Agendabundel
Tekst van het document
Bundel - Raadsinformatiebijeenkomst van 21 december 2021
1 2
LET OP: VERPLAATST (naar 18 jan) RIB 'Dakkapellen en dakopbouwen' Erfgoed Tijd: 19.30-20.30 uur Beleidsterrein: Erfgoed/ wethouder Klein Digitale raadsinformatiebijeenkomst: raadsleden gaan in gesprek met historische verenigingen. Agenderenden: Erik van der Marel (VVD), Ellen Bijsterbosch (D66), Hester Assen (PvdA) en Janneke Admiraal (CU) Motivatie: Van Utrechtse historische verengingen hun visie op deze nota te horen en wat hun rol is geweest in de totstandkoming van deze nota. -Te bespreken wat deze nota beoogd te veranderen. -Te bespreken wat de relatie is tussen de nota en het erfgoed en de komende omgevingswet en de verdichting. -Te bespreken wat deze nota betekent voor het (eenvoudiger) verduurzamen van monumenten. -Te bespreken wat de betekenis van deze nota is voor de inhoudelijke rol van de afdeling erfgoed. RIB-Erfgoed-Info-en-Bijdragen-deelnemers-WEB.docx
2.1
Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ Dossier 2152 voorblad Raadsvoorstel Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’.docx Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’.pdf
3
Spelen in je eigen buurt, Visie Speelruimte Utrecht 2021 Tijd: 21.00-22.00 uur Beleidsterrein: Openbare Ruimte/ wethouder Diepeveen Digitale raadsinformatiebijeenkomst: raadsleden gaan in gesprek met ambtenaren, bewoners en partijen uit de stad die de laatste jaren betrokken zijn geweest bij speeltuinen, -plaatsen en pleinen. Agenderenden: Hester Assen (PvdA), Jantine Zwinkels (CDA), Marcel Vonk (GroenLinks), Dimitri Gillissen (VVD) Motivatie: De agenderende fracties gaan hierover graag in gesprek met bewoners en partijen uit de stad die de laatste jaren betrokken zijn geweest bij speeltuinen, -plaatsen en pleinen. Van hen horen we graag of zij deze nieuwe visie een verbetering vinden en waarom wel of niet. De agenderende fracties willen ook graag een toelichting op de nieuwe visie ontvangen door ambtenaren, idealiter binnen de RIB maar als dat niet mogelijk is in een aparte sessie. De afgelopen jaren hebben situaties rond speeltuinen, -plaatsen en -pleinen regelmatig tot frustratie bij bewoners geleid. De redenen daarvoor waren divers: soms duurde een proces jaren, was er onduidelijkheid over de kaders en budgetten waardoor niet helder was wat er wel en niet kon. Vaak speelde mee dat meerdere afdelingen betrokken waren en ervoer men daardoor dat men van het kastje naar de muur werd gestuurd.
Ook waren regels beperkend zoals de officiële definities van speelplaats, -plein en -tuin waardoor men geen aanspraak kon maken op potjes geld. RIB-Speeltuinvisie-Info-en-Bijdragen-deelnemers-WEB.docx Presentatie-Rib-Spelen-in-je-Eigen-buurt- GU.pptx Reacties oproep door gemeenteraad over ideeën rondom 'buitenspelen' (WEB).docx Buiten-spelen-DriekoningenDe Meern-CirkelZuilen-MattheusOvervecht-Kinderraad.docx
3.1
Visie Speelruimte Utrecht 2021 - Spelen in je eigen buurt Dossier 2196 voorblad Raadsvoorstel Visie Speelruimte Utrecht - Spelen in je eigen buurt.docx Visie Speelruimte Utrecht - Spelen in je eigen buurt.pdf Reactienota Visie Speelruimte Utrecht - Spelen in je eigen buurt.pdf Uitvoeringsstrategie Visie Speelruimte Utrecht - Spelen in je eigen buurt.pdf
4
Thomas á Kempisplantsoen
Tijd: 21.00-22.00 uur Beleidsterrein: Ruimtelijke Ontwikkeling/ wethouder Verschuure Digitale raadsinformatiebijeenkomst: gesprek tussen raadsleden en ambtenaren, Mitros, bewoners en bewonersorganisaties. Agenderenden: Rick van der Zweth (PvdA), Corine van Dun (D66), Gertjan te Hoonte (VVD), David Bosch (PVV), Anne Sasbrink (PvdD), Heleen de Boer (GL) Motivatie: De fracties van de PvdA, D66, VVD, PVV, PvdD en GL willen een informatiebijeenkomst organiseren over het stedenbouwkundig plan van eisen Thomas a Kempisplantsoen. Het aanbod van Mitros voor een werkbezoek wordt georganiseerd als een RIB zodat ook bewoners en andere insprekers zich kunnen melden. De fracties zijn benieuwd naar de nieuwe ontwikkelingen in de planvorming, het beeld van Mitros en de bewoners hierbij. De bijeenkomst van een uur ziet er (voorlopig) als volgt uit: 20-30 min Mitros + vragen 30-40 min bewoners + vragen Als bewoners/organisaties worden o.a. Fris Alternatief en de Majellakerk uitgenodigd. Ambtenaren worden gevraagd aanwezig te zijn voor het beantwoorden van mogelijke vragen van bewoners/organisaties aan de gemeente RIB -Thomas á Kempisplantsoen-Info-en-Bijdragen-deelnemers (WEB).docx 4.1
Vaststelling Stedenbouwkundig Programma van Eisen (SPVE) Thomas à Kempisplantsoen Dossier 2229 voorblad Raadsvoorstel vaststelling Stedenbouwkundig Programma van Eisen Thomas a Kempisplantsoen.docx Stedenbouwkundig Programma van Eisen Thomas a Kempisplantsoen.pdf Reactienota inspraak SPVE Thomas a Kempis Plantsoen.docx
2 Erfgoed 1 RIB-Erfgoed-Info-en-Bijdragen-deelnemers-WEB.docx
Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden Basisinformatie Datum Gespreksleider Tijd Zaal Soort bijeenkomst Werkvorm
21 december 2021 Martijn van Dalen 19.30-20.30 uur Digitaal Bespreken raadsvoorstel Gesprek tussen raadsleden, betrokken ambtenaren en leden van historische verenigingen. Wethouder Klein 6 deelnemers, Erfgoed GU De gemeenteraad debatteert over dit onderwerp tijdens de vergadering van de commissie ‘Zorg, Welzijn, Cultuur en Sport’ van 11 januari 2022. De raad besluit in principe hier over tijdens de eerstvolgende raadsvergadering. Wilt u nog informatie delen met raadsleden, stuur dit naar: raadsinformatiebijeenkomst@utrecht.nl Website gemeente en facebook Deelnemer, basisschool Johan de Witt Deelnemer, SPO Utrecht 3 deelnemers op eigen titel Deelnemer, Stichting het Cuypersgenootschap Deelnemer, Historische Vereniging Vleuten De Meern Haarzuilens en Leidsche Rijn Deelnemer, Stadsherstel Utrecht Deelnemer, CCE Oud Utrecht
Portefeuillehouder Betrokken ambtenaren/presentatoren Vervolg
Links naar Deelnemers
Programma Welkom/ Opening Toelichting Vragen raadsleden Deelnemers aan het woord Vragen raadsleden Reflectieronde en afsluiting
1
Motivatie Erik van der Marel (VVD), Ellen Bijsterbosch (D66), Hester Assen (PvdA), Janneke Admiraal (CU). Van Utrechtse historische verengingen hun visie op deze nota te horen en wat hun rol is geweest in de totstandkoming van deze nota. -Te bespreken wat deze nota beoogd te veranderen. -Te bespreken wat de relatie is tussen de nota en het erfgoed en de komende omgevingswet en de verdichting. -Te bespreken wat deze nota betekent voor het (eenvoudiger) verduurzamen van monumenten. -Te bespreken wat de betekenis van deze nota is voor de inhoudelijke rol van de afdeling erfgoed.
