1. Stedenbouwkundig Plan Merwede (oktober 2021).pdf

Berging binnen de bouwblokken kan met een retentie- of polderdak (niet als verplichting, niet noodzakelijkerwijs gekoppeld aan groendaken en desgewenst in combinatie met zonnepanelen). Dat is een combinatie van een waterbergend dak met een daktuin, met een royale aanplant. De daken fungeren ook als leefgebied voor inheemse planten en dieren. Vooral schaduw van bomen tegen gevels, (daarna) groene gevels en (weer daarna) groene daken zijn belangrijke instrumenten tegen hittestress. De rijke beplanting biedt niet alleen schaduw maar zorgt ook voor verdampingskoeling. Daarnaast heeft een groene plantenrijke omgeving een belangrijk psychologisch effect. Bewoners en bezoekers beleven het thermisch comfort als aangenamer en vinden de hitte draaglijker.

Biodiversiteit

Groendaken

Verkoelen

Wateropvang

Zo groen mogelijk

Schematische weergave klimaatbestendige wijk

|

49

3.4 Gezond stedelijk leven Behalve dat groen in Merwede een rol speelt bij klimaatadaptatie en bijdraagt aan de groene netwerken en biodiversiteit in de stad, draagt het ook bij aan de gezondheid van mensen in het gebied. Er bestaat een duidelijke relatie tussen groen en gezondheid: • • •

rechtstreeks door een positief effect op de fysieke leefomgeving oftewel milieukwaliteit, waaronder geluiddemping, minder fijnstof, minder hittestress en betere waterhuishouding. indirect doordat groen gezond gedrag bevordert, niet alleen fysiek (lopen en fietsen, sporten en spelen), maar ook sociaal (ontmoeten). een hogere beleving van de omgeving, wat bijdraagt aan het welbevinden en geluk van bewoners. Het geeft ruimte voor ontspanning, ontplooiing, gevoel van sociale cohesie en van veiligheid.

Onderzoek in binnen- en buitenland laat steeds weer zien dat bewoners van stenige wijken een slechtere gezondheid en lagere levensverwachting hebben dan bewoners van groene wijken. Vandaar dat groen in de wijk ook wel ‘vitamine G’ wordt genoemd. Kinderen, ouderen en mensen uit lagere sociaaleconomische klassen hebben het meeste baat bij groen in de wijk. Gezondheid gaat echter niet alleen maar over groen. Het begint met de juiste gezondsheidbeschermende maatregelen. In dit Stedenbouwkundig Plan is dan ook optimaal rekening gehouden met geluidhinder, windhinder, fijnstof, veiligheid en bezonning. Ook bij de nadere uitwerking van de plannen zullen deze factoren hoog op de agenda staan. Het fysiek welbevinden wordt positief beïnvloed door onder meer bewegen, sporten en ontspannen maar ook door passende zorg en goede voeding. Zo komen er sport- en zorgvoorzieningen, loopen fietsroutes en een doelgerichte invulling van openbaar gebied en plinten. Daarnaast wordt het aantrekkelijk gemaakt om buiten te bewegen door de groene, natuurrijke afwisslende omgeving. Kinderen kunnen op ontdekkingstocht in de natuurplekken in de parken en in de ecologische verbindingszone. Het mentaal welbevinden wordt een belangrijk onderwerp voor het Merwede lab. In dit lab worden inzichten ontwikkeld met experts en professionals uit de stad, de praktijk, het beleid en de wetenschap.

In het Merwede lab worden in ieder geval de volgende zaken onderzocht en geborgd: • • •

• •

aandacht voor scholing, persoonlijke ontwikkeling en welbevinden in de programmering. ontwerpen op mogelijkheden tot ontmoetingen van allerlei soort, omvang en vrijblijvendheid, ruimte voor levendigheid en voor delen maar ook ruimte voor rust en terugtrekken (stilteplekken). codesign van publieke en collectieve ruimten op aspecten die van belang zijn voor het mentale welbevinden, zoals veiligheid, identiteit, natuur, speelplekken en ontmoetingsplekken. Onderdeel hiervan is het onontworpen en oningevuld laten van delen van het plan, zodat de gemeenschap die zelf vorm kan geven. eigenaarschap in het gebied organiseren middels een blijvende gebiedsorganisatie, een ‘gebiedsportier’ of een ‘burgemeester’ van Merwede. aanhaken bij stadsbrede kennisontwikkeling en eventueel monitoring van de gezondheid middels de bekende Leefbaarheidsmonitor.

Milieukwaliteit

Welbevinden en geluk

Schematische weergave gezond stedelijk leven

50

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Bevorderen gezond gedrag

3.5 Stevige sociaaleconomische structuren Merwede staat voor gezond stedelijk leven en sociale en economische factoren spelen hierbij een grote rol. De transitie naar een duurzame en circulaire samenleving kan alleen plaatsvinden als iedereen meedoet. De gebouwde omgeving kan hier handvatten voor bieden in de programmering van soorten detailhandel, horeca en bedrijvigheid die bijvoorbeeld nieuwe circulaire oplossingen bieden en toepassen, maar ook door aantrekkelijke placemaking en programmering van de openbare ruimte waar een stimulans voor een duurzamere levensstijl van uitgaat. Daarnaast kunnen collectieve voorzieningen en slimme ontwerpen die ontmoetingen faciliteren de sociale structuren in de wijk ondersteunen. Want uiteindelijk zijn het de mensen die Merwede maken. Hun trots op en zorg voor de wijk zullen de wijk tot een succesvolle leefomgeving maken. Goede mogelijkheden tot ontwikkeling, leren, werken en je eigen leven vormgeven zijn belangrijk voor gezonde mensen. Met momenteel zo’n 450 bedrijven in het gebied en met verschillende scholen en onderwijsinstellingen en plintruimte voor voorzieningen, ligt er een mooie basis in de wijk.

Het opbouwen van goede sociale structuren begint met goed luisteren naar wat leeft in de wijk, ruimte bieden voor bottom-upinitiatieven, maar ook het betrekken van expertise en leiderschap uit het sociale kennis- en academisch veld zijn belangrijk voor Merwede. Samenwerking met bijvoorbeeld de Hogeschool Utrecht, Universiteit Utrecht en de EBU (Economic Board Utrecht) brengt de nieuwste inzichten en kennisontwikkeling op sociaaleconomisch vlak de wijk in. Middels monitoring kunnen we onze sociale en economische doelen meten en resultaten aantoonbaar maken. Om sociale processen en de sociaaleconomische structuur van Merwede te versterken geldt een aantal algemene voorwaarden voor de ruimtelijke inrichting van gebieden, waarmee in het stedenbouwkundig plan rekening is gehouden.

•

Identiteit. Zichtbaarheid en uitstraling krijgen onder meer vorm met beeldbepalende gebouwen die een belangrijke identificatiefunctie hebben en in sterke mate het beeld van de wijk bepalen. In Merwede wordt identiteit met name bepaald door de groene openbare ruimte en de binnenen daktuinen en bijzondere bestaande gebouwen.

•

Betrokkenheid. Dat veronderstelt een positieve relatie tussen de mens en zijn leefomgeving. Vanuit een betrokkenheid met de plek en de activiteiten op en rondom die plek wordt mentaal of moreel eigenaarschap gevormd.

•

Flexibiliteit. Flexibiliteit van de gebouwde omgeving zorgt dat de leefomgeving fysiek (openbare ruimte én gebouwen) en sociaal kan blijven meebewegen met ontwikkelingen in de samenleving.

•

Bereikbaarheid. Functies moeten op slimme plekken in het stedelijk netwerk liggen en zich openen naar de publieke ruimte. Ze moeten toegankelijk zijn, een duidelijke identiteit hebben en uitnodigen tot interactie.

•

Functiemenging. Dit bevordert diversiteit en aantrekkelijkheid van buurten. In Merwede is het programma gericht op een zeer brede doelgroep. Bovendien liggen alle noodzakelijke voorzieningen in het gebied.

•

Gezondheid. Merwede biedt een gezonde leefomgeving met zo min mogelijk geluidsoverlast en vervuilde lucht, met veel groen en een omgeving die uitnodigt tot activiteit. Daarbij gaat het niet alleen om bewegen (lopen en fietsen, sporten en spelen), maar ook om sociaal contact (ontmoeten) en ontspanning (beleving).

