Bijlage 4 Technische vagen Rapport omgevingsdiensten in beeld 2021
Tekst van het document
Het aantal actualiteitstoetsen is per omgevingsdienst bepaald aan de hand van een vastgesteld aantal (variërend van 5 tot 150 per jaar) of met gebruik van een formule, zoals bijvoorbeeld toegepast door de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (10% x inrichtingenbestand type C+IPPC) + (20% x inrichtingenbestand BRZO+RIE4). Het aantal uitgevoerde actualiteitstoetsen varieert van circa 5 (Omgevingsdienst IJsselland) tot ongeveer 150 (DCMR Milieudienst Rijnmond), met een gemiddelde van circa 25 per jaar. In totaal worden er in Nederland 635 actualiteitstoetsen uitgevoerd op het bedrijvenbestand van ongeveer 12.000 vergunningplichtige bedrijven. Hierbij moet aangetekend worden dat niet alle vergunningplichtige bedrijven aan een actualiteitstoets onderworpen hoeven te worden. OD - IJsselland 5 * 9 * 10 * 12 15 * 18 18 19 20 20 20 * 21 25 28 * 30 32 40 50 * 92 96 139 * 150 OD - OMWB OD - IJmond RUD Zeeland RUD - Drenthe OD - Twente OD - West-Holland OD - Midden Holland OD - Noord-Holland-Noord OD - Regio Utrecht OD - Zuid Holland Zuid OD - Regio Arnhem FUMO OD - De Vallei OD - Rivierenland OD - Veluwe IJssel OD - Regio Nijmegen OD - ZOB RUD - Zuid Limburg OD - Groningen OD - Noorzeekanaalgebied DCMR - Rijnmond N= 22 – van 7 diensten zijn geen data bekend * OD IJsselland maximaal 5 p.j. * OMWB varieert jaarlijks tussen 8 en 10 * OD IJmond circa 10 p.j.
* RUD Drenthe tussen de 10 en 20 p.j. * OD ZHZ tussen de 10 en 30 p.j. * OD De Vallei tussen de 25 en 30 p.j. * OD-ZOB minder dan 50 p.j. * OD-NZKG: Cijfer berekend o.b.v. gehanteerde formule: (10% x inrichtingenbestand type C+IPPC) + (20% x inrichtingenbestand BRZO+RIE4) N= 21 (van 7 diensten zijn geen data bekend omtrent het aantal actualiteitstoetsen en van 1 dienst is geen data bekend omtrent het aantal vergunningplichtige inrichtingen OD - OMWB 0,71% 0.78% 1,55% 2.70% 2,78% 2.80% 4,22% 4.94% 5.30% 6.67% 6.87% 7.46% 7.69% 10.10% 10.91% 11.54% 15.32% 15.76% 16.69% 18.93% 27.47% OD - IJsselland RUD - Drenthe FUMO OD - Twente RUD Zeeland OD - IJmond OD - Regio Nijmegen OD - Regio Arnhem OD - Noord-Holland-Noord OD - Zuid Holland Zuid OD - Regio Utrecht OD - De Vallei OD - Rivierenland OD - West-Holland OD - Groningen OD - Midden Holland OD - Veluwe IJssel DCMR - Rijnmond RUD - Zuid Limburg OD - Noorzeekanaalgebied Figuur 20. Percentage actualisatietoetsen per jaar ten opzichte van vergunningplichtige inrichtingen (C +IPPC+BRZO, N = 21) Van zeven diensten zijn geen data bekend omtrent het aantal actualiteitstoetsen en van een dienst is geen data bekend omtrent het aantal vergunningplichtige inrichtingen. Het percentage actualisatietoetsen ten opzichte van het aantal vergunningplichtige inrichtingen type C, IPPC en BZRO/RIE4 varieert van 0,7% (OMWB) tot 27% (OD NZKG).
Het gemiddelde is ongeveer 10% van het inrichtingenbestand per omgevingsdienst van type C, IPPC en BRZO/RIE4. 29 Figuur 21. Percentage inspecties per jaar ten opzichte van aantal inrichtingen (exclusief type A, N = 24). Van vijf omgevingsdiensten zijn geen data beschikbaar over het aantal inspecties ten opzichte van het aantal inrichtingen (exclusief type A). Het percentage inspecties ten opzichte van het totaal aantal bedrijven, de inspectiefrequentie, varieert van ongeveer 10% (Omgevingsdienst IJsselland) tot 67% (DCMR Milieudienst Rijnmond), met een gemiddelde van circa 30%. Hierbij dient aangetekend te worden dat hier het totaal aantal uitgevoerd inspecties is gebruikt. Voor met name IPPC- en BRZO-bedrijven zullen jaarlijks meerdere inspecties per bedrijf worden uitgevoerd. Het aantal inspecties varieert mede doordat de wijze van registreren per omgevingsdienst wisselt. Er zijn omgevingsdiensten die elke inspectie als separate inspectie meetellen en er zijn omgevingsdiensten die één inspectie pas tellen als de kwestie is opgelost en het betreffende bedrijf weer voldoet aan de eisen. In de vragenlijst is wel om deze uitsplitsing gevraagd, maar deze is meestal niet in detail geleverd.
OD - IJsselland 9,62% 14,36% 16,91% 21,04% 21,92% 23,63% 26,91% 27,60% 29,79% 31,59% 32,37% 33,23% 33,33% 34,38% 37,49% 38,22% 40,22% 41,24% 41,04% 43,23% 45,93% 49,28% 50,22% 66,53% OD - OMWB RUD - Limburg-Noord OD - Noord-Veluwe OD - IJmond OD - Regio Utrecht OD - Twente OD - Midden Holland OD - Achterhoek OD - Zuid Holland Zuid OD - Groningen OD - West-Holland OD - Brabant Noord OD - Noord-Holland-Noord OD - Veluwe IJssel OD - Haaglanden OD - De Vallei OD - Rivierenland RUD - Zuid Limburg FUMO RUD Zeeland RUD Utrecht OD - Noorzeekanaalgebied DCMR - Rijnmond OD - OMWB 0,13% 0,18% 0,20% 0,28% 0,33% 0,35% 0,38% 0,46% 0,49% 0,50% 0,52% 0,56% 0,64% 0,67% 0,71% 0,73% 0,88% 0,92% 1,11% 1,29% 1,29% 2,20% 2,41% 3,15% OD - IJmond OD - Twente OD - Noord-Holland-Noord OD - Regio Utrecht RUD - Limburg-Noord RUD - Zuid Limburg OD - West-Holland OD - OFGV OD - De Vallei RUD Utrecht OD - Midden Holland OD - Noord-Veluwe OD - Noorzeekanaalgebied OD - Brabant Noord DCMR - Rijnmond FUMO OD - Zuid Holland Zuid OD - Regio Nijmegen OD - Groningen OD - Haaglanden OD - Rivierenland OD - Veluwe IJssel RUD Zeeland Van vier omgevingsdiensten zijn geen data beschikbaar over de inzet van bestuursrecht ten opzichte van het aantal inrichtingen (exclusief type A).
Het aantal bestuursrechtelijke maatregelen/acties (bestuursrechtelijke boete, Last onder Dwangsom, sluiting etc.) varieert van 0,1 % (Omgevingsdienst Midden- en West- Brabant) van het totaal aantal inrichtingen tot 3,1% (RUD Zeeland) per jaar. N = 24 Van 5 OD’s zijn geen data beschikbaar over het aantal inspecties t.o.v. het aantal inrichtingen (exclusief type A) N = 25 Van 4 OD’s zijn geen data beschikbaar over de inzet van bestuursrecht t.o.v. het aantal inrichtingen (exclusief type A) Figuur 22. Percentage inzet bestuursrecht per jaar ten opzichte van aantal inrichtingen (exclusief type A, N = 25) 30 Figuur 23. Percentage inzet strafrecht per jaar ten opzichte van aantal inrichtingen (exclusief type A, N = 26) Van drie omgevingsdiensten zijn geen data beschikbaar over de inzet van bestuursrecht ten opzichte van het aantal inrichtingen (exclusief type A). Het aantal strafrechtelijke maatregelen/acties (opmaken proces verbaal en andere strafrechtelijke sancties) is bij nagenoeg alle omgevingsdiensten minder dan 1% van het aantal inrichtingen, met twee uitzonderingen van 2,1 % (FUMO) en 4,7% (Omgevingsdienst Brabant Noord) per jaar.
