Beleidsnota gezondheid - Samen gezondheidsverschillen verkleinen 2024-2027

Er wonen relatief veel mensen met (een risico op) gezondheidsachterstanden. De komende jaren staan er veel werkzaamheden in de openbare ruimte gepland in Zuidwest en Overvecht. We benutten dit moment voor het behalen van de verschillende ambities voor een gezonde leefomgeving. Een hogere gebruikswaarde van groen bereiken we door met de inwoners te werken aan groene ruimten die uitnodigen tot ontmoeting, rust, ontspannen en bewegen. Daarnaast stimuleren we initiatieven zoals buurttuinen en geveltuintjes. Dit alles draagt bij aan mentale gezondheid en gezonde leefgewoonten. Bovendien versterkt het de sociale kracht van de wijken.

41

Ambitie 3

De fysieke leefomgeving versterkt sociale kracht We willen de fysieke leefomgeving van Utrechters zo inrichten dat deze sociale kracht versterkt. We stellen ons twee doelen: Doel: Meer Utrechters ervaren hun buurt als leefbaar en veilig. We werken aan een gezonde basis door samen met bewoners, organisaties en onze partners in de stad de sociale veiligheid te verbeteren. We voeren regelmatig gesprekken met bewoners, politie en andere vertegenwoordigers uit buurten om te weten wat er speelt en nodig is. Op zogenaamde hotspots werken we met gerichte integrale veiligheidsaanpakken. In buurten en wijken met verschillende sociale-, leefbaarheid- én veiligheidsproblemen, werken we met een buurtagenda of wijkaanpak. Het gaat om (intentie)afspraken tussen bewoners, ondernemers, organisaties en de gemeente om samen de buurt of wijk te verbeteren. Zo’n gebiedsgerichte aanpak loopt in zes buurten in de wijken Zuidwest, Noordwest, Leidsche Rijn en daarnaast werken we in de wijk Overvecht aan de Wijkaanpak Samen voor Overvecht. Doel: Meer en betere plekken voor ontmoeting en voldoende voorzieningen op het gebied van zorg, welzijn, cultuur, sport en onderwijs. We bieden een gezonde basis voor alle Utrechters door een hoogwaardig maatschappelijk voorzieningenniveau met plekken voor activiteiten op het gebied van zorg, welzijn, cultuur, sport en onderwijs.

Daar waar veel nieuwe woningen komen, zorgen we voor voorzieningen die meegroeien, betaalbaar blijven en bijdragen aan sterkere buurten. We willen ook dat er in bestaande wijken voldoende belangrijke, goed bereikbare voorzieningen - zoals gezondheidscentra – zijn. Hierbij faciliteren we zo nodig als gemeente. We verkennen of er buurten zijn met onvoldoende ontmoetingsplekken. Als dat het geval blijkt, werken we samen met bijvoor­beeld corporaties, zorginstellingen en burgerinitiatieven aan oplossingen. Bij (her)inrichting van straten, groenstroken en parken verbeteren we de verblijfskwaliteit en maken we ruimte voor ontmoeting. Op zulke plekken ontmoeten mensen elkaar en ontstaan er sociale contacten en initiatieven op het gebied van gemeenschapszorg en steun. We beheren deze plekken zo dat mensen de ruimte goed kunnen gebruiken.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 42

Thema Mentale gezondheid

De poster op het reclamebord maakt onderdeel uit van de campagne mentale gezondheid jongeren ‘Unboxjezelf en Unbox een ander’ (september 2023 tot januari 2024).

Mentale gezondheid is een staat van mentaal welbevinden waardoor mensen beter om kunnen gaan met stress in hun leven, hun kwaliteiten en mogelijkheden kunnen benutten, leren, meedoen en bijdragen aan de samenleving.

We verwachten het meest effectief gezondheidsverschillen te verkleinen met de volgende ambities:

1. De Utrechtse jeugd ervaart minder maatschappelijke druk. 2. De Utrechtse jeugd ontwikkelt zich sociaal-emotioneel gezond. 3. Utrechters vinden passende steun en handvatten om met levensgebeurtenissen en (beginnende) mentale klachten om te gaan.

In het schema op de volgende pagina staan de doelen met de strategie voor de komende vier jaar. Na het schema volgt de uitwerking. Gewenste veranderingen op landelijk niveau voor het realiseren van deze ambities: ࡟ In de Utrechtse onderwijsagenda staan enkele punten waar we op landelijk niveau voor pleiten. ࡟ Loslaten van stigmatiserende terminologie in en over het onderwijs (zoals ’hoger en middelbaar onderwijs’) en de waardering voor mbo-studenten ook in taal laten blijken. ࡟ Regel rouwverlof wettelijk. Nu zijn werknemers afhankelijk van afspraken in de cao of het personeelshandboek. In de meeste gevallen heeft de werknemer wel recht op enkele dagen bijzonder verlof, maar de verschillen per sector zijn groot. Een wettelijke basis geeft werknemers meer ruimte om het verlies van een dierbare op te vangen.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 44

Mentale gezondheid Verbindingen

Ambitie 2040

Maatschappelijke druk

Sociaal-emotionele ontwikkeling

Passende steun

De Utrechtse jeugd ervaart minder maatschappelijke druk.

De Utrechtse jeugd ontwikkelt zich sociaalemotioneel gezond.

Utrechters vinden passende steun en handvatten om met levensgebeurtenissen en (beginnende) mentale klachten om te gaan.

Doel 2027

We verminderen de negatieve impact van prestatiedruk.

We vergroten (in)zicht en bewustwording bij de Utrechtse jeugd, ouders en professionals. We creëren gezamenlijkheid op dit vraagstuk en sturen tegen op normen die de druk op ouders en kinderen (onnodig) vergroten.

We hebben zicht op de mogelijkheden om bij te sturen op negatieve effecten van de online wereld op de mentale gezondheid.

We leggen een kennisbasis aan over de impact van de online wereld op de mentale gezondheid.

Meer kinderen, jongeren en jongvolwassenen groeien op in een omgeving waar ze zich sociaal-emotioneel gezond kunnen ontwikkelen.

We vergroten het bewustzijn van en kennis over sociaal-emotionele ontwikkeling.

Meer kinderen, jongeren en jongvolwassenen hebben (een goede basis van) sociaalemotionele vaardigheden.

We zetten waar nodig interventies in gericht op het aanleren van sociaal-emotionele vaardigheden.

Meer Utrechters ervaren een breed palet aan ondersteuning, activiteiten en hulp als zij dat nodig hebben.

• Beleidsnota Wmo • Beleidsnota Jeugd (volgt) • Utrechtse Onderwijs Agenda (volgt) • Beleidsnota Sport • Sportakkoord II • Uitvoeringsprogramma cultuurparticipatie 2024-2028 • Kansrijke Start • Uitvoeringsplan eenzaamheid • Thuis in je wijk • IZA en GALA (mentale gezondheid) • Landelijk kader studentenwelzijn

Strategie

De basis voor een goede men­tale gezondheid ligt in bestaanszekerheid, sociale kracht en gezonde leef­om­ge­ving. Mentale gezond­heid en gezonde leefge­woon­­ten gaan hand in hand.

Utrechtse professionals kijken breed naar mentale gezondheid en verkennen samen met de inwoner wat passend is. We versterken de samenwerking tussen verschillende vormen van formele en informele zorg en ondersteuning.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 45

Ambitie 1

De Utrechtse jeugd ervaart minder maatschappelijke druk Onze ambitie is dat Utrechtse kinderen, jongeren en jongvolwassenen minder maatschappelijke druk ervaren. Dit doen we door in te zetten op de grondoorzaken van mentale klachten. Onze focus ligt hierbij op prestatiedruk en de impact van de online wereld. Doel: We verminderen de negatieve impact van prestatiedruk. We werken aan een gezonde basis door het vergroten van (in)zicht en bewustwording bij kinderen/jongeren, ouders en partijen die met jongeren werken, op de concrete factoren die van invloed zijn op prestatiedruk. Dit doen we door gezamenlijkheid te creëren op dit vraagstuk en door tegen te sturen op normen die de druk op kinderen en ouders vergroten. Doel: We hebben zicht op de mogelijkheden om bij te sturen op negatieve effecten van de online wereld op de mentale gezondheid. Om als gemeente te kunnen bepalen of en wat we kunnen doen, leggen we een kennisbasis aan. In deze kennisbasis brengen we bestaande inzichten en onderzoeken bij elkaar om meer zicht te krijgen op de negatieve effecten van de online wereld en hoe we hier mee om kunnen gaan. Dit doen we samen met Utrechtse professionals en de doelgroep zelf.

