Agendabundel

In de uitvoering van onze ambities zorgen we dat alle benodigde informatie en het instrumentarium op orde en toegankelijk zijn om te kunnen voldoen aan de NOVI, de Omgevingswet en het Europese Verdrag van Faro. Bij verdere verstedelijking wil de gemeente de ruimtelijke kwaliteiten behouden, waar mogelijk versterken en meer zichtbaar en herkenbaar maken. Dat werken we hier uit aan de hand van zes stadsprofielen, ontleend aan de RSU 2040. Aan elk van die profielen is een specifieke inzet op het gebied van erfgoed te benoemen.

Werelderfgoed

De compacte stad

Wetgeving

De komende jaren groeit het aantal inwoners, banen, voorzieningen en woningen. We willen als stad tegelijk klimaat- en duurzaamheids­ doelstellingen nastreven en sociale en maatschappelijke ontwikkelingen (bij)sturen. Deze opgave zal grotendeels plaatsvinden binnen de bestaande stad en dus binnen onze historisch gegroeide leefomgeving, zowel boven als onder de grond. De stad wordt daarmee nog compacter en de uitdaging is dan ook: verdichten in balans met bestaande en nieuwe waarden.

De gemeente vestigt de aandacht op de historie en het erfgoed als kwaliteiten waar de stad trots op is. Bij verdere verstedelijking wil de gemeente deze kwaliteiten behouden, waar mogelijk versterken en meer zichtbaar en herkenbaar maken. In de zomer van 2021 heeft het UNESCO Werelderfgoedcomité besloten dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Romeinse Limes een werelderfgoedstatus krijgen. Daarmee heeft Utrecht, samen met het Rietveld Schröderhuis, nu maar liefst drie werelderfgoedsites. De komende jaren verandert met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de Omgevingswet de landelijke context van beleid en wetgeving. In de NOVI is behoud en versterking van het cultureel erfgoed (bovenen ondergronds) benoemd als één van de 20 (nationale) belangen en opgaven. De Omgevingswet vraagt daarnaast onder andere om overzichtelijke regels, een samenhangende benadering van de leefomgeving, betere besluitvorming en ruimte voor lokaal maatwerk. Daarnaast benadrukken de Omgevingswet en het Europese Verdrag van Faro de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving.

Utrecht borduurt voort op de bestaande stad en kan daarmee een kwalitatieve impuls geven aan de openbare ruimte, voorzieningen en infrastructuur in de bestaande wijken. Verouderde terreinen en ongebruikte gebouwen worden getransformeerd en braakliggende kavels bebouwd. Belangrijk is het waarborgen van de menselijke maat: nabijheid, de beleving van de stad op ooghoogte, levendigheid op straat, functiemenging, buitenruimte en de mate van publieke toegankelijkheid.

20 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Hoe zorgen we bij deze grote maatschappelijke vraag en de bijbehorende dynamische stedelijke ontwikkelingen dat het erfgoed herkenbaar, zichtbaar en beleefbaar blijft, zodat het zijn betekenis voor de stad behoudt voor de huidige en toekomstige generaties? Anderzijds biedt de dynamische ontwikkeling van Utrecht kansen om de karakteristieke kwaliteit van Utrecht te versterken. De historische structuren in het landschap zijn kwaliteiten waarop kan worden voortgebouwd . Markante beeldbepalende (en soms minder bekende) gebouwen kunnen nieuwe herkenningspunten worden voor de stad. Dit gebeurt in de grote ontwikkelingen en prioritaire gebieden, maar even goed bij kleinere ontwikkelingen in de wijken. Juist die kleinere ontwikkelingen kunnen een grote impact hebben op de directe leefomgeving van veel Utrechters die er in de buurt wonen of werken. Foto: Vikingrijn Maximapark

Ambities voor de compacte stad: a. Bij gebiedsontwikkelingen streven we naar versterking en zichtbaar maken van de historische kwaliteiten en het gebiedseigen karakter. b. Bij de stedelijke herontwikkeling wegen we het cultuurhistorisch belang, het gebruiksbelang en andere maatschappelijke belangen goed met elkaar af. Deze manier van werken vindt plaats bij de opgave voor verduurzaming, het realiseren van woonruimte, het tegengaan van leegstand in het kernwinkelgebied, en bij alle overige opgaven. Een beschermd monument heeft met zijn cultuurhistorische uitstraling meerwaarde voor de omgeving. Het evenwichtig faciliteren van een maatschappelijk gewenst gebruik, zoals bewoning, is ook van belang voor het draagvlak voor de instandhouding van ons erfgoed.

De verbonden stad

Utrecht investeert in een netwerk voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer dat veilig, gezond, toegankelijk en ruimte-efficiënt is. Vooral rondom deze knooppunten vindt in de openbare ruimte de genoemde accentverschuiving plaats: van ruimte om te verplaatsen naar een ruimte om te verblijven, elkaar te ontmoeten en activiteiten te ondernemen. Een fijnmazig netwerk van fiets- en wandelroutes verbindt de knooppunten met de wijken in de stad en de omliggende regio. Voor een belangrijk deel maakt dit netwerk gebruik van de historisch gegroeide ruimtelijke structuur van de stad. Voorbeelden hiervan zijn de herwaardering en ontwikkeling van de Singel en Maliebaan als (groene) ruimte voor voetgangers en fietsers. De huidige verstedelijkingsopgave vraagt een opschaling van die aanpak. En verloren historische structuren kunnen inspiratie geven voor het ontwikkelen van een fijnmazig netwerk voor langzaam verkeer. Ambitie voor de verbonden stad: We laten de opgaven voor de verbonden stad zoveel mogelijk aansluiten bij de mogelijkheden die de historische ruimtelijke structuur van Utrecht biedt.

21 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Pierenbadje in het groen in Overvecht

De groene stad en de toekomstbestendige stad

Het groene en blauwe erfgoed draagt door zijn aanwezigheid en ouderdom vaak bij aan de oplossingen die gezocht moeten worden voor opwarming, afnemende biodiversiteit en droogte of juist wateroverlast. Het biedt ook verschillende nieuwe kansen voor klimaatadaptatie. Utrecht wordt omringd door verschillende landschappen met een rijke cultuurhistorie, elk met een eigen kwaliteit en identiteit. Niet alleen om de stad, maar ook in de stad heeft Utrecht prachtige water- en groenstructuren, parken en groene buurten. Het veelal historische landschap vormt ook de contramal voor de verstedelijking van de stad en geeft een belangrijk antwoord op de invulling van gezond stedelijk leven. Wij willen ervoor zorgen dat Utrecht haar stedelijke en landschappelijke kwaliteiten behoudt en zetten daarom ontwikkelingen in gang om deze te versterken en te vergroten. Het groen en het landschap in en om de stad kunnen daardoor nog beter benut worden voor sport, recreatie, ontspanning en ontmoeting. Utrecht kiest voor gezond stedelijk leven. Verstedelijking en vergroening moeten in balans zijn. Hierbij gaat veel aandacht naar de groenstructuur van de stad. Er moet nieuw groen toegevoegd, en bestaand groen (kwalitatief en functioneel) opgewaardeerd. Dat zet het groene en blauwe erfgoed in een nieuw perspectief.

Herwaarderen en ontwikkelen van dit erfgoed kan een grote bijdrage leveren aan klimaatadaptatie, verhoging biodiversiteit, vergroting van (recreatieve) groene ruimte, langzaam­verkeersnetwerk etc. Groen erfgoed is en wordt steeds meer verbindend en ruimtelijk bepalend, een wezenlijk onderdeel van de stad. Deze aanpak is de laatste decennia ingezet, door ondermeer de herbestemming van forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, de inpassing en verwijzing naar de Limes in Leidsche Rijn, de herwaardering en ontwikkeling van de Singel en Maliebaan als groene ruimte voor voetgangers en fietsers.

