1. Stedenbouwkundig Plan Merwede (oktober 2021).pdf
Tekst van het document
Een voor de werkgelegenheid belangrijk deel van deze bedrijvigheid, dat goed aansluit bij de gebiedsambitie, is te vinden op het Smart Businesspark. Een ander deel van deze bedrijvigheid sluit minder goed aan op de ambities van Merwede, omdat hun logistiek en bedrijfsmodel niet passen op het toekomstig woonprogramma en het mobiliteitsregime in Merwede. Kanaaloever De industrie in Merwede is van oudsher gericht op het kanaal. Op het OPG-terrein staan twee markante gebouwen aan het kanaal: de werkplaats en het depot, die zijn ingepast in het stedenbouwkundig plan. Halverwege het gebied staat een recenter markant gebouw, tijdelijk in gebruik als Kanaal30. Het gebouw zelf is niet inpasbaar maar de functie past goed in het plan. Ten zuiden hiervan staan gebouwen die wel zijn ingepast, zoals het monumentale gebouw van Mobach en een aantal woningen en voorzieningen waar het plan zich omheen ontwikkelt.
|
75
4.3 Wonen en doelgroepen Merwede wordt een complete stadswijk voor circa 12.000 bewoners en voor nog meer mensen die hier werken, recreëren en genieten van voorzieningen en cultuur. Het wordt een gezonde wijk, innovatief op het gebied van energie, mobiliteit, hergebruik en klimaat. En, heel belangrijk, het onderscheidt zich van het stedelijke woningaanbod dat nu in Utrecht is te vinden. Merwede wordt aantrekkelijk voor een brede doelgroep van jonge stedelingen, senioren, alleenstaanden, stellen, gezinnen, starters, doorgroeiers maar ook voor kwetsbare doelgroepen (en uiteraard heel veel dieren!). Het biedt een gedifferentieerd aanbod voor mensen met verschillende banen, achtergronden en inkomens. Het wordt een plek met een hoge stedelijke dichtheid voor iedereen die graag modern en comfortabel stedelijk wil wonen en leven, in een autovrije omgeving. De doelgroep die op Merwede af zal komen is vatbaar voor uitdagingen op het gebied van gezond stedelijk leven, waaronder de wijze van verplaatsen. De fysieke nabijheid van alle voorzieningen in de stad stimuleert het al om de fiets te pakken. En door goed aan te sluiten op de mobiliteitsbehoeften van de bewoners kan het mobiliteitsgedrag verder veranderen, zoals minder autokilometers en meer gebruik van het openbaar vervoer.
Ze nemen zelf de regie in handen voor de eigen woonomgeving en zijn in staat om dit voor bepaalde zaken gezamenlijk te doen. Merwede zal niet van de een op de andere dag worden gerealiseerd. Dat geeft de tijd om in te spelen op de snelle veranderingen die nu plaatsvinden. Tijd om flexibiliteit in de plannen in te bouwen en de ontwikkelingen goed te monitoren. Denk aan modulaire woningplattegronden, flexibel aanpasbare gebouwen en plinten, en wellicht ook parkeervoorzieningen die later tot woningen kunnen worden omgebouwd. Woningmarktonderzoek Data-analysebureau Springco onderzocht de potentiële woningmarkt voor het hoogstedelijke milieu dat in Merwede wordt gerealiseerd. Van de jaarlijks ingeschatte nieuwbouwvraag van 2.600 woningen in Utrecht, verwacht Springco dat bijna 1.300 woningzoekenden potentieel geïnteresseerd zijn in een stedelijk woonmilieu als Merwede. Op basis van levensstijlen zijn vooral woningzoekers met een rode (actief, trendsettend) en paarse levensstijl (zelfverzekerd, ondernemend) interessante doelgroepen. Daarnaast is ook de oranje levensstijl (enthousiast) kansrijk. De verwachting is dat de grootste belangstelling zal komen van jongeren tot 30 jaar en van de groep 30 tot 54 jaar. De doelgroep zal vooral bestaan uit singles en stellen.
Voor alle leefstijlen geldt dat het succes van een autovrije wijk afhankelijk is van hoogwaardig openbaar vervoer en voldoende aanbod van deelauto’s. Springco constateert een substantiële vraag naar middensegment woningen. Opvallend is dat vooral veel vraag te verwachten is naar koopwoningen in het middensegment tot 200.000 euro (12 procent) en tussen de 200.000 en 300.000 euro (30 procent). De vraag naar duurdere huur- en koopwoningen in Merwede zal beperkt zijn. Dat komt vooral door de lage parkeernorm in Merwede, toont het onderzoek aan. Voor alle segmenten geldt dat het succes van een autovrije wijk afhankelijk is van hoogwaardig openbaar vervoer en voldoende aanbod van deelauto’s. Gezinnen Vanwege de stedelijke dynamiek en de aanwezige voorzieningen willen jonge gezinnen graag in de stad blijven wonen. Gezinnen met schoolgaande kinderen dragen bij aan een sterke sociale structuur. Ook in Merwede, met een groot aantal appartementen, willen we gezinnen, gericht op het delen van voorzieningen en minder hechten aan individueel bezit, de mogelijkheid geven een wooncarrière te maken. Behalve voorzieningen voor kinderen zoals basis- en middelbare scholen, (naschoolse) kinderopvang en diverse sportvoorzieningen (gymzalen waar allerlei naschoolse activiteiten georganiseerd kunnen worden), worden ook in de openbare ruimte speelvoorzieningen gerealiseerd.
Op plekken in de binnenterreinen voor de kleinste kinderen en grotere speelvoorzieningen voor de andere leeftijden in de parken. Maar naast deze speelplekken is het merendeel van Merwede geschikt voor kinderen om te spelen, want er kunnen immers geen auto’s het plangebied in. Wij zijn er dan ook van overtuigd dat dit dé grote aantrekkende kracht van Merwede is voor gezinnen die stedelijk willen wonen. Je woont midden in de stad, nabij het centrum en je kinderen kunnen bijna overal veilig op straat spelen.