Ambitie 2

De Utrechtse jeugd ontwikkelt zich sociaal-emotioneel gezond Sociaal-emotionele vaardigheden helpen bij het geloof in eigen kunnen, het herkennen en beheersen van emoties, het maken van keuzes, het aangaan van relaties met anderen en het kunnen omgaan met tegenslag. Sociaal-emotionele vaardigheden zijn dus een van de basisbenodigheden voor een gezond leven. Dit vraagt individueel leren en focus op de context; een positieve en veilige sociale omgeving waarin kinderen, jongeren en jongvolwassenen worden gezien en zich kunnen ontwikkelen. Om deze ambitie te behalen stellen we ons twee doelen: Doel: Meer kinderen, jongeren en jongvolwassenen groeien op in een omgeving waar ze zich sociaal-emotioneel gezond kunnen ontwikkelen. We versterken de sociale omgeving rondom kinderen, jongeren en jongvolwassenen door het bewustzijn en de kennis van ouders/verzorgers, peers, de school en sportaanbieders te vergroten over de sociaal emotionele ontwikkeling en de rol die de omgeving daarin kan hebben.

46

Doel: Meer kinderen, jongeren en jongvolwassenen hebben (een goede basis van) sociaal-emotionele vaardigheden. Het versterken van de sociale omgeving draagt bij aan het ontwikkelen van sociaal­ emotionele vaardigheden. Waar nodig zetten we aanvullende interventies in voor het aanleren van sociaal-emotionele vaardigheden. Voor beide doelen werken we samen met ketenpartners uit hoe we dit gaan realiseren. We kijken hierbij ook naar de mogelijkheden van scholen en (kern)partners om collectieve preventie gezamenlijk meer vorm te geven. Daarbij sluiten we wat het onderwijs betreft aan op de ‘Utrechtse Onderwijs Agenda’ en de ‘werkagenda 2023-2026’. Hierin is sociaal­ emotionele ontwikkeling een thema. We bouwen verder op onder andere Vreedzaam, Gezonde school aanpak en de kernpartneraanpak.

Ambitie 3

Utrechters vinden passende steun en handvatten om met levens­­ gebeurtenissen en (beginnende) mentale klachten om te gaan We willen dat Utrechters die te maken krijgen met impactvolle levensgebeurtenissen of (beginnende) mentale klachten zich verbonden voelen en passende steun, handvatten en waar nodig hulp kunnen vinden. Om in tijden van schaarste (specialistische) hulp beschikbaar te houden voor mensen die deze het hardst nodig hebben, stellen we ons het volgende doel: Doel: Meer Utrechters ervaren een breed palet aan ondersteuning, activiteiten en hulp als zij dat nodig hebben. We zetten in op een sterke sociale basis, waarin alle Utrechters meedoen, zorg en steun aan elkaar geven en prettig samenleven. Hierbij is het van belang dat Utrechters zich comfortabel voelen om openlijk over mentale gezondheid te praten. We versterken de samenwerking tussen verschillende vormen van formele en informele zorg, ondersteuning en activiteiten waaronder sport, kunst- en cultuuraanbod. We zorgen ervoor dat het aanbod beter vindbaar is. We ondersteunen de inzet van Mind Us om te komen tot één landelijk digitaal platform voor jongeren gericht op hulp en ondersteuning bij beginnende mentale klachten. Van belang is om dit platform ook lokaal in te kleuren. Verder maken we de beweging van individuele naar collectieve ondersteuning.

Het gedachtegoed van positieve gezondheid is een gezamenlijke onderlegger; Utrechtse professionals kijken met een brede blik naar mentale gezondheid. Ze sluiten aan op de leefwereld van inwoners en bekijken samen met hen welke hulp en ondersteuning het beste past vanuit het brede palet aan (bestaande) mogelijkheden. De realisatie van dit doel vindt plaats langs de lijn van het regioplan mentale weerbaarheid van het IZA.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 47

Thema Gezonde leefgewoonten

Een gezond voedingspatroon, voldoende beweging en minder stilzitten, het beperken van gebruik van verslavende middelen, voldoende slaap, goede gebits­verzorging zijn allemaal voorbeelden van gezonde leefgewoonten.

We verwachten het meest effectief gezondheidsverschillen te verkleinen met de volgende ambities: 1. Utrecht heeft een rook- en nicotinevrije generatie. 2. Utrechters hebben een gezond eet- en drinkpatroon. 3. Utrechtse kinderen hebben een gezond beweegpatroon.

In het schema op de volgende pagina staan de doelen met de strategie voor de komende vier jaar. Na het schema volgt de uitwerking. Gewenste veranderingen op landelijk niveau voor het realiseren van deze ambities: ࡟ Blijf tabaksproducten in prijs verhogen. Dit is één van de meest effectieve maatregelen om beginnen met roken te voorkomen, te stoppen of te minderen29. ࡟ Maak concrete en bindende afspraken met de voedingsmiddelenindustrie over lagere gehaltes suiker en zout; minder gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen. ࡟ Afschaffen van de btw op groente en fruit30. ࡟ Hogere btw op producten waar suiker aan is toegevoegd, want dit leidt tot minder verkoop en tot gewichtsafname bij mensen met een lage sociaaleconomische positie31. ࡟ Hogere accijns op alcoholhoudende dranken, want dit leidt tot minder alcoholinname32. ࡟ Verbod van 0,0%-varianten van alcoholhoudende dranken (zoals 0,0 bier en champagne) voor minderjarigen. Het is aannemelijk dat gebruik van 0,0%-varianten de stap naar het drinken van alcoholhoudende dranken voor deze groep verkleint33. ࡟ Daar waar het Rijk inzet op maaltijden op school, stellen ze bij voorkeur eisen aan gezond, duurzaam en inclusief (bijvoorbeeld cultuursensitief). ࡟ Striktere regelgeving voor reclames die mensen aanzetten tot het maken van ongezonde keuzes.

࡟ Uitfaseren van sponsoring door partners die overwegend ongezonde voedingsmiddelen, alcohol, roken en gokken in hun productportfolio hebben.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 49

Gezonde leefgewoonten Ambitie 2040

Roken

Gezond eten en drinken

Bewegen

Utrecht heeft een rook- en nicotinevrije generatie.

Utrechters hebben een gezond eet- en drinkpatroon.

Utrechtse kinderen hebben een gezond beweegpatroon.

Doel 2027

Strategie

Minder kinderen (gaan) roken en kinderen komen minder in aanraking met rook.

Samen met partners zetten we in op bewust­ wording, motivering om te stoppen met roken en toeleiding naar passende zorg.

Bij sociale voorzieningen is gezond eten en drinken vaker de standaard en is alcohol minder aanwezig.

We sturen op gezond eten en drinken via onze eigen uitvoering, in de samenwerking en als opdrachtgever.

Gezinnen ervaren vaker ondersteuning die aansluit op wat zij nodig hebben voor gezonde eet- en drinkgewoonten.

We stimuleren bij kinderen en hun ouders/ verzorgers een gezonde basis door het vergroten van voedingskennis en het (door) ontwikkelen van vaardigheden om gezonde keuzes te maken.

Voor kinderen is bewegen vaker een onderdeel van de dagelijkse routine.

We stimuleren en bieden een gezonde basis door de inzet van de jeugdgezondheidszorg en ons beleid op sport, spelen en bewegen. We sturen op de koppeling van bewegen aan kinderopvang en school.