Bijdrage Deelnemer, SPO Utrecht Ik wil ingaan op de problemen die de aanwijzing van de obs Johan de Wittschool Beethovenplein 2 opleveren bij het realiseren van de plaatsing van zonnepanelen. Dat speelde al vóór de aanwijzing als gemeentelijk monument. Vraag is of wij met subsidie van Erfgoed alsnog tot realisatie kunnen overgaan. De kosten zijn nu, met de monumentale status, veel hoger. Deelnemer, Stadsherstel Utrecht Deze nota vind ik een goed afgewogen beeld van het belang dat ons erfgoed heeft en kan krijgen met het oog op de diverse maatschappelijke opgaven. Het manco bevindt zich in het hoofdstuk strategie. Het toegankelijk maken van kennis en het stroomlijnen van regels zijn de meest concrete strategische voornemens die hier geformuleerd worden, maar verder vloeien in deze tekst voornemens en strategie in elkaar over. Terwijl strategie speciale inzet vraagt, zowel intern in discussie met diverse beleidsterreinen, als extern in contact met niet-gemeentelijke erfgoed-eigenaren. Voorbeelden van hoe strategie in de praktijk een grote rol speelt: - In het oude Tivoli komt o.a. een hotel (dat is niet zo duurzaam). De ambtelijke jury bedoelde het goed, maar sloeg in alle beslotenheid de plank mis. Zo’n plek is te belangrijk voor die werkwijze. - Welke bestemming willen we formuleren voor een pand dat nu een heel beperkte bestemming heeft (bijvoorbeeld gevangenis of kerk).
Voor de Wolvenplein-gevangenis heeft de gemeente een ruime bestemming toegestaan, waarvan het Rijk als verkoper als eerste profiteerde. Die waardestijging als gevolg van herbestemming komt nu ten goede aan de staatskas, maar zou ook meer door de gemeente kunnen zijn benut. - De noodzaak van een herbestemming kondigt zich vaak al jaren vooraf aan. Vroegtijdig contact met de eigenaar kan soms ongewenste ontwikkelingen voorkomen en mooie ontwikkelingen stimuleren. Ook ambtenarenwerk is mensenwerk. Deze nota helpt verder richting te geven aan dit werk. Maar we weten ook dat in het verleden gemaakte fouten soms veel te laat opgemerkt werden. Ik pleit voor de instelling van een ambtelijk expert-team, dat - de kennis van erfgoed en vastgoed combineert - aan het roer staat van alle herbestemmingen van Utrechts erfgoed, zowel in gemeentelijk als particulier eigendom - de diverse afdelingen en disciplines vertegenwoordigt èn overstijgt: erfgoed, vastgoed, juridische en economische zaken - aanspreekbaar is voor en actief voeling houdt met marktpartijen 2
- bevoegd wordt bestuurlijke voorstellen te doen - enkele malen per jaar aan de gemeenteraad rapporteert Ik weet dat sommige nu actieve ambtenaren de hiervoor benodigde helicopterblik en daadkracht belichamen, maar anderen niet. Het hoofdstuk ‘strategie’ in deze nota is daar een weerslag van. Daarom is naar mijn bescheiden mening die extra strategische herschikking nodig. Deelnemer, CCE Oud Utrecht Dank u wel voorzitter en leden van de raad. We zijn blij dat u deze Raadsinformatiebijeenkomst heeft geagendeerd rondom de erfgoednota. Wij hoopten op een sterke visie, duidelijke doelen, een brede verankering en veel aandacht voor nieuw te erkennen erfgoed. Die hoop werd mede gevoed door een eerste ervaring met u als raad. Het schetst onze verbazing dat het een beleidsarme en lichte nota is. Sterker nog het erfgoedstuk in de ruimtelijke strategie Utrecht (2040) is op vele delen sterker dan deze nota. Terwijl u toch aangeeft hier 10 jaar mee te willen doen. Beginnend bij uw inleiding. Ik citeer; “Erfgoed speelt daarbij een belangrijke rol. Niet alleen beheren we ons historische kapitaal zorgvuldig; Utrecht kiest ervoor om haar waardevolle historie in te zetten bij de verdere ontwikkeling van de stad.” Maar hoe gebeurt dit dan? We zijn het eens met de stelling.
Maar in de erfgoednota wordt bijna ter loops iets belangrijkers genoemd, namelijk dat tot dat kapitaal uitsluitend beschermde monumenten worden gerekend. Met die definitie is het erfgoed slechts een gering deel van de gebouwde omgeving van de stad. Veel lezen we over stedelijke inbreiding en verdichting. Hoe verhoudt dat zich op uw wens voor ruimtelijkheid. Sterker nog hoe wordt straks de ruimte om erfgoed ingevuld? Aanvullend daarbij, Utrecht heeft op erfgoedlocaties ook nogal al wat evenementen. De nota of beleidsregel Evenementen is door corona enkel in concept verschenen. We hadden hier toch in de nota ook over willen lezen. Hoe de afdeling erfgoed betrokken wordt en wat evenementen kunnen doen om bij te dragen aan erfgoed. Of als voorbeeld het universiteitsmuseum; Mede door uw aandacht heeft de Universiteit afgezien van de sloop van dit nog jonge gebouw uit 1995. Dit onbeschermde gebouw krijgt dankzij de Universiteit een nieuwe toekomst. Maar in uw raadsperiode is het de gemeente niet gelukt om het gebouw te erkennen als monument. En dat vinden wij niet vreemd na het lezen van deze erfgoednota. Het hoofdstuk Ambities en uitdagingen Aan de hand van de Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040 zijn dezen opgesteld.
Een direct vraagteken als voorbeeld; de Nieuwe Hollandse waterlinie wordt in de erfgoednota benoemt om te ontwikkelen naar een metropolitaan parklandschap, maar in de RSU wordt gesproken over een ‘nieuwe Stadswal’ een groen/blauwe ruimte. Wat gaat het worden en welke visie is leidend? Of geven de aanhalingstekens bij stadswal het volbouwen aan? Ik kan u te verklappen dat beide intenties niet datgene zijn waarom ze de Unesco status hebben. De ambities op de stadsprofielen weinig concreet. Het blijft bij termen als streven naar, bezien, afwegingen maken, rondom het erfgoed. Wat er wel concreet instaat is verstedelijking, inbreiding, verkeersverplaatsingen. Wat is de ondergrens met betrekking tot het erfgoed? Ensemblewaarde is een thema zoals dat bijvoorbeeld speelt in de ontwikkeling van het gebied rond de Steenweggarage. Betekenisvolle open ruimtes is ook zo’n thema dat niet binnen de definitie valt van ‘beschermde monumenten’. En dan is er de kwestie van de woonboten. Nieuwe uitbreidingsmogelijkheden kunnen culturele waarden aantasten. En post 65 natuurlijk. Een zin. Ik citeer “Daarom hebben we nu ook aandacht voor het erfgoed van na 1970 (de periode Post’65), waarbij we bezien of gebouwen in aanmerking komen voor een monumentale status.” – waarom bezien? Hier is een concrete opdracht mogelijk. Het bezien is boterzacht.
Tot slot de Strategieën Als het goed is zouden we hier dan eindelijk moeten lezen waar de afdeling erfgoed mee aan de slag gaat. En wat het eindproduct is en wanneer dit geleverd dient te worden. Want zoals het college zelf al 3
aangeeft erfgoed is een van de belangrijke pijlers in de omgevingswet. Hoe gaat Utrecht dan om met verstedelijken in de historische binnenstad als nog niet duidelijk is wanneer waardenkaarten af zijn? Verder lezen we veel open eindjes die niet concreet zijn. zoals een onderzoeksagenda met kennispartners. Dat had toch juist al onderdeel moeten zijn van deze nota? U gaat aan de slag met heldere beleidsregels, dat kan. Maar wat ons vooral interreseert is hoe de afdeling erfgoed hier in betrokken wordt. Om niet onopgemerkt te laten dat het verduurzamen van monumentale panden landelijk al speerpunt is. Met zelfs een reizende expositie van de RCE. Waarom is deze nog niet in Utrecht geboekt, wij als Oud-Utrecht denken graag mee om dit te facilteren. Behoud door ontwikkeling, wij spreken liever van benut erfgoed in plaats van leegstaand erfgoed. U geeft defacto al aan dat er ontwikkeld dient te worden is dat wel zo? Juist hier kunt u als gemeente wat intensiever uw best doen om de juiste klik te krijgen met degene die een pand verwerft en er de eerste mogelijkheden in ziet. Ontwikkeling is wel een heel breed begrip gezien uw voorzichtige bewoording op de ambities voor erfgoed. Aanvullend, Hoe wordt de afdeling erfgoed betrokken bij het verdrag van Faro? We lezen wel dat dat volgens samen stad maken gaat. Echter in dat beleidsstuk wordt erfgoed 0 keer genoemd.