OD - Zuid Holland Zuid 0,01% 0,01% 0,02% 0,05% 0,06% 0,06% 0,07% 0,08% 0,09% 0,14% 0,15% 0,19% 0,22% 0,26% 0,27% 0,27% 0,27% 0,33% 0,35% 0,36% 0,48% 0,70% 0,72% 1,77% 2,10% 4,66% OD - Rivierenland RUD - Limburg-Noord OD - Midden Holland OD - OMWB OD - De Vallei RUD Zeeland OD - West-Holland OD - OFGV OD - Noorzeekanaalgebied OD - Twente OD - Regio Arnhem RUD Utrecht OD - IJsselland OD - Haaglanden OD - Noord-Holland-Noord OD - Veluwe IJssel OD - Achterhoek OD - IJmond OD - Groningen OD - Regio Utrecht OD - Regio Nijmegen DCMR - Rijnmond OD - Noord-Veluwe FUMO OD - Brabant Noord N = 26 Van 3 OD’s zijn geen data beschikbaar over de inzet van strafrecht t.o.v. het aantal inrichtingen (exclusief type A) N = 27 Bij 1 OD is geen data beschikbaar over de inzet van strafrecht. Voor 1 OD geldt dat niet herleidbaar is over hoeveel FTE BOA’s de dienst beschikt Bij één omgevingsdienst zijn geen data beschikbaar over de inzet van strafrecht. Voor één omgevingsdienst geldt dat niet herleidbaar is over hoeveel fte BOA’s de dienst beschikt. Het aantal keer dat een strafrechtelijke maatregel/actie is ondernomen verschilt van 0% (RUD Zuid-Limburg) tot 72% per fte (Omgevingsdienst Regio Nijmegen).
RUD - Zuid Limburg 0,0 0,1 0,6 1,2 1,3 1,6 1,7 2,0 2,8 4,0 5,7 6,5 7,0 7,2 7,7 13,3 16,5 17,1 19,0 22,2 23,5 24,0 42,0 45,0 46,0 46,0 72,0 OD - Zuid Holland Zuid RUD - Limburg-Noord RUD Utrecht OD - Midden Holland OD - Rivierenland RUD Zeeland OD - West-Holland OD - OMWB OD - IJmond OD - Noorzeekanaalgebied OD - Noord-Holland-Noord OD - Regio Arnhem OD - Veluwe IJssel OD - Groningen OD - De Vallei OD - ZOB OD - Achterhoek FUMO DCMR - Rijnmond OD - Regio Utrecht OD - Twente OD - IJsselland OD - Haaglanden OD - Noord-Veluwe OD - Brabant Noord OD - Regio Nijmegen Figuur 24. Aantal keer inzet strafrecht per BOA-fte (N = 27). 31 Figuur 25. Aantal meldingen ongewoon voorval (N = 27) Van twee omgevingsdiensten zijn geen data bekend over het aantal meldingen ‘ongewoon voorval’. Het absolute aantal meldingen ‘ongewoon voorval’ varieert van 5 meldingen (ODMH) tot meer dan 3.600 (Omgevings- dienst Noordzeekanaalgebied). Het merendeel van de omge- vingsdiensten vermeldt minder dan 100 ongewone voorvallen per jaar. Een verklaring voor dit grote verschil in aantallen is op dit moment niet te achterhalen, maar mogelijk heeft dit te maken met de wijze en/of zorgvuldigheid van registratie en/ of meldingsbereidheid van bedrijven. De ILT doet periodiek onderzoek naar het melden van ongewone voorvallen.
In de toekomst kunnen de verschillende onderzoeksresultaten met elkaar worden vergeleken en verbetermogelijkheden in de meldingssystematiek voor ongewone voorvallen worden verkend. OD - Midden Holland 5 10 12 13 19 22 27 28 32 35 40 43 50 63 63 74 80 82 94 131 144 200 201 334 439 2700 3622 OD - Rivierenland OD - Veluwe IJssel OD - IJmond OD - OFGV OD - Noord-Veluwe OD - Regio Nijmegen OD - Achterhoek OD - Regio Utrecht RUD - Limburg-Noord RUD Utrecht OD - West-Holland FUMO OD - Haaglanden RUD - Zuid Limburg OD - Twente OD - De Vallei OD - IJsselland RUD Zeeland OD - ZOB OD - Zuid Holland Zuid OD - Regio Arnhem OD - Brabant Noord OD - Groningen OD - OMWB DCMR - Rijnmond OD - Noorzeekanaalgebied N = 27 Bij 1 OD is geen data beschikbaar over de inzet van strafrecht. Voor 1 OD geldt dat niet herleidbaar is over hoeveel FTE BOA’s de dienst beschikt 32 De planning van de inspecties gebeurt voor 34% op basis van de controlefrequentie, 38% op basis van risicogericht toezicht, 21% op basis van een combinatie van controlefrequentie en risico-analyse en bij 7% is het niet bekend. Regionale risicoanalyses worden vaak uitgevoerd, maar dat dat leidt nog niet altijd tot een risicogerichte programmering. Figuur 26. Verhouding tussen planning op basis van controlefrequenties of risicogericht (N =29) Controlefrequentie Controlefrequentie o.b.v.
risico-analyse Risicogericht toezicht Niet bekend 21% 38% 34% 7% 33 7. Enkele analyses en observaties over de ‘foto’s’ Deze paragraaf bevat een aantal observaties van SPPS/TG over de uitgevoerde analyses. Algemene observaties De opgeleverde data en de daarop uitgevoerde analyses laten zien dat er grote verschillen bestaan tussen de omgevingsdiensten. Het budget per inwoner en per inrichting laat een grote spreiding zien, maar ook het aantal inspecties per inrichting en de opgelegde sancties op grond van bestuurs- en strafrecht verschilt. Naar ons idee zijn de verschillen tussen omgevingsdiensten te verklaren door de volgende factoren: • de regio waarin een omgevingsdienst opereert bepaalt deels de opgave waarvoor de omgevingsdienst gesteld staat. Een industriële regio stelt andere eisen aan de uitvoering dan een agrarische of een grootstedelijke regio. Dit verklaart ten dele de verschillen in kosten per inrichting en kosten per inwoner, het voldoen aan hogere kwaliteitscriteria door hoger (en duurder) opgeleid personeel en/of door meer prioriteit te geven aan maatschappelijke opgaven; • het overall takenpakket per omgevingsdienst verschilt. Er zijn omgevingsdiensten die vrijwel alleen het BTP uitvoeren en omgevingsdiensten die tot bijna 80% aanvullende taken, zoals BRIKS4-taken, voor gemeenten, adviestaken en taken op grond van de Natuurbeschermingswet uitvoeren.
Dit verklaart deels de verschillen in budget en het budget per inwoner; • het aantal inrichtingen en de complexiteit hiervan verschillen sterk per omgevingsdienst. De zes BRZO- omgevingsdiensten hebben een ander takenpakket dan de overige omgevingsdiensten. Dat verklaart deels de verschillen in kosten per inrichting, maar ook het aantal uitgevoerde inspecties. Zo wordt een BRZO-bedrijf ten minste éénmaal per jaar geïnspecteerd waarbij een inspectie meerdere dagen in beslag neemt; een categorie B-bedrijf wordt éénmaal in de vijf of tien jaar geïnspecteerd; • dit onderzoek richt zich op de taken die omgevingsdiensten uitvoeren. Per dienst en per deelnemer verschilt het deel van de totale VTH-taken die door de omgevingsdienst worden uitgevoerd en wat is ‘achtergebleven’ bij gemeenten en provincies. Gemeentelijke BRIKS-taken zijn soms wel en soms niet bij omgevingsdiensten ondergebracht. Hetzelfde geldt voor vergunningverlening en toezicht en handhaving van de Natuurbeschermingswet door provincies • het aantal beoordelingen van de actualiteit van een vergunning varieert per omgevingsdienst; • de historische ontwikkeling van de omgevingsdiensten en regionale keuzes; • ten slotte zijn er verschillen in het beleid van de deelnemers. De inspectiefrequenties, het gebruik van bestuursrechtelijke sancties en de inzet van strafrecht variëren sterk per omgevingsdienst.