Verbindingen • Roadmap ‘Op weg naar een rookvrije generatie in Utrecht in 2035’ • Preventie- en handhavingsplan alcohol 2023-2027 • Beleidsnota Sport (volgt) • Sportakkoord II • Convenant gezonde sportevenementen • Kadernota cultuurparticipatie 2022-2030 • Utrechtse Onderwijsagenda • Utrechts Kwaliteitskader • Uitvoeringsprogramma Gezond Gewicht Utrechtse jeugd (volgt) • Utrechts Beweegprogramma (volgt) • Kansrijke Start • Nota van uitgangspunten sociaal domein De basis voor gezonde leefgewoonten ligt in bestaanszekerheid, sociale kracht en een gezonde leefomgeving. Mentale gezondheid en gezonde leefgewoonten gaan hand in hand.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 50

Ambitie 1

Utrecht heeft een rook- en nicotinevrije generatie We streven naar een rookvrije generatie in 2035 waar geen kind rookt of in aanraking komt met rook. Het gaat om sigaretten, vapes, snus, waterpijp en andere producten. Om deze ambitie te halen, stellen we ons het volgende doel: Doel: Minder kinderen (gaan) roken en kinderen komen minder in aanraking met rook. We bieden een gezonde basis voor alle kinderen door te zorgen voor een rookvrije (ruimtelijke) omgeving (zie ook thema ‘gezonde leefomgeving’). We zetten daarnaast in op bewustwording, motivering om te stoppen met roken en toeleiding naar passende hulp. We integreren dit in de gemeentelijke uitvoering (zoals de JGZ), onze samenwerking (zoals met verloskundigen en onderwijsorganisaties) en we benutten de kansen via opdrachten (zoals subsidieverlening en inkoop). De opkomst van nieuwe vormen van nicotinegebruik volgen we en betrekken we bij de integrale aanpak verslavingspreventie. We richten ons op een aantal doelgroepen: kinderen, (aanstaande) ouders en (toekomstige) professionals die zorgdragen voor kinderen, zoals pedagogisch medewerkers en verpleegkundigen. Voor een zo groot mogelijke impact met de beschikbare middelen kiezen we ervoor ons op groepen te richten waar meer dan 25% van de mensen rookt. Dit doen we bijvoorbeeld met het project Rookvrij Leven Overvecht, dat we samen met de doelgroepen uitvoeren.

In het gemeentelijk verslavingsbeleid combineren we preventie en informatie, zorg en het aanpakken van ondermijnende criminaliteit. In de voorlichting richten we ons daarbij op alcohol, roken - inclusief vapes en snus -, drugs en gokken. Bij middelengebruik is het advies om deze middelen niet gebruiken, maar doe je het toch, wees je bewust van de risico’s. Ook zoeken we naar mogelijkheden voor experimenten ten behoeve van een progressief en realistisch drugsbeleid.

Ambitie 2

Utrechters hebben een gezond eet- en drinkpatroon We ondersteunen Utrechters bij het gezonder eten en drinken (volgens ‘schijf van vijf’ en/of ‘schijf for life’), waaronder minder alcoholgebruik. Hierbij stellen we twee doelen: Doel: Bij sociale voorzieningen is gezond eten en drinken vaker de standaard en is alcohol minder aanwezig. Bij sociale voorzieningen denken we aan bijvoorbeeld kinderdagverblijven, scholen, sportverenigingen, buurthuizen en instellingen voor maatschappelijke opvang. We gaan in gesprek over het onderwerp gezond eten en drinken en het minder vanzelfsprekende gebruik van alcohol met inwoners en organisaties (zie ook ‘koersen op gezondheid’). We nemen als gemeente ‘de gezonde standaard’ mee in onze eigen uitvoering (zoals bij activiteiten en/of bijeenkomsten die we organiseren), in de samenwerking (met sport-,

51

cultuur- en onderwijsinstellingen) en benutten de kansen via opdrachten (zoals bij inkoop en subsidieverlening). De inzet op alcoholpreventie is uitgewerkt in het Preventie- en handhavingsplan alcohol 2023-2027. We zetten in op naleving van Nix 18 (normstelling), beperken van beschikbaarheid van alcohol, bewustwording en het ondersteunen van ouders en kinderen. Voor een zo groot mogelijke impact met de beschikbare middelen, kiezen we ervoor ons vooral te richten op het aanbod bij sociale voorzieningen, omdat we daar zowel kinderen als mensen met een (risico op) gezondheidsachterstand het beste bereiken. Doel: Gezinnen ervaren vaker ondersteuning die aansluit op wat zij nodig hebben voor gezonde eet- en drinkgewoonten. We stimuleren bij kinderen en hun ouders/verzorgers een gezonde basis door het vergroten van voedingskennis en het (door)ontwikkelen van vaardigheden om gezonde keuzes te maken. We maken hierbij gebruik van de inzet door de JGZ, de kinder­opvang, het primair onderwijs en de professionals uit het sociale en medische domein. Denk hierbij aan voedseleducatie op scholen, maar we ontwikkelen ook nieuw aanbod voor kinderen met overgewicht en obesitas. Hierbij kun je denken aan een casemanager die gezinnen langdurig ondersteunt of een groepsaanpak gericht op het eigen maken van gezonde gewoonten op voeding en bewegen.

We zorgen ervoor dat de geboden informatie en hulp goed aansluit34.

Ambitie 3

Utrechtse kinderen hebben een gezond beweegpatroon Om Utrechtse kinderen nu en later meer te laten bewegen (richtlijnen van het Kennis­centrum Sport & Bewegen) stellen we het volgende doel: Doel: Voor kinderen is bewegen vaker een onderdeel van de dagelijkse routine. We bieden een gezonde basis voor alle kinderen en stimuleren bewegen door de inzet van de Jeugdgezondheidszorg, de ‘Utrechtse Sportagenda’ en de opdracht ‘Sport, spelen en bewegen in de openbare ruimte’ als onderdeel van de ‘opgave gezond leefklimaat’ en de visie ‘Spelen in je eigen buurt’. Hiernaast willen we bewegen vaker koppelen aan dagelijkse activiteiten van kinderen op plekken waar kinderen samenkomen: zoals de kinderopvang en school. Dit draagt bij aan fitheid, sociale- en motorische ontwikkeling en executieve functies (zoals plannen en concentreren)35,36. Het is daarnaast aannemelijk dat het bijdraagt aan plezier op school. We nemen dit als gemeente mee in onze eigen uitvoering (zoals bij activiteiten en/of bijeenkomsten die we organiseren), in de samenwerking (met sport­en onderwijsinstellingen) en benutten de kansen via opdrachten (zoals bij inkoop en subsidieverlening). Als we bij onze inzet keuzes moeten maken, dan leggen we de focus op kinderen met een (risico op) gezondheidsachterstand, zoals kinderen met een overgewicht of obesitas.

We ontwikkelen het ‘Utrechts beweegprogramma’ voor kinderen en in het uitvoeringsprogramma ‘Gezond Gewicht Utrechtse Jeugd’ staat het stimuleren van spelen en bewegen bij kinderen centraal. Voor kinderen met overgewicht en obesitas werken we met specifieke programma’s met aandacht voor bewegen en het plezier dat je hier uit kunt halen (bijvoorbeeld Gecombineerde Leefstijl Interventie).

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 52

We richten ons op kinderen, maar bewegen is voor iedereen belangrijk. Daarom volgen we het landelijk beleid (zoals valpreventie voor ouderen) en moedigen we initiatieven voor alle groepen aan. Met de ‘Utrechtse Sportagenda’ en ‘Sportakkoord II’ investeren we in meer groepen dan alleen kinderen. Ook hier kiezen we voor mensen met (een risico op) gezondheidsachterstanden als we moeten prioriteren. Voor ambitie 2 en 3 geldt de volgende strategie: In 2024 presenteren we het nieuwe uitvoeringsprogramma Gezond Gewicht Utrechtse Jeugd (2024-2027). Hierbij ligt de focus op preventie van overgewicht bij jeugd en staan gezonde voeding (onder andere met de schoollunch), voedseleducatie, spelen en bewegen en het betrekken van ouders centraal. Voor kinderen met overgewicht en obesitas ontwikkelen we passend aanbod en ondersteuning.

Met het oog op…

Vanuit de gemeentelijke opgave over maatschappelijke opvang voor dak- en thuislozen is aandacht voor het stimuleren van gezonde leefgewoonten. Concreet gaat het om: beschikbaarheid van water, thee of fruit, kwaliteit en variatie van voeding, aandacht voor (mee)roken en onderlinge beïnvloeding in middelengebruik. Inzet op sportdeelname kan een goede eerste stap zijn voor activering en participatie. In de context van multiproblematiek met chronische stress stellen we realistische doelen. Voldoende water drinken en drie maaltijden per dag kunnen al een grote stap zijn.

53

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 54

Koersen op gezondheid

55

We gaan (de verdeling van) gezondheid beter verankeren in beleid en uitvoering. Dat vraagt iets van onze manier van werken. Over mechanismen die gezondheid tegenwerken gaan we het maatschappelijk debat aan. Want helaas werkt veel van wat we als samenleving normaal beschouwen, ziekte en gezondheidsverschillen in de hand37.