76
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Uiteraard worden ook grote(re) gezinswoningen gerealiseerd. Dit zijn overwegend appartementen. Goede woningplattegronden met voldoende kamers en met voldoende bergruimte zijn daarbij van belang. Bovendien krijgen diverse woongebouwen naast het binnenterrein en privé buitenruimten ook gezamenlijke daktuinen waar kinderen met elkaar kunnen spelen en ouders en buren elkaar kunnen ontmoeten voor bijvoorbeeld de buurtbarbecue. Ouderen Merwede biedt kansen voor ouderen omdat het inspeelt op de diverse behoeftes van deze leeftijdscategorie. Voor zowel vitale ouderen als ouderen die minder zelfredzaam zijn biedt het een prettige leefomgeving. Zeker voor vitale ouderen is het prettig wonen in Merwede. Het wonen is dichtbij winkels voor de dagelijkse boodschappen maar ook voorzieningen zoals een buurtcafé en het buurtcentrum liggen op loopafstand. Plekken om elkaar te ontmoeten zijn van wezenlijk belang, zeker voor ouderen, want eenzaamheid komt immers bij ouderen steeds vaker voor. Doordat in het gebied geen autoverkeer mogelijk is, zijn er veel mogelijkheden om elkaar spontaan te ontmoeten. Er is meer veiligheid op straat, meer spelende kinderen, meer reuring, en je komt elkaar tegen op de paden, in de hoven, op een bankje of op een van de vele pleintjes in Merwede.
Langer thuis wonen kan in Merwede omdat de zorg nabij is en er sprake is van een mogelijkheid om in de buurt mee te eten of deel te nemen aan activiteiten dichtbij. Daarnaast is er een apotheek en huisarts in de buurt. Aanvullend hierop zet Merwede extra in op gezond ouder worden met een preventief zorgcentrum. Hier wordt aandacht besteed aan de fysieke en mentale gezondheid van ouderen door sport, fysio maar ook wellness, ontmoeting en activiteiten voor overdag. Verkend wordt of dit te realiseren is in combinatie met geriatrische zorg. Voor ouderen die niet meer zelfstandig kunnen wonen door chronische somatische of psychogeriatrische problematiek, wordt gezocht naar een woon-zorg voorziening. Vanwege de verschillen in zorg is het wenselijk om mensen met een somatische of psychogeriatrische zorgvraag gescheiden te huisvesten. In beide woonzorgvormen wordt persoonlijke begeleiding en (verpleegkundige) verzorging aangeboden. Naast de woonzorg voorziening wordt er met zorgaanbieders en eigenaren gekeken naar de mogelijkheden voor semimurale zorg en extramurale zorg. Toegankelijkheid en bezoekbaarheid In Merwede kan iedereen lopen: kinderen, volwassenen en ouderen. Kunnen lopen maakt ouderen zelfredzaam. Je kan ook als je niet meer kan rijden of fietsen nog zelf de boodschappen doen of het openbaar vervoer gebruiken.
Zo veel mogelijk woningen in Merwede zijn voor iedereen bereikbaar, ook als van een rolstoel gebruik wordt gemaakt. Toegankelijkheid betekent dat iedereen vanaf de openbare weg bij de voordeur kan komen, een brief in de bus kan doen, kan aanbellen, binnen kan gaan en in de woonkamer of het toilet kan komen. Vanwege het hoogstedelijke karakter van Merwede zal het woningprogramma voor een deel uit relatief kleine woningen bestaan. Ook voor deze kleinere woningen wordt gestreefd naar toegankelijkheid hoewel dit in de praktijk lastig kan zijn. Bij het ontwerp van de woningen en de openbare ruimte wordt rekening gehouden met het feit dat mensen langer zelfstandig wonen. Een deel van de woningen wordt daarom levensloopbestendig ontworpen. Naast drempelloos en nul-treden uitvoeren vraagt dit ook om aanpassingen van maatvoering van de verschillende ruimten. Voor grote woningen is dit eenvoudiger te realiseren, voor kleine woningen is dit afhankelijk van de oriëntatie van de woning en is het zoeken naar een balans tussen haalbaar en wenselijk. Het streven is om 20% van de woningen levensloopbestendig uit te voeren of dusdanig uit te voeren dat de woning gemakkelijk aanpasbaar is voor bewoning met een lichamelijke beperking.
Levensloopbestendige woning Een levensloopbestendige woning is een woning die zo gebouwd is dat deze geschikt is voor iedere levensfase van een bewoner. Een levensloopbestendige woning groeit als het ware mee met de bewoners. Daarmee wordt voorkomen dat bewoners moeten verhuizen vanwege ouderdom of een beperking. Een ander woord voor levensloopbestendige woning is levensloopgeschikte woning. (Bron: Kenniscentrum Wonen-Zorg)
|
77
In de openbare ruimte zijn hoogteverschillen eenvoudig overbrugbaar. Ook als de gebruiker minder mobiel is en aangewezen op hulpmiddelen. Rolstoelers kunnen dus bij elke voordeur komen zonder hellingen of obstakels. Komen ouderen op bezoek met een scootmobiel dan kan deze (tijdelijk) in het complex worden geparkeerd. De rollator kan gewoon mee naar boven. In complexen specifiek voor ouderen zal rekening worden gehouden met voldoende toegankelijkheid en parkeerplekken voor scootmobielen. Vanwege het autoluwe karakter kent de wijk wel beperkingen. Dit betekent dat bewoners en zorgverleners niet overal met de auto tot aan de voordeur kunnen komen. Andere vormen van elektrisch vervoer kunnen wel de woningen bereiken. In de uitwerking van de plannen wordt daarom rekening gehouden met de locaties van het type woningen gericht op mindervalide doelgroepen. Ook is de hele wijk goed ontsloten voor fietsen en wordt het gebied bediend door het openbaar vervoernetwerk met onder meer een snelle busverbinding naar Utrecht Centraal. Uiteraard is de wijk overal toegankelijk voor voetgangers en zijn gebouwen bereikbaar voor specifieke vormen van vervoer. Wonen voor vitale ouderen Appartementen in verschillende prijsklassen (sociaal, middelduur en duur) worden aangeboden in Merwede, die een reëel alternatief zijn voor ouderen die een ééngezinswoningen achterlaten.