Het in kaart brengen van dergelijke verschillen in beleid was geen onderdeel van dit onderzoek. In de periode dat dit onderzoek werd uitgevoerd, kwam ook het klimaatrapport van UN/IPCC5 uit. Op allerlei onderwerpen dragen de omgevingsdiensten bij de uitvoering van hun VTH-taken bij aan het realiseren van klimaatdoelstellingen. SPPS/TG is ervan overtuigd dat met de grote invloed die de omgevingsdiensten bij hun taakuitvoering kunnen hebben op de prestaties van bedrijven, er meer haalbaar is binnen de vigerende wetgeving. Hiervoor is wel een verschuiving in accenten in de uitvoering van de VTH-taken nodig op basis van een landelijk uniforme aanpak. Gemeenten en provincies zijn verplicht het BTP volledig over te dragen aan de omgevingsdiensten. Bij 7 van de 29 omgevingsdiensten hebben deelnemers het BTP nog niet volledig overgedragen. Het betreft in alle gevallen gemeenten. Een groot deel van de inzet lijkt nu gebruikt te worden voor de type B-bedrijven. Er ontstaat wellicht ruimte in de capaciteit door een andere prioritering centraal te stellen op basis van een meer risicogerichte programmering. 4 BRIKS-taken zijn Bouwen, Reclame, Inritten, Kappen en Slopen. Het begrip omvat echter alle activiteiten, genoemd in artikel 2.1 en artikel 2.2 van de Wabo, uitgezonderd milieuactiviteiten.
Het kan bijvoorbeeld ook gaan om een afwijking van het bestemmingsplan, een aanlegvergunning of een monumentenvergunning. Daarnaast vallen ook sloop- en gebruiksmeldingen op grond van het Bouwbesluit onder BRIKS-activiteiten. 5 Klimaatverandering 2021: de fysieke wetenschappelijke basis, 7 augustus 2021. 34 Deel B. Onderzoek VTH 2021 35 8. Inleiding onderzoek VTH 2021 9. Onderzoeksaanpak Artikel 5.6 van de Wabo verplicht het stelselverantwoordelijk departement tot een tweejaarlijks onderzoek naar de kwaliteit van de uitvoering van de VTH-taken (in 2017 en 2019), zowel voor de basistaken als voor de plus- en achterblijvende milieutaken. Het laatste onderzoek vond plaats in 2019 en daarom is in 2021 een nieuw onderzoek uitgevoerd. Het ministerie van IenW heeft SPPS/TG opdracht gegeven dit onderzoek uit te voeren, door informatie uit verschillende rapportages te combineren en gebruik te maken van de data die in dit onderzoek zijn verzameld. Dit hoofdstuk bevat de analyse die is uitgevoerd op basis van de aanbevelingen die in eerdere onderzoeken naar de kwaliteit van de uitvoering van de VTH-taken (in 2017 en 2019 door Berenschot) en door de Adviescommissie VTH zijn gedaan, waarin een relatie is gelegd met de wettelijke verplichtingen.
SPPS/TG heeft het onderzoek uitgevoerd op basis van de aanbevelingen die in eerdere VTH-onderzoeken en door Adviescommissie VTH zijn gedaan, waarin een relatie is gelegd met de wettelijke verplichtingen. De belangrijkste overeenkomsten en verschillen tussen de drie rapporten zijn - gegroepeerd naar de wettelijke basis - door SPPS/ TG geïnterpreteerd en geduid (zie Bijlagenrapport 1, bijlage 2). Daarbij is zoveel mogelijk een relatie gelegd tussen de aanbevelingen in genoemde rapporten en de in deel A verzamelde data. Voor de leesbaarheid van dit rapport zijn de aanbevelingen kernachtig weergegeven. Indien over het onderwerp geen kwantitatieve gegevens beschikbaar zijn, is dat wel vermeld maar is daar verder geen duiding gegeven. De volgende onderwerpen komen naar voren, zoals opgenomen in het Bor, AmvB en ministeriële regeling, met betrekking tot: • het VTH-stelsel; • VTH-uitvoeringsbeleid (eenheid regionale uitvoering); • verordening kwaliteit; • goede kwaliteit uitvoering; • basistakenpakket en BRZO; • voldoende financiële middelen voor uitvoering • informatie-uitwisseling. Daarnaast is een aantal thema’s in de rapporten genoemd: • horizontale borging; • geharmoniseerd uitvoerings- en handhavingsbeleid; • beleids- en uitvoeringscyclus; • Interbestuurlijk Toezicht (IBT); • capaciteit strafrecht; • andere rollen voor verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden. 36 10.
Resultaten VTH-onderzoek 2021 in vergelijking met eerdere onderzoeken 10.1 Stelsel De uitwerking van het huidige VTH-stelsel is in 2016 opgenomen in paragraaf 5.2 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en is in 2017 verder uitgewerkt in het Besluit Omgevingsrecht (Bor) en in de Onderzoek Berenschot 2017 De wettelijke verankering in de Wabo/Bor heeft in korte tijd geleid tot een robuuste uitvoeringspraktijk die een blijvende impuls heeft gegeven aan de uitvoeringskwaliteit van de VTH- taken. Op onderdelen is er discussie over de interpretatie van de wettelijke vereisten, maar dat neemt niet weg dat het stelsel als zodanig ‘staat’ en niet meer fundamenteel ter discussie wordt gesteld. Adviescommissie VTH 2021 Duidelijk is dat niet alle omgevingsdiensten een zodanige kritische massa of robuustheid hebben dat ze in staat zijn de VTH-opgave in de regio te vervullen op de manier waarop die was bedoeld bij de totstandkoming van het stelsel. Ook is de huidige opzet niet in lijn met de bedoeling van het advies van de commissie-Mans om de milieuwethandhaving te verbeteren. Onderzoek Berenschot 2019 Het stelsel staat en heeft zich in de afgelopen jaren in een rustig tempo verder doorontwikkeld. De kwaliteit van uitvoering van de VTH-taken heeft daarmee verder aan kracht gewonnen.
Er zijn nog steeds regio’s waar de samenwerking, en daarmee de kwaliteit van de uitvoering, aan kracht kan winnen. Tegelijkertijd wordt duidelijker dat het stelsel niet aan alle verwachtingen kan voldoen. De kwaliteits- en procescriteria hebben een belangrijke rol gespeeld in de inrichting van het landsdekkend stelsel van 29 omgevingsdiensten, ingericht conform de kwaliteitscriteria en werkend langs de procescriteria. Ministeriële regeling omgevingsrecht (Mor). De meeste artikelen zijn opnieuw opgenomen in de Omgevingswet, het Omgevingsbesluit en de ministeriële regeling. De Wabo artikel 5.3 regelt dat een omgevingsdienst is ingesteld als openbaar lichaam, als bedoeld in artikel 8, eerste lid, juncto artikel 52, eerste lid, van de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) door Gedeputeerde Staten en burgemeester en wethouders van de betrokken gemeenten, en juncto artikel 74, eerste lid, van die wet, indien waterschappen mede een omgevingsdienst instellen. SPPS/TG onderzoek 2021 De bovenstaande vergelijking van de conclusies uit de drie onderzoeken illustreert de noodzaak tot het verzamelen van data over de omgevingsdiensten. Deze conclusies uit de eerdere onderzoeken zijn veelal kwalitatief van aard, waardoor een goede onderbouwing en verificatie van de conclusies niet mogelijk zijn.