We verwachten het meest effectief gezondheidsverschillen te verkleinen met de volgende ambities:

1. Al ons beleid heeft een positief effect op de gezondheid van Utrechters. In het bijzonder voor mensen met een (risico op) gezondheidsachterstand. 2. In Utrecht is de maatschappelijke standaard gezond.

Ambitie 2040 Al ons beleid heeft een positief effect op de gezondheid van Utrechters. In het bijzonder voor mensen met een (risico op) gezondheidsachterstand.

Doel en strategie 2024-2027 In al het beleid wegen we gezondheid expliciet mee. We maken gezondheid vaker onderdeel van inkoop en subsidies.

Ambitie 1

Al het Utrechts beleid heeft een positief effect op de gezondheid van mensen. In het bijzonder voor mensen met een (risico op) gezondheidsachterstand Doel: In al het beleid wegen we gezondheid expliciet mee. In toekomstig beleid over of verbonden aan bestaanszekerheid, sociale kracht, gezonde leefomgeving, mentale gezondheid en/of gezonde leefgewoonten wegen we gezondheid expliciet mee. We benutten hierbij de kansen om gezondheidsverschillen te verkleinen. Als de gezondheidseffecten niet het zwaarste wegen, dan onderbouwen we dat en nemen we zo mogelijk maatregelen die het nadelige effect ongedaan maken. Als basisstrategie nemen we gezondheidseffecten en de verdeling ervan expliciet in alle beleid en raadsvoorstellen op. Hierbij zetten we gezondheidsexpertise in.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 56

Doel: We maken gezondheid vaker onderdeel van inkoop en subsidies. Jaarlijks verstrekt de gemeente Utrecht voor ongeveer 730 miljoen aan inkoopopdrachten en 700 miljoen aan subsidies. Wat we meegeven bij inkoop- en subsidie-opdrachten over gezondheid kan bijdragen aan het realiseren van doelen van deze beleidsnota. De komende jaren gaan we (de dimensies van) gezondheid beter inbouwen in de processen van inkopen en subsidiëren. Inkoop: In Utrecht is ‘gezondheid’, naast duurzaamheid en inclusie, sinds enkele jaren een inkoopthema. We zijn hiermee landelijk koploper en tegelijk is er nog ruimte voor verbetering. Er is een duidelijke samenhang van gezondheid met werkgelegenheid, duurzaamheid en inclusie. We onderzoeken hoe we gezondheid onderdeel kunnen maken van het inkoopinstrument Social Return en Maatschappelijk verantwoord ondernemen en inkopen (MVOI). Bij Social Return gaat het bijvoorbeeld om duurzame inzetbaarheid. De MVOI-ambities op duurzaamheid en milieu hebben vaak raakvlakken met gezondheid. Denk hierbij aan een schone lucht of een groene omgeving. Via marktconsultatie vragen we welke kansen de markt ziet voor versterken van (de grondoorzaken, zoals bestaanszekerheid) van gezondheid en het verkleinen van gezondheidsverschillen.

Bedrijven kunnen bijvoorbeeld een bijdrage leveren aan gezonde leefgewoonten bij een school, de eigen organisatie of in de openbare ruimte zoals met het adopteren van een watertap of het ondersteunen van een gezond Utrechts initiatief van ‘Voor je Stadsie’. Subsidies: We geven uitvoering aan de motie ‘Preventie opnemen in subsidie draagt bij aan een gezonde stad’. Zie ook de raadsbrief met de afdoening van deze motie. Dit houdt in dat – ook als gezondheid niet in de doelstelling is opgenomen – we in elk geval bij nadere regels over jeugd, gezondheid en herstel een zinsnede opnemen over gezondheid(verschillen). In accountgesprekken met subsidierelaties is aandacht voor gezondheid. Naast het uitvoeren van de acties uit de raadsbrief, benutten we ook bij andere subsidies de kansen voor gezondheid. Voor het vertalen naar concrete criteria en activiteiten zetten we gezondheidsexpertise in, want dit is maatwerk.

Ambitie 2

In Utrecht is de maatschappelijke standaard gezond Het is nodig om tegen te sturen op een aantal maatschappelijke standaarden die ziekte en gezondheidsverschillen in de hand werken en ons te richten op een nieuwe gezonde standaard. Dit sluit aan bij de noodzakelijke beweging (zie ook de landelijke akkoorden GALA en IZA) van ziekte naar gezondheid en van genezen naar voorkomen. We streven na dat ‘gezond’ de nieuwe maatschappelijke standaard is14,15. Daar gaan we als gemeente samen met de stad aan bijdragen. Doel: In Utrecht is ‘gezond’ vaker vanzelfsprekend. Als gemeente dragen we bij aan de gezonde maatschappelijke standaard. Dit doen we door met de stad de huidige ongezonde standaard ter discussie te stellen en na te denken hoe we met elkaar de beweging naar een gezonde standaard kunnen maken. Ook gaan we in gesprek met (grote) sponsoren over of en zo ja hoe zij kunnen bijdragen aan de ambities op gezondheid. Daarnaast voeren we de moties over weren van reclame voor gokken en alcohol uit. Zie ook thema ‘Gezonde leefomgeving’.

57

Ambitie 2040 In Utrecht is de maatschappelijke standaard gezond.

Doel en strategie 2024-2027 In Utrecht is ‘gezond’ vaker vanzelfsprekend. Maatschappelijk debat en weren promotie ongezonde levensstijl.

Gewenste veranderingen op landelijk niveau voor het realiseren van deze ambities ࡟

࡟

࡟

࡟ ࡟ ࡟

Wettelijk vastleggen van lange termijn gezondheidsdoelen. Dit is een van de punten uit de brief van artsenfederatie KNMG (februari 2023). Onder andere de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) ondertekende deze brief. Het is ook in overeenstemming met het advies van de RVS2,13. Onderzoek en benut de mogelijkheden om (eerlijke kansen op) gezondheid te bevorderen. Beoordeel het beleid van departementen wat de bijdrage is aan gezondheid en maak dit zichtbaar in de Rijksbegroting en -verantwoording. Oftewel: Health equity in all policies. Structureel financieren van preventie publieke gezondheid / gezond en actief leven (GALA) via het Gemeentefonds en ook anders verantwoorden: niet sectoraal via de huidige ‘hokjes’ in GALA, maar meer integraal op kwaliteiten, zoals: ruimte voor sporten, spelen en bewegen en gezonde leefomgeving. Toevoegen van ‘gezondheid’ bij artikel 2 (doel en inzet) in het volgende landelijk manifest maatschappelijk verantwoord ondernemen en inkopen. Het huidige manifest loopt tot en met 2025. Striktere landelijke regelgeving waar het gaat om de promotie van ongezonde leefgewoonten. Stimuleren van campagnes die de maatschappelijke ongezonde standaarden ter discussie stelt, zoals ‘Op je gezondheid?’ van de Gezonde Generatie over alcoholgebruik.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 58

Met het oog op

59

Jeugd In Utrecht wonen ongeveer 70.600 kinderen (0 t/m 17 jaar) en 62.200 jongvolwassenen (18 t/m 26 jaar). Samen is dit 36% van de Utrechtse bevolking. Gezondheidsverschillen ontstaan al op jonge leeftijd en zijn in het latere leven moeilijk in te halen. Jeugd is vanwege de omvang van de groep en de effectiviteit van ingrijpen een belangrijke doelgroep.

Aandachtpunten ࡟ ࡟ ࡟ ࡟

Vanuit gezondheidsperspectief is de jongste jeugd het meest van belang. De eerste 1.000 dagen (van conceptie tot 2 jaar) zijn cruciaal voor de gezondheid. In deze periode wordt de basis gelegd voor de lichamelijke, psychische en sociale ontwikkeling. Investeren in jonge kinderen, vooral in gezinnen met lage welvaart, resulteert in maatschappelijke en economische baten in de toekomst38. Kinderen zijn in een aantal opzichten kwetsbaarder dan volwassenen bijvoorbeeld als het gaat om geldzorgen in het gezin, gevoel van onveiligheid in de wijk, ongezonde lucht buiten en binnen, maatschappelijke druk, te lang stilzitten of ongezonde voeding. Jeugd is geen homogene groep, de mate van kwetsbaarheid verschilt1,39,40.