Wat ingeleverd wordt aan ruimte moet worden gecompenseerd aan kwaliteit in de omgeving en bijvoorbeeld gedeelde voorzieningen zoals een tuin, een ruim balkon, een berging of logeerruimte. Idealiter zijn de woningen gemakkelijk levensloopbestendig te maken door bijvoorbeeld het toilet bij de badkamer te trekken. Dit kan onder andere door scheidingswanden uit te voeren als leidingloze niet-dragende tussenmuren. Verder wordt in Merwede gezocht naar de mogelijkheid om via Mede-Opdrachtgeverschap vormen van (semi-)collectief en geclusterd wonen te organiseren. Het streven is om minimaal twee van deze bijzondere woonvormen te realiseren. Er zijn verschillende bewonersinitiatieven in de stad die hieraan mee willen werken. De gemeente zal hier faciliterend in optreden. Wonen voor ouderen met een beginnende zorgvraag Er wordt gestreefd om 20% van de appartementen levensloopbestendig te maken. Deze worden gerealiseerd in verschillende prijsklassen. Voor deze woningen geldt dat de insteek is om plattegronden te organiseren waarbij eventuele aanpassingen gemakkelijk door de bewoner zelf gedaan kunnen worden.
Waar mogelijk wordt met de volgende aspecten rekening gehouden: • Badkamer en wc kunnen gescheiden uitgevoerd worden met optie tot samenvoegen (niet dragende scheidingswand, zonder leidingen) • Entreehal wordt idealiter royaal uitgevoerd waarbij er rekening wordt gehouden met een maat van 1,5 bij 1,5 meter • Gemeenschappelijke verkeersruimtes worden met voldoende breedte uitgevoerd. Maatschappelijk Minimaal 60 woonzorgunits of minimaal 5000 m2 BVO wordt ingericht voor chronische somatische of psychogeriatrische zorg, waarvan 600 m2 BVO gericht op preventieve zorg en gezond ouder worden in Merwede. Onderdelen kunnen zijn: fysio, sport en wellness, coaching op gezond ouder worden en geriatrische zorg, mogelijk te combineren met een zwembadfunctie van 1100 m2 BVO. Het zwembad, sport en wellness zijn niet exclusief voor ouderen. Woningbouwprogramma Merwede Uitgangspunt voor Merwede is een maximum van 6.000 woningen. Hiervan wordt 55 procent in het gereguleerd (betaalbaar) segment ontwikkeld. Merwede biedt een uitgelezen kans om de voor Utrecht noodzakelijke inhaalslag te maken in het middensegment. 25 procent van de woningen wordt in het middensegment gerealiseerd (minimaal 15 procent middeldure huur, aangevuld met midden-koop).
Omdat Merwede een uitgesproken hoogstedelijk woonmilieu wordt, met een bijbehorend rijk voorzieningenniveau, maar niet in de binnenstad of het stationsgebied ligt, geldt hiereen mix van het middenhuurbeleid dat van toepassing is voor de Binnenstad en het Stationsgebied en de rest van Utrecht. Met 25% van de woningen in het middensegment willen we de groep middeninkomens bedienen die afgelopen jaren stelselmatig buiten de boot valt. De midden-koopwoningen worden onder de NHG-grens aangeboden, tegen marktconforme condities om niet alleen de eerste kopers te bevoordelen. Deze woningen worden aan particulieren verkocht en niet aan beleggers. Zo zorgen we dat de bewoners echt eigenaar zijn van hun wijk, en Merwede geen passantenwijk wordt.
78
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Naast het middensegment wordt 30 procent sociale huur gerealiseerd, waarvan 5 procent voor studentenwoningen. De resterende 45 procent van het woningbouwprogramma wordt overwegend in de vrije sectorkoop gerealiseerd en voor een klein deel in de vrijesectorhuur. Verdeling woningbouwprogramma Het streven is om in Merwede verschillende woonmilieus en -producten aan te bieden en te differentiëren naar prijs. Uitgangspunt is dat in elke fase sprake is van een gezonde mix aan woningcategorieën. Daarbij kan wel rekening worden gehouden met de verschillen in behoefte van doelgroepen en kan gebruik worden gemaakt van verschillen in locatiekwaliteit en dichtheid. De meer stedelijke blokken langs de Europalaan zijn over het algemeen meer geschikt voor betaalbare, compacte appartementen bovenop collectieve en publieksvoorzieningen, met de nadruk op starters en kleinere huishoudens. De zone vanaf het groene dwaalspoor richting Merwedekanaal kent een relatief lagere dichtheid en is over het algemeen meer geschikt voor grotere appartementen en stadshuizen, voor gezinnen en tweeverdieners. Dit is uiteraard geen harde grens en de verschillende werelden vloeien in Merwede dan ook inelkaar over. Per deelgebied en bouwblok moet maximaal worden ingespeeld op specifieke kansen en kwaliteiten van de plekken en de woningtypen. Ook hier wordt ook gestreefd naar menging.
Op gebouwniveau wordt in beginsel niet gemengd. Belangrijk is een ‘natuurlijke’ aansluiting van verschillende segmenten en doelgroepen op elkaar. Om blokken beheerbaar en exploitabel te houden moet het eigendom niet te veel worden versnipperd. Dit laatste geldt ook voor het nietwoonprogramma in gebouwen en blokken. De inzet om woonblokken te mengen met voorzieningen geldt zeker voor de meest stedelijke blokken langs de Europalaan. De bewoners kunnen zodoende gebruikmaken van gedeelde faciliteiten (wasserette, werkruimte, gemeenschappelijke keuken en eetkamer, gameruimte, gastenverblijf, gym, enzovoort) en profiteren van de nabijheid van andere publieksvoorzieningen (retail, horeca, sport, services). Bijzondere woonproducten Belangrijk streven in Merwede is om de consument invloed te geven op de aan te bieden woningen, door ze flexibel in te delen of casco op te leveren. Daarnaast willen we samen met de toekomstige bewoners een nieuw stuk stad maken door co-design en co-creatie van bouwblokken, binnentuinen en openbare ruimte in diverse gradaties. Dat geldt ook voor de invulling van onderwerpen als duurzaamheid en stadslandbouw en het hiervoor inrichten en overdragen van plekken aan bewonersorganisaties die exploitatie en beheer hiervan zelf gaan doen. Eigenaarschap is essentieel voor de ontwikkeling van Merwede.