•

Aantrekkelijkheid. De openbare ruimte is schoon en heel, met mooie, duurzame materialen en kleuren, voldoende groen, met een menselijke maat en prettige verlichting. Dat is mede de reden voor het inzetten op een royale aanplant van groen, zowel in de openbare ruimte van Merwede als in de binnentuinen en op een deel van de daken, met een natuurlijke uitstraling en met veel eetbare planten en bomen. Inheemse soorten leveren een bijdrage aan de natuur in dit dichtbevolkte gebied.

•

Veiligheid. Veiligheid is essentieel voor de leefbaarheid van een gebied. Afwezigheid van criminaliteit is daarbij belangrijk net als het gevoel van sociale veiligheid. Dat gaat veel verder dan een politiekeurmerk en hangt nauw samen met betrokkenheid van bewoners, met mentaal en moreel eigenaarschap en met de sociale processen in de wijk. Uiteraard draagt de afwezigheid van de auto bij aan de veiligheid van de wijk en biedt het een openbare ruimte waarin kinderen veilig kunnen spelen.

|

51

3.6 Bijna energieneutrale wijk Merwede wordt een bijna energieneutrale wijk. Dit begint bij het gebruik. Merwede heeft forse ambities op het gebied van de isolatiewaarden, waardoor de warmtebehoefte voor verwarming minimaal zal zijn. Hierbij hebben we ook aandacht voor de uitstraling van de gebouwen, bijvoorbeeld in de hoeveelheid glasoppervlak. In Merwede is elke vierkante meter van de bodem en de daken in gebruik. De bodem wordt volledig benut voor de duurzame energievoorziening en voor de daken geldt het principe ‘geen dak onbenut’. Dit betekent dat op gebiedsniveau de daken voor de helft voor groen (t.b.v. klimaatbestendigheid, gezondheid, hittestress en biodiversiteit) en voor de andere helft voor zonnepanelen (ten behoeve van duurzame energieopwekking) worden gebruikt. Merwede wordt aardgasvrij. Verwarming en koeling komen uit bodemenergie en de benodigde elektriciteit wordt zoveel mogelijk in het gebied zelf opgewekt. Maximaal gebruik van bodemenergie Voor verwarming en koeling van de gebouwen maken we gebruik van bodemenergie. Elke kubieke meter grond onder Merwede wordt optimaal benut voor uitwisseling van warmte en koude, om zoveel mogelijk aan de energievraag te voldoen. Echter, de beschikbare bodemcapaciteit is beperkt doordat alleen gebruik mag worden gemaakt van het eerste watervoerende pakket.

De energieopgave voor het gebied als geheel kan daardoor alleen worden gerealiseerd als er één gezamenlijk systeem van bronnen en leidingen voor warmte-koudeopslag (WKO) komt. Rekening houdend met de fasering kan dit systeem modulair worden opgebouwd. Met 6.000 woningen en circa 100.000 vierkante meter voorzieningen is dit systeem het grootste in zijn soort in Nederland en voor Merwede het meest duurzame en optimale gebruik van energie voor warmte en koude. Duurzame inzet Merwedekanaal Merwede bestaat voornamelijk uit woningbouw. Dat betekent dat uit de bodem veel meer warmte voor verwarming wordt betrokken dan koude voor koeling. Dit warmtetekort zal worden aangevuld met duurzame warmte die in voldoende mate aanwezig is in het oppervlaktewater van het Merwedekanaal. Bijkomend voordeel is dat hierdoor het Merwedewater in de zomer afkoelt, wat gunstig is voor het microklimaat en de watercondities in het gebied en de omgeving. Met de inzet van het Merwedekanaal is dit het eerste grote project in de regio dat gebruikmaakt van oppervlaktewater als duurzame warmtebron en daarmee een voorbeeld voor vergelijkbare opgaven. In combinatie met warmtewisselaars en warmtepompen in gebouwen heeft Merwede zo een eigen ‘wijkwarmtenet’ dat veel duurzamer is dan de stadswarmte van Utrecht.

Groene stroom Behalve aardgasvrij wordt in Merwede zoveel mogelijk in het gebied zelf duurzame energie opgewekt met zonnepanelen op de daken. Daarbij wordt rekening gehouden met beperkingen zoals installaties op de daken en schaduwwerking van hoogbouw. Bovendien krijgt de helft van het dakoppervlak een groene inrichting. Alles bij elkaar komt circa 3 hectare zonnepanelen op de daken te liggen. Daarmee kan voor maar liefst 75 procent in de energiebehoefte voor gebouwen worden voorzien. Met de collectieve WKO en de warmtepompen komt, voor zover de capaciteit van de bodem dat toe laat, alle warmte en koude voor de wijk Merwede uit de grond en het Merwedekanaal. Op basis van onderzoek wordt verwacht dat de bodemcapaciteit hiervoor voldoende is doordat gebruik wordt gemaakt van een collectieve, gebiedsgerichte WKO-installatie. Mocht dit niet het geval blijken, dan zal voor de pieken die zeer beperkt zullen zijn, gebruik worden gemaakt van andere duurzame bronnen. Met de opbrengst uit de geplande zonnepanelen in Merwede wordt een hoeveelheid stroom opgewekt die gelijk staat aan 80% van de elektrische energie die nodig is voor de warmte en bronpompen in Merwede. Exclusief tapwater wordt voldoende energie opgewekt om aan de gebouwgebonden energievraag voor verwarmen en koelen te kunnen voldoen.

52

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Duurzame wijk 1.

Nieuwbouw in de Merwedekanaalzone is aardgasvrij.

2.

Merwede gaat uit van meer beperking van energiebehoefte dan de huidige norm. Het streven is om bij vaststelling van een nieuwe norm beter te blijven presteren. Hiertoe wordt jaarlijks in het Merwede LAB gecontroleerd of de lat hoger kan worden gelegd.

3.

Alle nieuwbouw is geschikt voor een warmtevoorziening op lage temperatuur.

4.

In principe wordt alle nieuwbouw verwarmd middels een collectief open WKO-systeem.

5.

Gebouwgebonden energie wordt gemiddeld voor minimaal 75% duurzaam opgewekt in Merwede. Warmte en koeling worden volledig geleverd door het collectieve WKOsysteem. Het streven is 100% opwekking van gebouwgebonden energie in Merwede in de latere fases.

6.

Energiegebruik in de openbare ruimte wordt beperkt door toepassing van zuinige voorzieningen. Het streven is om het gebruik op termijn te compenseren door opwekking in Merwede.

7.

Voor nieuwe woningen en kantoren wordt een milieuprestatie van maximaal 0,7 per m² BVO (norm is nu 1,0 per m² BVO) volgens de Bepalingsmethode Milieuprestatie Gebouwen en GWW-werken voorgeschreven. Het streven is een milieuprestatie van 0,5. Momenteel is dat nog niet haalbaar. Daarnaast is het streven om bij een wijziging van de landelijke milieuprestatie naar rato beter te blijven presteren. Hiertoe wordt jaarlijks in het Merwede LAB gecontroleerd of de lat hoger kan worden gelegd.

8.

Nieuwbouw in Merwede scoort op het instrument GPR Gebouw 2019 een 8 of hoger. Indien dit bij uitzonderlijke gebouwen niet mogelijk is, dan is de GPR Gebouw 2019 per bouwblok of vergunningaanvraag 8 of hoger.

9.

De integrale duurzaamheid van het SP Merwede is aangetoond middels een GPR Stedenbouw berekening die een score van 7,75 laat zien. Dit is vergelijkbaar met BREEMNL Gebied Excellent.

|

53

CO2 balans Merwedekanaalzone Voor Merwede is Nul Op de Meter (NOM) niet mogelijk. De keuze voor stedelijke verdichting en het mobiliteitsconcept Merwede heeft wel een positief neveneffect op CO2-reductie in vergelijking tot de voorgaande uitbreiding van de stad. Het effect van het mobiliteitsconcept voor de Merwedekanaalzone op de CO2 balans van het gebied is onderzocht. Daarbij zijn de mobiliteitsgebonden CO2 emissies van Merwede vergeleken met die van een ‘traditionele’ nieuwbouwwijk. In beide gevallen is uitgegaan van 6.000 woningen. In Merwede geldt een parkeernorm van maximaal 0,3 per woning. Lopen, fietsen en het gebruik van openbaar vervoer is hier voor veel verplaatsingen een goed alternatief voor de auto en wordt gestimuleerd. Omdat de accu’s van de in Merwede beschikbare elektrische deelauto’s met duurzame elektriciteit worden geladen, voegt het gebruik van deze deelmobiliteit geen CO2 emissies toe. De bewoners in Merwede met een eigen auto (benzinemotor) leggen gemiddeld 10.000 km per jaar af. Dit betekent 3.300 gereden kilometers per huishouden per jaar (uitgaande van een parkeernorm van 0,3). Dit resulteert (inclusief de emissies door het openbaar vervoer) in 2.400 ton CO2 op jaarbasis. De referentiewijk heeft een parkeernorm van gemiddeld één auto per woning. Met deze 6.000 auto’s wordt per jaar per auto gemiddeld 10.000 km afgelegd.