Verbinding met de thema’s

Binnen het thema bestaanszekerheid besteden we aandacht aan kinderen via ‘geldzorgen bespreekbaar maken’ en het ‘laagdrempelig maken en onder de aandacht brengen van benodigde voorzieningen voor (aanstaande) ouders en jonge kinderen’. Denk hierbij aan het stimuleren van gebruik van het de U-pas en financiële regelingen. Bij het thema gezonde leefomgeving zijn kinderen een specifiek genoemde doelgroep bij binnenmilieu en bij de ondersteuning van mentale gezondheid en gezonde leefgewoonten. Binnen dat thema zetten we bijvoorbeeld in op weren van tabakszaken, meer rookvrije buitenomgevingen en meer en (passende) mogelijkheden voor sport- en speelvoorzieningen vooral in wijken waar de meeste gezondheidswinst te behalen is. Ook bij het thema mentale gezondheid zijn kinderen, jongeren en jongvolwassen belangrijke doelgroepen, bijvoorbeeld bij de inzet op maatschappelijke druk zodat kinderen lekker in hun vel zitten en zich sociaal emotioneel goed kunnen ontwikkelen. Tot slot maken we met de inzet op het thema gezonde leefgewoonten rookvrij en een gezond voeding- en beweegpatroon het nieuwe normaal. Gezond Gewicht op School geeft invulling aan de gezonde schoollunch, ingebed in een breder aanbod van bewegen, voedseleducatie en ouderbetrokkenheid te faciliteren op scholen waar dit het hardst nodig is.

Overig beleid dat bijdraagt

Om alle kinderen een kansrijke start te geven, investeren we vanuit het coalitieakkoord in een gezonde basis voor iedereen, gaan we ongewenste verschillen tegen en zorgen we voor eerlijke kansen op gezondheid door maatwerk te bieden voor de kinderen en gezinnen die dat het meest nodig hebben. We zetten in op het vergroten van de veerkracht van ouders en gezinnen en waar mogelijk voorkomen we problemen of houden die zo klein mogelijk. Dit doen we door een nauwe samenwerking met partners in de geboortezorg, jeugdhulp en onderwijs en vanuit een duurzame samenwerking in de wijken en een kernpartneraanpak op (voor)scholen.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 60

Hieronder gaan we in op de bijdrage van de Jeugdgezondheidszorg (JGZ). ‣ Basis voor gezondheid In Utrecht is een collectief- en individueel basisaanbod gericht op opvoeden en gezond opgroeien dat laagdrempelig toegankelijk is. Zo biedt de JGZ samen met partners in het sociaal domein zoals buurtteams en jongerenwerk webinars en groepsbijeenkomsten aan over opvoeden en opgroeien. Ook is er toegankelijk aanbod voor (aanstaande) ouders over de veranderende situatie na de geboorte van hun kind. De uitvoering van de JGZ is een wettelijke taak van de gemeente. De JGZ monitort de groei en ontwikkeling van kinderen en jongeren en bereikt jaarlijks ongeveer 98% van alle 0-4 jarigen en ongeveer 76% van de 4-18 jarigen. Vanaf 14 jaar is het bereik lager doordat sommige kinderen buiten Utrecht naar de middelbare school gaan. De JGZ verzorgt het Rijksvaccinatieprogramma en bespreekt tijdens (groeps)consulten verschillende onderwerpen, zoals bewegen, gezond gewicht, middelengebruik, slapen en beeldschermgebruik. Ook adviseert de JGZ school en ouders bij psychosociale klachten en school(ziekte)verzuim. ‣ Eerlijke kans op gezondheid We bieden extra ondersteuning voor kinderen en (aanstaande) gezinnen met wie het niet vanzelf goed gaat. Kansrijk Opgroeien sluit aan bij het Landelijk Actieprogramma Kansrijke Start. Sinds 2023 is Kansrijke Start onderdeel van het IZA en GALA.

Kansrijke Start gaat over de periode van voor de zwangerschap tot de tweede verjaardag van een kind. Dit noemen we de eerste 1000 dagen. We werken in regionaal verband samen onder de vlag van de coalitie ‘beste eerste 1000 dagen’ van de Health Hub Utrecht. Via de netwerken geboortezorg in de wijken zorgen we dat professionals tijdige en afgestemde zorg of ondersteuning voor (aanstaande) ouders kunnen bieden. Bijvoorbeeld door tijdig armoede te signaleren of door het steunend netwerk van ouders te versterken. Ook bieden we (preventieve) interventies aan voor gezinnen die in een kwetsbare situatie zitten. Voor ouders en kinderen die dat nodig hebben, bieden we interventies zoals Nu Niet Zwanger, Voorzorg, Ouder-kindgroepen, prenatale huisbezoeken, taalthuisbezoeken, en Kortdurende videohometraining. Er is daarnaast een wijknormering, wat betekent dat de JGZ meer tijd heeft in wijken waar veel kinderen in een kwetsbare situatie wonen. Voor mondzorg werkt de JGZ in projectvorm samen met Mondzorgkunde van de Hogeschool Utrecht in de wijken Overvecht en Zuidwest. Het doel is tand- en kiesbederf bij jonge kinderen voorkomen en kinderen vaker naar de tandarts laten gaan. We hebben een gerichte aanpak voor de wijken waar de vaccinatiegraad terugloopt en werken samen met sleutelpersonen om met inwoners in gesprek te gaan over vaccineren.

We vaccineren in de wijk op de JGZ locaties voor de vaccinaties van jonge kinderen en op centrale plekken voor de kinderen vanaf de basisschool leeftijd. We monitoren de vaccinatiegraad jaarlijks en zoeken bij dalende cijfers jaarlijks naar passende interventies.

“De kracht van het geboortezorgnetwerk is dat ik er niet alleen voor sta als er veel speelt in een gezin. We voelen als professional onze gezamenlijke verantwoordelijkheid. Ouders krijgen daardoor ook sneller de hulp die nodig is. We leren wat we kunnen doen bij lastig bespreekbare thema’s als armoede. Door mijn gesprekken met ouders zie ik ook echt de meerwaarde van een netwerk voor ouders. Dat is een mooie aanvulling op de formele zorg”. (professional geboortezorgnetwerk)

61

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 62

Ook onderzoeken we of de JGZ de rol van centrale zorgverlener kan vervullen voor kinderen met overgewicht. Een centrale zorgverlener speelt een rol in de langdurige begeleiding van kinderen en hun ouders. Belangrijke beleidsdocumenten, programma’s en wetten Titel

Toelichting

Toezicht kinderopvang

De Inspectie Kinderopvang (IKO) voert een aantal specifieke wettelijke taken uit waaronder het toezicht houden op kwaliteit van kinderopvanglocaties zodat kinderen de ruimte krijgen om zich goed te ontwikkelen en veilig en gezond op te groeien. Minimaal éénmaal per jaar inspecteert IKO alle voorzieningen voor dagopvang, buitenschoolse opvang (BSO) en gastouderbureaus. Als het nodig is, handhaaft IKO. IKO zorgt dat er ook voor dat het Landelijk Register Kinderopvang juist, volledig en actueel blijft op basis van het Beleid toezicht en handhaving kwaliteit kinderopvang gemeente Utrecht, zoals de wet vereist.

Utrechtse onderwijs agenda

Hierin staat waar de gemeente en Utrechtse onderwijspartijen zich gezamenlijk voor inzetten. De komende jaren staan 5 thema’s centraal: de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen, een brede basis, goede en multifunctionele gebouwen voor onderwijs en opvang, het versterken van professionals en een flexibele ontwikkellijn.

Utrechts kwaliteitskader

Het Utrechts Kwaliteitskader (UKK) biedt professionals handvatten om de opvang en educatie van jonge kinderen (0-6 jarigen) verder te verbeteren.

Passende kinderopvang

We bieden alle kinderen in Utrecht een basis van twee dagdelen voorschool per week. Voor kinderen met (een risico op) een ontwikkelings­­achterstand is dat vier dagdelen per week. We zetten ons er extra voor in dat juist die kinderen gebruik maken van een voorschoolse voorziening. Op de kinderopvang kunnen kinderen samen spelen en zich ontwikkelen. Kinderen leren daar ook gezonde leefgewoonten zoals gezond eten en drinken en veel bewegen. Zie ook: Nota van uitgangspunten Passende Kinderopvang Utrecht.