Vormen van particulier en collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) zijn lastiger toepasbaar in een wijk met een stedelijke dichtheid als Merwede. Ook de belangen van eigenaren in het gebied en de noodzakelijke strakke planning maken dit niet eenvoudig. Tegelijk geeft dit soort ontwikkelingen de nodige kleur en identiteit aan de wijk en willen we hier op strategische plekken ruimte voor bieden. Bijzondere doelgroepen In overleg met woningcorporaties, maatschappelijke instellingen en marktpartijen wordt in Merwede minimaal 10 procent van de sociale woningen passend gemaakt voor bijzondere doelgroepen. Daarnaast wordt onderzocht welke private zorginitiatieven in het middenhuur- en vrijesectordeel van de blokken kunnen worden ondergebracht.
|
79
Impressie van het plein bij de Vechtclub en het Fietsdepot
80
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
|
81
5
GROEN DOMEIN
84
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
5.1 Groen tenzij Levendige en groene openbare ruimte Merwede voegt een bijzondere ruimte toe aan de stad voor iedereen, waarin de voetganger centraal staat. Het wordt een aantrekkelijk, levendig en groen deel van de stad. Een wijk waar mensen elkaar kunnen ontmoeten en kinderen op straat kunnen spelen in een ontspannen openbare ruimte. Kenmerkend is de hoge dichtheid en afwisseling van drukkere en rustigere plekken. De hoge dichtheid maakt dat elk stuk openbare ruimte waardevol is en voor meerdere doelen wordt benut. Het ontwerp is robuust en biedt ruimte voor wisselende initiatieven van de toekomstige bewoners en gebruikers. De wijk krijgt een aantrekkelijk groen beeld en ademt de sfeer van hoogstedelijk wonen in het groen. Het groen in de openbare ruimte, de binnenterreinen en op daken versterkt elkaar en zorgt dat de wijk overal groen aanvoelt. Het groen in Merwede krijgt een gevarieerde samenstelling met seizoenseffecten en ontwikkelt zich door de tijd heen. Merwede biedt integrale oplossingen voor klimaatadaptiviteit en circulariteit. De kwaliteit van een groene, levendige wijk biedt kansen om te zorgen dat de openbare ruimte op een vanzelfsprekende manier ook bijdraagt aan hittestress mitigatie en een watersensitieve wijk is, waarbij op een slimme manier hemelwater wordt opgevangen en tijdelijk geborgen wordt.
Het geborgde hemelwater kan worden hergebruikt voor voor groene daken, binnentuinen en openbare ruimte. De beplantingszones en het watersysteem van de wijk zijn gericht op het opvagen van een stevige bui, zowel binnen de blokken als in de openbare ruimte, waarmee schade wordt voorkomen. Zo groen mogelijk De openbare ruimte wordt zo groen mogelijk ingericht. Drie condities maken dat de openbare ruimte deze kwaliteit heeft. Allereerst is de wijk autovrij. Merwede blijft wel bereikbaar via een aantal aangewezen LEV-routes die Merwede grotendeels dekking geven. Deze LEV-routes zijn ook de primaire fietsroutes vanaf de fietspaden binnen het gebied. Parkeergelegenheid is enkel aanwezig in de parkeergarages, gekoppeld aan vier inprikkers vanuit de Europalaan. Door logistiek zo veel mogelijk aan de rand op te lossen, komt geen onnodig verkeer de wijk in. Daarnaast wordt de openbare ruimte zo veel mogelijk gevrijwaard van zaken die ook in de bouwblokken kunnen worden gesitueerd. Fietsparkeren in de openbare ruimte blijft beperkt tot het minimum; containers, trafo’s, hellingbanen en opstelruimte worden inpandig opgenomen. Tot slot wordt het ondergrondse netwerk van infrastructuur zodanig gestructureerd dat zo veel mogelijk bomen kunnen worden geplant. De ruimte voor nutstracés is zo veel mogelijk buitenom de wijk opgelost, met aftakkingen naar de bouwblokken.
Technische ruimtes, waaronder middenspanningruimtes, worden inpandig op posities geplaatst die weinig impact op het functioneren van plinten en openbare ruimte opleveren. Ze worden zo veel mogelijk achter een enkele deur gebundeld, liggen nabij de hoofdtracés, hebben een passende vormgeving en liggen bij voorkeur aan de inprikkers. Zo is in de straten maximaal ruimte voor groen. Het plan voor het groene domein in Merwede neemt echter niet weg dat met het verdichten van de stad extra druk komt te staan op de beschikbare ruimte. Een kwalitatief hoogwaardige, groene omgeving wordt gezien als een belangrijke meerwaarde van het hoogstedelijk wonen en draagt bij aan de leefbaarheid en een sterke economie. De manier waarop invulling aan het groen wordt gegeven, is echter niet te vergelijken met een uitbreidingswijk als Leidsche Rijn. Het toevoegen van zo veel woningen en ander programma in bestaand stedelijk gebied verschilt namelijk fundamenteel van de strategie bij een randstedelijke uitbreiding. Vanuit die optiek zoeken we in Merwede dan ook naar een goede balans tussen hoogstedelijkheid en voldoende, kwalitatief hoogwaardig groen, waarmee bovendien de groene landschappen rondom Utrecht behouden blijven. We kiezen hier dus voor het zo groen mogelijk inrichten van de beschikbare openbare ruimte en de vele binnentuinen.