De energietransitie en klimaatadaptatie (voorsorterend op extreme hitte en regenval)vormen uitdagingen voor het erfgoed in Utrecht. Het voorkomen van onomkeerbare schade aan het erfgoed door opwarmend klimaat en extreem weer is een belangrijk aandachtspunt. We werken aan een klimaatneutrale stad, en dat gaat niet vanzelf. De ambitie om verstedelijking, vergroenen en het water in balans te houden, vraagt een enorme inspanning. Het beeld van de openbare ruimte moet groen gaan kleuren. We dragen bij aan het tegen gaan van hittestress en waterberging door waar mogelijk de historische groene en blauwe structuren in te zetten, Daaraan gekoppeld willen we ook de ecologische kwaliteit van ons erfgoed verhogen. Dat doen we zowel op het niveau van ruimtelijke structuren als op het niveau van individuele objecten.

22 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto links: Hamtoren na restauratie en verduurzaming (warmtepomp, vloerverwarming, geisoleerd dak en voorzetbeglazing). Foto inzet: Dakrestauratie van de Hamtoren

Woningen worden in de bestaande stad steeds meer geïsoleerd en woningeigenaren gestimuleerd om zelf energie op te wekken. En alle nieuwe woningen zullen energieneutraal zijn. Utrecht legt de lat hoog. Zo wil de stad vóór 2050 aardgasvrij zijn, maar beoogt ook een groene schaalsprong in en rondom de stad. Uitdagingen zijn er ook om onze monumenten energiezuinig en aardgasvrij te maken. En daarnaast wordt gezocht naar locaties voor het opwekken van duurzame energie, waarvoor als voor de hand liggend gebied naar onze stadsrand wordt gekeken. Dit zijn deels gebieden met hoge erfgoedwaarde. Ambities voor de groene stad en de toekomstbestendige stad: a. Waar mogelijk maken we monumenten energiezuinig en kiezen we daarbij voor hernieuwbare energie met gebruik van innovatieve methoden. b. Vroegtijdig adviseren over de archeologische waarden voor een optimale lokalisering van de ondergrondse ingrepen. c. Het versterken van historische groen- en waterstructuren, zodat deze bijdragen aan de klimaatopgave.

23 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

De Inclusieve stad en de vertraagde stad

Utrechters zijn trots op hun historie en cultureel erfgoed. Daarom willen wij ons erfgoed niet alleen beschermen, maar ook meer herkenbaar en zichtbaar maken. Het Europese Verdrag van Faro benadrukt niet voor niets dat inwoners een grote rol moeten kunnen spelen in alle aspecten van het erfgoedbeleid. Utrecht wil een stad zijn waar mensen elkaar makkelijk kunnen ontmoeten en waar ze zich betrokken voelen bij elkaar. Belangrijk dus dat de gebouwde voorzieningen en de openbare ruimte mensen hiertoe uitnodigen, en toegankelijk zijn voor mensen met beperkingen. Ook het gebouwde erfgoed en de ruimtelijke historische structuren, zoals de historische parken, zijn plaatsen waar mensen elkaar graag ontmoeten. Onmisbaar in een inclusieve stad zijn voldoende toegankelijke voorzieningen op het gebied van onderwijs, cultuur, zorg en sport. We willen dat iedereen gelijke kansen heeft op een gezond stedelijk leven. Dat betekent ook toegang tot sociaal-maatschappelijke en culturele voorzieningen en andere plaatsen voor ontmoeting. Erfgoed biedt ook ruimte voor het huisvesten van deze sociale voorzieningen, naast werkgelegenheids- en woonfuncties. We vinden het belangrijk dat monumenten met een bijzondere geschiedenis toegankelijk en dus beleefbaar blijven voor de Utrechters. Een gezonde stad heeft naast levendige centra en buurtkernen ook plekken waar je tot rust kunt komen.

Openbare groene plekken voor stilte, verkoeling, ontmoeting en ontspanning. Een vertraagde stad biedt ook ruimte om samen met de gebruikers bepaalde plekken geleidelijk te laten groeien. Dit zijn plekken die niet tot op de laatste steen zijn ontworpen of bewust (nog) niet ontwikkeld worden, en die daardoor bewoners of gebruikers de mogelijkheid bieden om er zelf invulling aan te geven.

Ambities voor de inclusieve stad en de vertraagde stad: a. Bij transformatie van bijzondere monumenten zoals een postkantoor, gevangenis, een kerk, school of kantoren, zoals Concordia, streven we naar een (gedeeltelijke) openbare toegankelijkheid en het huisvesten van sociaal-maatschappelijke en culturele functies. b. Door de historische structuur van de stad te ontwikkelen en te versterken, creëren we plekken voor stilte, verkoeling, ontmoeting en ontspanning. c. We willen de toegankelijkheid en beleefbaarheid van erfgoed vergroten door kennis te delen en erfgoedactiviteiten te faciliteren.

24 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Werkzaamheden aan de werven

Uitdaging: Uitzonderlijk Utrechts erfgoed beter positioneren

Een aantal gebieden, structuren en objecten in Utrecht heeft bovenstedelijke en (inter)nationale allure en betekenis. Zij vormen voor veel bewoners en bezoekers het herkenbare ‘gezicht’ van Utrecht. Denk aan de historische binnenstad, de Neder-Germaanse Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Utrecht heeft sinds 2021 als een van de weinige steden ter wereld maar liefst drie werelderfgoederen binnen de gemeentegrenzen. Vanwege de bijzondere waarde en betekenis van deze iconen, verdienen ze de focus in het werk van de gemeente. Deze plekken bieden niet alleen grote kansen maar ook uitdagingen voor onze groeiende stad. Het werelderfgoed kent strenge kaders die ons aanmoedigen om de groene kwaliteiten te vergroten. De uitdaging is om in de werelderfgoederen de goede mogelijkheden te ontdekken die we kunnen benutten voor klimaatadaptatie, ecologie, ontmoeting, recreatie en toerisme. Zo geeft de Nieuwe Hollandse Waterlinie in de stad een uitgelezen kans om het te ontwikkelen tot bijvoorbeeld een metropolitaan parklandschap, dat stad met het landschap en regio verbindt. De ontwikkeling en uitdagingen van de binnenstad – de leegstand van winkelpanden, de aanpak van de werven, het autolouw maken – kunnen op een goede manier worden vormgegeven door gebruik te maken van de historische context.

Dit betekent dat het erfgoed een inspiratiebron is en – naast behouden van de beschermde elementen – ook beter tot zijn recht komt, waardoor de beleving ervan groter wordt. In diverse buurten van de binnenstad kan erfgoed een goede bestemming krijgen, afhankelijk van de functie van de buurt zoals het kernwinkel- en uitgaansgebied en het woongebied. Deze gebruiksmogelijkheden worden integraal meegewogen in gesprekken over welke functies we waar in de binnenstad willen, zoals bij het opstellen van gebiedsprofielen of aan de start van nieuwe ontwikkelingen.

Ambities voor uitzonderlijk Utrechts erfgoed: Voor de werelderfgoederen en in de historische binnenstad vormen behoud en versterking van de erfgoedwaarden uitgangspunt bij ruimtelijke ontwikkelingen.

25 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

4. Strategieën Inleiding

Een veranderende wettelijke context èn de ontwikkeling van de stad vragen om intelligente strategieën om te zorgen dat ons erfgoed voorbereid is op de toekomst. Daarom zetten we in op een aantal strategieën om het erfgoed op een integrale manier te gebruiken voor een aantrekkelijke, leefbare en historische stad voor huidige en komende generaties. In dit hoofdstuk lichten we toe hoe we hier de komende jaren mee aan de slag gaan. 1. Beleidsinstrumenten op orde; 2. Erfgoed biedt een fundament voor de ruimtelijke ontwikkeling in de stad; 3. Erfgoed koesteren en benutten bij de klimaatopgaven van de stad; 4. Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken.