63

Titel

Toelichting

Beleidsnota Sport

In deze nota staat dat we streven naar een optimale sportinfrastructuur die mensen uitnodigt tot sporten en bewegen als onderdeel van gezonde leefgewoonten. Sporten en bewegen dragen eraan bij dat inwoners zich gezond(er) voelen. De maatschappelijke meerwaarde van sport is groot. Sport brengt plezier, activeert, brengt mensen bij elkaar, helpt talenten te ontwikkelen, leert omgaan met tegenslagen, en biedt veel mogelijkheden voor vrijwilligerswerk. De doelstellingen van ons sportbeleid sluiten aan bij ‘Bouwen aan een gezonde stad’. Sport draagt bij aan gezonde verstedelijking (Healthy Urban Living).

Gezond Gewicht We streven ernaar dat 91% van de jeugd een gezond gewicht heeft in Utrechtse Jeugd 2040. Om dit te bereiken zetten we in op het ontwikkelen en behouden van een gezond eet- en beweegpatroon door dat te koppelen aan dagelijkse activiteiten van kinderen, vooral die met een (risico op) gezondheidsachterstand. Voor kinderen die al overgewicht en of obesitas hebben, zetten we in op passende zorg en ondersteuning, ingebed in een sterk netwerk in de wijken. Dit doen we samen met partners in het medisch en sociaal domein. Jeugdwet en Beleidsnota Jeugd

In de Jeugdwet is bijna alle zorg en ondersteuning geregeld voor kinderen en jongeren. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor Jeugdhulp vanuit de Jeugdwet. Zij hebben de plicht om jeugdhulp en onder­steuning te bieden, bijvoorbeeld aan jongeren met een beperking, stoornis, aandoening of opgroeiproblemen, zodat kinderen en jongeren gezond kunnen opgroeien en zich kunnen ontwikkelen. In de beleids­nota jeugd komt onder andere te staan hoe we hier in Utrecht uitvoering aan geven.

De landelijke hervormingsagenda Jeugd is het kader voor de taskforce Hervormingsagenda/taskforce jeugdhulp Utrecht. In deze taskforce werken we samen met jeugdhulp­ partners bij het maken van keuzes over het beschikbaar houden van jeugdhulp jeugdhulp voor kinderen en gezinnen in een kwetsbare positie. Utrecht Wet publieke gezondheid

De Wet publieke gezondheid bepaalt dat de gemeente moet zorgdragen voor de uitvoering van de JGZ. In de stad Utrecht voert de gemeente de JGZ zelf uit.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 64

Ouderen In Utrecht wonen ongeveer 38.000 ouderen (65-plussers), 11% van de Utrechtse bevolking. Onder de groep ouderen zien we grote gezondheidsverschillen. Ouderen met een hbo of wo opleiding worden gezonder oud dan Utrechters met alleen basisschool of een lbo of mavo opleiding. En ouderen met een migratie-achtergrond hebben fors meer gezondheidsproblemen dan andere ouderen1,41. Ouderen zijn een belangrijke doelgroep vanwege de toename van kwetsbaarheid met het ouder worden en de verwachte forse groei van het aantal ouderen. En vanwege de daarmee gepaard gaande toename in de vraag naar zorg en ondersteuning in combinatie met personeelstekort in de zorg42,43.

Aandachtpunten ࡟ ࡟ ࡟ ࡟

Met de forse toename (stijging van 60% in 2040 ten opzichte van nu)44 van het aantal ouderen en personeeltekort in de zorg is de beweging van zorg naar preventie van groot belang. Ouderen hebben soms steun nodig én bieden ook regelmatig steun en/of hebben een betekenisvolle rol in de familie, buurt of de wijk. Heb hier oog voor in de benadering en communicatie. Preventie betekent ook vergroten van bewustzijn bij toekomstige ouderen dat de zorg en ondersteuning verandert en dat het belangrijk is op tijd na te denken/keuzen te maken over hoe je oud wil worden. Ouderen zijn in een aantal opzichten kwetsbaarder dan andere groepen inwoners. Binnen de groep ouderen varieert de mate en de aard van kwetsbaarheid.

Verbinding met de thema’s

Ouderen zijn in de meeste thema’s geen specifiek benoemde doelgroep, maar vaak hebben de thema’s wel betrekking op hen. 25% van de Utrechtse 65-plus huishoudens leeft onder de armoedegrens (thema bestaanszekerheid)45. Goede, begrijpelijke en vindbare gezondheidsinformatie, gelijke toegang tot zorg en ondersteuning is extra van belang voor ouderen met een migratieachtergrond en ouderen met een basis, lbo- en mavo-opleiding (thema sociale kracht). Ouderen zijn extra gevoelig voor ‘hittestress’, ongezonde lucht in de buitenomgeving en ook voor een ongezond binnenmilieu. In het kader van het actieplan ‘Een (t)huis voor ouderen’ en het uitvoeringsplan Eenzaamheid verkennen we de mogelijkheden voor de inrichting van seniorvriendelijke looproutes tussen plekken waar veel ouderen wonen en voorzieningen in de wijk (thema gezonde leefomgeving). De invulling van het thema mentale gezondheid is vooral gericht op jongeren en jongvolwassenen. In het uitvoeringsplan Eenzaamheid zijn (alleenstaande) thuiswonende ouderen en ouderen met een migratieachtergrond specifieke aandachts­groepen. De inzet op het thema gezonde leefgewoonten richt zich vooral op de Utrechtse jeugd. Maar ook voor ouderen is het van belang om gezond te leven. Niet roken, gezond eten en drinken en voldoende bewegen draagt bij aan het behoud van gezondheid. Er is een divers aanbod voor ouderen.

Zij kunnen ondersteuning krijgen bij het stoppen met roken en bij sociale voorzieningen maken we waar mogelijk gezond eten en drinken meer de standaard. Vanuit het GALA zetten we in op het voorkomen van vallen bij 65-plussers in Utrecht. Met de ondersteuning van het landelijke programma ‘Doortrappen’ motiveren we ouderen

65

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 66

om veilig en met plezier te blijven fietsen. Met het programma ‘Sociaal Vitaal in Kleur’ bieden we ouderen met een migratieachtergrond ondersteuning bij gezonde leefgewoonten en het voorkomen van eenzaamheid. Ook de vele initiatieven in de stad dragen bij aan het gezond en vitaal blijven van ouderen. Denk bijvoorbeeld aan de activiteiten van de Ambassadeurs Gezond Leven of de Utrechtse Slaapcoalitie.

Integraal uitvoeringsprogramma ouderen

Samen met partijen in de stad ontwikkelen we een integraal uitvoeringsprogramma ouderen met specifiek aandacht voor ouderen met een migratieachtergrond. Hierin maken we de reguliere inzet voor ouderen zichtbaar en ook hoe we met onze ouderen de beweging van zorg naar preventie willen maken. Belangrijke beleidsdocumenten, programma’s en wetten Titel

Toelichting

GALA en IZA

In GALA is één van de doelen ‘vitaal en gezond ouder worden’ met valpreventie als belangrijk onderdeel. Met de inrichting van de Utrechtse ketenaanpak valpreventie integreren we wijkgerichte inzet op valpreventie met de inzet van buurtsportcoaches ouderen, het aanbieden van balanstrainingen en goede doorverwijzing naar structureel beweegaanbod. Vanuit het IZA stellen sociale- en medische partners samen een regioplan Gezond Ouder Worden op wat richting geeft aan de transformatie van de ouderenzorg.

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)

Vanuit de Wmo moeten gemeenten ervoor zorgen dat ouderen zo lang mogelijk thuis kunnen wonen. Ze zijn verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn. Het kan bijvoorbeeld gaan om ondersteuning van mantelzorgers, dagbegeleiding, voorzieningen thuis zoals (huisaan­passingen), respijtzorg en de aanpak tegen eenzaam­heid onder ouderen.

Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO )

Met het WOZO programma zet het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in op ondersteuning en zorg zich aanpassen, zodat ouderen zo lang mogelijk regie op het eigen leven houden en dat zware, complexe zorgvragen worden uitgesteld of voorkomen.

Wet publieke gezondheid (Wpg)

In de Wpg staat dat de gemeente de taak heeft om de gezondheid van ouderen te monitoren en in te schatten wat de zorgbehoeften zijn.