Daarmee krijgt de wijk, ten opzichte van het relatief verharde bedrijventerrein nu, een grote hoeveelheid extra openbaar toegankelijk groen. Hiermee zetten we een nieuwe standaard voor groen in hoogstedelijk gebied. Daarnaast zullen Park Transwijk en het Rondje Stadseiland belangrijke recreatieplekken worden voor de bewoners van Merwede. Deze willen we met verbindingen voor langzaam verkeer en aantrekkelijke oversteken verknopen aan Merwede en Utrecht Zuidwest.
|
85
Merwedebiotoop Het groen in Merwede vormt een stedelijke biotoop die zich uitstrekt over de openbare ruimte, de binnenterreinen en de daken en is onderdeel van het ecologische raamwerk van de stad. Merwede wordt groen, tenzij de ruimte voor een ander doel noodzakelijk is. Het gevolg is dat meer dan de helft van de openbare ruimte groen zal zijn. De publiek toegankelijke binnenterreinen zijn minimaal voor de helft groen en de helft van het dakoppervlak is groen. Het groene dakoppervlak bestaat voor de helft uit volwaardig natuurdak op de lage daken. De andere helft komt op de hogere daken rondom de zonnepanelen en bestaat uit laagblijvend groen, zoals kruiden. Deze enorme groene ruimte in Merwede wordt optimaal benut voor ecologie, evenals beperken hittestress, wateropvang, geluiddemping en zorgt voor een groene beleving van Merwede en prettig gebruik van de ruimte. In Merwede komt een robuuste, gevarieerde en gelaagde beplanting met verschillende soorten en groottes, waarbij natuurbeleving voor bewoners en bezoekers voorop staat. Bij de keuze is de ecologische waarde leidend, met als doel leefgebied te maken voor de Big Five” van Merwede: vleermuizen, gierzwaluwen, kleine zangvogels (zoals huismussen), egel en bijen en vlinders.
De beplanting krijgt een meerwaarde door aandacht voor soorten die ‘eetbare’ producten hebben voor mens en dier, zoals noten, zaden, bessen en vruchten. De groenbeleving en Merwedebiotoop worden versterkt door op slimme plekken te kiezen voor groen tegen de gevels, zoals bij een entree van een binnenterrein of bij de overgang tussen twee groene daken. Dit kan door verticale constructies zoals klimplanten tegen de gevel, maar ook door in het
Park Transwijk natuurlijke omgeving
Park Transwijk
Groene daken
Groene daken
Referentiebeelden groen dwaalspoor
86
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Binnentuinen
Groene balkons
Pleinen
ontwerp meegenomen plantenbakken op de lagere etages. We zetten in op robuust groen als vanaf maaiveld klimmende beplanting tegen de gevels, niet op groene gevels die het zonder technische oplossingen niet houden. Al het groen in de verschillende planonderdelen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zo staat het groen op daken, gevels en openbare ruimte in directe relatie tot elkaar en tot de verblijfsplekken voor vogels en vleermuizen die in de gevels worden aangebracht. De optelsom van de groene delen is nodig om voldoende leefgebied te maken voor de doelsoorten -de big five- zoals beschreven in ‘Ecologie’. Het groen in Merwede kan worden versterkt door enthousiaste bewoners en gebruikers. Zij kunnen de groenbeleving nog verder aanzetten door extra groen op te nemen op private delen als gevels, balkons, galerijen, setbacks en tuintjes. Een bijdrage van bewoners en gebruikers is ook welkom in de openbare ruimte en de publiek toegankelijke binnenterreinen. Dit wordt gestimuleerd in het Merwedelab, waar bewoners en gebruikers een rol kunnen krijgen bij het beplantingsplan en de inrichting.
Merwede biedt hiermee ruimte om gedurende de planvorming te experimenteren met beplanting en te onderzoeken hoe de Merwedebiotoop vorm kan krijgen door vroegtijdig te starten met huisvesten van planten en dieren en de bijzondere soorten die al in het gebied leven te behouden en hun leefgebied verder te versterken.
Groene binnentuinen
Dwaalspoor
Merwedepark natuurlijke omgeving
Kanaaloever
Merwedepark
|
87
Grote bomen
Grote bomen
Kleine bomen
Kleine bomen
Klimplanten Struiken Kruidachtigen
beplanting
Bodembedekkers
Klimplanten
Schimmels en mirco-organismes
Struiken
zone 5
Kruidachtigen
zone 4 zone 3 zone 2
Bodembedekkers
zone 1 zone 0
Schimmels en mirco-organismes
for activities
voorziet in schaduw provides shade en vegetatie voor lowlage vegetation activiteiten
bladval en compost compost enhances verrijken de bodemsoil quality kwaliteit
zonnige zijde trekt attracts pollinators bestuivers aan side on the sunny
mitigating wind windbreker
voorziet infood voedsel provides en schuilplaatsen and nesting areas
Stadsbiotoop: een mix van boomsoorten en beplanting
traditionele opzet
88
Stadsbiotoop
T=1
T=1
T=2
T=2
T=3
T=3
T=4
T=4
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Soorten beplanting De soort beplanting wordt aangepast op de specifieke omstandigheden en vormt een gradiënt tussen Park Transwijk en het Merwedepark. Het Merwedepark bestaat uit een mix van soorten die passen bij een kanaal: populieren en abelen maar ook elzen, moerascipressen en essen. In het woongebied wordt onderscheid gemaakt tussen de straten, de pleinen en de binnenhoven. Soortenvariatie komt op al deze plekken voor, maar wel per typologie in een iets andere menging. Vooral in de binnenhoven is het belangrijk dat de bomen niet te grote schaduwen geven, waardoor gras en onderbeplanting minder groeien. Bovendien zijn de ruimten aantrekkelijker voor verblijf en activiteiten als de zon in het voor- en najaar de ruimte krijgt. Bij de keuze van het groen en de rol van betrokken bewoners en gebruikers wordt gebruik gemaakt van het zogenaamde Merwede lab. In dit lab is aandacht voor social design waarbij deskundigen, beheerders en betrokkenen een rol krijgen bij zowel het beplantingsplan als de inrichting. Merwede biedt ruimte om gedurende de planvorming te experimenteren met beplanting en te onderzoeken hoe de Merwedebiotoop vorm krijgt door vroegtijdig te starten met huisvesten van planten en dieren en de bijzondere soorten die al in het gebied leven te behouden en hun leefgebied verder te versterken..