Samenvattend: De nota is dun. De vraag is of u deze nog deze college termijn wil opleveren. Dit omdat er geen meetbare doelen of eindproducten in zitten. Sterker nog er ontbreekt zelfs een procesgedachte over hoe de afdeling erfgoed betrokken gaat worden bij de overige beleidsthema’s. Dit in tegenstelling tot de concretisering van het college op andere beleidsterreinen. Dank u Wel Overige opmerkingen voor tijdens het gesprek. Of vragen van raadsleden. Het beleven van erfgoed. We zien dat deze niet geduid wordt. Wij maken ons heel erg sterk voor fysieke beleving. Echter in de hele erfgoed nota valt beleving ook uit te leggen als een digitale beleving. Het kan niet zo zijn dat een zwik QR codes en webpagina’s de uitwerking van erfgoedbeleving is. Aanvullend?, akkoord. Erfgoed beleef je vooral fysiek. Nog geen Officieel antwoord gehad op monumentstatus aanvraag Musketon. Wel in de informatieavond vernomen dat de afdeling erfgoed nu betrokken is bij de herontwikkeling. Maar wat zijn de kaders, brengt ons tevens op de kaders voor heel post65 en hoe hier te komen tot selectiecriteria. FARO: En de vraag is in hoeverre je rondom fysieke erfgoed beleving hele participatie en sociale cohesie trajecten dient op te starten? Ik kan me voorstellen dat je als bewoner ook gewoon in je zelf kan genieten van goed zichtbaar en behouden erfgoed.
Directeur Stichting het Utrechts Monumentenfonds, mede namens Stichting Fundatie Maria van Pallaes Zoals besproken met dhr. van der Marel wend ik mij rechtstreeks tot dit mailadres i.r.t. de bijeenkomst van vanavond waar ik helaas voor verhinderd ben. In aanvulling op hetgeen er door onze collega-organisatie Stadsherstel Utrecht is aangegeven, zou ik namens de Stichting het Utrechts Monumentenfonds als volgt willen reageren: Er ligt een Erfgoednota met een hele goede basis waarin alle actuele ontwikkelingen worden geraakt en waarin erfgoed vervolgens een verbindende rol kan spelen. Er staan veel goede dingen in. Als aanvulling zouden wij graag meer een koppeling willen leggen met de Utrechtse samenleving in brede zin. Wat wij nog wat missen (en misschien ook wel naar de achtergrond is geraakt) is de gezamenlijkheid en de uitnodiging om er samen, met alle partners in de stad, de schouders onder te zetten. De kwaliteit die we nu hebben een resultante is van ‘wat’ en ‘is’ in de stad. Utrecht is een monumentenstad waar we allemaal met liefde aan bouwen en waar erfgoed een vanzelfsprekende kwaliteit is, die in onze ogen is ontstaan door de samenleving die zich bekommert om de stad. De 4
erfgoednota heeft als vertrekpunt de gemeente die er voor de stad is, maar, uiteindelijk doet de stad het en is in zekere zin een dienstbare opstelling van de gemeente gewenst. De gemeente is één van de partijen die aan de stad trekt. Tegelijk is er vanuit de stad ook al zoveel moois ontstaan en er gaat ook al zoveel goed! De gemeente kan juist dáár ook een rol in vervullen. Belangrijk is dus na te denken hoe voort te bouwen op hetgeen er al is en daar gezamenlijkheid in te creëren. Dus, met alle partijen in de stad die betrokken zijn bij erfgoed er samen de schouders onder zetten en betekenis geven aan het erfgoed in onze stad. Met vriendelijke groet,
5
2.1 Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ 1 Dossier 2152 voorblad.pdf
Raadsinformatiebijeenkomst Dossiernummer
2152
Vertrouwelijk
Nee
Vergaderdatum
21 december 2021
Agendapunt
2.1
Titel
Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’
ID
2316
Behandelend ambtenaar
Daverschot, Michiel
Telefoon
28 61520
m.daverschot@utrecht.nl
Datum collegebesluit Thema
Ruimtelijke ordening
Portefeuillehouder
Wethouder Klein
Beleidsveld
Erfgoed
Referendabel
Ja
Raadsadviseur (lijst)
Frank de Kok/Cie Ruimtelijke ontwikkeling, Grondzaken en Vastgoed/06-20011476
Behandelvoorstel Resultaat commissiebehandeling
Toezeggingen: De wethouder komt in Q4 2022 met een Actie-agenda van de Erfgoednota, in de vorm van een raadsvoorstel, naar de raad. De mogelijkheid om te prioriteren en participatie wordt hierin onder andere meegenomen. De wethouder informeert de raad in Q4 2022 per raadsbrief over de gebruikerservaringen van de beleidsregel zonne-energie op monumenten. De wethouder informeert de raad in maart 2022 per raadsbrief over de mogelijkheden van een digitale kaart zonnepanelen in Utrecht, zoals bijvoorbeeld er al in Leiden is. De erfgoedverordening wordt naar verwachting in Q2 2022 naar de raad gestuurd.
De wethouder informeert de raad in Q3 2022 per raadsbrief over wat de status van Werelderfgoed precies voor effecten heeft. De nota religieus erfgoed komt later dan gepland naar de raad, in Q2 2022 (RO). Terug in de Raad als B punt en geschatte bespreektijd: 60 minuten. Resultaat raadsbehandeling Geagendeerd
Vergaderdatum
Raadsinformatiebijeenkomst
21 december 2021
Gemeenteraad
3 februari 2022
Voorgesteld besluit
1 Raadsvoorstel Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’.docx
Voorstel aan de gemeenteraad
Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ Beleidsveld Organisatieonderdeel Opsteller Kenmerk Vergaderdatum Raad Geheim
Erfgoed Ontwikkelorganisatie Ruimte Rob Zakee 9280493 volgt Nee
Het college van burgemeester en wethouders stelt de raad voor te besluiten: 1. De nota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ vast te stellen, met daarin de volgende uitgangspunten voor het beleid rond het erfgoed in de stad: a. Afwegingskaders (beleidsregels, richtlijnen en kaders) transparanter en eenduidiger maken voor de samenleving. b. In de historische binnenstad (Domplein, wervengebied, religieus erfgoed) en de werelderfgoederen de erfgoedwaarden het fundament voor de ruimtelijke ontwikkeling te laten zijn. c. Bij hergebruik van monumentale panden mogelijkheden creëren voor creatieve werk- en cultuurplekken, plaatsen van ontmoeting / broedplaatsen, en voor werkgelegenheid en wonen. d. Erfgoedwaarden volwaardig mee te wegen in het Utrechts Planproces en daarbij in zwaarwegende gevallen gebruik te maken van effectanalyses zoals de Erfgoed Effectrapportage en de Heritage Impact Assessment. e. Prioriteit te geven aan het behoud en versterking van de historische groene en blauwe structuren en de daarin aanwezige historische en ecologische waarden. f. De innovatie in het verduurzamen van monumenten te stimuleren onder meer door het initiëren van pilots. g.
De participatie van inwoners te vergroten bij alle aspecten van het erfgoedbeleid, onder meer door informatie en kennis breed beschikbaar te stellen en ruimte te bieden voor burgerinitiatief bij het aanwijzen van monumenten 2. De Erfgoednota: Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ op te nemen in de ‘Omgevingsvisie Utrecht’ ter vervanging van de nota ‘Beheer van de chaos der eeuwen’ - onderdeel van het thematisch beleid - en de internetpagina https://omgevingsvisie.utrecht.nl/thematisch-beleid/ hierop aan te passen. Burgemeester en wethouders van Utrecht,
de secretaris,
de burgemeester,
Samenvatting In de nu ter vaststelling voorliggende nota werken we de ambities van de gemeente voor het erfgoed uit en de bijdrage van het erfgoed aan de opgaven in de stad voor de komende 10 jaar.