Foto: De vaste expositie ‘3.000 jaar werken en wonen’ in Museum Hoge Woerd

Strategie 1 - Kennis van het erfgoed op orde Informatievoorziening Kennis van ons erfgoed ligt aan de basis van het behouden en het benutten ervan bij de ontwikkelingen van onze stad. De kennis is niet statisch, maar breidt nog elke dag uit dankzij nieuwe inzichten van archeologisch en bouwhistorisch onderzoek. En bij het doen van inventarisaties en cultuurhistorische analyses bij ruimtelijke projecten. Door deze kennis te digitaliseren en publiek toegankelijk te maken, anticiperen we niet alleen op de Omgevingswet die dit vereist, maar delen we onze kennis ook met initiatiefnemers, bewoners en bezoekers. (Digitaal) toegankelijke kennisbronnen en cultuur­ historische kaarten kunnen dienen als kennisbron en inspiratiebron voor ontwikkeling. Daarmee kunnen de rijke historie en waarden van de stad de basis zijn voor ontwikkeling van de stad. Wettelijke taken Naast onze informatievoorziening, brengen we ook ons beleid en onze regelgeving op orde voor de Omgevingswet. Dat betekent een geactualiseerde erfgoedverordening, die immers een onderdeel wordt van het omgevingsplan. En we zorgen voor eenduidige beleidslijnen die zowel nodig zijn vanuit de vereisten van de Omgevingswet, als bijdragen aan een transparante werkwijze bij vergunningverlening. Een belangrijk deel van de gemeentelijke inzet op het gebied van erfgoed heeft betrekking op wettelijke taken.

Het gaat dan met name om verantwoordelijkheden die zijn ondergebracht in de Monumenten­ wet (vanaf 1 juli 2022 Omgevingswet) en de Erfgoedwet. Als gemeente zijn we het aanspreekpunt voor monumenteigenaren voor het in stand houden, restaureren, verbouwen en verduurzamen van hun gebouw.

26 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto links: Vondst tijdens sloopwerkzaamheden, beschilderde middeleeuwse moerbalk

Foto rechts: historisch behang circa 1800

We doen bouwhistorisch vooronderzoek ten behoeve van planvorming en planbeoordeling en documenterend onderzoek tijdens grote restauraties. We bewaken en bestuderen het Utrechtse bodemarchief door te adviseren bij voorgenomen werkzaamheden in de ondergrond, door archeologisch onderzoek als bevoegd gezag te begeleiden en door zelf onderzoek uit te voeren. Ook blijven we werken aan goed lopende vergunningverlening en aan voldoende toezicht en handhaving. De invulling van deze taken stemmen we zo goed mogelijk af op de ambities in deze erfgoednota Kennis over erfgoed toegankelijk maken De gemeente beheert de analoge en digitale data en documentatie van duizenden bouwhistorische opnames, archeologische onderzoeken, inventarisaties en waardestellingen.

27 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto links: Een wimberg van de Domkerk tijdens de restauratie

Foto rechts: Nieuwe natuurstenen kanthogel

28 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Park de Watertoren (foto: Rebecca Brockbernd)

Deze informatie wordt betrokken bij de vergunningverlening en advisering. Systematische ontsluiting en (gedeeltelijke) digitalisering hiervan is noodzakelijk voor de eerste fase van inwerkingtreding van de Omgevingswet (2022-2024). Informatie over beschermde monumenten is verplicht als onderdeel van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). In de komende jaren werken we aan dit DSO en sluiten daarvoor aan bij een landelijke standaard. Het Europese Verdrag van Faro benadrukt ook het belang van een kwalitatief goede digitale informatievoorziening over erfgoed om erfgoed daarmee zo toegankelijk mogelijk te maken (democratisch perspectief). Het hogere doel van deze digitalisering is de opbouw van een collectief geheugen door het toegankelijk maken van zoveel mogelijk kennis. Dragers van kennis over het verleden beschikbaar stellen voor beleving en (toekomstig) onderzoek De gemeente beheert de vondsten en documentatie van 50 jaar archeologisch en bouwhistorisch onderzoek door de gemeente Utrecht. Dit materiaal is meestal het enige materiële wat resteert na onderzoek en vormt dus in veel opzichten ‘het geheugen van de stad’. Zo is het mogelijk toe te werken naar efficiënte en eigentijdse bewaarcondities in het nieuwe, gecombineerde depot voor de collecties van het Centraal Museum, Universiteitsmuseum, Museum Speelklok en het Provinciaal Depot van Bodemvondsten (2024).

Tegelijk is het beleid om de presentatie van vondsten zoveel mogelijk te doen op de plekken is waar deze zijn gevonden. Erfgoed in kaart brengen

Cultuurhistorische waardenkaart

In nauwe samenhang met de operatie Digitalisering gaan we cultuur­historische waardenkaart van Utrecht ontwikkelen, waarop de erfgoedwaarden van de stad in lagen en thema’s worden gepresenteerd.

Voor deze kaarten wordt het erfgoed op basis van beschikbare informatie geïnventariseerd en vervolgens gewaardeerd. De kaarten zullen worden gebruikt als afwegingskader in de planvorming en worden meegenomen in een transparante belangenafweging. Onderdeel van deze thema’s en lagen zijn ook:

Groene en blauwe structuren

Het gaat om bestaande en deels verdwenen groene en blauwe structuren. Zoals parken, plantsoenen, bomenlanen, restanten van voormalige buitenplaatsen en landschappen, maar ook om bestaande waterlopen met cultuurhistorische waarden en soms gedeeltelijk gedempte waterlopen. Deze laag in de kaart biedt kennis en inzicht over ons groene en blauwe erfgoed.

29 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Wijkkenmerken

Deze laag in de kaart brengt op wijkniveau in beeld welke ruimtelijke, architectuurhistorische en cultuurhistorische waarden kenmerkend zijn voor de wijk. Het maakt zichtbaar wat een wijk of buurt zijn specifieke karakter geeft. Daarin worden die aspecten aangeduid die essentieel zijn voor de ruimtelijke, architectuurhistorische en cultuurhistorische opzet van de wijk of buurt. Deze kennis kan bijdragen aan behoud van de karakteristieken bij ontwikkelingen en biedt inspiratie om op voort te bouwen. Afbeelding: Kaart Kernwaarden Overvecht Noord

Hiermee doen we niet alleen recht aan de insteek van de NOVI waarbij de identiteit en verscheidenheid van de gebouwde (en landschappelijke) omgeving en van de wijken een uitgangspunt is, maar bieden we ook wijk- en buurtbewoners inzicht in hun eigen omgeving.

Archeologische beleidskaart

De nieuwe Archeologische Beleidskaart geeft op basis van de (verwachte) archeologische waarde aan in welke gevallen archeologisch onderzoek vereist is. Met de kaart wordt gestuurd op behoud van een representatieve voorraad Utrechtse archeologie. Daarmee stellen we toekomstige generaties in staat om het verleden vanuit hun perspectief opnieuw te bevragen. Op basis van de (verwachte) archeologische waarde wordt op de beleidskaart aangegeven bij welke ingrepen archeologisch onderzoek vereist is. Archeologische beleidskaart Op het grondgebied van de stad leven en werken al 13.000 jaar mensen van diverse afkomst en culturele vorming. Het grootste deel van die geschiedenis kennen wij alleen via materiële resten in de bodem. Door de bijzondere landschappelijke setting is de archeologie van Utrecht rijk en uiterst gevarieerd. Van internationale betekenis zijn de resten van het Romeinse grenssysteem (de limes), het vroegmiddeleeuwse occupatie­ patroon met het kerkelijk centrum op het Domplein, en de middeleeuwse stad – de grootste van de Noordelijke Nederlanden. Met de nieuwe Archeologische Beleidskaart zetten wij in op het duurzaam behoud in situ van een representatieve voorraad Utrechtse archeologie. Daarmee stellen wij toekomstige generaties in staat om het verleden vanuit hun perspectief opnieuw te bevragen.