Er van uitgaande dat dit auto’s met benzinemotor zijn resulteert dit in een uitstoot van circa 13.200 ton CO2 op jaarbasis. Het mobiliteitsconcept van Merwede resulteert daarmee in een reductie van circa 10.800 ton CO2 op jaarbasis in de mobiliteitsgebonden CO2 emissies ten opzichte van de referentiewijk. Met de huidige stand van techniek is het mogelijk om driekwart van de gebouwgebonden energievraag duurzaam in Merwede zelf op te wekken. Het via het stroomnet betrekken van de resterende gebouwgebonden energievraag resulteert in een uitstoot van circa 2.300 ton CO2 per jaar, op basis van de huidige elektriciteitsmix. Met de circa 4.300 ton CO2 per jaar door de gebruiksgebonden energievraag is dit circa 6.600 ton CO2 op jaarbasis. Ter vergelijking: in een Nul op de Meter (NOM) gebied kan het gebouw- en gebruiksgebonden energiegebruik duurzaam opgewekt en draagt derhalve niet bij aan de CO2 emissies. Al met al scoort Merwede op mobiliteit een stuk beter dan een nieuwbouwwijk zoals bijvoorbeeld Leidsche Rijn. Merwede is wat dat betreft weer een stap in de goede richting. In het Merwedelab onderzoeken we of de CO2 prestaties van de gebouwde omgeving in Merwede nog verder kunnen worden verbeterd.

Reductie van het CO2 Het duurzame mobiliteitsconcept van Merwede resulteert in een reductie van circa 10.800 ton CO2 op jaarbasis in de mobiliteitsgebonden CO2-emissies ten opzichte van de NOM referentiewijk. Ook rekening houdend met de 6.600 ton CO2 door de gebouw- en gebruiksgebonden energievraag resulteert dit voor Merwede op jaarbasis in lagere bijdrage aan CO2 emissies dan de NOM referentiewijk.

54

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

3.7 Circulaire proeftuin Voor de gemeente Utrecht en voor de ontwikkelende partijen is circulair bouwen de norm in Merwede. Immers, alleen door de ecologische footprint van de ontwikkeling te beperken is bij de geplande hoge bouwdichtheid een duurzame en gezonde stadswijk te realiseren. Zo worden bestaande gebouwen niet zomaar gesloopt, sommige gebouwen worden ingepast en bij wel te slopen gebouwen krijgen materialen zoveel mogelijk een tweede leven. En dat betekent ook dat hiermee al bij het ontwerpen en bouwen rekening wordt gehouden, dat gebouwen later weer uit elkaar te halen zijn en de materialen te hergebruiken. Dit doen we door te ontwerpen volgens het 6S model van Stuart Brand (1994). Hij maakt onderscheid naar zes lagen met verschillende levensduur waaruit een gebouw bestaat: ondergrond, constructie, gevel, installaties, afbouw en meubilair. Vooral bij de delen met een hoge omloopsnelheid, zoals keukens en badkamers, valt veel te winnen als deze eenvoudig gedemonteerd en eindeloos gerecycled zouden kunnen worden. Het inregelen van circulaire stromen en materialen in het openbaar gebied is onderdeel van deze aanpak. Wat circulaire gebiedsontwikkeling precies betekent voor de praktijk is nog nauwelijks bekend. De transitie naar een circulaire economie staat nog in de kinderschoenen.

Tegelijkertijd heeft Merwede een maat en schaal die van grote betekenis kan zijn in die transitie naar een circulaire bouweconomie. Daarom willen we met alle bij Merwede betrokken partijen met en van elkaar leren en kennis en ervaring met elkaar delen. Kortom, leren door te doen. De transitie naar een circulaire gebiedsontwikkeling betekent voor Merwede dus niet alleen prestatieafspraken maken, maar vooral ook partijen inspireren en de laatste inzichten, kennis en ervaring op het gebied van sloop, ontwerp en bouw met elkaar delen, gebruikmaken van subsidies en incentives organiseren voor innovaties en experimenten. Daarbij kan een expo of iconisch gebouw inspiratie bieden voor transitie naar een duurzamere leefstijl. Doel is in ieder geval om gezamenlijk de lat steeds hoger te leggen. Periodiek worden de normen herijkt en bijgesteld op basis van de laatste inzichten. De uitgangspunten daarvoor zijn: • • • •

de waarde en vooral de milieu-impact van grondstoffen en materialen staan centraal. voor gradaties van circulariteit wordt gebruikgemaakt van een aantal vuistregels. alle toegepaste materialen worden in kaart gebracht in een materialenpaspoort tijdens de ontwikkeling en bouw leggen partijen middels de MPG- en GPR-scores verantwoording af over het (her)gebruik van grondstoffen en materialen.

Om de lat steeds hoger te leggen, kiezen we een startpunt dat veel verder gaat dan de milieuprestatie van gebouwen (MPG) die het Bouwbesluit thans voorschrijft. Gestreefd wordt naar een MPG van 0,7 in plaats van 1,0. Voor grondgebonden woningen is dat naar de stand der techniek heel goed te doen; voor hoogbouw is dit echter nog een hele uitdaging – maar een uitdaging die we graag aangaan. Rekening houdend met de verschillende mate waarin te onderscheiden bouwdelen bijdragen aan de MPG en het verschil in omloopsnelheid van materialen voor deze bouwdelen, willen we de MPG steeds verder minimaliseren en vooral slimme strategieën ontwikkelen die de verschillende lagen in het 6S-model meer circulair maken. Om de toegepaste materialen te kunnen traceren en op termijn her te gebruiken, wordt voor alle gebouwen een materialenpaspoort geïntroduceerd. Ook leggen partijen verantwoording af over het gebruik van grondstoffen en de hergebruiksmogelijkheden van materialen met MPG- en GPRscores bij vergunningaanvraag en met een materialenpaspoort bij oplevering. Deze gegevens worden vastgelegd in een database, waardoor het ook mogelijk is vraag en aanbod bij elkaar te brengen – niet alleen binnen het gebied, maar ook daarbuiten.

|

55

Verdieping thema circulariteit en energieopwekking Merwede wil de lat voor circulair bouwen zo hoog mogelijk leggen en zal daarom in het Merwede LAB zoveel mogelijk kennis opdoen en experimenteren en testen. De opgedane kennis en ervaring worden gedeeld, niet alleen met elkaar, maar ook publiek toegankelijk zijn. Elk jaar wordt in het Merwede LAB een seminar met een innovatieparade gehouden en worden de meest impactvolle toepassingen voor Merwede verder verkend en experimenteel toegepast. Door de schaal van Merwede en de vele betrokken partijen die werken met deze verhoogde lat, kan Merwede tevens de transitie naar een circulaire bouweconomie en energieopwekking aanjagen. Ook door toepassing van materialenpaspoorten op de schaal van Merwede kunnen we die transitie een impuls geven. Als we alle nieuwe gebouwen met een materialenpaspoort registreren, ontstaat de basis voor hergebruik van alle materialen die worden toegepast. Uitgangspunt is de huidige markt op basis waarvan de lat steeds hoger wordt gelegd, om zo snel als haalbaar verbeteringen toe te passen. Startpunt is een aantal basisafspraken (spelregels) voor circulariteit in Merwede. Daarbij is de milieuprestatie van gebouwen (MPG) voorlopig de belangrijkste indicator voor de milieu-impact (footprint) van gebouwen. De basisafspraak is een MPG die veel lager ligt dan het Bouwbesluit nu voorschrijft.