Bovendien is het opvallend dat, na twee redelijk positieve beoordelingen, de Adviescommissie VTH afwijkt van de beelden uit 2017 en 2019. Wellicht dat er naar mening van de Adviescommissie te weinig voortgang is geboekt of is er een groot verschil in verwachtingen tussen de bereikte resultaten van de omgevingsdiensten en de beoordeling van deze resultaten door de Adviescommissie VTH. De data die zijn verzameld laten een grote spreiding zien tussen omgevingsdiensten. Omgevingsdiensten verschillen in omvang doordat het aantal en de complexiteit van de inrichtingen variëren, maar ook door de controlefrequenties, de inzet van sancties op grond van bestuurs- en strafrecht en de inspanningen om vergunningen te actualiseren. De grote spreiding in de werkwijze van omgevingsdiensten is mogelijk van invloed op het level playing field voor bedrijven en verschilt mogelijkerwijs in de bescherming van de burger en de leefomgeving. 37 10.2 VTH uitvoeringsbeleid De Amvb VTH (§ 7.2. Procescriteria) schrijft voor dat de beleids- en uitvoeringscyclus opgesteld moet worden en stelt inhoudelijke eisen aan de diverse schakels ervan. Het vereist verschillende beleidstukken van de bevoegde gezagen: VTH-beleid, uitvoeringsprogramma’s en periodieke rapportages.
Voor de inwerkingtreding van de Wabo/Bor Onderzoek Berenschot 2017 De omgevingsdiensten hebben sluitende begrotingen, maar weinig weerstandsvermogen. Dat laatste is een bewuste keuze van gemeenten en provincies. De omslag van input- naar outputfinanciering is in volle gang, hetgeen de transparantie van het stelsel verder zal vergroten, mits dit zorgvuldig wordt ingevoerd. Wij kwalificeren de omgevingsdiensten dan ook als voldoende financieel gezond. Onderzoek Berenschot 2019 Voor de beleids- en uitvoeringscyclus geldt dat deze is ingericht op decentraal niveau. Echter, ook landelijk is er sprake van een beleids- en uitvoeringscyclus, namelijk die van wet- en regel-geving - waarmee rijksbeleid wordt ingevuld - en decentrale uitvoering. Deze cyclus is niet stelselmatig belegd. Zo blijkt het inbrengen van nieuwe taken in het stelsel zeer lastig en is het niet vanzelfsprekend dat ervaringen uit de uitvoering worden teruggeleid naar wet- en regelgeving door een gebrek aan lerend vermogen in het stelsel. Met het VTH-stelsel komt de beleids- en uitvoeringscyclus voor een deel bij verschillende organisaties te liggen. Voor de kwaliteit van de uitvoering is het van belang dat deze cycli goed op elkaar ingrijpen. Dit wordt bemoeilijkt door een grote focus op efficiency in relatie tot kostenbesparing bij omgevingsdiensten en door gebrek aan sturing op collectief opdracht-geverschap.
Daar is ruimte voor optimalisatie. Wij zien spanning tussen de collectieve uitvoering van VTH- taken versus de regelmatig individuele invulling van het opdrachtgever- en eigenaarschap van de omgevingsdiensten. Dit leidt in wisselende mate tot gefragmenteerde opdrachten aan de omgevingsdiensten en afwijkende verwachtingen van de dienstverlening van de diensten, benodigde budgetten etc. Omgevingsdiensten en deelnemers in de GR ervaren een spanning tussen onafhankelijkheid en betrokkenheid. Wij zien die spanning niet. Het gaat er juist om de balans tussen deze twee principes te bewaren. De kern ligt in het optimaliseren van de aansluiting tussen de beleids- en uitvoeringscyclus. Adviescommissie VTH 2021 De commissie concludeert dat het BTP, zoals opgenomen onder Omgevingswet, niet wezenlijk afwijkt van het op dit moment geldende BTP. Wel is een gevolg voor het werk van omgevingsdiensten te verwachten: de uit te voeren taken worden complexer en omdat meer activiteiten met algemene regels worden gereguleerd, zullen minder vergunningen worden afgegeven. De beoordeling van meldingen en toezicht en handhaving van algemene regels zullen daarentegen toenemen. De positie van de omgevingsdienst in termen van het BTP verandert hiermee niet, het werk wel.
De milieunormering in omgevingsplannen en een uitvoeringstoets op de normering is een belangrijke stap in het opstellen van omgevingsplannen. De ‘uitvoering’ moet hierbij een gelijkwaardige partner voor ‘het beleid’ zijn. Het gaat hierbij om de aansluiting tussen beleid en uitvoering. Voor het level playing field tussen bedrijven is het noodzakelijk dat de toegestane activiteiten en normen voor activiteiten regionaal worden afgestemd of zelfs regionaal eensluidend worden vastgelegd. golden er al procescriteria voor het handhavingsbeleid op grond van het Besluit omgevingsrecht (Bor) en de Ministeriële regeling omgevingsrecht (Mor). Waar voorheen kon worden volstaan met een handhavingskader en handhavingsstrategie, vereist de wet nu Wabo-breed uitvoeringsbeleid, oftewel VTH-beleid, dat regionaal afgestemd moet zijn op schaal van de omgevingsdienst. SPPS/TG-onderzoek 2021 De werking van de beleidscyclus van omgevingsdiensten en opdrachtgevers was geen onderdeel van het kwantitatief onderzoek (deel A). 38 10.3 Verordening kwaliteit en informeren gemeenteraden en Provinciale Staten Volgens de Wabo/het Bor moeten gemeenteraden en Provinciale Staten regels stellen aan de kwaliteit van een omgevingsdienst en moet dit worden vastgelegd in een verordening.
Gemeenteraden en Provinciale Staten moeten worden geïnformeerd over het uitvoerings- en handhavingsbeleid, het uitvoeringsprogramma en de rapportage (artikelen 7.2, 7.3 en 7.7). Overigens moeten gemeenten en provincies ook voldoen aan de kwaliteitseisen voor het uitvoeren van de zogenaamde achtergebleven taken. Onderzoek Berenschot 2017 De kwaliteit van het stelsel dient op het niveau van gemeenten en provincies geborgd te worden door de reguliere horizontale verantwoording. Het VTH-beleid heeft echter in de regel een lage prioriteit bij gemeenteraden en Provinciale Staten. Het interbestuurlijke toezicht staat op afstand en vult het hiaat niet. Beide vormen van toezicht spelen daarmee geen wezenlijke rol in de kwaliteitsborging. Adviescommissie VTH 2021 Het interbestuurlijk toezicht op een behoorlijke en rechtmatige uitvoering van medebewindstaken zoals VTH is over de gehele linie zwak ontwikkeld; de meest in het oog springende lacune is het geheel ontbreken van (extern) toezicht op het functioneren van de omgevingsdiensten: het toezichtsgat. Het interbestuurlijk toezicht functioneert onvoldoende om de noodzakelijke checks en balances te garanderen. Onderzoek Berenschot 2019 Borging door horizontale verantwoording is weliswaar een gegeven maar blijft een zwakke plek in het stelsel.
In geval van incidenten krijgt de uitvoering van de VTH-taken veel aandacht, maar structureel heeft dit dossier weinig prioriteit. Hoewel er diverse initiatieven zijn die hier verandering in moeten brengen, zal de horizontale verantwoording - zo is onze verwachting - een relatief zwak instrument blijven. Naast versteviging van horizontale verantwoording is er ruimte voor optimalisatie door alternatieve instrumenten voor kwaliteitsborging te ontwikkelen, zoals de recentelijk geïntroduceerde collegiale toets. SPPS/TG-onderzoek 2021 Uit de eerdere onderzoeken blijkt dat de informatieplicht richting Provinciale Staten en gemeenteraden niet tot de gewenste borging leidt. Het in dit rapport voorgestelde instrument van wederzijdse visitatie, als doorontwikkeling op de collegiale toets, is in de ogen van SPPS/TG een goede methode om kwaliteit te borgen en continue kwaliteitsverbetering te stimuleren (zie hoofdstuk 15). Dit werkt twee kanten op: zowel richting de staten en de gemeenteraden als richting de stelselverantwoordelijk bewindspersoon. Uit de aangeleverde gegevens blijkt dat bij 3 van de 29 omgevingsdiensten niet alle deelnemers de verordening hebben vastgesteld. 7 omgevingsdiensten hebben de kwaliteitscriteria 2.1 laten vaststellen en 17 omgevingsdiensten hebben de kwaliteitscriteria 2.2 laten vaststellen. Van de resterende 5 omgevingsdiensten is deze informatie niet bekend.