30 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Een ‘kleurentrapje’ bij het kleuronderzoek

Erfgoedverordening De bestaande Monumentenverordening en de Archeologieverordening worden geactualiseerd, onder meer om aan te sluiten bij recente wetgeving, zoals de Erfgoedwet. Ook wordt hierin bijvoorbeeld de onderhoudsplicht van gemeentelijke monumenten voorgesteld. De verordeningen worden samengevoegd tot één Erfgoedverordening. Deze verordening wordt vervolgens opgenomen in het omgevingsplan. Onderzoeksagenda In aansluiting op de Erfgoednota wordt in samenwerking met relevante kennispartners een Onderzoeksagenda opgesteld. Hiermee wordt richting gegeven aan programma’s van eisen voor archeologisch of bouwhistorisch onderzoek die de gemeente als bevoegde overheid verbindt aan vergunningen. Ook brengt de Onderzoeksagenda hiaten in de kennis van het erfgoed van Utrecht in beeld en kan daarmee richting geven aan aanvullende inventarisaties . Eenduidiger en transparante beleidsregels Utrecht kent een aantal erfgoedcategorieën (werelderfgoed, rijks- en gemeentelijk monumenten en beschermd stads- en dorpsgezichtengezicht (rijk en gemeente), bijzondere naoorlogse gebieden, elk met een bepaald beschermingsregime. De voorwaarden die hieraan gekoppeld zijn en die een rol spelen bij de gebruiksmogelijkheden zijn voor eigenaren vaak vooraf niet voldoende duidelijk.

Door eenduidiger en transparanter de bijbehorende (beleids-)regels en kaders uit te werken/ vast te leggen en beschikbaar te stellen, zorgen we voor heldere spelregels aan de voorkant. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om: daken en kappen (waaronder dakkapellen), dakramen, energie en duurzaamheid, kleurgebruik, gevels en voegwerk. Voor plaatsing van zonnepanelen op monumenten en panden in beschermde stads- en dorpsgezichten hanteren we sinds maart 2021 nieuwe richtlijnen, in de vorm van een beleidsregel.

Voor de gemeentelijke beschermde stadsgezichten gaan we de werking evalueren om zo te komen tot eenduidige en transparante (beleids-)regels. Voor de door het rijk beschermde stads- en dorpsgezichten evalueren we de werking eveneens, waarbij ook de RCE betrokken zal worden. De regelgeving voor beschermde stadsgezichten kan niet door de gemeente zelf worden herzien. Tot slot zullen we de inhoud en proces van het aanwijsbeleid evalueren.

31 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Hoe herstel van de historische waterstructuur van de Singel óók bijdraagt aan water in de stad

32 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Fabriek Neerlandia geeft identiteit aan de nieuwbouw in Hoograven-Zuid.

Strategie 2 - Erfgoed biedt een fundament voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de stad Het erfgoed vormt de drager van nieuwe ontwikkelingen. De opgave is om erfgoed en landschappelijke kwaliteiten te ontwikkelen, te behouden, te versterken en te benutten bij gebieds­ ontwikkeling en transformatie om zo te werken aan een herkenbare leefomgeving met karakter. De Nationale Omgevingsvisie stelt: ‘Erfgoed vormt een afspiegeling van de geschiedenis van Nederland en geeft daarmee duiding aan de identiteit van een gebied. Het kan bij transformatieprojecten een drager en inspiratiebron van de stedelijke ontwikkeling vormen.’ Behoud door ontwikkeling De stad heeft zich ontwikkeld en blijft zich doorontwikkelen. Door de jaren heen is er erfgoed gebouwd, verdwenen en gemodificeerd, allemaal op basis van de behoeften van de samenleving op dat specifieke moment. Wat op het ene moment noodzakelijk is, kan op een volgend moment vragen om een ander gebruik en een andere functie. Voor de bouw van het Postkantoor op het Neude is destijds een historisch wijkje afgebroken, en recent heeft het postkantoor een nieuwe bestemming gekregen. Ook de waardering van gebouwen verandert door de tijd: van het Rietveld-Schröderhuis werd schande gesproken ten tijde van de bouw, terwijl het nu werelderfgoed is.

De historische betekenis van objecten en ruimtelijke structuren is gelaagd door stedelijke ontwikkeling en verschillend gebruik door de jaren heen. Dit proces zet zich vandaag en ook in de toekomst voort. Om ons erfgoed te behouden kiezen we voor een strategie van ‘behoud door ontwikkeling’. Wij geloven erin dat, door aan te sluiten bij actuele gebruiksbehoeften, het draagvlak voor het behoud van erfgoed het beste is gewaarborgd. Dat heeft betekenis voor de omgang met individuele panden. We zoeken naar mogelijkheden om het eigentijdse gebruik van de monumentale omgeving zoveel mogelijk te faciliteren.

Dat kan soms aanpassing van de bestaande regelgeving betekenen, zoals het geval was de aanpassing van de beleidsregel voor zonnepanelen op monumenten. Een specifiek voorbeeld is de 10 pilots waarbinnen we onderzoeken hoe het vergunningenproces versneld zou kunnen worden en welke energiebesparende ingrepen eenvoudiger mogelijk gemaakt zouden kunnen worden (motie 158/2021). Vanaf de start wordt het gebouwd, archeologisch en ruimtelijk erfgoed betrokken bij een gebiedsontwikkeling. Dat betekent dat kenmerken van het erfgoed worden geïnventariseerd, gewaardeerd en meegenomen in de integrale afweging. De ontwikkeling van de stad betekent echter ook dat er een groeiende behoefte is aan en vraag naar maatschappelijke en culturele voorzieningen. Juist het erfgoed leent zich bij uitstek voor bijzondere functies met een maatschappelijke betekenis.

33 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Ook waarborgt een (gedeeltelijk) openbare functie dat deze markante gebouwen voor de Utrechter en andere geïnteresseerden toegankelijk blijven. Ook de grote vraag naar woningen heeft betekenis voor ons monumentenbestand. We willen dat de grote vraag naar woningen kan worden geaccommodeerd binnen de historische omgeving en onderzoeken in hoeverre monumenten ook gebruikswaarde kunnen hebben voor wonen en werkgelegenheid. Dit uiteraard met behoud van de cultuurhistorische waarden van het monument. Op deze wijze zullen wij ook kijken naar de transitie-opgave in de (binnen)stad als gevolg van bijvoorbeeld de toenemende leegstand van het winkel­ bestand. Door het vergroten van de gebruikswaarde willen we zowel de woonbehoefte als de werkgelegenheid ondersteunen. Dit doen we op verschillende manieren: Vanaf de start van planprocessen en projecten zijn erfgoedwaarden de erfgoedwaarden in beeld en worden ingezet bij planvorming In gebiedsteams, het UPP en omgevingsplannen hebben cultuurhistorische waarden van gebouwen, plekken en structuren – bovengronds en ondergronds – een belangrijke rol in de integrale afweging bij ruimtelijke ontwikkelingen omdat ze de basis bieden waarop wordt voortgebouwd. Dit gebeurt in grote gebieds­ ontwikkelingen, maar ook bij kleinere ontwikkelingen in de wijken.

Juist die kleinere ontwikkelingen kunnen immers een grote impact hebben op de directe leefomgeving van veel Utrechters. Op die manier biedt het bestaande erfgoed inspiratie voor het erfgoed dat nog gebouwd gaat worden. Onze hele leefomgeving is in meer of mindere mate het resultaat van interactie tussen het bestaande en veranderende belangen. Dat vormt de basis van de ervaren en vaak gewaardeerde uniciteit van een woonplek.