Context Aanleiding Utrecht zet in op een gezonde stedelijke leefomgeving voor iedereen, met behoud van de karakteristieke Utrechtse kwaliteit. Erfgoed is één van de startpunten en structurerende elementen voor verdere verstedelijking. De laatste Erfgoednota (2004) en Erfgoedagenda (2013) dienen beter aan te sluiten bij de actualiteit. Ook duiden we de omgang met erfgoed in een meer integrale context en in het licht van doelstellingen van gemeentelijke koersdocumenten zoals Gezond Stedelijk Leven voor Iedereen en Ruimtelijke Strategie Utrecht (RSU 2040). In de nota verbinden we daarom de ambities van erfgoed aan de lange termijndoelstellingen, zoals die ten aanzien van duurzaamheid en klimaatadaptatie. In de nota worden de ambities vertaald naar strategieën die laten zien op welke wijze aan de ambities gewerkt wordt. Voor wat betreft de instrumenteel financiële onderbouwing wordt voortgebouwd op de bestaande begroting. Een aanvulling is er met name op de reeds door de raad goedgekeurde intensivering op digitalisering. Ook ligt er een extra financiële vraag voor de intensivering van de verduurzaming van monumenten. De raad heeft bij motie 158 gevraagd om het uitvoeren van een aantal pilots, met een rapportage en evaluatie in 2022. Dit betreft dus in eerste instantie een eenmalige inzet. De uitkomsten van de pilots kunnen wel financiële betekenis krijgen in de jaren erna.
Daarvoor zoeken we ruimte in de bestaande begroting. Mocht dit niet toereikend zijn dan levert dit een afwegingsvraag op bij de voorjaarsnota. Verder is in de nota naar aanleiding van schriftelijke vraag 193/2021 opgenomen dat wordt onderzocht hoe de instandhouding historische (winkel)puien daarvan kan worden ondersteund, bijvoorbeeld via het Utrechts Restauratiefonds. Daarbij zal ook het voorbeeld van de praktijk van andere gemeenten worden betrokken. Juridische context De invoering van de omgevingswet die voorzien is op 1 juli 2022 vraagt om een omgevingsvisie waarbinnen de verschillende thematische onderdelen integraal verbonden zijn. Met deze erfgoednota geven we daaraan invulling. Het vaststellen van kaderstellend beleid is een bevoegdheid van de gemeenteraad. Eerdere besluitvorming en informatievoorziening aan de raad\ Raadsbesluit Erfgoednota Beheer van de chaos der eeuwen (2004) Raadsbesluit Erfgoedagenda (2013) Raadsbesluit Visie religieus Erfgoed (2017) A 60 Monumenten zijn van waarde Raadsbrief stand van zaken diverse onderwerpen erfgoed (2020) M158 Meer dan monumentale waarden
Beslispunten, Argumenten en Kanttekeningen/Risico’s Beslispunt 1.
De nota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ vast te stellen, met daarin de volgende uitgangspunten voor het beleid rond het erfgoed in de stad: a. Afwegingskaders (beleidsregels, richtlijnen en kaders) transparanter en eenduidiger maken voor de samenleving. b. In de historische binnenstad (Domplein, wervengebied, religieus erfgoed) en de werelderfgoederen de erfgoedwaarden het fundament voor de ruimtelijke ontwikkeling te laten zijn. 2
c. Bij hergebruik van monumentale panden mogelijkheden creëren voor creatieve werken cultuurplekken, plaatsen van ontmoeting / broedplaatsen, en voor werkgelegenheid en wonen. d. Erfgoedwaarden volwaardig mee te wegen in het Utrechts Planproces en daarbij in zwaarwegende gevallen gebruik te maken van effectanalyses zoals de Erfgoed Effectrapportage en de Heritage Impact Assessment. e. Prioriteit te geven aan het behoud en versterking van de historische groene en blauwe structuren en de daarin aanwezige historische en ecologische waarden. f. De innovatie in het verduurzamen van monumenten te stimuleren onder meer door het initiëren van pilots. g. De participatie van inwoners te vergroten bij alle aspecten van het erfgoedbeleid, onder meer door informatie en kennis breed beschikbaar te stellen en ruimte te bieden voor burgerinitiatief bij het aanwijzen van monumenten Argumenten 1.1
Door gemeentelijke afwegingskaders te vereenvoudigen (uitgangspunt a.), weten eigenaren voor de vergunningaanvraag beter wat de mogelijkheden voor hun pand zijn en kan de gemeente de samenleving beter bedienen Door afwegingskaders en -procedures transparanter, eenduidiger en eenvoudiger te maken kunnen we de samenleving beter bedienen. Daartoe ontwikkelen we heldere beleidsregels voor onder meer daken, energie en duurzaamheidsmaatregelen. Ook evalueren we de categorie beschermd stadsgezicht (ism Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed) om deze regelgeving transparanter en eenduidiger te maken.
1.2
Door gemeentelijke regelgeving te herzien (uitgangspunt a.) faciliteert de gemeente waar mogelijk de eigenaar/bewoner/gebruiker van een monument beter bij het optimaliseren van de gebruikswaarde ervan. Bij de stedelijke herontwikkeling wegen we het cultuurhistorisch belang, het gebruiksbelang en andere maatschappelijke belangen goed met elkaar af. Een beschermd monument heeft met zijn cultuurhistorische uitstraling meerwaarde voor de omgeving. Het evenwichtig faciliteren van een maatschappelijk gewenst gebruik, zoals bewoning, is ook van belang voor het draagvlak voor de instandhouding van ons erfgoed.
1.3
Het geven van prioriteit aan behoud en versterking van de erfgoedwaarden bij de ontwikkeling van de historische binnenstad en de werelderfgoederen past bij hun rol/functie als (inter)nationaal beeldbepalende historische gebieden Voor de werelderfgoederen geldt dat het regime door UNESCO wordt bepaald. De kernkwaliteiten van het werelderfgoed zijn vastgelegd in de managementplannen. Voor de binnenstad zijn de uitgangspunten voor omgang met het erfgoed voorgesteld in de omgevingsvisie. In de andere gebieden is de rol van het erfgoed afhankelijk van de specifieke erfgoedwaarden die het object of de locatie biedt, afgewogen tegen andere belangen op deze locatie.
1.4
Door de erfgoedwaarden het fundament voor de ruimtelijke ontwikkeling te laten zijn kan met de vormgeving van ontwikkeling en uitdagingen van de binnenstad en de werelderfgoederen tegelijk de historische context worden versterkt
3
De ontwikkeling en uitdagingen van de binnenstad – denk aan leegstand van winkelpanden, programma wervengebied, autoluw maken – kunnen worden vormgegeven door tegelijk de historische context te versterken (zie uitgangspunt b.). Dit betekent dat het erfgoed als inspiratiebron dient en - naast behouden van de beschermde elementen – ook gezocht wordt hoe in de (openbare) ruimte het erfgoed beter tot zijn recht komt en waardoor de beleving van het erfgoed versterkt wordt. 1.5
Hergebruik van monumentale panden accommodeert de stedelijke verdichting en biedt kansen om verschillende doelstellingen te combineren (uitgangspunt c.) Hergebruik van monumentale panden accommodeert de stedelijke verdichting en biedt kansen om verschillende doelstellingen te combineren, waardoor de eigentijdse gebruikswaarde tegelijk met het historische beeld ervan kan worden versterkt: behoud door ontwikkeling. Door binnen het kenmerkende historische casco creatief om te gaan met het faciliteren van gebruiksfuncties kan de maatschappelijke meerwaarde worden vergroot. Voor het centrum geldt dit bijvoorbeeld voor het Programma Wervengebied, het autoluw maken en bieden van oplossingen voor de leegstand van winkels. Grotere historische locaties zoals industrieel en religieus erfgoed zijn ‘oorden voor ontmoeting’. Of dit nu gaat om een bedrijfsverzamelgebouw, horeca of cultureel podium. Het op die wijze ontwikkelen van in onbruik geraakt erfgoed heeft prioriteit, omdat dit past in de verdichtingsopgave. Hetzelfde geldt voor inpassing van de woningopgave op dergelijke plekken. Hier geldt de strategie ‘behoud door ontwikkeling’
1.6
Door bij transformatie van erfgoed en andere markante gebouwen in te zetten op openbare functies maakt de gemeente gebruik van de kansen die deze gebouwen bieden Door bij transformatie van erfgoed en andere markante gebouwen in te zetten op sociaalmaatschappelijke, culturele en andere openbare functies maken we gebruik van de kansen die deze gebouwen bieden voor creatieve werk- en cultuurplekken, plaatsen van ontmoeting en broedplaatsen, het beleven en leren kennen van erfgoed, naast werkgelegenheid en wonen. De groei van de stad vraagt ook om een groei aan maatschappelijke voorzieningen, hiervoor kan het erfgoed benut worden. De combinaties met werkgelegenheid en wonen zijn interessant, zowel vanwege de gemeentelijk opgaven op dit terrein als vanuit het perspectief van de eigenaar.