Uitgangspunt is een MPG van kleiner of gelijk aan 0,7. Als vuistregel geldt: hoe lager de MPG, hoe meer er sprake is van circulariteit. Verder wordt uitgegaan van een circulair sloopplan voor bestaande gebouwen en een materialenpaspoort voor alle nieuw te bouwen gebouwen. De daken zijn nodig voor energieopwekking en klimaatbestendigheid (biodiversiteit en voorkomen van hittestress). Bovendien zijn de lage daken belangrijk uitzicht voor bewoners en bieden ze kans op goede leefruimte. De basisafspraak voor energieopwekking is dat 75% (Beng-3) van de gebouwgebonden energie lokaal wordt opgewekt, wat ongeveer gelijk is aan de stroom die nodig is voor de gebouwgebonden warmte- en koudevraag. Onderzoek toont aan dat dit mogelijk is bij inzet van de helft van het bruikbare dakoppervlak. De andere helft van het bruikbare dakoppervlak wordt groen. We kiezen voor volwaardig groen op minimaal een kwart van de daken die daarmee volledig groen worden. Dit zijn de lagere daken waar het meeste zicht op is en die belangrijk zijn voor ecologie. Op de andere driekwart van de daken komt het groen rondom de panelen in de vorm van mos-sedum en kruiden. Al het dakgroen in Merwede is een habitat voor vogels, vleermuizen en bestuivers. Bij de keuze voor de beplanting wordt hierom gelet op voedselaanbod (nectar en zaden) en mogelijkheden om te schuilen en nestelen.

Het streven is om op termijn 100% van de gebouwgebonden energie in het gebied op te wekken zonder dat dit ten koste gaat van de hoeveelheid groen op de daken. Het Merwede LAB zal door onderzoek en experimenten op verschillende gebieden kennis ontwikkelen en ervaring opdoen. Hierbij zal de kennis en expertise van kennisinstellingen en innovatieve bedrijven gericht worden uitgevraagd en benut. •

•

• • •

Energieopwekking: de ontwikkelingen bij energieopwekking en -opslag gaan snel. Bovendien biedt de grootte van Merwede kansen om deze ontwikkeling aan te jagen. In het Merwede LAB wordt jaarlijks een scan gedaan op alle nieuwe toepasbare en haalbare manieren om meer energie op te wekken dan de, nu binnen dit integrale plan mogelijke, 75% opwekking van de gebouwgebonden energie. Circulair slopen: voor alle te slopen gebouwen zal een inventarisatie worden gemaakt en verantwoording worden afgelegd hoe zo circulair mogelijk kan worden gesloopt. Daarmee wordt geborgd dat zoveel mogelijk materiaalstromen op zo hoogwaardig mogelijk niveau kunnen worden hergebruikt. Circulair ontwerpen: we stellen onder andere een circulaire materialen- en productenlijst op en maken een afweging in te gebruiken materialen op basis van onder meer milieu-impact, CO2emissies, levensduur en kosten. Circulair bouwen: onderzocht wordt hoe de hoeveelheid afval op de bouwplaats vergaand kan afnemen door bijvoorbeeld leveranciers verantwoordelijk te maken voor het afval van de producten die ze leveren en te veel bestelde materialen te herbestemmen. Circulair gebruiken: samen met leveranciers willen we de mogelijkheden onderzoeken om producten circulair te maken en of circulaire gebruikscontracten voor bijvoorbeeld keukens en badkamers mogelijk zijn.

Het Merwede LAB is gericht op het zo hoog mogelijk leggen van de lat in Merwede. Het is dus in eerste instantie bedoeld voor alle bij de ontwikkeling betrokken partijen, maar er zal tegelijkertijd ook aandacht zijn voor de gebruiksfase en kennis en inzichten zullen actief en publiek worden gedeeld.

56

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

3.8 Merwede lab We staan aan de vooravond van de transitie naar een circulaire economie en de technologische ontwikkelingen op het vlak van duurzame energie en circulair bouwen gaan snel. Wat vandaag mogelijk is, is morgen wellicht alweer achterhaald. In Merwede willen we niet op de toekomst wachten maar nu beginnen. We starten vanuit de huidige kennis en technieken, en zorgen voor flexibiliteit om gedurende de ontwikkeling van Merwede gebruik te maken van de nieuwste inzichten en technieken. We richten ons hierbij zowel op ‘de stenen’ en installaties als op de ambitie om het leven van de toekomstige bewoners samen met hen en op een positieve manier vorm te geven en slim in te regelen. Om dit waar te maken, richten we het Merwede LAB op dat de innovaties en trends in de samenleving op het vlak van gezond stedelijk leven, social design, energie en circulair bouwen bijhoudt en inbrengt in het planproces. Het Merwede LAB wordt een onderdeel van de gebiedsorganisatie Merwede. Het doel van het lab is om op de vier thema’s slimme toepassingen en oplossingen te vinden en zo maximale impact te maken in Merwede. Het lab produceert zodoende direct toepasbare inzichten, werkwijzen, technieken, productinformatie en kennis voor zowel de ontwikkeling van de gebouwen als de inrichting van de openbare ruimte en binnentuinen van Merwede.

De transitie naar een duurzame en circulaire economie en lifestyle is hier expliciet een onderdeel van.

B E LA ED W R

INNO VA TI

E

ME

Energie & Circulair bouwen De aanpak bestaat uit het organiseren van seminars en innovatieparades om de laatste kennis en inzichten op te halen, het testen en experimenteren van mogelijke toepassingen en het ophalen van toepasbare bottom-up geluiden en initiatieven. Het Merwede LAB levert input voor de planvorming voor de openbare ruimte en de gebouwen, doet voorstellen voor het verleggen van de meetlat voor circulariteit en energie en regelt subsidieaanvragen. De opgebouwde kennis van het lab zal worden gedeeld met de stad.

BEDRIJFSLEVEN

ENERGIE

SOCIAL DESIGN

OVERHEDEN WETENSCHAP

CIRCULAIR

GEZOND LEVEN

INITIA TIE V

TRENDS EN

ISATIE AN BESLUITVORMING

EN

BIEDSORG GE SAMENLEVING

TRENDS

Schematische weergave Merwede lab

Social Design en Gezond Stedelijk Leven Waar het bij de thema’s circulair bouwen en energie vooral om het verleggen van de lat gaat en het verkennen van nieuwe inzichten en technische toepassingen, gaat het voor de thema’s social design en gezond stedelijk leven veel meer over luisteren en inspelen op wat er leeft en wat de behoeften zijn, naast kennisontwikkeling en het zoeken naar slimme ingrepen en toepassingen die deze thema’s verder brengen. De gemeente en de ontwikkelende partijen hebben uitgesproken dat zij hechten aan een gezonde leefstijl in dit hoogstedelijke stadsmilieu. Ook aan goede sociale structuren en de beleving van toekomstige bewoners en gebruikers van het gebied wordt grote waarde gehecht. Daarom wordt voorgesteld om in het Merwede LAB de laatste inzichten uit het academisch veld op te halen en om op allerlei verschillende manieren te luisteren, behoeftes op te halen en betrokkenheid te faciliteren middels cocreatie, codesign en slimme social design activiteiten. Voor de gebruikskwaliteiten van de openbare ruimte en de binnentuinen worden toekomstige bewoners betrokken in de plannen. Het doel is om de ervaringen en behoeftes van de bewoners en gebruikers te benutten en het eigenaarschap van het openbare en het collectieve groen te vergroten.

|

57

Impressie van Park Transwijk

58

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

|

59

4

GEMENGDE STADSWIJK

Zuilen

Ondiep

Tuinwijk

Pijlsweerd Witte Vrouwen

Lombok

Oog in Al Oudwijk

Abstede

Jaarbeurs

Watervogelbuurt

L

Rivierenwijk

Transwijk

Merwede

P+R

Legenda Hoofdstraten/ winkelgebied Kerngebieden Binnenstedelijke ontwikkelingen Merwede Merwedekanaalzone Utrecht Zuidwest

Merwede in zuidwest

62

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

P+R

4.1 Waarom een gemengde stadswijk? Merwede anno 2020 is een extensief en enigszins gedateerd bedrijventerrein waarvan grote delen al in onbruik zijn geraakt. Tegelijk ligt Merwede zeer centraal in de stad Utrecht en heeft het de potentie een prachtig nieuw stuk stad te worden, met gedeeltelijk behoud van het industriële karakter, de werkgelegenheid en de recent opgebloeide, creatieve en maatschappelijke initiatieven. In de ontwikkeling van Merwede wordt ingezet op een hoge dichtheid met een menselijke maat, ingebed in een gezond en duurzaam stuk stad. De dichtheid van Merwede zal vergelijkbaar zijn met die van het centrum van Utrecht. Het voorzieningenniveau in Merwede komt overeen met dat van Wittevrouwen. Deze factoren alleen maken nog geen gezond stedelijk leven. De essentie daarvan zit in de aanleiding van mensen om in de stad te willen wonen. In deze aanleiding spelen begrippen als levendigheid, rust en reuring, voorzieningen binnen handbereik en verrassende ontmoetingen met een brede schakering aan mensen een belangrijke rol. Ruimtelijke investeringen dragen in hoge mate bij aan een gezonde leefomgeving en het creëren van de gewenste woon-, werk- en leefomgeving. Gezond stedelijk leven Een stad schuurt en is nooit af maar past zich voortdurend aan, groeit mee en is adaptief. Stroom en tegenstroom gaan hand in hand.