39 10.4 Basistakenpakket en BRZO Artikel 5.3 van de Wabo stelt dat bij algemene maatregel van bestuur taken aangewezen worden die in ieder geval in het verband van een omgevingsdienst worden uitgevoerd. Taken met betrekking tot categorieën inrichtingen: a. Waarvoor ingevolge artikel 8.40 van de Wet milieubeheer regels zijn gesteld in verband met de beheersing van gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken b. Op basis van artikel 7.1 Wabo, derde lid, zijn in bijlage V zes omgevingsdiensten aangewezen die de basistaken, zoals opgenomen in bijlage IV, zullen uitoefenen ten aanzien van Brzo-inrichtingen en inrichtingen waarin zich een RIE 4-installatie bevindt. Onderzoek Berenschot 2017 De discussie over de doormandatering van de BRZO–taken is illustratief voor de doorontwikkeling van het stelsel. De huidige situatie is vanuit het bottom-up proces ontstaan, maar is volgens het ministerie niet wenselijk en na inwerkingtreding van de AMvB VTH in strijd met de wet.
Adviescommissie VTH 2021 Voor bedrijven die onder de BRZO-omgevingsdiensten vallen, acht de commissie het wenselijk dat er, om het gelijke speelveld te bewaren, op landelijk niveau afspraken worden gemaakt over de beoordeling van deze activiteiten Onderzoek Berenschot 2019 SPPS/TG-onderzoek 2021 Uit de cijfers blijkt dat, met uitzondering van zeven omgevingsdiensten, alle deelnemers het BTP aan de omgevingsdiensten hebben overgedragen. De BRZO- taken zijn in alle gevallen overgedragen aan de zes BRZO- omgevingsdiensten. Gemiddeld bestaat de begroting van de omgevingsdiensten voor iets meer dan 50% uit de uitvoering van het BTP. De spreiding is echter groot en varieert van circa 20% tot meer dan 90%. Dit kan ten dele worden verklaard uit de ontstaansgeschiedenis van de betreffende omgevingsdienst, maar ook uit het bestuurlijk vertrouwen dat in de omgevingsdienst bij de oprichting is gesteld en de mate waarin gemeenten uit eigen wil voor de omgevingsdienstconstructie hebben kunnen kiezen. 40 10.5 Voldoende financiële middelen voor uitvoering en kennisontwikkeling In het Bor artikel 7.5 staat dat voor de uitvoering van de uitvoeringsprogramma’s voldoende financiële en personele middelen beschikbaar moeten zijn en dat deze middelen zo nodig worden aangevuld of de uitvoeringsprogramma’s zo nodig worden aangepast. Artikel 7.5.
Borging van middelen De bestuursorganen, bedoeld in artikel 7.2, eerste en tweede lid, dragen er zorg voor dat: a. de voor het bereiken van de krachtens die leden gestelde doelen en de voor het uitvoeren van de daarin bedoelde activiteiten benodigde en beschikbare financiële en personele middelen inzichtelijk worden gemaakt en in de begroting van de desbetreffende rechtspersonen en van de omgevingsdienst worden gewaarborgd; b. de wijze van berekening van de benodigde financiële en personele middelen, bedoeld onder a, inzichtelijk wordt gemaakt; c. voor de uitvoering van de uitvoeringsprogramma’s, bedoeld in artikel 7.3, eerste en derde lid, voldoende financiële en personele middelen beschikbaar zijn en dat deze middelen zo nodig worden aangevuld of de uitvoeringsprogramma’s zo nodig worden aangepast. Onderzoek Berenschot 2017 De omgevingsdiensten hebben sluitende begrotingen, maar weinig weerstandsvermogen. Dat laatste is een bewuste keuze van gemeenten en provincies. De omslag van input- naar outputfinanciering is in volle gang. Wij kwalificeren de omgevingsdiensten dan ook als voldoende financieel gezond. Onderzoek Berenschot 2019 Er wordt echter ook geconstateerd dat bij medewerkers van omgevingsdiensten competenties als bestuurlijke sensitiviteit en redeneren vanuit maatschappelijke opgaven, ondervertegenwoordigd zijn.
Omgevingsdiensten willen/kunnen hiervoor niet altijd budget ter beschikking stellen. In aanvulling hierop constateren wij dat er geen mechanisme is voor het accommoderen van nieuwe ontwikkelingen. Adviescommissie VTH 2021 Ook nu al vragen bedrijven om een overheid die niet alleen per activiteit een beoordeling geeft, maar ook de keten als totaal beschouwt. De huidige wijze van financieren van de omgevingsdiensten is hier onvoldoende op toegesneden. Voor het vergroten van de robuustheid van de omgevingsdiensten vindt de commissie dat de bewindspersoon een landelijke norm voor de financiering moet ontwikkelen, op basis van het aantal en de complexiteit van de inrichtingen dat de omgevingsdienst bedient. Er moet een ondergrens worden vastgesteld voor de omvang van een omgevingsdienst (kwalitatieve en kwantitatieve capaciteit) op basis van het aantal inrichtingen met milieubelastende activiteiten (per categorie). Om deze norm te kunnen vaststellen is een kort aanvullend onderzoek nodig. SPPS/TG-onderzoek 2021 De financiering per omgevingsdienst verschilt sterk. De bijdrage per inwoner varieert van € 6 tot € 41 en per inrichting van € 261 tot € 2.683. Uiteraard verschilt het werkpakket per regio, maar verschillen ontstaan ook door verschillen in inspectiefrequentie (10-67% inspecties ten opzichte van het aantal inrichtingen) en actualisatie van vergunningen.
SPPS heeft vooronderzoek gedaan naar een mogelijke nieuwe financieringssystematiek die aansluit bij de aanbevelingen van de Adviescommissie VTH. Een voorstel voor een landelijk uniformere financieringssystematiek is uitgewerkt in hoofdstuk 13. Daarnaast is in hoofdstuk 14 van dit rapport een voorstel opgenomen voor de definitie van een bepaalde ‘ondergrens’ voor de omvang van een omgevingsdienst. 41 Uit de aangeleverde data blijkt, voor wat betreft de investeringen in kennis en ontwikkeling, het volgende. Aantal omgevingsdiensten % loonsom Vast bedrag per medewerker Vast budget Geen budget/onduidelijk A. kennisontwikkeling 9 OD’s, circa 2% 7 OD’s, varieert van € 1.000 tot € 2.700 10 OD’s, varieert van € 49.000 en € 407.000, gemiddeld € 212.000 per OD 1 OD geen en 2 onduidelijk Totaal kennisontwikkeling € 3,8 miljoen, variërend van € 0 tot € 407.000 totaal per omgevingsdienst Per medewerker gemiddeld € 850 Aantal omgevingsdiensten Structureel budget Incidenteel budget Geen budget Onduidelijk B. Innovatie en ontwikkeling 10 OD’s, varieert van € 103.000 tot € 825.000 3 OD’s, varieert van € 400.000 tot € 2,5 miljoen 13 OD’s 3 OD’s Een conclusie die op basis van deze cijfers getrokken kan worden is dat er een groot verschil is tussen de beschikbare budgetten voor kennis en ontwikkeling. Ook hier geldt dat dit met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd moet worden.
Zo is het denkbaar dat een omgevingsdienst een intern opleidingsprogramma heeft vanuit het principe ‘meester-gezel’ of dat er bijvoorbeeld veel ruimte is voor zelfstudie. Voorgesteld wordt de achtergrond van deze verschillen nader te onderzoeken. 42 10.6 Informatie uitwisseling De verplichting tot het delen van informatie is in de wet verankerd (Wabo, artikel 5:8, Bor artikel 7.8). Er is op landelijk niveau niet voorgeschreven hóe aan deze verplichting voldaan moet worden. In het Bestuurlijk omgevingsberaad is echter de afspraak gemaakt dat alle omgevingsdiensten aangesloten moet zijn bij Inspectieview. Het permanent delen van toezichtsinformatie per inrichting tussen alle betrokken instanties, is een noodzakelijke voorwaarde voor het opbouwen van een adequate informatiepositie en daarmee voor een effectieve en efficiënte uitoefening van toezicht en handhaving en samenwerking tussen de bestuurs- en strafrechtketen. Onderzoek Berenschot 2017 Het permanent delen van toezichtsinformatie per inrichting tussen alle betrokken instanties is een noodzakelijke voorwaarde voor het opbouwen van een adequate informatiepositie en daarmee voor een effectieve en efficiënte uitoefening van toezicht en handhaving en samenwerking tussen de bestuurs- en strafrechtketen. Het heeft de aandacht van de OD’s; slechts 2 OD’s zijn er niet actief mee bezig.