1.7
Door vanaf de start van planprocessen de (on)mogelijkheden van het erfgoed te bespreken kunnen de erfgoedwaarden als inspiratie dienen in plaats van als belemmering en ruimtelijke kwaliteit toevoegen. Dit geldt voor het erfgoed boven en onder de grond en voor ruimtelijke structuren. Dit doen we door erfgoedwaarden in kaart te brengen (strategie 1) en met de afdeling Erfgoed vroegtijdig te adviseren en in dialoog met andere beleidsterreinen te zoeken naar een juiste afweging over erfgoedwaarden.
1.8
Door effectanalyses in te zetten wordt zichtbaar wat de gevolgen van keuzes voor het erfgoed zijn en kan de gemeente “rekenschap geven” van de effecten van haar handelen op erfgoed. Door effectanalyses - zoals de Erfgoed Effectrapportage en de Heritage Impact Assessment – in te zetten wordt zichtbaar wat de gevolgen van keuzes voor het erfgoed zijn en kan de gemeente “rekenschap geven” van de effecten van haar handelen op erfgoed. De effecten op het erfgoed worden in deze analyses transparant gemaakt in de besluitvorming. Dit vraagt echter wel inzet van ontwikkelaars en de gemeente. Daarom worden deze instrumenten alleen selectief ingezet op locaties met bijzonder erfgoed, op basis van de waardenkaarten.
1.9
Door erfgoedwaarden vanaf de start mee te wegen in het Utrechts Planproces biedt de gemeente mogelijkheden om het erfgoed beter te leren kennen en te beleven. Door erfgoedwaarden vanaf de start mee te wegen in het Utrechts Planproces en daarbij 4
in zwaarwegende gevallen gebruik te maken van effectanalyses zoals de Erfgoed Effectrapportage en de Heritage Impact Assessment (uitgangspunt d), biedt de gemeente mogelijkheden om het erfgoed beter te leren kennen en te beleven. Erfgoed is niet gedefinieerd als opgave en kan daarmee onderbelicht worden in de belangenafweging bij planvorming/Herontwikkeling. Gezien de waarde van het erfgoed voor onze stad is het van belang dat die afweging transparant gebeurt. De HIA zetten we in bij de werelderfgoederen en de EER bij andere gebieden zoals de binnenstad. Daarbij zoeken we samen met de eigenaar/ontwikkelaar naar mogelijkheden om gebouwen (gedeeltelijk) openbaar toegankelijk te maken. Daarbij is ook toegankelijkheid voor minder validen een belangrijk aandachtspunt. 1.10
Door prioriteit te geven aan het behoud en versterking van de historische groene en blauwe structuren versterkt de gemeente zowel de aanwezige historische als ecologische waarden De groene en blauwe structuren zijn kenmerkend voor de stadsgeschiedenis van Utrecht en bieden daarmee een waardevolle matrix voor de verder ontwikkeling van de stad. Deze structuren bieden een koppelingskans voor het tegelijk versterken van de historische en ecologische kwaliteiten.
1.11
Door prioriteit te geven aan het behoud en versterking van de historische groene en blauwe structuren (e) werkt de gemeente aan klimaatadaptatie Historische water- en groenstructuren kunnen zorgen voor waterberging en het tegengaan van hittestress.
1.12
Als de gemeente innovatie in het verduurzamen van monumenten stimuleert (uitgangspunt f.) draagt het erfgoed in de stad bij aan de energietransitie Veel monumenten scoren niet goed op energieverbruik. Bij de verduurzaming kan er sprake zijn van spanning met de formeel vastgestelde erfgoedwaarden. In het kader van ‘behoud door ontwikkeling’ wordt gezocht naar een actueel evenwicht tussen deze waarden en de doelstellingen voor duurzaamheid. Het (door)ontwikkelen van een dergelijk evenwicht gebeurt onder andere via pilots en de evaluatie daarvan. Ook zetten we extra in op verduurzaming van monumenten door subsidie voor Duurzame Monumenten adviezen en het delen van kennis en goede voorbeelden via Utrecht.nl en het platform jouw huis slimmer.
1.13
Door participatie van burgers te vergroten wordt de verbinding met de stad en draagvlak voor goede zorg voor het erfgoed versterkt, Door betrokkenheid van inwoners te vergroten bij alle aspecten van het erfgoedbeleid en ruimte te bieden voor burgerinitiatief bij het aanwijzen van monumenten, wordt de kennis van en ervaring met het erfgoed vergroot, daarmee wordt de verbinding met de stad versterkt, net als het draagvlak voor goede zorg voor het erfgoed. Door participatie en betrokkenheid van inwoners wordt het erfgoed minder uitsluitend een zaak van experts, maar wordt het erfgoed van en voor iedereen. Daardoor ontstaat enthousiasme voor het erfgoed en de geschiedenis van de stad en haar inwoners. Door betrokkenheid van inwoners bij het erfgoed te vergroten, wordt praktijkkennis en ervaring vanuit de samenleving opgedaan die kan worden betrokken in de beleidscyclus voor erfgoed. Voorbeeld is de Nieuwe Hollandse Waterlinie: die is onder de aandacht en daarmee op de werelderfgoedlijst gekomen door gebruikswaarde ervan de actualiseren.
1.14
Vergroten van betrokkenheid van inwoners is in lijn met de uitgangspunten van de Omgevingswet en het Europese Verdrag van Faro De Omgevingswet en het Europese Verdrag van Faro benadrukken de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving, daarom vergroten we de betrokkenheid van inwoners bij alle aspecten van het 5
erfgoedbeleid. In de uitvoering van het erfgoedbeleid zorgen we daarom dat alle benodigde informatie en het instrumentarium op orde en toegankelijk zijn om te kunnen voldoen aan de NOVI, de Omgevingswet en het verdrag van Faro. Kanttekeningen/Risico’s 1.1
De regelgeving voor Rijksmonumenten en Beschermde stadsgezichten kan niet door de gemeente zelf worden herzien. Omdat de regelgeving voor Rijksmonumenten en Beschermde stadsgezichten landelijk wordt bepaald, kan de regelgeving voor deze monumenten niet door de gemeente zelf worden herzien. Het aanpassen van regels richt zich daarom op gemeentelijke monumenten. De regelgeving voor Rijksmonumenten wordt landelijk bepaald. Daarom onderzoeken we in samenwerking met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed hoe de toepassing van regelgeving voor Beschermde stadsgezichten door de gemeente eenduidiger en transparanter gemaakt kan worden.
1.2
Om bij transformatie van erfgoed en andere markante gebouwen in te kunnen zetten op openbare functies is de gemeente afhankelijk van de ontwikkelaar of eigenaar en de mogelijkheden van oa het bestemmingsplan. Daarom zoeken we in dialoog met de eigenaar ontwikkelaar naar mogelijkheden voor (gedeeltelijke) openbare toegankelijkheid en de combinatie van openbare functies met (oa) werkgelegenheid- en woonfuncties. Daarbij wegen we deze ambitie integraal af tegen de andere inhoudelijke ambities voor de desbetreffende ontwikkeling en met oog op de financiële haalbaarheid/business case voor de eigenaar van de transformatie van het monument.
1.3
Verduurzaming, klimaatadaptatie en ecologische waarden kunnen op gespannen voet staan met erfgoedwaarden. Waar effectievere aanpak van verduurzaming, klimaatadaptatie en ecologie ten koste dreigt te gaan van erfgoedwaarden, zoeken we in dialoog met betrokkenen inwoners/eigenaren en beleidsterreinen naar mogelijkheden waarbij verduurzaming, klimaatadaptatie en ecologie wordt gefaciliteerd met behoud van erfgoedwaarden.