De binnenstad van Utrecht is het resultaat van 2000 jaar voortbouwen op wat voorgaande generaties deden om aan hun veranderende belangen tegemoet te komen. Duurzaamheid en hergebruik waren daarbij de logische praktijk. Voor Utrecht waren de middeleeuwen een van de belangrijkste ontwikkelingsperiodes. Het krachtenspel tussen kerk en handel heeft een heel andere binnenstad opgeleverd dan bijvoorbeeld Amsterdam of Den Haag. Het uitbuiten van natuurlijke omstandigheden heeft bijvoorbeeld de grachten met werven en kelders opgeleverd. De stad vormde een spin in een web van waterlopen en landwegen, die nu nog steeds goed herkenbaar zijn in het stedelijk weefsel. Dit vormt hét sturende uitgangspunt bij ruimtelijke ontwikkelingen en -programmering. De werelderfgoederen Hollandse Waterlinies en Nedergermaanse Limes zijn door het Rijk aangewezen als nationaal belang. Behoud en versterking vormen het uitgangspunt voor ruimtelijk beleid. Effectanalyses, zoals de Erfgoed Effectrapportage, zetten we in om zichtbaar te maken wat de gevolgen van keuzes zijn. Daarmee kan de gemeente “rekenschap geven” van de effecten van haar handelen op erfgoed. Afhankelijk van de waarden in de cultuurhistorische waardenkaart en de omvang van de ontwikkeling, bepalen we als gemeente welk instrument wordt ingezet om rekenschap te geven van de impact op de erfgoedwaarden in een gebied.

Bij transformatie van grotere monumentale panden zetten we mede in op sociaal-maatschappelijke, culturele en andere openbare functies, zodat gebouwen (gedeeltelijk) openbaar toegankelijk worden. Gebouwen die een markante functie hadden, zoals een kerkgebouw, fabriek, kantoor, winkelpand of gevangenis, bieden bij hergebruik kansen voor creatieve werk- en cultuurplekken, plaatsen van ontmoeting en broedplaatsen.

34 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Het evenwichtig faciliteren van een maatschappelijk gewenst gebruik, zoals bewoning, is ook van belang voor het draagvlak voor de instandhouding van ons erfgoed.

Foto: Tweede Daalsedijk, spoorweg erfgoed herbestemd met creatieve functies

Afbeelding: Het waardenwiel: visualisatie van de afweging van de waarden die het vastgoed in eigendom realiseert.

In de Visie Religieus Erfgoed en de Uitbreiding Visie Religieus Erfgoed wordt met name belang gehecht aan het behoud van de sociaalmaatschappelijke betekenis van religieuze gebouwen voor de stad en de directe omgeving. Bij de stedelijke herontwikkeling zorgen we ervoor dat het cultuurhistorisch belang, het gebruiksbelang en andere maatschappelijke belangen goed met elkaar worden afgewogen. Deze manier van werken vindt bij de opgave voor verduurzaming, het realiseren van woonruimte, het tegengaan van leegstand in het kernwinkelgebied, en alle overige opgaven plaats. Een beschermd monument heeft met zijn cultuurhistorische uitstraling meerwaarde voor de omgeving. Een specifiek voorbeeld vormen historische (winkel)puien, die vaak beeldbepalende elementen zijn in de gebouwde omgeving. Daarom wordt onderzocht of de instandhouding daarvan kan worden ondersteund, bijvoorbeeld via het Utrechts Restauratiefonds.

Erfgoed in eigendom van de gemeente draagt bij aan de maatschappelijke doelen van de stad De gemeente heeft verschillend monumentaal vastgoed in eigendom. De ambitie is om dit vastgoed zo goed mogelijk te laten bijdragen aan de maatschappelijke doelen voor de stad. Erfgoed openbaar toegankelijk maken is één van deze maatschappelijke doelen. In 2021 wordt voor het erfgoed in eigendom een 0-meting uitgevoerd. Het wordt hierin volledig in kaart gebracht waardoor inzicht ontstaan over onder andere omvang, historische waarde, staat van onderhoud, gebruik, kosten en inkomsten. Op basis hiervan wordt een strategische meerjarenvisie voor het erfgoed in eigendom opgesteld. Bij iedere ontwikkeling van een monumentaal pand, object of locatie worden de ambities samen met andere waarden of beleidsdoelen afgewogen in een pandvisie. Daarbij zetten we het waardenwiel in. Deze systematiek kan wellicht ook bruikbaar zijn voor erfgoed dat niet in gemeentelijk bezit is.

35 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Torenpleinkerk te Vleuten Herinrichting van de kerkzaal en deels verduurzaming

36 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Zonnepanelen op het Stadhuis

Strategie 3 - Erfgoed koesteren en benutten bij de klimaat­ uitdagingen van de stad Utrecht wil zo snel mogelijk klimaatneutraal zijn en koploper zijn op het gebied van duurzame energie. In 2030 wil de stad 40.000 woningen aardgasvrij hebben. Hiervoor is de Transitievisie Warmte (2021) opgesteld. Historische panden hebben doorgaans een hoger energieverbruik en scoren vaak minder goed op het gebied van warmteverbruik. Met verschillende aanpassingen zijn er mogelijkheden om dit te verbeteren. We omarmen de landelijke ambities in het Klimaatakkoord en zetten alles in om de CO2-uitstoot van het erfgoed te reduceren: 40% minder uitstoot per 2030 en 60% minder per 2040. Voor de verduurzamingsopgave en het realiseren van energie­ besparende maatregelen van ons eigen monumentale erfgoed zoeken we naar innovatieve methoden. Utrecht heeft de ambitie om één van de koplopers in Nederland te zijn van steden waar op een innovatieve manier historische kwaliteit gepaard gaat met duurzaamheid. Het verduurzamen van een monument is ook in het belang van het behoud ervan. Verduurzaming draagt namelijk bij aan het toekomstig gebruik, dankzij zorgvuldige gerealiseerde aanpassingen blijft het monument functioneel en behoudt het zijn vastgoedwaarde. De gemeente is het aanspreekpunt voor eigenaren om te adviseren welke energiemaatregelen uitgevoerd kunnen worden met het behoud van monumentale waarden.

Groene en blauwe structuren kunnen bijdragen aan klimaatadaptatie. De forse regenbuien waar we vaker mee te maken krijgen, noodzaken ons om grote hoeveelheden water te bergen en dat water in droge tijden te benutten.

Ruimere mogelijkheden om zonne-energie bij monumenten toe te passen We willen de bijdrage van het erfgoed aan energiebesparing vergroten. Dit kan door de fysieke mogelijkheden te verruimen door zelf energie op te wekken door middel van het plaatsen van zonnepanelen. Hiervoor opgesteld is de ‘Beleidsregel zonneenergie voor beschermde monumenten en in beschermde stads- en dorpsgezichten’ (maart 2021). Daarbij is laagdrempeligheid en eenduidigheid belangrijk. Een eigenaar moet vlug kunnen zien of het mogelijk is om zonnepanelen te plaatsen op zijn dak.

37 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Om de klimaatambitie en de historische identiteit van de stad zo goed mogelijk te combineren zullen we:

Foto links: Het Herderplein wordt opgeknapt en tegelijk ingezet voor wateropvang en waterspelen (foto: HUA)

Pro-actief meedenken over vraagstukken bij verduurzaming en vergroening van erfgoed Op te stellen eenduidige kaders en beleidsregels bieden vooraf helderheid aan eigenaren/bewoners, zie ook strategie 1. Op het gebied van verduurzaming zullen we zorgen voor transparante kaders, waarmee het voor bewoners aan de voorkant helder is hoe zij maatregelen kunnen treffen voor hun historische panden. Deze kaders willen we vormgeven in samenspraak met bewoners. Omdat het hierbij vaak gaat om innovatieve trajecten waarvoor nog geen heldere kaders zijn, willen we jaarlijks een pilotproject ondersteunen waarbij ervaring opgedaan wordt met de verduurzaming van monumentale panden. In de uitvoering van motie 158 zullen we hier verder invulling aan geven. Het terugbrengen van het water in de singel, en daarmee ook de historische structuur van de monumentale buitengracht, geeft ons tevens de kans om waterberging te vergroten. Daarnaast is ook een bufferplaats voor water nodig waar het water langzaam wordt opgenomen door de bodem. Zo zal het Herderplein in de Halve Maan zijn oorspronkelijke speelfunctie terugkrijgen in combinatie met de wateropgave Ook is er in meer historische (woon)buurten waterdoorlatende bestrating aangebracht. Nu de zomers steeds vaker lang, droog en warm zijn, zetten we in op bestrijding van hittestress. Het combineren van bomen (groen) met water (blauw) geeft verkoeling.