Een gezonde stad is het tegenovergestelde van een volledig geplande, top-down bedacht, af en aangeharkt stuk stad met homogene samenstelling dat er wel schitterend uitziet, maar te voorspelbaar is en niet uitdaagt. Gezond stedelijk leven inspireert, draagt bij aan fysieke en mentale ‘fitheid’ en geeft energie, laat je zoeken, maakt nieuwsgierig, daagt uit om te ondernemen en zelf invulling te geven en te creëren. Spontaniteit, onvoorspelbaarheid en ontmoeting krijgen de ruimte, net als diversiteit en verschil. Er worden kansen geboden, bewoners en gebruikers van Merwede worden aangemoedigd tot ontplooiing en zingeving. Er is en blijft ruimte voor verandering en verbetering van de omgeving. Merwede maakt keuzes Vanuit deze abstracte beschrijving dringt de vraag zich op hoe gezond stedelijk leven in Merwede wordt vormgegeven. Alleen nieuwe gebouwen en mooie stedelijke programma’s zijn daarvoor onvoldoende. Merwede geeft ruimte voor keuzes maar maakt ook keuzes. Merwede is: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Gemengd en verrassend Autovrij en goed bereikbaar Groen tenzij en biodivers Voor alle Utrechters en niet voor de happy few Midden in de stad en gezond Grootschalig en geborgen Bedacht en spontaan Flexibel en toekomstbestendig Inspirerend en creatief Levendig en rustig om de stadswijk te bezoeken.

Rust, ruis en reuring In Merwede zoeken we een goede balans tussen rust, ruis en reuring; dat is stedelijk leven. Reuring vindt voornamelijk plaats rondom de twee stadspleinen. Een stad biedt namelijk 24/7 dingen om te doen. Op iedere hoek een nieuwe koffietent van ‘s ochtends vroeg tot ’s avonds laat, een café waar je tot 02:00 een drankje op het terras kan doen, een theater dat ’s nachts transformeert tot een club. Doordat men iedere dag weer wordt verrast door nieuwe dingen wordt niks een gewoonte. De mensen in de steden willen meer dan luxe en gemak. Ze zoeken veeleer de uitdaging om iets te doen waarmee ze zich verder kunnen ontwikkelen. Naast de levendigheid en reuring is uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken gebleken dat men ook rust nodig heeft in de stad. Rust die kan worden gevonden door het toevoegen van groen, en door drukke anonieme straten te combineren met rustige straten en binnenterreinen waar je je buren kent. Dit zit voornamelijk in het groene dwaalmilieu. Ook zullen er plekken zijn met ruis, zoals bij de inprikkers met de entree voor het ondergronds autoparkeren en de Europalaan waar de logistiek plaatsvindt.

|

63

Zones met voorzieningen op de schaal van: Utrecht Zuidwest Zuidwest-Rivierenwijk Merwede

Zones met voorzieningen

64

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

4.2 Stedelijk leven Merwede heeft een totaal bovengronds programma van circa 700.000 vierkante meter in het projectgebied. Om deze nieuwe stadswijk tot een succes te maken, is een gezonde mix van functies cruciaal. Naast de 6.000 woningen is een breed scala aan voorzieningen in het programma voorzien. Het gaat hierbij om sociaal-maatschappelijke en commerciële functies en bedrijfs- en kantoorruimtes. Bij de invulling van de voorzieningen ligt de nadruk op functies die gezond stedelijk leven stimuleren. Voorzieningen in Merwede worden toegevoegd en behouden vanuit de overtuiging dat stedelijk leven, sociaal contact en nabijheid van alle voorzieningen bijdragen aan een fijnere en gelukkiger leefomgeving. Gemeente en eigenaren omarmen de ambitie een plezierige en duurzame leefomgeving te creëren. Vanuit de overtuiging dat dit kan en de wil dit te realiseren, is de invulling van de plinten gekozen en zijn deze verdeeld over Merwede. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen voorzieningen die onmisbaar zijn voor een bepaalde plek in het gebied en voorzieningen die passend zijn in een zone. Merwede wordt zodoende geen monotone wijk. Er worden verschillende ‘werelden’ gecreëerd, passend bij de verschillende behoeftes van de gebruikers van Merwede. Rustige groene plekken en levendige bronpunten wisselen elkaar af.

Voorzieningen Om het stadse karakter van Merwede te waarborgen is ongeveer 15% van de vierkante meters BVO bestemd voor maatschappelijke en commerciële voorzieningen. Het totaal aan voorzieningen mag hierbij niet dalen onder het basisniveau van 90.000 m². In deze gemengde stadswijk mag het aandeel voorzieningen wel hoger uitkomen dan 15% zolang dit past binnen de regels van het stedenbouwkundig plan. Om deze flexibiliteit mogelijk te maken, worden daarom voor een deel van de voorzieningen minima en maxima in het bestemmingsplan opgenomen, onder de voorwaarde dat uitbreiding niet ten koste mag gaan van aangrenzende buurten en wijken. Dit geeft flexibiliteit én houvast bij de uitwerking van de voorzieningen, waarvan de indicatieve oppervlaktes zijn opgenomen in de programmatabel. Op basis van locatiekarakteristieken, de ligging ten opzichte van de huidige woonwijken, onderzoek naar de marktbehoefte en aanwezige infrastructuur is gezocht naar de juiste positionering van de voorzieningen. Er worden drie zones onderscheiden. De zone met voorzieningen langs de Europalaan is bedoeld voor heel Utrecht, de zone langs het Merwedekanaal is met name gericht op mensen die wonen in de woonwijken van Zuidwest Utrecht. De zone in het middengebied door Merwede heen (het groene dwaalspoor met de woonstraten en buurtpleinen) heeft vooral een functie voor de bewoners van Merwede.

Bronpunten Een tweetal gebieden, bronpunten genoemd, krijgen een accent met een hoge concentratie aan stedelijke functies en voorzieningen. Het noordelijke gedeelte van Merwede heeft op dit moment al het karakter van creatieve en innovatieve bedrijvigheid, waarop wordt voortgeborduurd. Dit eerste bronpunt, rondom het noordelijk wijkplein, zal worden uitgebreid met aanvullende functies die het gebied versterken en het huidige karakter behouden. Het doel is om aanwezige creatieve bedrijvigheid te behouden en uit te breiden en om hierbij ook ruimte te bieden aan bijzondere partijen die een meerwaarde voor Merwede hebben maar soms financieel minder sterk zijn. Dit kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door in gebouwen met creatieve bedrijvigheid een deel van de ruimte al dan niet tijdelijk tegen een lagere huurprijs aan te bieden. Daarnaast door bijvoorbeeld het toevoegen van extra ruimte en extra functies zoals een foodhal, een centrum voor onderzoek en educatie, meer horeca en een duurzame supermarkt. Andere mogelijke functies die het gebied versterken staan in de tabel op pagina 70. Park Transwijk is een belangrijke kwaliteit voor Merwede. Het plein en de zone nabij het park zullen het park versterken en hierdoor een eigen identiteit krijgen. Een identiteit voorzien van een mix aan meer commerciële en dienstverlenende functies.