Adviescommissie VTH 2021 De commissie concludeert dat de informatie-uitwisseling niet op het vereiste niveau is om bij te dragen aan de kwaliteit van VTH. Ook de afstemming tussen strafrecht- en bestuursrechtketen komt hierdoor in de knel. Dat er, jaren na de vastlegging van een wettelijke verplichting tot informatiedelen, nog steeds omgevingsdiensten zijn die niet kunnen aantonen hoe zij daaraan gevolg geven, is niet acceptabel. Alle omgevingsdiensten, maar ook de waterschappen, politie en de ILT, dienen aangesloten te zijn op Inspectieview Milieu. Onderzoek Berenschot 2019 Figuur 27. Aantal en percentage bij Inspectieview aangesloten omgevingsdiensten SPPS/TG-onderzoek 2021 Van alle omgevingsdiensten is 69% aangesloten bij Inspectieview (zie figuur 28). 31% van de diensten (negen omgevingsdiensten) is nog niet aangesloten op Inspectieview, maar heeft dit wel gepland. Het delen van inspectieresultaten is een onderdeel van het uitwisselen van informatie. Maar er is meer nodig, hetgeen de komende jaren meer aandacht zal moeten krijgen. Een datastrategie met het oog op informatie-uitwisseling zou daarbij kunnen helpen. Een voorbeeld is het eenduidig definiëren van data en het digitaal ontsluiten daarvan.
Er zijn door verschillende stakeholders diverse initiatieven gestart op dit vlak (IPO- project Altijd Actuele Digitale Vergunning (AADV), IenW- project Beter Ontsluiten van Milieuvergunningen). Ja Nee, gepland N=20 69% N=9 31% 43 10.7 Uniform uitvoerings-en handhavingsbeleid/ toepassen Landelijke Handhavingsstrategie Bestuursorganen die deelnemen in een omgevingsdienst moeten conform artikel 7.2 van het Bor ‘zorgdragen’ voor één uniform uitvoerings- en handhavingsbeleid voor de omgevingsdienst. Een omgevingsdienst dient, zeker waar het toezicht en handhaving betreft, te functioneren in relatieve onafhankelijkheid, op afstand van de uiteindelijk bevoegde bestuursorganen. 10.8 Beleids- en uitvoeringscyclus Onderzoek Berenschot 2017 Onderzoek Berenschot 2017 Verbind de beleids- en de uitvoeringcycli door de omgevingsdienst om inbreng te vragen bij het formuleren van beleidsdoelen, uitwerken van het beleid etc. Onderzoek Berenschot 2019 Omgevingsdiensten en de deelnemers in de GR ervaren een spanning tussen onafhankelijkheid en betrokkenheid. Wij zien die spanning niet. Het gaat er juist om de balans tussen deze twee principes te bewaren. De kern ligt in het optimaliseren van de aansluiting tussen de beleids- en uitvoeringscyclus.
Onderzoek Berenschot 2019 Op basis van hun ervaringen geven we provincies, gemeenten en omgevingsdiensten in overweging: • Samen het optimum te zoeken tussen verbinding en onafhankelijkheid • Gezamenlijk afspraken maken over de wijze waarop de beleids- en uitvoerings-cyclus worden verbonden, met daarbij aandacht voor de informatiepositie van het Rijk Adviescommissie VTH 2021 Eén uitvoerings- en handhavingsbeleid, en één uitvoeringsprogramma per regio. De directeur van de omgevingsdienst bereidt voor de gehele regio één risicoanalyse en uitvoerings- en handhavingsbeleid voor. De directeur maakt tot slot jaarlijks een onderzoek van de uitvoering, als input voor het nieuwe jaarprogramma. Op die manier wordt de cyclus van uitvoering en onderzoek (§ 7.2 van het Bor), op regionaal niveau doorlopen. Adviescommissie VTH 2021 De ‘uitvoering’ moet gelijkwaardige partner voor ‘het beleid’ zijn. Het gaat hierbij om de aansluiting tussen beleid en uitvoering. Voor het level playing field tussen bedrijven is het noodzakelijk dat de toegestane activiteiten en normen voor activiteiten regionaal worden afgestemd of zelfs regionaal eensluidend worden vastgelegd. SPPS/TG-onderzoek 2021 De mate waarin er sprake is van één uitvoerings-en handhavingsbeleid per regio is niet uit de aangeleverde cijfers te herleiden en kan in het onderzoek 2023 mogelijk aan de orde komen.
Uit de cijfers blijkt wel dat voor wat betreft handhaving, de Landelijke Handhavingsstrategie (LHS) op één omgevingsdienst na, wordt gevolgd (één andere omgevingsdienst is niet duidelijk). Bijna alle omgevingsdiensten beschikken over een regionale risicoanalyse (26 van de 29), maar die wordt niet bij alle omgevingsdiensten in de uitvoering toegepast. SPPS/TG-onderzoek 2021 Over dit onderwerp zijn geen kwantitatieve gegevens beschikbaar. Dit kan in de data-uitvraag van 2022 aan de orde komen. 44 10.9 Interbestuurlijk toezicht (IBT) 10.10 Strafrechtelijke handhaving De afspraken die door de bestuursorganen onderling en met de organen die belast zijn met de strafrechtelijke handhaving zijn gemaakt, over de samenwerking bij en de afstemming van de werkzaamheden, zijn vastgelegd in het Bor, artikel 7.2, lid 7a. Onderzoek Berenschot 2019 • Breng de wijze waarop IBT gestalte krijgt in de provincies in kaart, analyseer het en trek daaruit lessen voor andere provincies • Ondersteun gemeenten via de coördinatierol bij het uitvoeren van de VTH-taken • eem bij de uitvoering van IBT ook de gevolgen mee voor de GR (bijvoorbeeld t.a.v. het inbrengen van taken) Onderzoek Berenschot 2019 Onderzoek Berenschot 2017 Het interbestuurlijk toezicht wordt conform de wettelijke kaders op dit gebied terughoudend ingevuld en is sterk administratief van karakter.
Onderzoek Berenschot 2017 Adviescommissie VTH 2021 Inrichten Rijkstoezicht op omgevingsdiensten. De commissie vindt het wenselijk dat dit gedaan wordt door de ILT. Als het IBT zo is ingericht, heeft de bewindspersoon meer mogelijkheden om binnen het stelsel bij te sturen als lokaal en regionaal bestuur zijn wettelijke taak veronachtzaamd. Adviescommissie VTH 2021 De commissie vindt het wenselijk de capaciteit te vergroten voor opsporing, vervolging en berechting, zowel kwalitatief als kwantitatief. Zorgdragen voor BOA’s bij alle omgevingsdiensten en het opleiden en trainen van de BOA’s van de omgevingsdiensten in het herkennen en verwerken van signalen van milieucriminaliteit. SPPS/TG-onderzoek 2021 Over dit onderwerp zijn geen kwantitatieve gegevens beschikbaar. Het vraagstuk van IBT kan in het onderzoek van 2023 (over 2022) aan de orde komen. SPPS/TG-onderzoek 2021 Het aantal BOA’s per omgevingsdienst verschilt sterk, zowel in absolute zin en als in percentage van de formatie. Omgevingsdiensten met minder dan drie BOA’s voldoen mogelijk niet aan de kwaliteitscriteria. 45 10.11 Andere rollen voor verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden Onderzoek Berenschot 2019 Naast versteviging van horizontale verantwoording is er ruimte voor optimalisatie door alternatieve instrumenten voor kwaliteitsborging te ontwikkelen, zoals de recent geïntroduceerde collegiale toets.