Het versterken van bestaande groene en blauwe historische structuur draagt daar aan bij. Daarnaast vormt de kwetsbaarheid van erfgoed voor klimaatverandering een aandachtspunt. Vooral langdurige droogte en daaruit voortkomende bodemdaling bedreigt ons erfgoed.

De monumenteigenaar kan daarnaast zelf, na overleg met de gemeente, een beroep doen op de subsidie voor het uitvoeren van een Duurzaam Monumentenadvies (DUMO-advies). Aan de hand van dit onafhankelijke advies krijgt een eigenaar inzicht in welke energie­ besparende maatregelen passen bij de monumentale waarden van het monument. Sinds 2013 zijn er meer dan 50 DUMO-adviezen van beschermde monumenten gesubsidieerd door de gemeente. De Transitievisie Warmte (2021) heeft Utrecht aardgasvrij in uiterlijk 2050 als ambitie. Ten aanzien van de monumenten geven wij advies over de volgorde waarin de buurten (en daarmee de monumenten) van het aardgas af gaan. Om eigenaren op weg te helpen met verduurzaming, ondersteunen we de uitwisseling van ervaringen en goede voorbeelden en delen we informatie met monumenteigenaren en organisaties op het gebied van duurzaamheid.

38 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Kennis ontwikkelen en delen Opgedane ervaringen op het gebied van verduurzaming van zowel gemeentelijk monumentaal bezit, als dat van inwoners en andere partners in de stad (zoals de Universiteit en woningcorporaties) zullen inzichtelijk en toegankelijk gemaakt worden. Alle goede voorbeelden komen op het platform Jouw Huis Slimmer (Monumenten |Jouw Huis Slimmer) en op de gemeentelijke website (Energiebesparing in monumentale woning | Gemeente Utrecht). Op die manier komt de verzamelde kennis over mogelijke maatregelen voor verduurzaming beschikbaar. Niet alleen voor monumenten­ eigenaren, maar ook voor eigenaren van (karakteristieke) woningen in Utrecht.

Foto links: Toepassen dun monumentaal isolatieglas in het bestaande raamhout

Foto rechts: Werkspoorkathedraal, herbestemming en deels verduurzaamd (foto: Peter Cuypers)

Sinds 2013 wordt door de gemeente met subsidies en financieringen geïnvesteerd in het verduurzamen van beschermd erfgoed, vooral bij herbestemming, transformatie of grote restauraties. Uit het Utrechts Restauratiefonds (URF) is het mogelijk een laagrentende lening aan te vragen voor restauratie van gemeentelijke monumenten. Sinds 2013 is er ook de mogelijkheid om een lening aan te vragen voor de investeringen voor energiebesparende maatregelen. En in 2022 is de regeling voor het URF geïntegreerd voor restauratie en energiemaatregelen.

39 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

We sluiten ook aan bij landelijke en internationalen projecten zoals de prijsvraag: ‘Sublieme schoonheid | sublieme duurzaamheid’ die door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksbouwmeester is uitgeschreven. Hierbij werd gevraagd om inspirerende, innovatieve en passende ontwerpvoorstellen die bijdragen aan een substantiële verduurzaming van grote stadskerken. De Domkerk in Utrecht is door de gemeente aangedragen en doet mee aan het project. Een ander voorbeeld is het Europese Bauhaus initiatief. Dit bouwt voort op de Green Deal en beoogt interdisciplinair onderzoek en samenwerking op gebied van verduurzaming van gebouwen met speciale aandacht voor inventiviteit, kunst en design. Historische groene en blauwe structuren op een zorgvuldige manier inzetten voor klimaatadaptatie en de groene schaalsprong Historische groene en blauwe structuren in en om de stad kunnen ingezet worden bij de klimaatopgave. Door het benutten en zo mogelijk versterken van de cultuurhistorische waarden van groene en blauwe structuren, kunnen we kansen creëren voor verschillende klimaatopgaven. Daarbij zoeken we steeds naar een goede synergie tussen de duurzaamheidsopgaven, ecologische kwaliteit en de erfgoedwaarden. Voor de grootschalige opwekking van duurzame energie wordt als voor de hand liggend gebied naar onze stadsrand gekeken.

Het gaat daarbij deels om gebieden met een hoge erfgoedwaarden (omgeving Haarzuilens, Nieuwe Hollandse Waterlinie). Daarnaast zijn dit gebieden met ecologische kwaliteit die veel recreanten trekken. Deze waarden kunnen op gespannen voet komen te staan met de duurzaamheidsambitie. De kansen en bedreigingen voor deze gebieden gaan we nader in beeld brengen en worden integraal ter beoordeling aan de gemeenteraad voorgelegd.

Groen erfgoed en gezond stedelijk leven Utrecht heeft eeuwenlange overtuiging de groei van de stad gezond vorm te geven. Stadsbesturen onder leiding van ambitieuze burgemeesters zoals Moreelse, Asch van Wijck en Fockema-Andreae lieten stedenbouwkundige plannen maken om de stad gezond uit te breiden. Bekendste plannen zijn onder andere het Plan Moreelse en het Plan Berlage. Er was veel aandacht voor nieuwe groene- en waterstructuren en -gebieden. Voorbeelden zijn o.a. de As van Berlage in Zuilen, als een nieuwe groene hoofdstructuur en de aankoop en ontwikkeling van Amelisweerd en Maarschalkerweerd tot stedelijk sport en recreatiegebied. Recent voorbeeld is met de bouw van de wijk Leidsche Rijn, de aanleg van een groot nieuw stadspark; het Maximapark. Die zette een nieuwe (internationale) toon in de landschapsarchitectuur. Daarbij is laagdrempeligheid en eenduidigheid belangrijk. Een eigenaar moet vlug kunnen zien of het mogelijk is om zonnepanelen te plaatsen op zijn dak.

40 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Ecologische kwaliteit van de monumentale omgeving versterken Daarnaast is er winst te behalen op het gebied van de ecologische kwaliteit van de monumentale omgeving. De ambitie is om voortdurend samen op te trekken met groen en ecologie. Behoud en versterking van de biodiversiteit in combinatie met behoud en versterking van de erfgoedwaarden is een sterk middel voor waardecreatie. Dit geldt zowel voor de individuele panden als voor de grotere parkachtige structuren. Bij het beheer en onderhoud van ons erfgoed zal gezocht worden naar vergroting van de ecologische waarde en biodiversiteit. De archeologische Beleidskaart inzetten ten behoeve van de Visie Ondergrond, zodat de verschillende ruimteclaims onder andere in het kader van verduurzaming (warmtenetten, WKO, etc.) op elkaar kunnen worden afgestemd Een compactere stad betekent ook intensiever gebruik van de ondergrond. We gaan daarom de impact van de intensivering van de ondergrond op het historisch bodemarchief goed monitoren Ten behoeve van de Regie Ondergrond en de daarmee samenhangende regie op ruimteclaims, waaronder die in het kader van verduurzaming (warmtenetten, WKO, buffers, bomen, kabels en leidingen etc.), brengen we randvoorwaarden en condities in kaart zoals die voortvloeien uit de nieuwe Archeologische Beleidskaart.

Voor deze visie en de daarmee samenhangende regie op ruimte­ claims, streven we naar een integraal monitoringsprogramma dat de effecten op de voorgenomen plannen op de bodem in kaart brengt.

Ecologie Nieuwe Hollandse Waterlinie Een belangrijk onderdeel van de nieuwe Hollandse Waterlinie is het gebruik van natuurlijke bescherming. Het tegenhouden of juist doorlaten van water moest de vijand tegenhouden. Daarvoor werden er sluizen, dammen, aarden wallen, forten en bunkers aangelegd. De relatieve rust en afgeslotenheid hebben bijzondere biotopen opgeleverd. Bunkers en afgesloten delen van forten vormen de broed- en rustplaats voor vleermuizen. En het achterstallig onderhoud van metselwerk biedt een kalkrijke bodem voor muurvegetatie. Zo heeft op Lunet I een veertigtal wilde bijensoorten een broedplaats gevonden die uniek is in Nederland.