Dit plein vormt samen met de oostwestfietsverbinding het tweede bronpunt rondom het zuidelijk wijkplein. Hier kunnen functies komen zoals een bijzonder hotelconcept, supermarkt, bijzondere detailhandel, horeca, co-working concepten en een sportschool. Andere mogelijke functies die dit gebied versterken staan in de tabel op pagina 70. Naast deze twee bronpunten liggen in het middengebied meer de buurtfuncties gericht op de bewoners van Merwede. Het middengebied, het groene dwaalspoor met woonstraten en buurtpleinen, stimuleert het sociale contact van de bewoners in Merwede. In het dwaalspoor worden lokale initiatieven aangemoedigd en gefaciliteerd. Maatschappelijke voorzieningen zijn in Merwede een integraal onderdeel van de wijk. Daarom is bewust gekozen om deze functies – zoals de middelbare school, eerstelijnscentra, basisscholen – te verdelen over het hele gebied.

|

65

17

9 21

6 10

18

7

2

19 11

23 24 25

12

3

13 20 1

Ruimtelijke tyopologie

14

8

Parken Wijkpleinen Buurtpleinen Legenda

Fietsstraten

Hof Ruimtelijke typologie

5

Parken

Stadsnissen

Stadsnissen Hof

15

Stadslanen Dwaalspoor

Buurtpleinen Wijkpleinen

Programma

Fietsstraten

Stadsboulevards

Geanimeerde plint, veel entrees en veel bezoekers

Dwaalspoor

Programma

Levendige plint, regelmatig entrees en bezoekers

Geanimeerde plint – veel entrees – veel bezoekers

22

16

Actieve plint, voldoende entrees en bezoekers

Levendige plint – regelmatig een entree – regelmatig bezoekers

Actieve plint – voldoende entrees –

Open plint, hier en daar een entree, nu en dan bezoekers

voldoende bezoekers

Open plint – hier en daar een entree – nu en dan bezoekers

25 Plekken in Merwede

66

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Karaktervolle plekken Hoe zou het in de eindsituatie moeten voelen voor de gebruiker van de openbare ruimte; wat zijn de programma’s in de plinten en wat is beeld en programmering van de openbare ruimte, onderverdeeld naar acht ruimtetypes, met bescheiden nuances per plek. Wijkpleinen (8 en 10) De wijkpleinen zijn de hotspots van Merwede, waar Merwede samenkomt en waar Utrecht en Merwede elkaar ontmoeten. De grootste dichtheid aan voorzieningen, werken en cultuur, aan winkels en alle soorten horeca is hier te vinden, aan alle zijden van het plein. Alle gevels nodigen uit om binnen te komen, en de programma’s binnen maken gebruik van het plein. De pleinen zijn aangename plekken om te verblijven maar bieden daarnaast de ruimte voor diverse manifestaties in de open lucht. Ze zijn gekoppeld aan de grote fietsroutes door het gebied, gelegen nabij het OV en nauw verbonden met grootschalig groen. Levendigheid op een dinsdagmorgen in de herfst is natuurlijk anders dan levendigheid op een zomerse zaterdag namiddag, maar op welk moment dan ook, op de pleinen gebeurt het. Buurtpleinen (11, 12, 13, 15 en 16) De buurtpleinen staan vooral ten dienste van de bewoners van Merwede. De pleinen worden gekenmerkt door een fijne openbare ruimte, heel geschikt voor verblijf en ontmoeting met buurtbewoners.

Rondom zijn de plinten direct toegankelijk, voor gebouwentrees en werken aan huis, voor een atelier of een kleine winkel annex buurtcafé. De buurtondersteunende functies zijn híer vaak te vinden. Op straat kunnen jong en oud lekker buiten hangen, op een bankje bij de bomen of met een koffie op het gevelterras. Hof (6) Hof 6 is een buitenbeentje; is het een groene binnentuin of een buurtplein, of is het allebei? Is het vooral voor de omliggende woningen, of ook voor gebruikers die afkomen op de programma’s hier rondom? In ieder geval zorgt de niet vanzelfsprekende combinatie van nieuwe en bestaande gebouwen met meer dan alleen wonen voor een bijzondere en stadse sfeer, vlakbij het grote wijkplein, maar toch apart. Ook dat is Merwede. Fietsstraten (7 en 14) De fietsstraten verbinden Park Transwijk, Kanaleneiland, Rivierenwijk en Merwede met de rest van de stad. Het zijn straten in beweging waaraan veelal toch wordt gewoond. Maar omdat alles in het zicht ligt en een fiets zo netjes is gestald, nodigt het ook uit tot korte stop bij een leuk programma, of voor wat meer, op het nabijgelegen wijkplein. Stadsnissen (2, 3, 5, 17, 18, 21 en 22) De stadsnissen breken de lange lijnen die de randen van Merwede zo kenmerken. Ze geven net wat ruimte en rugdekking om even uit de snelheid te stappen. Goed op de ochtend- of juist de middagzon, met ruimte van leven en een grote boom.

Ze vormen het gezicht van Merwede aan de buitenzijde en kondigen de achterliggende kwaliteit al aan. Parken (1, 19 en 20) De parken zijn dé groene verblijfsplekken in Merwede, de kernen in het langgerekte Merwedepark, met het kanaal in het hart. Breed genoeg en met niet al te hoge gebouwen aan de randen zodat de zon hier altijd lijkt te schijnen, zelfs op een bewolkte dag. Dwaalspoor (24 en 25) De overige straten vormen het dwaalmilieu van Merwede. Hier wordt voornamelijk gewoond, aan straten die worden gedomineerd door groen. Dat betekent niet dat hier niets gebeurt: naast alle entrees voor de bovengelegen appartementen liggen hieraan juist díe ruimtes waarin geleefd en gewerkt wordt, direct grenzend aan de straten. Zo dragen zij bij aan een veilige en aangename woonomgeving waar mensen elkaar ontmoeten en voor elkaar een oogje in het zeil houden. Stadslanen (23) De stadsboulevards zijn het gezicht van Merwede voor de voorbijganger, gehaast en snel, maar toch nieuwsgierig gemaakt. Hieraan liggen ook de grotere werkprogramma’s, goed zichtbaar en beter bestand tegen het geluid en de hectiek die deze verkeersaders toch ook meebrengen. En hogerop woon je al snel aan de ruimte van Park Transwijk, vol op de zon, of met zicht over de binnenstad. Hoge gebouwen en sprekende plinten vormen het decor voor ruimte om te bewegen.

Het past allemaal naadloos in de lange, groene lijnen en routes die de wijken in Utrecht verbinden, maar de bijzondere uitstraling blijft steeds hangen. Híer moet ik eens naar toe!

|

67

Voorzieningen Maatschappelijke voorzieningen

Overige voorzieningen

Indicatie BVO (m2)

Indicatie BVO (m2)

Middelbare school Sporthal Basisschool incl. BSO en gymzaal (2x)

9.150 2.750 5.900

(creatieve) Bedrijven Foodhall Horeca

29.000 2.700 3.500

Kinderopvang (KDV) (2x) Buurtcentrum en jongerenhuiskamer Buurthuiskamer (2x)

1.600 750 300

Supermarkt (2x) Detailhandel dagelijks overig Detailhandel niet dagelijks

2.500 1.000 1.800

Gezondheidscentrum (2x) Overloop en onvoorzien Activiteitencentrum

2.450 550 1.250

Commerciele dienstverlening Kantoren Vrijetijd en sport

2.400 13.000 4.100

Wijkcultuurhuis Ouderencentrum Time Out

1.500 5.000 800

Hotel en Short-stay

8.000

Subtotaal

32.000

Subtotaal

68.000

binnen het plangebied, exclusief bestaande programma’s

Creatieve en maatschappelijke voorzieningen

Werkvoorzieningen

Wijkvoorzieningen Horeca en cultuur

Dagelijkse boodschappen

Buurtvoorzieningen basisschool

Werkvoorzieningen

Onderwijs en sport Basisschool

Werkvoorzieningen

Wijkvoorzieningen en horeca Dagelijkse boodschappen

Buurtvoorzieningen

Zeer hoog Middel hoog Hoog Matig Laag Beperkt

Intensiteiten

68

|

Wijkvoorzieningen/ horeca/ cultuur Buurtvoorzieningen/ basisschool Onderwijs en sport Dagelijkse boodschappen Kantoren, co-working concepten en (creatieve) bedrijvigheid Creatieve en maatschappelijke voorzieningen

Voorzieningen clusters

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Middelbare school en sporthal Basisschool en kinderopvang Gezondheidscentrum Activiteitencentrum Wijkcultuurhuis Time Out Buurthuiskamer Woonzorg

Maatschappelijke voorzieningen

Maatschappelijke voorzieningen Utrecht wil een stad zijn waarin bewoners zich inzetten voor de stad en voor elkaar. Om de bewoners hierin te faciliteren hechten we waarde aan aantrekkelijke en goed uitgeruste voorzieningen, waar iedereen zich welkom voelt en waar gebruikers zorgen voor de activiteiten en de sfeer. Daarnaast zijn de laagdrempelige maatschappelijke voorzieningen zeer gewenst in een stadswijk. Om te voldoen aan de vraag naar ruimte om elkaar te ontmoeten en/of gezamenlijke activiteiten te organiseren, streven we naar goede accommodaties met een brede functie en partijen die staan voor een samenhangende programmering. Zo kunnen deze accommodaties benut worden door verschillende maatschappelijk initiatieven. De sporthal bijvoorbeeld kan zowel worden gebruikt voor sporten en bewegen door de leerlingen van de scholen maar ook worden gebruikt voor sportclubs. Een innovatieve stadswijk als Merwede wordt sterker door goede maatschappelijke voorzieningen welke meervoudig te gebruiken zijn en aansluiten bij de vraag van bewoners. De voorzieningen in Merwedekanaalzone dragen bij aan de volgende doelstellingen: • Een sterke en sociale gemeenschap • Zelfredzaamheid van bewoners • Faciliteren van bewonersinitiatieven zonder maatschappelijke drempels, zodat iedereen mee kan doen. • Gezond stedelijk leven voor iedereen.