Onderzoek Berenschot 2017 Adviescommissie VTH 2021 Inrichten Rijkstoezicht op omgevingsdiensten. De commissie stelt voor het Rijkstoezicht uit te breiden tot de omgevingsdiensten. Dit staat weliswaar haaks op een van de uitgangspunten van de Wet revitalisering generiek toezicht: het nabijheidsprincipe, maar op dit principe zijn al andere Uitzonderingen gemaakt, bijvoorbeeld voor de woningcorporaties. V.w.b. het wettelijke tweejaarlijkse onderzoek adviseert de commissie dat dit onderzoek de vorm dient te krijgen van een tweejaarlijkse stresstest van de omgevingsdiensten, uit te voeren door de ILT. De centrale vraag van de stresstest dient te zijn: is de omgevingsdienst in staat opgedragen taken naar behoren uit te voeren, gelet op de kwaliteit van de bemensing, de werkwijzen, het feitelijk optreden en de uitkomsten daarvan? Ook wordt geadviseerd het instrument van visitatie in te zetten. Advisering en uitvoeringstoets door omgevingsdiensten over omgevingsplannen. De commissie is van oordeel dat de omgevingsdienst een inhoudelijk advies moet geven over de milieunormering in omgevingsplannen en een uitvoeringstoets op de normering zou moeten uitvoeren. SPPS/TG-onderzoek 2021 De door de Adviescommissie VTH voorgestelde stresstest is opgenomen hoofdstuk 15 dat een voorstel bevat omtrent visitatie.
Voor wat betreft de rol van omgevingsdiensten voor het uitvoeren van de uitvoeringstoets omgevingsplannen blijkt dat slechts vijf omgevingsdiensten voor meer dan 60% alleen het BTP uitvoeren. De resterende 24 omgevingsdiensten voeren al voor een aanzienlijk deel andere activiteiten uit dan uit het BTP. Dit geeft een goede basis voor de door de Adviescommissie gewenste betrokkenheid van de omgevingsdiensten bij onder andere de totstandkoming van omgevingsplannen. 46 11. Analyse onderscheid inrichtingen/ MBA 12. Benodigde data 2022 Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt het begrip ‘inrichting’ vervangen door het begrip ‘milieubelastende activiteiten’ (MBA). In de vragenlijst die bij de omgevingsdiensten is uitgezet, zijn hiertoe twee vragen opgenomen: • Zijn de inrichtingen in uw omgevingsdienst al vertaald naar MBA uit de Omgevingswet? • Zo ja, hoeveel MBA zijn in uw werkgebied geïdentificeerd? In figuur 28 zijn de resultaten samengevat. De verzameling van data over de omgevingsdiensten laat zien dat er behoefte is aan meer uniformiteit in de registratie van data. Wij stellen voor dat het ministerie van IenW het initiatief neemt om met Omgevingsdienst NL, IPO en VNG tot eensluidende definities te komen, zodat gegevens vergeleken en opgeteld kunnen worden.
Om een consistent beeld te krijgen, stellen wij voor om de vragenlijst die voor dit onderzoek is gebruikt de komende jaren, in aangepaste vorm, te herhalen. De verzamelde date zijn van de omgevingsdiensten zelf en kunnen door de Omgevingsdienst NL worden beheerd, zodat ook andere analyses kunnen worden uitgevoerd. Een en ander is uitgewerkt in een voorstel voor de gegevenslijst (zie Bijlagenrapport 2, bijlage 1). Figuur 28. Verdeling over de omgevingsdiensten die Inrichtingen hebben vertaald naar MBA (N = 29) Het blijkt dat 45% van de omgevingsdiensten nog geen start heeft gemaakt met het in kaart brengen van het aantal MBA dan wel het omzetten van inrichtingen naar MBA. Bijna 40% van de omgevingsdiensten heeft het wel gedaan of is ermee bezig. Dat zegt nog niet dat de omgevingsdiensten onvoldoende zijn voorbereid op de overgang naar het werken met de Omgevingswet. De omzetting van ‘inrichting’ naar ‘milieubelastende activiteiten’ kan ook ingebouwd worden in het reguliere werk – het verlenen en ambtshalve aanpassen van vergunningen, maatwerkvoorschriften en uitvoeren van toezicht. De vraag of de voorbereiding loopt (en bijvoorbeeld een dergelijke werkwijze wordt gevolgd) is niet gesteld in het onderzoek. Ja Deels Nee Omzetting loopt 7% 17% 45% 31% 47 Deel C. Voorbereidende onderzoeken 48 13.
Advies over normfinanciering 13.1 Inleiding Eén van de aanbevelingen van de Adviescommissie VTH heeft betrekking op het uitvoeren van een onderzoek of de financiering van omgevingsdiensten kan worden gewijzigd naar een meer landelijke normfinanciering. Dit hoofdstuk bevat het door het ministerie van IenW aan SPPS/ TG gevraagde advies over landelijke normfinanciering van omgevingsdiensten. Om tot dit advies te komen is een voorbereidende verkenning uitgevoerd naar de bestaande vormen van financiering en de mogelijkheden om te komen tot een normfinanciering voor omgevingsdiensten, zoals aanbevolen door de Adviescommissie VTH. Deze voorbereidende verkenning is integraal opgenomen Bijlagenrapport 1 (bijlage X). 13.2 Advies SPPS/TG heeft bij de uitgevoerde verkenning een onderscheid gemaakt tussen budgetteren (de inkomstenkant), programmeren (wat gebeurt er met dat geld) en afrekenen. Uit de verkenning is gebleken dat de financiering van omgevingsdiensten een ontwikkeling doormaakt die in de onderstaande tabel is samengevat. Conclusie is dat de wijze van financiering van de omgevingsdiensten langzaam maar zeker beweegt van fase 1 naar fase 4.
Fase 1 Start OD Fase 2 Professionalisering Fase 3 Risicogericht Fase 4 Opgave gericht Budget Input op basis van historie deelnemers Regionale kengetallen Regionale kengetallen Regionale kengetallen en programma’s Programmering Vraaggestuurd, historie Inzet gericht op realisatie kengetallen per deelnemer, focus op wettelijke taken Risicogericht programma, differentiatie inzet per branche/bedrijf Inzet gericht op maatschappelijke doelen Afrekenen Kosten Uren/producten per deelnemer Uren per deelnemer Uren voor de regio als geheel Type product Budgettering Programmering A. Vraaggestuurde producten Planning in uren en producten Afdoen aanvragen en actualisatieprogramma vergunningen en advies vooraf programmeren B. Toezicht en handhaving Kengetallen en landelijke minimum standaard Regionaal toezicht programma op basis van risicoanalyse C. Programma Landelijke prioriteiten en regionale risicoanalyse Programma op basis van maatschappelijke opgaven D. Kennis en ontwikkeling Via inwonerbijdrage of naar rato bijdrage deelnemers Regionaal programma E. Bedrijfsvoering Basisfinanciering en/of opslag tarief naar rato bijdrage deelnemers Dienstverlening SPPS/TG concludeert dat bovenstaande ontwikkeling om een andere financieringsaanpak vraagt die bestaat uit drie onderdelen: A.
De financiering van de omgevingsdienst in onderdelen opbouwen volgens een vast, landelijk uniform en herleidbaar stramien B. Vaststellen van een landelijke minimumnorm als minimale borging voor financiering van de omgevingsdiensten C. Een Rijksbijdrage voor het uitvoeren van overkoepelende taken die van belang zijn voor het stelsel A. Financiering OD SPPS/TG heeft in deze verkenning voor het bepalen van een budget voor een omgevingsdienst een landelijk uniforme systematiek uitgewerkt. Deze systematiek ziet er op hoofdlijnen als volgt uit. 49 De bovenstaande opbouw bestaat uit een combinatie van uren en producten, kengetallen en een bijdrage op basis van inwoneraantal. De kern van deze systematiek is dat er een scherp onderscheid, en derhalve veel minder afhankelijkheid, ontstaat tussen: • Budgetteren en programmeren • ‘Uitvoering van de taken’ en bedrijfsvoering (inclusief kennisopbouw) De bovenstaande opbouw van de financiering betekent overigens niet dat elke regio dezelfde bedragen per bedrijf of inwoner hanteert, maar dat harmonisatie van de financieringssystematiek nodig is. SPPS/TG beveelt aan deze systematiek als uitgangspunt te kiezen voor het overleg met de stakeholders over het onderwerp normfinanciering. SPPS/TG constateert tevens dat er voor de financiering van de omgevingsdiensten veelal gebruik wordt gemaakt van de zogenaamde product- en dienstencatalogus (PDC).