In de openbare ruimte zetten we in op een hoge circulariteit en dus een robuust groensysteem. Bij de inrichting van de openbare ruimte maken we gebruik van principes uit de permacultuur, waarbij soorten naast elkaar staan die elkaar versterken of ondersteunen. Nutriënten en grondstoffen uit de wijk kunnen het openbaar groen van Merwede voeden. Zo kan een slim regenwatersysteem de stadswijk minder gevoelig maken voor droogte en neerslagpieken. Door de inrichting van het openbaar groen te inspireren op principes uit de permacultuur ontstaat een nieuw, gezond, stedelijk ecosysteem op de schaal van Merwede. Via monitoring zal de mate van biodiversiteit in Merwede worden gemeten. Bomen in de openbare ruimte Het gevarieerde bomenbestand, zowel in soorten, groottes als leeftijd, heeft de bestaande bomen als basis. Op basis van een beoordeling naar gezondheid is een bomenkaart gemaakt voor de omgang met individuele bomen. Indien mogelijk zullen bomen die moeten wijken elders in de wijk worden herplant. Er wordt vooral gewerkt met een menging van bomen van de eerste en tweede grootte. Bomen van de derde grootte vullen het palet van de grotere bomen aan. Bij de eerste en tweede grootte wordt gekozen voor bomen met een niet te dicht bladerdek. Ze bieden schaduw als het nodig is, maar laten ook toe dat in het voorjaar gefilterd zonlicht door het bladerdek op straat en de gevels valt.
Het sortiment is zodanig gekozen het hele jaar verschillen te vinden zijn. Bewoners en bezoekers ervaren zo de seizoenen. Het planten van veel bomen vraagt om het optimaal afstemmen van ondergrondse en bovengrondse infrastructuur. De ondergrondse infrastructuur ligt daarom vooral buitenom met inprikkers de wijk in waardoor bomen ongehinderd kunnen groeien en optimaal kunnen voorzien in de schaduw, frisse lucht en het leefgebied voor vogels en insecten..
|
89
Legenda Verhoogde binnentuinen (vliegende ecologie Binnentuinen op volle grond (kruipende ecologie)
Ecologie in Merwede
90
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Ecologie Het groen in Merwede draagt aantoonbaar bij aan de stedelijke biodiversiteit. De groene ruimtes in Merwede staan in contact met groene plekken in de omgeving; zo wordt het ecologisch netwerk van de stad verrijkt en versterkt. De hoofdverbindingen worden gevormd door een ecologisch diagonaal midden door het gebied, een faunapassage onder de Europalaan en natuurvriendelijke oevers aan het Merwedekanaal, waardoor er uitwisseling plaats kan vinden tussen flora en fauna in en om Merwede. Binnen Merwede vormt een raamwerk van oost-westverbindingen en noordzuidverbindingen gekoppeld aan kleine leefgebieden op pleinen, groene daken en gevels een ecologisch netwerk. Het groen in Merwede krijgt een basiskwaliteit natuurbeleving en wordt per jaar rijker en interessanter door natuurlijke groei en ontwikkeling. De beplanting wordt gekozen voor de “Big Five” van Merwede: vleermuizen, gierzwaluwen, kleine zangvogels (zoals huismussen), egels en vlinders. Niet elk deel van de buurt kan in gelijke mate geschikt worden gemaakt voor alle genoemde dieren, maar het netwerk van groene verbindingen, rustige ecologische plekken en verblijfsplekken in de gevels maakt Merwede als totaliteit een geschikte plek voor deze dieren. Dit zorgt voor een doorlopende natuurbeleving in Merwede. De hoogbouw biedt uitstekende kansen voor gierzwaluwen.
Door hier neststenen te plaatsen, kunnen de bewoners vanaf hun balkons deze zomervogels tussen de gebouwen door zien vliegen. De openbare ruimte en de binnentuinen bieden met een gevarieerde beplanting van bloeiende planten, struiken, bomen en groene gevels een jaarrond geschikt leefgebied voor egels, vlinders, bijen, vleermuizen en zangvogels, zoals de huismus. De groene daken vergroten het voedselaanbod en bieden naast nectarplanten ook struiken voor luwte voor insecten en dekking voor huismussen. Binnen alle groene onderdelen zijn er ook plekken nodig om te schuilen en voortplanten voor de dieren. We werken hiervoor met een natuurbelevingstabel zodat in de ontwerpfase wordt gekozen voor de juiste beplanting om geschikt leefgebied te creëren en we de juiste plekken kunnen kiezen voor de neststenen en andere nestplekken, waarvan er net zoveel komen als woningen voor mensen. In Merwede wordt onderscheid gemaakt tussen de noordzuidstraten, de oostweststraten, de pleinen en de binnenhoven. Soortenvariatie komt op al deze plekken voor, maar per typologie in een iets andere menging. De boomstructuur en de onderbeplanting in noord-zuidverbinding voorziet in foerageer- en schuilmogelijkheden voor dieren, zoals ook het dwaalspoor hierin voorziet.
In oostwestverbindingen reageert de boomstructuur op de bouwhoogtes met openingen voor zonlicht op maaiveld, wat gunstig is voor zangvogels, vlinders en bijen. Boomkronen zorgen voor een verbinding voor vogels en insecten op plaatsen waar geen andere begroeiing mogelijk is. De onderbeplanting zal worden afgestemd op de zonnige en schaduwrijke plekken en bieden voldoende dekking voor de ‘big five’ om te fungeren als verbinding in het gebied en schuilmogelijkheid nabij neststenen in de gevels.. De ecologische oevers langs de diagonaal vormen de hoofdas voor dier- en plantensoorten. De zuidoever wordt steiler en bevat weinig bomen, om de bredere noordoever meer licht en breedte te kunnen geven. Hierdoor kan de overgang tussen nat en droog optimaal worden benut. Het robuuste groen in het diagonaal bestaat uit inheemse beplanting met zoveel mogelijk gelaagdheid waarbij het groen op de buurtpleinen en het Merwedepark zoveel mogelijk aansluiting vindt bij het groen in het diagonaal. De diagonaal zelf wordt verbonden met Merwede en via een robuuste faunapassage onder de Europalaan met Park Transwijk. Hierbij is de diagonaal enkel bedoeld voor de ecologie en dienen negatieve effecten door inrichting en gebruik van aanliggende functies te worden voorkomen. In de binnenhoven is het belangrijk dat er zowel zonnige als schaduwrijke plekken zijn.