Om synergie en meervoudig ruimtegebruik tussen de verschillende voorzieningen te bereiken is in de “karaktermix van de pleinen van Merwede, gekozen om een groot aantal voorzieningen te realiseren aan de pleinen 10, 11 en 15 waardoor zij elkaar versterken. Bijvoorbeeld aan plein 11 komen een buurtcentrum, gezondheidscentrum en kinderdagverblijf tegenover een lagere school te liggen. Aan plein 10 komt het Wijkcultuurhuis. Naast focus op kunst en cultuur, is het wijkcultuurhuis bij uitstek de plek voor verbinding en vermenging met andere domeinen als onderwijs, sport, welzijn en jongerenwerk, dit alles met behoud van de intrinsieke waarde van kunst en cultuur. Primair Onderwijs Er komen twee aparte basisscholen in Merwede, waarmee basisonderwijs altijd op loopafstand bereikbaar is. Om goed onderwijs te kunnen bieden is kwalitatieve huisvesting essentieel. Hier moet tijdig in worden voorzien. Het eerste schoolgebouw zal gelijktijdig met de eerste woningen en voorzieningen worden opgeleverd zodat de leerlingen in de wijk op loopafstand naar school kunnen. In het stedenbouwkundig plan is de inpassing van twee basisscholen vastgelegd. Beide basisscholen, met gymzaal, maken onderdeel uit van een bouwblok waarin ook woningen zijn gesitueerd.

Er is bij de planvorming veel aandacht besteed aan het onderdeel gebruik en beheer van de gebouwen en de eventuele gedeelde ruimtes zodat hier duidelijkheid tussen de gebruikers zal zijn. Een belangrijk deel van de schoolpleinfunctie zal op het buurtplein in de openbare ruimte plaatsvinden, direct gekoppeld aan de school. De schoolpleinen worden groen, natuurlijk en uitdagend, waarbij aandacht is voor natuur- en milieueducatie, klimaatadaptie en het stimuleren van sport en beweging. Omdat het schoolplein wordt gedeeld met de wijk, wordt in het ontwerp rekening gehouden met geluid, exploitatie, bezonning en veiligheid. Voortgezet Onderwijs De middelbare school neemt een belangrijke positie in in het plan. Het gebouw heeft een eigen plek aan de Europalaan tegenover Park Transwijk, middenin Merwede. Hiermee is de school goed bereikbaar voor fietsers en is er uitloopmogelijkheid naar het park. Bij de middelbare school komt een sporthal die ook door de school kan worden gebruikt. Sporthal Sporten en bewegen draagt bij aan gezondheid. De maatschappelijke meerwaarde van sport is groot. Sport brengt plezier, activeert, brengt mensen bij elkaar, helpt talenten te ontwikkelen, leert omgaan met tegenslagen en biedt veel mogelijkheden voor vrijwilligerswerk.

De sporthal wordt in combinatie met de middelbare school gebouwd en ligt daarmee eveneens aan de Europalaan tegenover Park Transwijk, middenin Merwede. De sporthal is goed bereikbaar met de fiets. In het ontwerp wordt rekening gehouden met de mogelijkheid van aan- en afvoer van grote (sport)materialen naar de sporthal.

|

69

Voorbeelduitwerking middelbare school

Voorbeeld middelbare school

SCHOOLPLEIN ALS SHARED SPACE R BLAKE HOBBS, NYC CHARACTERISTICS •

A playground and plaza for the residents

•

A flexible space for intergenerational exchange and the mixing of groups of all ages

•

Use of surface textures, recreational programs and planting edges to define the areas for children’s play and the areas designated for the community

Voorbeelduitwerking basisschool noord

Voorbeeld basisschool

Scape Landscape Architecture

Voorbeelduitwerking basisschool zuid

70

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Voorbeeld schoolplein

M ERW EDEKAN AAL ZO N E 05 - OK RA

Gezondheidscentra Merwede is een wijk waarin gezond stedelijk leven in de praktijk wordt gebracht. Hier ervaren bewoners, ondernemers, zorg- en hulpverleners hoe de bijdrage van iedereen telt, de meerwaarde van een faciliterende, uitnodigende inrichting met samenhangende maatschappelijke voorzieningen die dit gezond stedelijk leven ondersteunen. De twee te realiseren Centra voor gezondheid spelen in dit laatste een cruciale rol. Dit zijn de plekken in de wijk waarin de uitdagingen in het leven worden bekeken vanuit gezondheid en gedrag en niet meer vanuit ziekte en zorg. Dat komt tot uiting in huisvesting met samenhangende functies onder 1 dak, als in een samenhangend aanbod van de culturele, welzijns- en zorgvoorzieningen in dit gebied. Cultuurhuis Meer dan 125.000 Utrechters besteden ten minste drie uur per week aan amateurkunstbeoefening. In Utrecht Zuid/Zuidwest ontbreekt op dit moment nog een wijkcultuurhuis, waar bewoners vanuit de Merwedekanaalzone en omliggende buurten samen kunst kunnen maken of genieten. Het wijkcultuurhuis is een moderne en goed geoutilleerde voorziening die een professionele repetitie- en presentatieplek biedt aan jong en oud en in verschillende kunstdisciplines.

Het heeft een professionele organisatie die aanspreekpunt is, de sfeer bewaakt, zorgt voor een goed contact met de buurt en die een belangrijke bijdrage levert aan optimaal gebruik van het cultuurhuis, door eigen programmering, ruimte voor beoefening van amateurkunst(educatie) en bewonersinitiatieven, alle dagen van de week. Buurtcentrum en Jongerenhuiskamer Belangrijk voor de sociale samenhang is het realiseren van een buurtcentrum en een Jongerenhuiskamer. Buurtcentra ondersteunen het zelf organiserend vermogen, zowel individueel als collectief en dragen bij aan de onderlinge samenhang, verbinding tussen mensen in de wijk. Het buurtcentrum is bedoeld als ontmoetingsruimte voor de buurt. Activiteiten die plaats zullen gaan vinden in het buurtcentrum zijn onder andere: • Cursussen • Bijeenkomsten zoals ontmoetingsmiddagen, kinderclub en samen eten • Ontmoeting en gezelligheid zoals schaken, koersbal, bingo en kaarten • Activiteiten van bewoners- en zelforganisaties. Door deze ontmoetingen ontstaan nieuwe netwerkverbanden en mogelijkheden tot dagbesteding, waardoor bewoners gefaciliteerd worden in het voorkomen van sociaal isolement. Activiteitencentrum “Stadsbrug” Iedereen die in de stad of de regio Utrecht woont, moet een dak boven het hoofd hebben en een normaal leven kunnen leiden.