67

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 68

Mensen met complexe multiproblematiek Experts schatten dat ongeveer 1% van de volwassen bevolking kampt met ernstig complexe multiproblematiek en dat 5% van de bevolking hier risico op heeft. Deze problematiek geeft regelmatig overlast en kan (gevoelens van) onveiligheid bij andere mensen veroorzaken46. Het merendeel van Utrechters in een kwetsbare situatie en Utrechters in de daklozenopvang heeft geen goede ervaren gezondheid. Ook heeft 73% van de respondenten in een kwetsbare situatie en 66% van geïnterviewden in de daklozenopvang langdurige ziekten of aandoeningen47,48. De zorg voor deze doelgroep is zowel vanuit individueel als maatschappelijk perspectief belangrijk.

Aandachtpunten ࡟ ࡟ ࡟ ࡟

Benader mensen met de waardigheidscirkel in gedachten. Dit is een hulpmiddel dat de Universiteit voor Humanistiek ontwikkelde om lading te geven aan ‘waardige zorg en ondersteuning. Werk outreachend. Er is niet altijd een goed geformuleerde hulpvraag en het is nodig om samen met de persoon waar het om gaat te beslissen welke ondersteuning nodig en gewenst is. Bijna altijd zijn er financiële problemen rond inkomen en schulden komen vaak voor. Mensen in deze groep hebben vaak lage basis- en/of gezondheidsvaardigheden en weinig vertrouwen in instanties. Door hun stapeling van problemen bevinden ze zich vaak in een afhankelijke positie en hebben ze weinig grip op hun eigen leven. Een sensitieve, flexibele houding met enige tolerantie voor fouten, geduld en een lange adem is noodzakelijk. Zet in op herstel van eigen regie, maar wel met realistische verwachtingen van de zelfredzaamheid en de marge voor (tijdelijk) herstel11.

De samenleving heeft vaak een eenzijdige kijk op mensen met complexe multi­ proble­matiek, namelijk ‘mensen die zorg nodig hebben’. Er is zeker ook een andere kant. Een panellid van ‘Meetellen’ zegt hierover: Ook al is het ‘maar’ vrijwilligerswerk, ik heb tenminste eindelijk weer een goeie reden om van de bank af te komen. Ik voel me nuttig, ervaar weer wat structuur in mijn leven en kan nu ook weer meepraten en antwoord geven op de vraag: “Wat doe jij?”

Verbinding met de thema’s

In deze beleidsnota benoemen we mensen met complexe multiproblematiek niet vaak als specifieke groep waarop we onze maatregelen richten. Dit komt doordat deze groep te klein is in aantal en te divers in problematiek voor de hier beschreven brede Utrechtse aanpak van gezondheidsverschillen. Bij ‘gezonde leefomgeving’ en ‘gezonde leefgewoonten’ staan in een kader wel specifieke aandachtspunten voor een deel van de Utrechters met complexe problematiek.

69

©R  ick van der Klooster / Het Beelddepot Rick van der Klooster maakte voor Het Beelddepot een abstracte serie over onzichtbaarheid van dak- en thuislozen.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 70

Overig beleid dat bijdraagt

We werken met een groot aantal ketenpartners in de zorg­en veiligheidsketen samen in een integrale aanpak met de werktitel ‘Samen er op af’. In de beleidsperiode 2024-2027 zetten we binnen deze aanpak in op een aanvullende analyse van de doelgroep en het zorg­en veiligheidslandschap, betere netwerksamenwerking met effectieve casustafels en heldere escalatieroutes, betere multidisciplinaire outreachende zorg, passende zorg­en veiligheidsvoorzieningen en het oplossen of landelijk agenderen van hiaten en knelpunten. Deze samenwerking leidde in 2023 tot de oprichting van een multidisciplinair ‘Team Eropaf’. Dit team brengt overlast gevende gebruikers in de binnenstad (weer) in contact met de benodigde zorg en ondersteuning. Sociaal Medische Zorg (SMZ) We leveren medische zorg aan mensen in een kwetsbare positie die (nog) niet elders in de gezondheidszorg terecht kunnen. Hiermee geven we uitvoering aan de vangnetfunctie, als een van de tien kerntaken van de Nederlandse Publieke Gezondheidszorg. Er is drie keer per week een sociaal medisch spreekuur bij de inloop- en opvanglocatie voor daklozen op de Nieuwegracht 92 (Herstart), en 1x per week op de opvang- en gebruikersruimte locatie ‘De Stek’. De verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten van het SMZ team bezoeken proactief andere maatschappelijke opvanglocaties en buitenslapers.

Het team bezoekt ook inwoners met een ernstig vervuilde woning en/of een verzamelstoornis (hoarding). Het team leidt, zoveel mogelijk in overleg met de inwoners, hen naar passende zorg en ondersteuning. Waar nodig wordt bemoeizorg ingezet. Wanneer toeleiding helemaal niet lukt en er veiligheidsrisico’s zijn wordt samen­gewerkt met andere partijen om drang of dwang toe te passen. Vanwege hun uitgebreide ervaring met complexe multiproblematiek en hun sociaal medische expertise heeft het SMZ team een brede consultatie- en advies functie voor alle Utrechtse ketenpartners. Veldwerk verslavingszorg en spuitomruil We subsidiëren de inzet van veldwerkers verslavingszorg. Veldwerkers leggen in de openbare ruimte contact met volwassenen met verslavings-­en andere problematiek, om hen (weer) toe te leiden naar zorg. Ook subsidiëren we de mogelijkheid om gebruikte spuiten om te ruilen, zodat de mensen schone spuiten hebben en er geen of minder spuiten op straat blijven liggen. Bemoeizorg We subsidiëren bemoeizorg. Hierbij leggen geestelijk gezondheidszorg (ggz) medewerkers pro-actief contact met inwoners die geen hulpvraag stellen maar waarbij de omgeving zich ernstig zorgen maakt. Het gaat hier om contact ‘achter de voordeur’, met als doel mensen (weer) toe te leiden naar passende zorg, zoals de huisarts, de ggz of het buurtteam.

Sekswerk In Utrecht hebben sekswerkers laagdrempelig toegang tot een breed specialistisch hulp- en dienstverleningsaanbod op verschillende leefgebieden, zoals medische zorg, psychosociale hulp, hulp bij schuldenproblematiek en begeleiding bij het vinden van werk buiten de seksbranche. Dit laagdrempelige aanbod is nodig, omdat sekswerkers een stigma ervaren in de samenleving op grond van hun beroep. Deze bejegening kan belemmerend werken bij een gelijkwaardige deelname aan de maatschappij.

71

Verschillende vormen van maatschappelijke opvang en beschermd wonen We organiseren verschillende vormen van maatschappelijk opvang en beschermd wonen. Hiermee voorzien we in een aantal basisvoorwaarden voor gezondheid, zoals een dak boven je hoofd, veiligheid, hygiëne en waar nodig (intensieve) begeleiding. De medewerkers van ‘Toegang Opvang’ beoordelen of iemand recht heeft op verblijf in Utrecht. Als er naast opvang begeleiding nodig is, geeft de ‘Regionale Toegang’ indicaties af voor maatwerkvoorzieningen in de Maatschappelijke Opvang of Beschermd Wonen. Er is ook een opvanglocatie met gebruikersruimte, specifiek voor mensen met een harddrugs verslaving (De Stek) en er zijn vier ziekenboegbedden, waar mensen gedurende maximaal veertiendagen kunnen herstellen van een lichamelijke ziekte of aandoening. De bijzondere subgroepen (zie kader) maken geen gebruik van het reguliere aanbod. Voor een deel van hen zijn er specifieke voorzieningen. Voor ongedocumenteerde mensen biedt de pilot Landelijke Vreemdelingen Voorziening onder bepaalde voorwaarden mogelijkheden.

EU burgers met een (zeer) grote kwetsbaarheid kunnen gedurende de koudste maanden toegang krijgen tot de (pilot) doorlopende winteropvang (nachtopvang) en daarnaast wordt, in afstemming met de vier grootste steden (G4), de koudweerregeling geopend bij gevoelstemperaturen onder nul graden of bij extreme weersomstandigheden. Tijdens de koudweerregeling is er nachtopvang voor iedereen, die in Utrecht verblijft.