Enerzijds omdat onderbeplanting dan minder zal groeien, anderzijds zijn de ruimten aantrekkelijker voor verblijf en activiteiten als de zon in het voor- en najaar de ruimte krijgt. Het Merwedepark sluit zowel aan op het diagonaal als op de Merwede en is daarmee een belangrijke groene plek voor zowel natuurlijk spelen als stadsnatuur. De ontmoeting van water en land wordt benut voor natte natuur en natuurlijk spelen voor kinderen in de wijk.
|
91
Water en groen met elkaar verbonden De vormgeving van de openbare ruimte bevat integrale oplossingen voor klimaatadaptiviteit en circulariteit. Het wordt een ‘watersensitieve’ stadswijk, waarbij op een slimme manier zo veel mogelijk hemelwater wordt opgevangen en tijdelijk geborgen. Een nieuw diagonaal kanaal vormt de drager voor het water. Het watersysteem, als onderdeel van de ecologische zone, vormt een schakel tussen Merwedekanaal en de vijvers in Park Transwijk. Hierlangs komt ook een aantrekkelijke voetgangersroute van Merwede naar Park Transwijk. Groene daken en daken die zonne-energie opwekken, kunnen worden gecombineerd met tijdelijke regenwaterberging. Groene binnenterreinen en royaal groen in de straat dragen bij aan het voorkomen van overstromingen en het tijdelijk vasthouden van regenwater. Het watersysteem van de wijk is erop gericht om een stevige bui op te vangen, zowel binnen de blokken als in de openbare ruimte. Maar het is ook de ambitie dat het droogteschade helpt voorkomen en dat groen en water een bijdrage leveren aan hittestressreductie, met voldoende water en groen voor verkoeling en schaduw waar nodig. Bovendien wordt gekozen voor lichte kleuren in de bestrating. Een dubbel rioolstelsel in de wijk zorgt voor gescheiden afvoer van regenwater en vuil rioolwater.
De bouwblokken worden zo ingericht dat regenbuien tot 45 millimeter op het bouwblok worden vasthouden en vertraagd worden afgevoerd. Daarnaast moet een 80 millimeterbui zonder schade aan woningen naar het oppervlaktewater kunnen stromen. Een optimale balans tussen de opvang van piekneerslag en droogtebestrijding vraagt om voldoende waterberging in de straten, op de binnenterreinen en op daken – zodat de beplanting goed kan groeien en niet tijdens droogteperiodes verdroogt. De groene wijk, met een ruime variatie in beplanting, draagt bij aan de stedelijke biodiversiteit. De groene ruimtes staan in contact met andere groene plekken en parken waarmee het ecologisch netwerk van de stad wordt versterkt.
H1
H1
H1
H2
H2
H3
H3
prevailing wind
2. Evaporatie
3. Open water
hit te re fl e ct be s tr
o
or
ev ap
ora ti
e ne
s c ha
duwe
r k ing
ing d
de at
el
en
Hitte mitigatie
ing
ko
er
Ver
verkoelin
apora tie g door ev
Hittestress mitigatie - diagonaal
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
H3
prevailing wind
1.Schaduw
92
H2
prevailing wind
Materiaal en inrichting Het materiaalgebruik van Merwede versterkt de identiteit van de openbare ruimte. Er wordt ingezet op natuurlijke materialen die op een elegante manier verouderen en terughoudend in uitstraling zijn. Uit oogpunt van circulariteit en duurzaamheid worden innovaties in materiaalgebruik gestimuleerd. Robuuste materialen hebben hierbij de voorkeur met het oog op duurzaamheid op langere termijn. Uiteraard voldoen de materialen aan standaarden op het gebied van goede arbeidsomstandigheden en is er aandacht voor het verminderen van hittestress. . Er wordt gezorgd voor consistentie langs de lange lijnen in de stad (Merwedepark en Europalaan), aansluitend bij de hiërarchie van de ruimtelijke typologieën. Binnen Merwede zelf wordt gekozen voor een hoogwaardige opzet en uitwerking die past bij het zeer intensieve gebruik dat van de, uiteindelijk relatief beperkte hoeveelheid, verharding wordt gemaakt (‘groen, tenzij’). De voorkeur gaat uit naar een verharding die licht van kleur is en gemeleerd. Bij de keuze voor het materiaal zijn duurzaamheid en beheerbaarheid cruciaal. De dichtheid van Merwede levert een aanzienlijk intensiever gebruik op van de openbare ruimte dan in andere buurten van Utrecht. Ter vergelijking: in Vleuterweide is hetzelfde aantal woningen gerealiseerd op tien keer zoveel oppervlak.
Het gevolg van de dichtheid in Merwede kan zijn dat meer inzet vanuit beheer per vierkante meter nodig is, maar daarentegen minder per woning. In de volgende fase wordt onderzocht of dit past binnen de in de kadernota gekozen kwaliteitsniveaus Domstad Bijzonder voor de wijkpleinen en het Merwedepark en Domstad Standaard voor de rest of dat op onderdelen een aanpassing van deze kwaliteitsniveaus nodig is. Om de beoogde groene sfeer met levendige plekken te kunnen realiseren, zijn ondergrond en bovengrond op elkaar afgestemd. Lussen voor water, riool en de hoofdtracés voor nutsvoorzieningen liggen vooral buitenom Merwede heen. Binnen de wijk ligt ondergronds een compact profiel voor aansluitingen op de woningen. Mobiliteit en logistiek zijn slim afgeregeld om de stadwijk werkelijk autovrij te maken. In de openbare ruimte biedt een basisinfrastructuur toegang voor de essentiële bereikbaarheid van Merwede. Het netwerk voor nood- en hulpdiensten is voorzien. Het fietsparkeren is gekoppeld aan de belangrijkste bestemmingen. Van het totaal aantal benodigde stallingsplaatsen voor fietsen worden ongeveer 1500 plekken verspreid in de openbare ruimte ingepast, voornamelijk in de vorm van stallingsvakken om de impact op de openbare ruimte te beperken en langdurig vastzetten van fietsen te voorkomen. Spelen, sporten en bewegen vinden in de openbare ruimte plaats.