Beslispunt 2
De Erfgoednota: Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ op te nemen in de ‘Omgevingsvisie Utrecht’ ter vervanging van de nota ‘Beheer van de chaos der eeuwen’ onderdeel van het thematisch beleid - en de internetpagina https://omgevingsvisie.utrecht.nl/thematisch-beleid/ hierop aan te passen.
Argumenten 2.1
Door de Erfgoednota – Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’ op te nemen in de ‘Omgevingsvisie Utrecht’ blijft de omgevingsvisie actueel. De ‘Omgevingsvisie Utrecht’ bevat het overkoepelende integrale beleid over de fysieke leefomgeving en het stedelijk beleid over diverse beleidsvelden van gemeente Utrecht. De Erfgoednota Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden dient hieraan te worden toegevoegd, ter vervanging van de nota ‘Beheer van de chaos der eeuwen’
Financiën De ambities uit de erfgoednota worden op twee manieren bekostigd. Vanuit de begroting voor de doelstelling ‘Borgen van de monumentale en cultuurhistorische waarden’ binnen het programma Ruimtelijke ontwikkeling, Wonen en Erfgoed. Daarnaast door het samenwerken met, en gebruik maken van andere opgaven zoals gebiedsontwikkelingen, groen of energie. Voorbeelden daarvan zijn het herstel van historische groenstructuren of duurzaamheidsmaatregelen voor monumenten (bij die laatste vergoeden we niet de realisatie van maatregelen zelf, maar adviezen en proceskosten). 6
Mocht na de uitkomsten van de pilots nav motie 158 blijken dat een vervolg op deze pilots om extra financiering vraagt die niet binnen de bestaande programma’s kan worden gevonden dan levert dit een afwegingsvraag op bij de VJN.
Vervolg Met de erfgoednota zetten we in op vier strategieën om het erfgoed op een integrale manier te gebruiken voor een aantrekkelijke, leefbare en historische stad voor huidige en komende generaties. De in de strategieën genoemde projecten en activiteiten zullen na vaststelling van de nota in samenwerking met partner worden opgepakt.
Participatie en communicatie De participatie over de (uitwerking) van het erfgoedbeleid is afgelopen jaren toegenomen: van informatieavonden over verduurzaming van monumenten, via participatie over het aanwijzen van monumenten naar het participatief opstellen van de omgevingsvisiebinnenstad met als centraal onderwerp de omgang met monumenten. Voor het opstellen van deze erfgoednota is gebruik gemaakt van de resultaten van deze trajecten. Daarnaast is een conceptversie van de nota besproken met een aantal historische verenigingen en eigenaren van erfgoed. Voor de uitwerking van regels en concrete producten die in de nota worden aangekondigd, is participatie van inwoners een belangrijke procesvereiste (zie onder andere beslispunt h). In deze hoogdynamische tijd hechten we waarde aan interactieve beleidsvorming. Daarom zullen we na het verschijnen van deze nota ook regelmatig en proactief met de samenleving in gesprek gaan om het maatschappelijk gedragen erfgoedbeleid te formuleren, waarmee recht wordt gedaan aan de actuele vraagstukken voor de stad.
Bijlagen Bijlagen besluitvorming: - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota Bijlagen informatief: -
7
1 Erfgoednota ‘Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden’.pdf
Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden Erfgoednota
Utrecht.nl
Colofon Tekst en afbeeldingen tenzij anders vermeld Gemeente Utrecht, afdeling Erfgoed Opdrachtgever Anke Klein Jurrien Brombacher (ambtelijk) Grafische realisatie OntwerpStudioRuimte Versiedatum oktober 2021 Bestuurlijke besluitvorming PM
3 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Voorwoord De geschiedenis van onze stad is op veel plekken in Utrecht zichtbaar en tastbaar. Wie wandelt, fietst of rijdt door de stad ziet de veelheid en verscheidenheid aan monumenten, historische parken, werven, lanen en grachten. Een deel van onze geschiedenis is echter verborgen, en komt met regelmaat (gelukkig!) aan het licht, namelijk onze archeologie.
Foto: Anke Klein, Wethouder Erfgoed (foto: Robert Oosterbroek)
Veel bewoners en bezoekers koesteren de stad vanwege die geschiedenis. Die geschiedenis bepaalt de eigenheid en de identiteit en geeft richting aan de dynamische ontwikkeling die onze stad kenmerkt. Hoe zorgen we ervoor dat deze geschiedenis, ons erfgoed, behouden en inpasbaar blijft in de toekomst. Hoe zorgen we ervoor dat het op een moderne manier een plek krijgt in de levens van mensen? Met trots presenteer ik u onze nieuwe erfgoednota, waarin we beschrijven hoe we met ons erfgoed in de stad omgaan. Er zijn talloze voorbeelden in de stad waar eigenaren laten zien hoe behoud door ontwikkeling mogelijk is. Kijk hoe de voormalige Westerkerk is omgetoverd in het Bunk Hotel. Hoe de Hamtoren, Villa Jongerius en het Polmanshuis zijn gerestaureerd en verduurzaamd. Denk ook aan het teruggeven van de stadsbuitengracht aan de inwoners. En de ontwikkeling van de Maliebaan, waar mobiliteits ontwikkelingen hand in hand gaan met het terugbrengen van historische aspecten. Er komen ook steeds weer prachtige nieuwe gebouwen bij, zoals op het Utrecht Science Park. En dan hebben we er dit jaar ook nog twee nieuwe werelderfgoederen bij gekregen: de Nedergermaanse Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
De stad is van ons allemaal dus ook erfgoed is van ons allemaal. We willen de ontwikkeling van deze stad en behoud van de prachtige historische omgeving samen met de inwoners verder vormgeven. In deze erfgoednota schetsen we het perspectief voor ons erfgoed en hoe wij daarmee om willen gaan, nu en in de toekomst. Anke Klein, Wethouder Erfgoed
4 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Inhoud 1. Inleiding
- Gezond stedelijk leven voor iedereen - Een nieuwe nota, waarom nu? - Wat is erfgoed? - Met de samenleving - Leeswijzer
6 6 6 7 9 9
2. Intermezzo - Wat maakt het Utrechts erfgoed zo bijzonder? 10 3. Uitdagingen en ambities
19
4. Strategieën
25
- Inleiding - Werelderfgoed - Wetgeving - De compacte stad - De verbonden stad - De groene stad en de toekomstbestendige stad - De Inclusieve stad en de vertraagde stad - Uitdaging: Uitzonderlijk Utrechts erfgoed beter positioneren - Inleiding - Strategie 1 - Kennis van het erfgoed op orde - Strategie 2 - Erfgoed biedt een fundament voor de ruimtelijke ontwikkelingen in de stad - Strategie 3 - Erfgoed koesteren en benutten bij de klimaatuitdagingen van de stad - Strategie 4 - Erfgoed toegankelijk en beleefbaar maken
19 19 19 19 20 21 23 24 25 25
32 36 42
5. Financiën
46
6. Bronnen
47
5 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
De Groenedijk in Leidsche Rijn op een mooie zondagmiddag. Wijkbewoners en passanten wandelen, fietsen, skaten of rennen langs deze van oorsprong middeleeuwse weg. Het is een aantrekkelijke plek in de grootste nieuwbouwwijk van Nederland: een karakteristiek oud dijkje met knotwilgen en boerderijen. Leidsche Rijn is dan wel nieuw, de wijk is gebouwd op oude grond – en dat voel je op de Groenedijk. De Groenedijk is een van de vele iconen die Utrecht herkenbaar maakt. Het zijn dit soort structuren, plekken en gebouwen waaraan de stad haar eigenheid ontleent. Dit is erfgoed dat mensen verbindt: met het verleden, met elkaar en met de stad.