Dat houdt in het hebben van woning, zinvolle dagbesteding zoals werk en sociale contacten in eigen wijk. Door problemen tijdig te signaleren, wordt voorkomen dat mensen dakloos raken. Als iemand toch dakloos raakt, bieden we snel tijdelijke opvang met hulpverlening. Daarbij hebben we aandacht voor de verschillen tussen mensen: wat iemand kan en wil staat voorop. Mensen die kampen met psychiatrische beperkingen, verslaving of maatschappelijke problematiek vinden bij de Stadsbrug dagactiviteiten die arbeidsmatig van karakter zijn het activiteitencentrum Stadsbrug: maakt meedoen mogelijk. De meeste dagactiviteiten gebeuren in opdracht en bieden dus echt werk. Deze werkactiviteiten geven de deelnemers structuur, sterken hun zelfvertrouwen, vergroten hun zelfredzaamheid en geven hen inzicht in wat ze kunnen en willen. Voor wie wil en kan is er gespecialiseerde begeleiding om zich verder te ontwikkelen bij een werkgever of een opleiding. We hebben oog voor de omgeving: we willen een prettige wijk voor iedereen. Ouderencentrum De verschuiving van zorg naar welzijn en preventie in de ouderenzorg zal de komende jaren steeds belangrijker worden. Het doel is dat ouderen fit blijven, langer thuis kunnen blijven wonen en zelfstandig blijven. De sociale netwerken verlaagt het gevoel van eenzaamheid en geeft tevens meer betekenis.

Het bieden van wijkgerichte ondersteuning vanuit een ouderenvoorziening kan een belangrijke rol hebben bij het welzijn van ouderen. We zetten daarbij in op een samenwerking tussen de voorzieningen, leveranciers van ouderzorg en kleinschalige woonzorg eenheden in Merwede.

|

71

Nieuw

Impressie van het plein bij de Vechtclub en het Fietsdepot

Commerciële voorzieningen Hotels Bij een stadswijk als Merwede horen hotels. Het voor Merwede optimale programma voor hotels ligt tussen de 900 en 9.000 m² BVO. De gemeente Utrecht heeft de “Beleidsnotitie tijdelijk verhuur (shortstay) en actualisering hotels” vastgesteld als kader voor de hotelontwikkeling in Utrecht. Hierin staat dat op dit moment enkel beperkt ruimte kan worden geboden aan bijzondere concepthotels, doelgroephotels en/of shortstay. In 2022 wordt de nota herzien en bekeken waar op dat moment ruimte in de markt is.

Commerciële voorzieningen De uitkomsten van onderzoek naar de behoefte van commerciële voorzieningen in Merwede sluiten goed aan bij de opzet van dit plan en zijn opgenomen in de tabel. Het onderzoek onderscheidt de volgende clusters in Merwede: • ‘Wijk’ vormt de wijkvoorziening voor het deelgebied en in mindere mate de rest van de Merwedekanaalzone. De bewoners kunnen hier in hun dagelijkse behoeften voorzien. Wijk ligt centraal binnen de Merwedekanaalzone en aan verschillende verbindingsassen en op afstand van andere wijkvoorzieningen in Zuidwest Utrecht. • Binnen ‘Plus’ is horeca sterk vertegenwoordigd. Door hier bijzondere horecaconcepten te situeren, heeft dit cluster een functie voor de bewoners van de Merwedekanaalzone, maar ook voor de bewoners van daarbuiten. Binnen Plus is ook ruimte voor dagelijkse voorzieningen die binnen Merwede op loopafstand nodig zijn. • Naast de horeca in Wijk en Plus is ook nog een beperkte mogelijkheid tot de realisatie van horecavestigingen verspreid over het deelgebied (max. 1.250 m² BVO). Deze zogenaamde acupunctuur moet zorgen dat horeca zich op bijzondere plekken of binnen bijzondere gebouwen kan vestigen en enige flexibiliteit in locatiekeuze mogelijk is.

Deelgebied 5 % dagelijkse detailhandel % niet dagelijkse detailhandel % horeca % commerciele dienstverlening Langzaam verkeersroute

|

73

OPG-terrein De Stadsbrug De Alchemist Vechtclub XL

Boulderhal Sterk

A K

B

E M

Fietsdepot Blue Linked

Busstalling

Kanaal30 De Stadstuin

Janssen de Jong We Sell Stories Dagger Coffee Vitamine C Digital Inside etc.

Tas Trendy Keramiek Vitamine Mix Wunderlust IMAKIN Captain Mac Gym4All Metrohm Autolab Valtech Mobach Keramiek

Smart Business Park Praxis

De Koffieschool Evident Stichting Dierenlot Zorg van de zaak Pixelplicity etc.

City Campus MAX Lux et Pax

Voorbeeld van bestaande gebruikers in het gebied

74

|

STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE

Nieuwe en bestaande bedrijvigheid Merwede is al lang in ontwikkeling en mensen hebben het gebied al op verschillende manieren gebruikt. De Romeinen waren hier voor de Limes; dit was de noordgrens van het Romeinse Rijk en een transportroute die ongeveer ter hoogte van de gebouwen Pax, Max en Lux dwars door het landschap is aangelegd. Vanaf de 12e en 13e eeuw is het gebied intensiever gebruikt met langgerekte kavels voor hoveniers. Tussen 1884 en 1892 veranderde dit door de aanleg van het Merwedekanaal, wederom dwars door het landschap. Na de aanleg van het kanaal en het spoor volgde verdere intensivering. De komst van industrie veranderde het landschap en de functies volledig. Ondertussen groeide de stad Utrecht als het ware om Merwede heen. Eerst Rivierenwijk aan de oostkant en later de woonwijk Transwijk, het park Transwijk en Kanaleneiland. De functies wonen, groen en bedrijven werden destijds bewust niet met elkaar gemengd. Hierdoor ontwikkelde Merwede zich uitsluitend als een terrein gericht op bedrijven. Eerst als industrieterrein en daarna als gemengd bedrijventerrein. Begin deze eeuw is geprobeerd daar verandering in te brengen door het toevoegen van Pax, Max en Lux. Deze ontwikkeling was voornamelijk gericht op woningbouw en mist de aansluiting met de rest van het gebied. Het huidige Merwede met zijn bestaande bedrijven heeft al een identiteit.

Op deze identiteit wordt voortgeborduurd met een combinatie van wonen, werken en bedrijvigheid. Het gebied heeft de potentie om een prachtig nieuw stuk stad te zijn met gedeeltelijk behoud van het unieke industriële karakter, werkgelegenheid en de recent opgebloeide creatieve en maatschappelijke initiatieven in het gebied. Creatieve bedrijven en blurring Het noorden van Merwede is bekend als het OPG-terrein. De gebouwen en huurders zijn hier in kaart gebracht. De waardering en kansen voor de toekomst staan beschreven in het rapport “Toekomst gebouwen en huurder OPG-terrein” dat is gebruikt bij de uitwerking van het stedenbouwkundig plan. Creatieve bedrijven zoals de Vechtclub XL, de Alchemist, de inmiddels vertrokken partijen als Ididslowfashion en Blue Linked en het zuidelijk gelegen Kanaal30 en de Stadstuin hebben een meerwaarde voor de stad en trekken vele bezoekers naar het gebied. We zetten in op het versterken van de creatieve bedrijvigheid en bijbehorende blurring die zorgt voor de levendigheid en aantrekkelijkheid van deze bedrijvigheid. Het zijn functies die passen bij de transformatie naar een levendige stadswijk voor iedereen. Deze organisaties kunnen een belangrijke rol spelen bij de ontwikkeling van Merwede gezien hun bijdrage aan de gewenste identiteit en levendigheid.

Andersom geldt dat Merwede dit type organisaties zal stimuleren verder te groeien van een tijdelijk naar een permanent bestaansrecht. Zowel in de bestaande gebouwen op het OPG-terrein als op andere plekken in Merwede passen dit soort functies, wat mede de aanleiding is voor behoud van een vijftal bestaande gebouwen. Bestaande gebouwen geven de nieuwe wijk identiteit en karakter en bieden ruimte voor bijzondere functies, die een bijdrage leveren aan de levendigheid, gelaagdheid en verrassing in de wijk. De inzet voor het behoud van de genoemde huurders en gebouwen sluit aan op de motie van december 2018 en het collegebesluit van februari 2018 om waardevolle initiatieven in het gebied te behouden. Vrije tijd en Sport In Merwede is gezond stedelijk leven al begonnen, met vrijetijdsbesteding zoals het Skatepark Utrecht, Circus Diedom en de Boulderhal Sterk die horen bij de organisaties met een meerwaarde voor het gebied. We zetten in op het versterken van gezonde vrijetijdsbesteding door ruimte te bieden aan nieuwe gezonde vrijetijdsvoorzieningen zoals sportscholen en mogelijk een zwembad. Ook komt er een sporthal in Merwede. Kantoren en bedrijven Merwede heeft op dit moment al een eigen karakter en dynamiek met diverse bedrijvigheid in het gebied.