41 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Bunkerpad bij Rhijnauwen (foto: Auvimedia / Frank van Dorren)

42 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Erfgoed beleefbaar maken, bord Hoograven over de flats van Rietveld

Strategie 4 - Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken

We willen het erfgoed beter zichtbaar en toegankelijk maken en de beleefbaarheid ervan vergroten voor een breed en divers publiek. Daarbij is het belangrijk dat iedereen zich in erfgoed kan herkennen en dat er aandacht is voor verschillende perspectieven. We doen dit door erfgoed zichtbaar te maken in de openbare ruimte, verhalen over het erfgoed te vertellen, kennis te delen, de bouwhistorische en archeologische collectie te presenteren, door organisaties en inwoners te verbinden en activiteiten te organiseren of deze financieel te ondersteunen. Daarbij kijken we niet alleen naar de het materiële erfgoed, maar willen we mogelijkheden die het immaterieel erfgoed biedt ook verder vormgeven om onze historische stad te laten leven. We laten onze eigen inwoners en toeristen kennis maken met het Utrechtse erfgoed via drie sporen: Kennis en verhalen delen Vele jaren archeologisch, architectuur- en bouwhistorisch onderzoek hebben een schat aan kennis opgeleverd over de bouw- en bewoningsgeschiedenis van Utrecht. Een groot deel van deze kennis is in beheer bij de gemeente Utrecht. We actualiseren deze kennis door het erfgoed blijvend te onderzoeken. Via diverse publieks­ activiteiten in samenwerking met erfgoedorganisaties delen we kennis met een breed publiek door inhoudelijk bij te dragen aan evenementen, exposities, lezingen, publicaties, open dagen, webinars en podcasts.

De komende jaren zetten we in op het beter digitaal toegankelijk maken van kennis en verhalen via de nieuwe erfgoedwebsite. In de dagelijkse leefomgeving Overal in de stad zijn sporen van de Utrechtse geschiedenis. Het zijn er zoveel dat je er makkelijk aan voorbij loopt. Door te wijzen op de bijzondere plekken laten we het belang en de betekenis van het erfgoed van onze stad zien.

We brengen deze over het voetlicht op tal van manieren: door ze te markeren met borden en straatmeubilair, door specifieke vormen van bestrating of verlichting, door bijzondere plekken of vondsten te laten zien via de media. Door transformatie van bijzondere monumentale panden naar bijzondere en voor het publiek toegankelijke functies (zie strategie 2) dragen we bij aan de beleefbaarheid en toegankelijkheid ervan. Hierbij zoeken we samen met cultuur naar de mogelijkheden van culturele programmering.

43 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

historische interieurs bevinden zich vaak achter gesloten deuren. Door deze plekken te markeren en de verhalen over het erfgoed te vertellen, laten we het belang en de betekenis van het erfgoed voor onze stad zien. We brengen ze voor het voetlicht door ze te markeren met informatieborden en visualisaties. Archeologische vondsten exposeren we zoveel mogelijk in de buurt van de plekken waar ze gevonden zijn, zoals in bibliotheken, scholen en andere openbare voorzieningen.

Foto: De Limesweg in de wijk De Balije

Het werelderfgoed Neder-Germaanse Limes is op meerdere plekken in de stad zichtbaar gemaakt. In Veldhuizen is de Romeinse weg in beeld gebracht door een wandelpad dat een woonblok doorkruist. Met de ontwikkeling van het Lunettenpark transformeren we de forten die deel uitmaken van het werelderfgoed Nieuwe Hollandse Waterlinie en het omliggende gebied tot een nieuw stadspark. Daarbij werken we samen met organisaties die gehuisvest zijn in de forten en bewoners in de directe omgeving. Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken in de leefomgeving Sporen van de Utrechtse geschiedenis zijn overal in de stad terug te vinden. De geschiedenis van de stad is af te lezen aan gebouwen en historische structuren zoals bomenlanen, begraafplaatsen en waterlopen. Niet alle sporen zijn even goed zichtbaar. Het meeste archeologische erfgoed ligt begraven in de bodem en bijzondere

Via musea en maatschappelijke instellingen De Utrechtse musea geven bijna allemaal een blik op de geschiedenis van onze stad. Het Centraal Museum, Museum Hoge Woerd, het Museum Catharijneconvent, Het Utrechts Archief, het Rietveld Schröderhuis, DOMunder, Landgoed Oud Amelisweerd en Kasteel de Haar, Museum Zuilen, het Volksbuurtmuseum, het Nijntje-museum en het Waterliniemuseum: al deze musea dragen bij aan de kennis en het draagvlak voor het Utrechtse erfgoed. Samen met Utrechtse musea en Utrecht Marketing zoeken we naar manieren om het erfgoed en de geschiedenis van de stad de komende jaren nog beter onder de aandacht te brengen bij een breed publiek Museum Hoge Woerd vertelt sinds 2015 de archeologische bewoningsgeschiedenis van Vleuten-De Meern en Leidsche Rijn. De komende jaren zetten we in op het versterken van de regionale positie van het museum als Utrechts huis van de archeologie. Een belangrijke rol is voor het museum weggelegd bij het onder de aandacht brengen van het werelderfgoed Neder-Germaanse Limes bij inwoners en bezoekers. Daarvoor realiseren we samen met de Limesorganisaties een Limes Hub in Museum Hoge Woerd. Met de uitbreiding van het Archeolab en een uitbreiding van het onderwijsprogramma kunnen we de komende jaren meer scholen bereiken.

De aanwijzing van de Limes als werelderfgoed biedt nieuwe kansen voor de realisatie van een visitor hub in samenwerking met de Nederlandse Limes Samenwerking.

44 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

De afgelopen jaren is er steeds meer aandacht voor immaterieel erfgoed: cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd als erfgoed en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Anders dan materieel erfgoed (gebouwen, objecten, documenten en monumenten) is immaterieel erfgoed een levende en dynamische vorm van erfgoed, die zich aanpast aan en mee verandert met de tijd. Het verbindt de gemeenschap die het beoefent en zich er mee identificeert. De viering van Sint Maarten en het Utrechtse dialect zijn voorbeelden van immaterieel erfgoed in Utrecht die door veel Utrechters beleefd worden. De ondersteuning van immaterieel erfgoed door de gemeente is nu niet structureel geregeld. We onderzoeken komende jaren als gemeente hoe we dergelijke activiteiten op een passende manier kunnen ondersteunen, waarbij we zoeken naar samenwerking met fondsen buiten de gemeente.

Foto boven: Educatief programma Museum Hoge Woerd

Evenementen en immaterieel erfgoed In 2022 vieren we het 900-jarig bestaan van Utrecht. We benutten dat jaar als een vliegwiel om voortaan vaker en meer Utrechts erfgoed te laten zien. Een van de instrumenten die we daarvoor inzetten is de subsidieregeling Publieksbereik erfgoed. Naast publieksactiviteiten in en rond het erfgoed, wordt de geschiedenis van Utrecht beleefd via activiteiten die niet direct verbonden zijn met gebouwd of archeologisch erfgoed. Daarbij gaat het om het immateriële erfgoed, waarvan de viering van Sint Maarten een voorbeeld is.

Monumenten publiek toegankelijk maken We stimuleren de publieke toegankelijkheid van monumenten door middel van open dagen en de programmering van culturele activiteiten, zoals exposities, voorstellingen en festivals. De gemeente Utrecht ondersteunt deze activiteiten via diverse subsidieregelingen. Vanaf 2022 kunnen erfgoedactiviteiten aanspraak maken op de subsidieregeling Publieksbereik Erfgoed. Ook door in gemeentelijk monumentaal bezit sociaal-maatschappelijke en culturele functies te huisvesten vergroten we de toegankelijkheid van monumenten.