6 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
1. Inleiding De Utrechter is trots op de geschiedenis van de stad en gehecht aan de plekken waar sporen uit verschillende tijden nog tastbaar zijn. Deze geven de stad karakter en vormen vertrouwde bakens. Nog steeds kun je zien hoe Utrecht ooit is opgebouwd langs kanalen, grachten en verbindingswegen. En nog altijd herinneren de vele monumenten zoals de Dom en de waterlinie met de forten aan vervlogen tijden. Hoe de stad zich ook ontwikkelt, ons cultureel erfgoed zal daar onderdeel van blijven. Niet alleen de Utrechter omarmt deze rijke historie: de Romeinse Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie zijn in 2021 aangewezen als UNESCO-werelderfgoed. Het Rietveld-Schröderhuis is dat al sinds het jaar 2000. Gezond stedelijk leven voor iedereen
Foto: Tour de France peloton onder de Dom
Omdat steeds meer mensen en organisaties hier willen wonen of werken groeit onze stad. Utrecht is een aantrekkelijke, centraal gelegen stad met veel groen, natuur en goede voorzieningen. We zetten in op een gezonde stedelijke leefomgeving voor iedereen, met behoud van de karakteristieke Utrechtse kwaliteit. We kiezen voor groen, landschap, erfgoed en water als structurerende elementen. Zij vormen het startpunt voor het nadenken over verstedelijking. En we bouwen aan een inclusieve stad, waar plek is voor iedereen en segregatie en sociale en ruimtelijke barrières worden voorkomen. Dat vraagt onder meer om gebouwde voorzieningen en de openbare ruimte die uitnodigt tot ontmoeting en verbinding. Erfgoed speelt daarbij een belangrijke rol. Niet alleen beheren we ons historische kapitaal zorgvuldig; Utrecht kiest ervoor om haar waardevolle historie in te zetten bij de verdere ontwikkeling van de stad. Hoe zorgen we bij de grote maatschappelijke vragen en de bijbehorende dynamische stedelijke ontwikkelingen dat het erfgoed herkenbaar, zichtbaar en beleefbaar blijft, zodat het zijn betekenis voor de stad behoudt voor de huidige en toekomstige generaties?
Een nieuwe nota, waarom nu?
De laatste Utrechtse erfgoednota Beheer van de chaos der eeuwen stamt uit 2004, in 2013 aangevuld met een Erfgoedagenda. Er is nadien in de wereld om ons heen nogal wat veranderd. Een nieuwe stedelijke boom, een landelijk klimaatakkoord, de aankondiging van de nieuwe Omgevingswet en de opgaven van de groeiende stad. En natuurlijk hebben we ook twee nieuwe werelderfgoederen: de Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Deze nieuwe Erfgoednota speelt daarop in en presenteert een aantal focuspunten waarop het beleid zich met name zal richten.
7 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto: Voormalige Cereol fabriek en omgeving
Erfgoed als basis voor gezonde verstedelijking In de ruimtelijke ontwikkeling van de stad neemt de geschiedenis van de stad een centrale plaats in. En dat is niet voor niets. De historische waarde maakt de stad aantrekkelijk, mooier en draagt bij aan een prettig en gezond woonklimaat. Mensen en bedrijven willen er graag wonen, werken of zich hier vestigen. De historische omgeving inspireert inventief hergebruik en gebiedsontwikkeling. En het vertegenwoordigt een substantiële economische waarde. Daarnaast heeft het erfgoed een belangrijke functie in de sociaal-maatschappelijke en culturele infrastructuur van de stad. Daarom willen we dat het Utrechts erfgoed blijft bijdragen aan de kwaliteit en de leefbaarheid van de stad.
Wat is erfgoed?
Met de Erfgoedwet uit 2016 is het onderscheid tussen onroerend, roerend en ‘immaterieel’ erfgoed verder op de achtergrond geraakt. Cultureel erfgoed definiëren we nu als het gehele samenspel van materiële en immateriële bronnen die in het verleden door mensen zijn gemaakt. In de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de nieuwe Omgevingswet speelt de verplichting om cultuurhistorische waarden mee te wegen een belangrijke rol. Als gemeente zien we deze als wezenlijk onderdeel voor integrale ontwikkeling. Dit doen we vanuit de overtuiging dat voortborduren op en aansluiten bij het bestaande bijdraagt aan de ruimtelijke kwaliteit van de stad. Het is belangrijk dat we rekenschap geven van het erfgoed dat er is, de betekenis voor de stad herkennen en er opnieuw waarde aan toevoegen. Dat is meer dan alleen behoud van grotere en kleinere monumenten; we benutten het erfgoed als basis voor onze verdere verstedelijking.
Daarbij is erfgoed geen statisch geheel. Het erfgoed is door de eeuwen heen steeds meeontwikkeld met de stad qua vorm en gebruik. Ook de huidige tijd vraagt om een eigentijdse benadering. De gebruikswaarde van een monument is een belangrijke basis voor (het draagvlak onder) de instandhouding van dit monument. Daarom is het belangrijk om te kijken naar de behoeften van deze tijd. Voor verduurzaming betekent dit het zoeken naar methodes die passen bij het historische karakter van onze stad.
8 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
RSU2040
55
DE K WALITEITEN VAN DE STAD UTRECHT
Rijke historie en erfgoed
Afbeelding: Historische highlights van Utrecht.
Tegelijk verschuift de waardering voor erfgoed voortdurend. Buurten en gebouwen die we enkele decennia geleden De Utrechter nog is trotsniet op de bijzonder historie en het cultureel erfgoed vanuit vonden, blijken met het verstrijken van waardevolle de tijd aan waardering tever schillende tijdsperioden. Dit maakt de stad winnen en zelfs als nieuw erfgoed beschouwd te worden. Daarom veelzijdig en geeft de stad identiteit. Met hebben we nu ook aandacht voor het erfgoed van na 1970 (dedaar periode nieuwe ontwikkelingen wil Utrecht Post’65), waarbij we bezien of gebouwen in aanmerking op voortbouwen. Denk aan komen de Dom envoor de met de forten. De Romeinse Limes een monumentale status. Tevens gaat waterlinie de aandacht uit naar en de Nieuwe Hollandse Waterlinie staan op de erkende kwaliteiten van meer recente gebouwen, maar ook van de nominatie om UNESCO-werelderfgoed jongere parken. te worden. Het Rietveld-Schröderhuis is dat al. Ook de oude stedelijke structuur met de de grachten de stedelijke assen, de Verder krijgen individuele objecten (de kanalen, punten op de en kaart) historische vele monumenten in de stad en het industrieel betekenis door het ensemble waar ze in staan of de structuur waarvan erfgoed herinneren de Utrechters aan het rijke ze onderdeel zijn (de lijnen of vlakken op de kaart). De forten aan verleden van hun stad.
de oostzijde van Utrecht ontlenen hun historische betekenis bijvoorbeeld aan hun oorsprong als militaire werken in de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Bepalend voor de identiteit en de herkenbaarheid van onze stad zijn dus niet uitsluitend de individuele gebouwen en objecten, maar vooral ook de historische structuren. Daarbij gaat het met name om de groenblauwe dooradering van de stad in de vorm van onze waterlopen en parken. En om de historische stedelijke assen zoals de Biltstraat, Koningsweg en Amsterdamse Straatweg. Maar ook de groene ‘contramal’ van de stad zoals Amelisweerd/Rhijnauwen en Noorderpark en het daaraan verbonden stedelijk historische weefsel is bepalend voor de identiteit en herkenbaarheid van Utrecht. Door de jaren heen is de bebouwde omgeving van Utrecht sterk veranderd met deze ruimtelijke structuren als drager. Dit is ook het vertrekpunt voor de ontwikkeling in de toekomst: de ruimtelijke structuur is de drager van ruimtelijke ontwikkelingen en nieuwe ontwikkelingen moeten bijdragen aan de versterking van deze karakteristieke ruimtelijke structuren.
De Domtoren
Watertoren
Historische waterloop
Beschermd stadsgezicht
Industrieel erfgoed
Fort Nieuwe Hollandse Waterlinie
Romeinse Limes
Rietveld-Schröderhuis
Landgoed
Hofsteden
Kasteel
Historisch stadspark
Historische assen
Historische boerderij
Waterlinie werelderfgoed
Molen
9 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Met de samenleving
Participatie van inwoners bij hun leefomgeving - en dus bij het erfgoed - wordt ook in de Omgevingswet onderstreept. Samen stad maken betekent ook samen zorgen voor het Utrechts erfgoed. In het actieprogramma “Samen stad maken” beschrijven we hoe we participatie willen organiseren en hoe we samenwerking tussen inwoners en organisaties en de gemeente willen bevorderen. De Omgevingswet waarborgt de participatie van inwoners bij hun leefomgeving. In het Europese Verdrag van Faro (2005) wordt de sociale waarde van erfgoed en het belang van participatie van de samenleving benadrukt. Erfgoed wordt daarbij gezien als middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken .
Foto: Vrijwilligers Archeohotspot
De komende jaren willen we de actieve betrokkenheid van inwoners en organisaties bij de wijze waarop we als gemeente omgaan met erfgoed verder versterken. We doen aan participatieve beleidsvorming, bieden ruimte aan burgerinitiatief, organiseren inspraak bij inventarisatie en waarderingsprojecten en stimuleren activiteiten die inwoners bij het erfgoed betrekken.
Leeswijzer
De Erfgoednota beschrijft voor de komende tien jaar de bijdrage van het erfgoed aan de ambities voor de stad. Deze ambities sluiten aan bij Gezond Stedelijk Leven voor Iedereen en de Ruimtelijke Strategie Utrecht. Vervolgens wordt in de strategieën op hoofdlijnen uitgewerkt hoe de gemeente samen met partners aan deze uitdagingen en ambities werkt. Deze strategieën sluiten aan op andere lopende opgaven en programmeringen, waarin een belangrijk deel van de ambities al is meegenomen. Daarmee brengen we dus vooral focus aan in de huidige programmering en vullen de gaten op die er zijn als gevolg van de ontwikkelingen. De laatste paragraaf beschrijft op welke manier de inzet van de gemeente wordt gefinancierd.
10 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
2. Intermezzo - Wat maakt het Utrechts erfgoed zo bijzonder? Het Utrechts erfgoed is gevarieerd en heeft nationale en internationale betekenis. Tweeduizend jaar geschiedenis is terug te vinden in onze stad.
Foto links: Opgraving Prinses Maxima Centrum
Foto rechts: Opgraving van het Romeinse schip De Meern 1
•
Een vroege ontginnings- en bewoningsgeschiedenis. De hooggelegen stroomgordels en dekzandruggen fungeerden als magneten voor de prehistorische bewoning tussen 10.000 v. Chr. en tot het begin van de jaartelling. Bijzonder is de landschappelijke ligging van deze voorraad archeologie: op de overgang van dekzand naar rivierdelta en op een splitsing van rivieren.
•
Garnizoensstad aan de Romeinse rijksgrens (de Limes). Utrecht omvat een 15 km lang segment uit deze grens, compleet met bijbehorende infrastructuur van schepen, wegen, wachttorens en forten. De archeologische sporen uit deze tijd zijn hier door onder andere de hoge grondwaterstand relatief beter bewaard dan elders. De Neder-Germaanse Limes is in 2021 aangewezen als UNESCO werelderfgoed.
11 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto links: Opgraving Oudwijkerdwarsstraat
Foto rechts: De Geertekerk is één van de vroegmiddeleeuwse kerken
•
• •
Een van de kernregio’s van vroegmiddeleeuws Nederland. Het oude Romeinse fort op het Domplein ontwikkelde zich van speelbal van Friezen en Franken (6e tot 8e eeuw n.Chr.) tot kerkelijke centrum van de Karolingische en Ottoonse tijd (8e tot 11e eeuw n.Chr.). De laatste jaren wordt het door nieuwe archeologische ontdekkingen steeds duidelijker dat ook de stroomruggen buiten het Romeinse fort intensief waren bewoond. Met afstand de belangrijkste middeleeuwse stad van ons land, met een dominant bisschoppelijk kerkelijk en bestuurlijk centrum en een strategische handelspositie. Een van de best bewaarde middeleeuwse binnensteden van Nederland met grachten, werfkelders en stadskastelen. Deze vormen een voor Nederland uniek ensemble en het middeleeuwse equivalent van Rotterdam: kilometers havengebied en handelskade ineen.
• • • • •
Uitzonderlijke verzameling relatief vroege middeleeuwse kerken: Pieterskerk, Janskerk, Nicolaikerk, Buurkerk en Geertekerk Hét Nederlandse hoogtepunt van de gotiek met de Utrechtse Domkerk en Domtoren. De kerktorens bepalen nog steeds een groot deel van het stadsbeeld. Een bijzondere ruimtelijke structuur van de binnenstad, o.a. gevormd door een groot aantal geestelijke instellingen en begraafplaatsen. Opmerkelijk aantal kastelen, kloosters, buitenplaatsen en lusthoven in het buitengebied en veel restanten van buitenplaatsen binnen de stad. De Nieuwe Hollandse Waterlinie vormt een historisch verdedigingssysteem van internationale kwaliteit en is in 2021 aangewezen als UNESCO werelderfgoed.
12 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Abeelding: Utrecht kerkenstad ca 1604
13 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto’s: Kasteel de Haar
Foto rechts: Plafond Ridderzaal Kasteel de Haar
•
•
•
Het grootste kasteel met het grootste landschappelijke park in Engelse landschapsstijl in Nederland: Kasteel De Haar met het Zuiderpark. Samen met het (verplaatste) dorp Haarzuilens een unieke schepping van Pierre Cuypers en Henri Copijn. Kenmerkende spoorstad, met bijbehorende monumenten zoals het Maliebaanstation (Spoorwegmuseum) en de drie hoofdgebouwen in het Moreelsepark, waaronder het grootste bakstenen gebouw van Nederland (De Inktpot). Prachtig industrieel erfgoed, bijvoorbeeld in het Werkspoorgebied en langs het Merwedekanaal (o.a. Villa Jongerius).
14 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto: Kantoorgebouw bij Villa Jongerius
15 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto links: De Lessepsbuurt, bijzonder voorbeeld van sociale woningbouw
Foto rechts: Schoolgebouw Johan de Wittschool (foto: Frans Hanswijk)
• •
Rijke verzameling bijzondere sociale woningbouw uit de 20e eeuw: de De Lessepsbuurt, Elinkwijk, Jan van Scorelstraat, de naoorlogse woningbouw van Rietveld in Hoograven. Een serie bijzondere schoolgebouwen uit de 19e en 20e eeuw, zowel bijzonder vanwege de architectuur als vanwege de vernieuwende onderwijsconcepten.
16 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto: Jongste bouwkunst, het Educatorium van architect Rem Koolhaas (foto: HUA)
•
•
• •
Groen erfgoed van nationaal niveau, zoals de Maliebaan, het Zocherpark, het Wilhelminapark, Park Oog in Al, het Julianapark en de buitenplaatsen Amelisweerd en Rhijnauwen. Ook heeft Utrecht - opvallend veel 20e -eeuws groen met Park Transwijk als wederopbouwpark van nationaal belang. Naoorlogse wijken van hoge kwaliteit met een kenmerkende stedenbouwkundige opzet, bijzondere groenaanleg en beroemde architectuur. De wijk Halve Maan is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed opgenomen in de Top 30 – wederopbouwwijk. Een rijke geschiedenis van stadsvernieuwing (na 1965) met vergaande invloed van bewoners voor behoud van toen nog niet erkend erfgoed, zoals het Veeartsenijterrein. Uitzonderlijke jonge bouwkunst, zoals het unieke Mart van Schijndelhuis, de woningbouw bij de Mariaplaats, de uitbreiding van het Universiteitsmuseum en de spectaculaire gebouwen op het Utrecht Science Park.
17 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Utrechts UNESCO werelderfgoed
Foto links: Castellum Hoge Woerd
Foto rechts: De Nieuwe Hollandse Waterlinie
18 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
Foto links: Rietveld-Schröderhuis (foto: Centraal Museum, Utrecht/ Stijn Poelstra)
Foto rechts: 9 e -eeuwse Utrecht Psalter
19 - Utrechts erfgoed verbindt mensen en tijden - Erfgoednota
3. Uitdagingen en ambities Inleiding
Naast goed beheer van het bestaande erfgoed, zien we de komende jaren een aantal uitdagingen op ons afkomen die extra aandacht vragen. De (binnenstedelijke) verdichting en de klimaatopgave heeft impact op de bestaande stad en daarmee op het erfgoed. Tegelijk bieden deze ontwikkelingen kansen voor het erfgoed om nog meer bij te dragen aan gezond stedelijk leven voor iedereen. De gemeente kiest voor groen, landschap, erfgoed en water als structurerende elementen en werkt aan een klimaatbestendige stad.