Het autovrij zijn nodigt uit tot dagelijks gebruik van de openbare ruimte en tot buiten spelen. Het spelen voor kleinere kinderen is op een informele manier geïntegreerd in de binnenhoven van de bouwblokken en in de woonstraten. Voor grotere kinderen is er ruimte op de pleinen en in de parken. Kunst Kunst in de openbare ruimte maakt de omgeving aantrekkelijk, geeft het gebied identiteit en versterkt de verbindingen in het Rondje Stadseiland. Utrecht heeft een lange traditie in het realiseren van toonaangevende kunstprogramma’s in ontwikkelingsgebieden opgebouwd. Dit willen we hier voortzetten. Kunst kan op verschillende manieren een goede bijdrage leveren aan de kwaliteit van een gebied. Bijvoorbeeld door de verrassende visie van een kunstenaar op actuele (maatschappelijke) vraagstukken, door bewoners via de kunst een stem te geven en door bijzondere kunstwerken in de openbare ruimte te plaatsen of bestaande werken te herplaatsen.
|
93
Spelen
94
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Spelen, sport en bewegen De groene en autovrije openbare ruimte biedt volop ruimte voor spelen, sporten en ontmoeten. Het spelen wordt voor een belangrijk deel op een informele manier geïntegreerd op de openbare pleinen en in de parken en straten. De pleinen worden zodanig ingericht dat de diverse vormen van gebruik door de tijd heen elkaar niet belemmeren. Ook de binnenterreinen dragen bij aan ruimte voor spelen. Bijna alle grotere binnenterreinen bieden ruimte voor spelen en zijn overdag publiek toegankelijk. In Merwede komen ook ‘formele’ speelplekken waarbij geldt dat deze zo groen mogelijk worden ingericht en ruimte bieden voor initiatieven van bewoners. Om het Merwedepark en de pleinen beschikbaar te houden en voor ontmoeting en groen, worden de plekken voor oudere kinderen niet enkel in de wijk, maar ook in Park Transwijk gerealiseerd, waar meer ruimte is voor grote speelplekken op afstand van woningen. Voor de (georganiseerde) sporters wordt een sporthal gerealiseerd die overdag ruimte biedt aan het bewegingsonderwijs en ’s avonds aan de sportverenigingen. In de sporthal kunnen alle reguliere sporten worden beoefend, zowel op training- als op wedstrijdniveau. De sporthal is in de vrije uren ook te huur voor particulieren.
Geen speelgebied (doorvoer van auto’s, fietsen, LEV) Informeel speelgebied Multifunctionele ruimte (3000m2) Formeel spelen (900 m2) Formeel spelen - Pleinen (900 m2) 0-18 jaar Schoolplein (900 m2) 0-18 jaar Collectief spelen (binnentuin) 0-6 jaar Formeel spelen (500 m2) 0-12 jaar
Speelplekken in Merwede
|
95
Impressie van een buurtplein
96
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
|
97
Binnenterreinen
98
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE
Binnenterreinen De private binnenterreinen zijn prettige, relatief luwe en groene tuinen en vormen een verlengde van het leefoppervlak van de omwonenden. Elke binnentuin kent een eigen inrichting en is anders vormgegeven dan de openbare ruimte aan de buitenkant van het blok. Ze zijn veelal publiek toegankelijk en zichtbaar door de openingen in het blok. De binnentuinen dragen bij aan het ecologisch netwerk van Merwede. De binnenterreinen zijn verschillend van grootte en hebben andere condities. Aan de Europalaan liggen deze veelal verhoogd vanwege al de programma’s in de plint, met voorzieningen, fietsparkeren, logistiek en het publieke programma. De binnenterreinen aan het Merwedepark en op het OPGterrein liggen voornamelijk op maaiveld en in de volle grond. Het principe ‘groen, tenzij’ geldt ook voor de inrichting van de binnentuinen. Waar mogelijk worden bomen van een eerste, tweede of derde orde geplaatst. Ook komen hier speelaanleidingen voor de allerkleinsten (0 tot 6 jaar). In alle tuinen worden plekken met voldoende uren zon gecreëerd. De tuinen zijn daarmee een ontmoetingsplek voor omwonenden. Om de collectieve waarde van de binnenterreinen te borgen, zijn de private buitenruimtes van woningen aan het binnenterrein van beperkte diepte en zonder hoge afscheiding aan de binnentuin verbonden.
De adressen en entrees van de woningen bevinden zich altijd aan de openbare zijde. De binnenterreinen krijgen een semi-openbaar karakter. Het is mogelijk om de binnenterreinen desgewenst ’s avonds af te sluiten voor publiek. De binnenterreinen zijn voor de omwonenden direct toegankelijk vanuit de trappenhuizen, zodat zij door iedereen eenvoudig kunnen worden gebruikt. Directe toegankelijkheid ook voor minder validen is voor de binnenterreinen het uitgangspunt, al zullen zij de binnenterreinen op hoogte enkel via de private woningentrees of met een openbare voorziening kunnen betreden (zie spelregels binnenterrein in hoofdstuk 6).
|
99
groenblauw raamwerk stedelijke verbindingswegen voorzieningen cultuurhistorische bebouwing park/plantsoen uitwerkingsvraagstuk (locatie eventuele wandelbrug)
Merwede is onderdeel van het netwerk van de stad (afbeelding uit Omgevingsvisie)
100
|
STEDENBOUWKUNDIG PLAN MERWEDE