Twee bijzondere subgroepen zijn migranten uit de EU en migranten zonder rechtmatig verblijf, die zonder vast onderdak in Utrecht verblijven en kampen met complexe problematiek. Zij kunnen geen aanspraak maken op de reguliere maatschappelijke voorzieningen. Hierdoor verblijft een deel van hen permanent op straat (buitenslapers) en veroorzaakt daarbij soms overlast. ‘Het recent opgerichte ‘Eropaf Team’ probeert binnen de beperkte mogelijkheden ook deze mensen toe te leiden naar zorg. De gemeente Utrecht organiseert daarnaast bepaalde voorzieningen, zoals toegang tot medische zorg, onderdak in bijzondere situaties, en begeleiding bij terugkeer naar het thuisland of bij het vinden van werk. Deze subgroepen kampen met ernstige gezondheidsachterstanden, die door hun situatie bijzonder moeilijk te verbeteren zijn. Hoe de gemeente zich hiertoe wil en moet verhouden is een actueel vraagstuk, wat ook beïnvloed wordt door de landelijke politiek. Met pilot projecten en de verruiming van de toegangscriteria tot ‘De Stek’ (harddrugs gebruikersruimte) wordt gezocht naar effectieve interventies.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 72

Belangrijke beleidsdocumenten, programma’s en wetten Titel

Toelichting

GALA en IZA

De zorgakkoorden streven naar kwaliteit en toegankelijkheid van zorg, een sterke sociale basis en domeinoverstijgende samenwerking. Al deze zaken zijn van groot belang om de gezondheid van mensen met complexe problematiek te verbeteren. Voor deze doelgroep is een specifieke vertaalslag nodig.

‘Eerst een thuis’

‘Eerst een thuis’ is de werktitel van het nationaal actieplan dakloosheid. De gemeente Utrecht werkt samen met de U16 aan een regionale vertaling in het regionaal actieplan dakloosheid.

Veiligheidsagenda 2023-2026

In de Veiligheidsagenda zijn de volgende vier prioriteiten vastgesteld voor de jaren 2023-2026: (1) veiliger wijken, (2) tegengaan excessen door maatschappelijke onrust, (3) tegengaan ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit (Nota Grenzen stellen, perspectief bieden) en (4) vergroten digitale veiligheid en online weerbaarheid.

Thuis in je wijk

Er wonen in Utrecht mensen met een psychische kwetsbaarheid, een verleden in dakloosheid, niet-aangeboren hersenletsel of een verstandelijke beperking. Net als ieder ander willen zij mee kunnen doen in onze maatschappij, en zich thuis voelen in de wijk. Maar dat gaat niet altijd vanzelf en dan is er iets extra’s nodig. Met Thuis in je Wijk zorgen we voor ondersteuningsaanbod en ontmoetingsplekken die aansluiten bij de behoefte van deze Utrechters. Ook bouwen we aan een gelijkwaardige samenwerking tussen (zorg)professionals, buurtwerkers, vrijwilligers en de betrokken inwoners.

Programma ‘Detentie en terugkeer’

Dit programma richt zich op re-integratie van Utrechtse gedetineerden die weer terugkeren naar de stad Utrecht. Vanaf het begin van detentie zoeken we contact met de gedetineerden om te ondersteunen bij hun plan voor terugkeer. Door al tijdens detentie te werken aan het verbeteren van perspectief, vermindert de kans op terugval in criminaliteit. We werken daarbij nauw samen met onze samenwerkingspartners van onder andere de Dienst Justitiële Inrichtingen en de reclassering.

Beleidsnota inclusie In de beleidsnota Inclusie en diversiteit 2024-2033 ‘Tot je recht komen’ beschrijven we hoe we wel investeren in Utrechters in en diversiteit gemarginaliseerde posities. We doen dit met 3 specifieke doelen: een gelijkwaardige en toegankelijke stad, een bewuste en verbonden stad, en een veilige stad.

73

Titel

Toelichting

Beleidsnota ‘Grenzen stellen, perspectief bieden’

Het doel van deze beleidsnota is het tegengaan van de ontwrichtende effecten van drugsgerelateerde criminaliteit in Utrecht, door een meerjarige programmatische aanpak. De twee belangrijkste pijlers zijn: 1) Het doorbreken van criminele carrières en het versterken van de weerbaarheid van jongeren en jongvolwassen mensen met crimineel gedrag; 2) Het doorbreken van (criminele) geldstromen die drugscriminaliteit faciliteren en in stand houden.

Utrecht zijn we samen

Het doel van dit actieplan is dat Utrecht weerbaar is tegen polarisatie en radicalisering door (extreme) onverdraagzaamheid aan te pakken.

Diverse wetten

De gemeente is verantwoordelijk voor de openbare orde en veiligheid en heeft daarnaast vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning, de Wet verplichte GGZ, de Wet Zorg en Dwang en de Wet publieke gezondheid een brede zorgtaak. Hieronder vallen naast gezondheidsbescherming en -bevordering ook taken zoals signalering, verkennend onderzoek, toeleiding tot noodzakelijke voorzieningen, regie en coördinatie, verantwoordelijkheid voor de toegankelijkheid, continuïteit en kwaliteit van voorzieningen en clientondersteuning.

Beleidsnota Gezondheid versie februari 2024 | 74

C

Monitoren, sturen en verantwoorden

Monitoren, sturen en verantwoorden We gaan in op hoe we zicht krijgen op de voortgang van dit beleid. Als eerste gaan we in op het doel van monitoren. Daarna leggen we uit op welke manier we monitoren en waar de focus op komt te liggen. Tot slot geven we een toelichting op verantwoording en evaluatie in de begrotingscyclus.

Het doel van monitoren, sturen en verantwoorden

Afhankelijk van het doel sturen we vanuit vier verschillende overheidsrollen (zie pagina 102). We bepalen vooraf met welke rol we de meeste impact hebben op het verkleinen van gezondheidsverschillen. Binnen elk thema in deze beleidsnota geven we visueel weer hoe we verwachten het meeste impact op het verkleinen van gezondheidsverschillen. Hierbij onderscheiden we: ࡟ Ambitie: Wat we willen bereiken voor Utrecht(ers) in 2040; ࡟ Doel: Realistische stap die aangeeft wat we willen bereiken voor wie of waar binnen de looptijd van deze nota (4 jaar), als stap richting de ambitie; ࡟ Strategie: De manier waarop we deze stap zetten waarbij gekozen is voor de meest passende gemeentelijke overheidsrol. Met het Utrechts Sturingsmodel monitoren, sturen en verantwoorden we op alle drie de niveaus om de effectiviteit van beleid te vergroten. Met monitoren leren we wat wel en niet werkt. Op basis van de bevindingen kunnen we tussentijds bijsturen en verantwoording afleggen over onze activiteiten en wat deze opleveren. Hiervoor verzamelen op de verschillende niveaus sturingsinformatie. Ten eerste kijken we naar de direct meetbare resultaten die volgen uit de activiteiten binnen de gekozen strategie. Hiermee krijgen we zicht op de vraag of we de dingen goed doen. Ten tweede kijken we naar de behaalde effecten bij de doelen. Hiermee krijgen we zicht op de vraag of we de goede dingen doen.

En het derde niveau van sturingsinformatie zijn ontwikkelingen op ambitieniveau, verandering in de gezondheidsverschillen in de stad.

77

Doen we de dingen goed?

Doen we de goede dingen?

1

2

3

4

5

Ambitie en doelstellingen expliciet maken

Verandertheorie uitwerken en valideren

Resultaten bijhouden

Effecten meten incl. duiding

Inzicht op impact

Resultaten: Doen we de dingen goed?

Binnen elk thema kiezen we per doel een strategie. Vanuit deze strategie vinden verschillende activiteiten plaats met direct meetbare resultaten. Denk bijvoorbeeld aan het aantal inwoners dat we bereiken met een interventie en de waardering van de deelnemers. Op elk thema monitoren we deze resultaten. Deze monitoringsinformatie is al op korte termijn zichtbaar en geeft zicht op de voortgang van de uitvoering gedurende de hele looptijd van deze nota. Dit, in combinatie de financiële kaders, is de basis om de uitvoering tussentijds op bij te sturen afgestemd op de overheidsrol. Minstens één keer per jaar besluiten we of en op welke manier we bijsturen, indien nodig met de partners in de stad. Zo sturen we kortcyclisch op de meest effectieve strategie per doel.