45 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Lunetten op de Houtense Vlakte onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

46 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

5. Financiën Bovenstaande ambities geven de richtingen en focus aan het erfgoedbeleid. Daarbij wordt aangesloten bij de filosofie van de gemeente van het opgavegericht werken. Aan de bestaande gemeentelijke opgaven zijn de voornaamste uitvoeringsbudgetten gekoppeld. Omdat Erfgoed geen eigenstandige opgave is betekent dit dat de bovenstaande lijnen voor een deel ingebed moeten gaan worden in de verschillende opgaven.

Door samen te werken met andere beleidsterreinen zijn de ambities uit deze nota, met in acht name van voldoende tijd, mogelijk binnen de huidige erfgoedbegroting. Daarmee worden ook subsidies verleend in het verlengde van de doelstellingen die zijn benoemd in de nota.

De programmering voor erfgoed zal zich langs de lijnen van deze nota gaan richten. Dat zal ook invloed hebben voor de toekomstige programmering van de opgaven. Om dit inzichtelijk te maken is een geconcretiseerd, integraal en opgavegericht uitvoerings­ programma nodig, waarin de actielijnen verder zijn geconcretiseerd en van een financiering voorzien.

Begroting programma erfgoed

2021

2022

2023

Huidige begroting

2.384

2.364

2.364

Voorjaarsnota digitalisering

200

240

300

We werken nu al binnen de gemeentelijke programma’s en met andere partijen samen aan deze actielijnen. Dat betekent dat we gebruik maken van elkaars capaciteit en expertise en waar mogelijk activiteiten op elkaar afstemmen of combineren. Vanuit de uitdagingen en speerpunten in de Erfgoednota zijn dat met name: • • • • • • •

Programma Groen Programma Energie Programma Cultuur Programma Vastgoed Programma Wervengebied Programma Openbare Ruimte Programma Water en Riolering

Voor het programma erfgoed zijn de volgende begrotingsbedragen beschikbaar:

Het budget van de huidige begroting is inclusief de bijdrage aan Castellum Hoge Woerd. Bedragen zijn conform de programmabegroting 2022 Gemeente Utrecht. Bij de volgende voorjaarsnota doen we voorstellen om de indicatoren voor het programma Erfgoed aan te passen op de inhoud van deze nota.

47 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

6. Bronnen •

Op weg naar een Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040: Uitgangspunten Gemeente Utrecht, december 2020: p. 6-7

•

Ruimtelijke Strategie 2040 Utrecht dichtbij: de tien-minutenstad

•

Monumenten zijn van waarde Amendement 60/18 juni 2020.

•

Het verdrag van Faro www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedparticipatie-faro

•

Subsidieregeling Publieksbereik Erfgoed Utrecht

48 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota

Foto: Parade Sint Maarten (foto: Romy Fernandez)

Bezoekadres: Stadsplateau 1, 3533 JE Utrecht Postadres: Postbus 8406, 3503 RK Utrecht Telefoon: 030 - 286 00 00

3 Spelen in je eigen buurt, Visie Speelruimte Utrecht 2021 1 RIB-Speeltuinvisie-Info-en-Bijdragen-deelnemers-WEB.docx

Spelen in je eigen buurt, Visie Speelruimte Utrecht 2021 Basisinformatie Datum Gespreksleider Tijd Zaal Soort bijeenkomst Werkvorm

21 december 2021 Hind Dekker-Abdulaziz 21.00-22.00 uur Digitaal Bespreken raadsvoorstel Gesprek tussen raadsleden, betrokken ambtenaren, bewoners en partijen uit de stad die de laatste jaren betrokken zijn geweest bij speeltuinen, -plaatsen en pleinen. wethouder Diepeveen

Portefeuillehouder Betrokken ambtenaren/presentatoren Vervolg

De gemeenteraad debatteert over dit onderwerp tijdens de vergadering van de commissie ‘Mobiliteit, Groen en Openbare Ruimte’ van 27 januari 2022. De raad besluit in principe hier over tijdens de eerstvolgende raadsvergadering. Wilt u nog informatie delen met raadsleden, stuur dit naar raadsinformatiebijeenkomst@utrecht.nl Website gemeente en facebook deelnemer, SPO Utrecht deelnemer, X11 media en vormgeving deelnemer deelnemer, Solgu

Links naar Deelnemers

Programma Opening en Welkom Toelichting Vragen raadsleden Deelnemers aan het woord Vragen raadsleden Reflectieronde en afsluiting

Motivatie Agendeerders; Hester Assen, (PvdA), Jantine Zwinkels, (CDA), Marcel Vonk, (GroenLinks), Dimitri Gillissen, (VVD) De agenderende fracties gaan hierover graag in gesprek met bewoners en partijen uit de stad die de laatste jaren betrokken zijn geweest bij speeltuinen, -plaatsen en pleinen. Van hen horen we graag of 1

zij deze nieuwe visie een verbetering vinden en waarom wel of niet. De agenderende fracties willen ook graag een toelichting op de nieuwe visie ontvangen door ambtenaren, idealiter binnen de RIB maar als dat niet mogelijk is in een aparte sessie. De afgelopen jaren hebben situaties rond speeltuinen, -plaatsen en -pleinen regelmatig tot frustratie bij bewoners geleid. De redenen daarvoor waren divers: soms duurde een proces jaren, was er onduidelijkheid over de kaders en budgetten waardoor niet helder was wat er wel en niet kon. Vaak speelde mee dat meerdere afdelingen betrokken waren en ervoer men daardoor dat men van het kastje naar de muur werd gestuurd. Ook waren regels beperkend zoals de officiële definities van speelplaats, -plein en -tuin waardoor men geen aanspraak kon maken op potjes geld.

Bijdrage Deelnemer, Solgu Geachte leden van de gemeenteraad, Fijn dat het Solgu u mag toespreken over aangepaste speelplaatsen in de gemeente Utrecht. Nu hoor ik u denken: Dat hebben we toch al? En dat is correct. Maar is het ook genoeg? De rolstoeldraaimolen in de speeltuin van Stadsboerderij Griftsteede is natuurlijk een heel mooi voorbeeld van samen spelen in een speeltuin. Net als de brede schommel in De Hoef. Dit mooie voorbeeld geldt ook voor de modderkeuken in de speeltuin van het Bankaplein. Waar ook op gelet moet worden bij de speeltuinen is de toegankelijkheid voor ouders met een hulpmiddel. Gebruik niet te veel zand of houtsnippers als valpreventie, maar denk hier ook aan de rubberen tegels. Het raadzaam om het beweegpad en water gescheiden te houden. Dit voorkomt al te veel moddervorming waardoor het pad voor iedereen toegankelijk blijft zodat niet ouder en kind allebei uitgeput zijn na een middagje speeltuin. Als het klopt zijn er nu, eind 2021, vijf speeltuinen bijna volledig toegankelijk. Omdat kinderen met en zonder beperking nu heerlijk samen kunnen spelen spreken we hier ook van samenspeeltuinen. Meer informatie kunt u vinden op de website van het Solgu. Www.solgu.nl.

2

3

1 Presentatie-Rib-Spelen-in-je-Eigen-buurt- GU.pptx

Spelen in je eigen buurt visie Speelruimte

16 december 2021 Barbara Rijpkema

Verschillende soorten Speelruimte

Spelen zodra je de deur uitstapt • Speelruimte binnen 200 meter vanaf je woning. • Afstand tot speelruimte vanuit het perspectief van het kind • Speelwaarde centraal • Variatie in de buurt

Speelbuurten en bewegingsvrijheid

Goede speelruimte

Buurtplek

Blokplek

3000 m2 Voor hele buurt en alle leeftijden

500 m2 Voor direct omwonenden en lagere leeftijden

Groen en ongeorganiseerd spelen

1 Reacties oproep door gemeenteraad over ideeën rondom 'buitenspelen' (WEB).docx