor het onderzoek – is 314.20