Deze PDC’s zijn in elke omgevingsdienst zelfstandig ontwikkeld, hetgeen in onze ogen efficiënter kan, bijvoorbeeld met één PDC-format. B. Landelijke minimumnorm als minimale borging voor financiering van de omgevingsdiensten Om een minimaal uitvoeringsniveau te ‘borgen’ zorgt een landelijke minimumnorm ervoor dat omgevingsdiensten niet meer te maken kunnen krijgen met structurele onderfinanciering. Dat geldt met name voor toezicht en handhaving waarvoor een landelijke minimumnorm zou moeten gelden voor het bepalen van de budgetten. De basis is een regionaal toezichtsprogramma dat is opgesteld op basis van een regionale risicoanalyse. Het is tevens essentieel dat de kennisontwikkeling en innovatie voldoende zijn geborgd. C. Rijksbijdrage Een bijdrage van het Rijk voor meer overkoepelende en nieuwe taken ligt volgens SPPS/TG voor de hand, zonder daarbij in te grijpen in de diverse verantwoordelijkheden binnen het stelsel. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling dat de begrotingen met een Rijksbijdrage sluitend worden gemaakt, dat is immers een verantwoordelijkheid van provincies en gemeenten. Het is te overwegen om de Omgevingsdienst NL voor een gedeelte direct te financieren. Op deze wijze ontstaat naar onze mening een robuust en inzichtelijk financieringssysteem.
Met de resultaten van het VTH-onderzoek 2021 komen meer gegevens beschikbaar om deze systematiek verder te toetsen en nader uit te werken. 50 14. Advies over ondergrens 14.1 Inleiding Een van de aanbevelingen van de Adviescommissie VTH heeft betrekking op het vaststellen van een ondergrens voor de omvang van een omgevingsdienst. Deze aanbeveling is als volgt geformuleerd. Een ‘kritische massa’ is vereist voor omgevingsdiensten: een zodanige omvang dat de organisatie in voldoende mate beschikt over de gespecialiseerde technische en juridische kennis die een effectieve en rechtmatige toepassing en handhaving van het omgevingsrecht mogelijk maakt en de omgevingsdienst in staat stelt sparringpartner te zijn voor complexe vraagstukken en advisering over de toepassing van de Omgevingswet. Er zijn nu omgevingsdiensten die alleen kunnen functioneren doordat een andere omgevingsdienst basistaken voor hen uitvoert of die hun schaal vooral te danken hebben aan plustaken. Dat vindt de commissie ongewenst. De basis moet zijn dat elke omgevingsdienst het basistakenpakket nu en in de toekomst zelf kan uitvoeren en alleen in uitzonderlijke gevallen kennis elders haalt. Bovendien moet de omgevingsdienst voldoende robuust zijn om gebiedsgericht specialistische kennis te kunnen opbouwen.
De commissie adviseert daarom een ondergrens vast te stellen voor de omvang van een omgevingsdienst (kwalitatieve en kwantitatieve capaciteit) op basis van het aantal inrichtingen met milieubelastende activiteiten (per categorie). Om deze norm te kunnen vaststellen, is een kort aanvullend onderzoek nodig. Dit moet onverwijld worden uitgevoerd. Een analyse op dit niveau vergt inzicht per dienst in de aantallen en categorieën bedrijven, de daarbij benodigde uren voor VTH-taken en de nu feitelijk geleverde inspanning. De commissie is van mening dat onverwijld een kort onderzoek moet worden uitgevoerd om een norm op basis van het aantal inrichtingen (per categorie) te kunnen vaststellen. Hoofdstuk 14 bevat het door het ministerie van IenW aan SPPS/TG gevraagde advies over deze ondergrens. Onderstaand wordt in de paragrafen een aantal uitgangspunten behandeld die de basis zouden kunnen vormen voor een mogelijke ondergrens. 14.2 Omvang en taken van een omgevingsdienst De vraag wat de ondergrens voor een omgevingsdienst zou moeten zijn is vaker gesteld, maar deze is niet eenvoudig en eenduidig te beantwoorden. SPPS/TG heeft op mede op basis van de verzamelde data van de omgevingsdiensten (Zie deel A, hoofdstuk 6 en verder) verschillende analyses gedaan.
Bijvoorbeeld op basis van het aantal en de zwaarte van inrichtingen in combinatie met aantallen fte en kengetallen voor inrichtingen. Het valt op dat de spreiding tussen de omgevingsdiensten groot is. Uit de analyse van SPPS/TG blijkt dat er geen simpele formule is om een maat voor de ondergrens van omgevingsdiensten op te stellen. De vraag is niet zozeer of er een absolute ondergrens in aantallen inrichtingen of fte moet zijn, maar of de omgevingsdiensten voldoende gekwalificeerd zijn om deze taken op het vereiste inhoudelijke niveau uit te kunnen voeren. Dit onderzoek is gericht op het verzamelen en analyseren van feitelijke informatie en niet op het beoordelen van de inhoudelijke kwaliteit van de uitvoering. De omvang en de aanwezigheid van voldoende inhoudelijke kennis zijn uiteraard belangrijke voorwaarden om inhoudelijke kwaliteit te kunnen leveren. In de oorspronkelijke opzet voor omgevingsdiensten was het voornemen om het werkgebied van een omgevingsdienst te laten samenvallen met het werkgebied van een of meerdere veiligheidsregio’s. De bestaande praktijk kent verschillende varianten van afwijkende situaties, die tijdelijk zijn geformaliseerd op het niveau van de Ministeriële regeling omgevingsrecht.
In de Memorie van Toelichting staat het volgende daarover vermeld: ‘Congruentie van schaal en werkgebied komt de afstemming tussen de VTH-taken van de omgevingsdiensten de taken van de veiligheidsregio ten goede.’ Dit is ook zo verwoord in de Wabo (art. 5.3). In een aantal regio’s is gekozen voor de vorming van meer omgevingsdiensten binnen het werkgebied van één veiligheidsregio. Uit de verzamelde data blijkt deze omgevingsdiensten relatief klein zijn en/of een klein deel van het budget besteden aan het basistakenpakket. 51 14.3 Kwaliteitscriteria Naast het oorspronkelijke uitgangspunt van de wetgever voor congruentie met de veiligheidsregio’s, moeten omgevingsdiensten voldoen aan de kwaliteitscriteria van het Bor die zijn uitgewerkt in de IPO-/VNG-kwaliteitscriteria 2.2 uit 2019. Deze criteria geven minimum eisen voor opleiding en ervaring van medewerkers en een minimumniveau van het aantal gekwalificeerde medewerkers per taak. Afhankelijk van de taken die een omgevingsdienst uitvoert, moet er een aantal gekwalificeerde medewerkers in dienst zijn. Dit aspect wordt thans nader uitgewerkt in het uitvoeringsprogramma VTH. De vraag of deze medewerkers ook ingehuurd kunnen zijn of formeel werkzaam kunnen zijn bij een andere overheidsorganisatie, laten wij hier buiten beschouwing. Dit is echter wel relevant voor de vraag of er sprake kan zijn van een robuuste taakuitvoering.
Uit een analyse van de data blijkt dat alle omgevingsdiensten een behoorlijk aantal toezichthouders in dienst heeft en het is aannemelijk dat voor deze taak de diensten kunnen voldoen aan de kwaliteitscriteria. Een aantal diensten heeft een inrichtingenbestand met een beperkt aantal vergunningplichtige inrichtingen. De diensten zullen daarom voor vergunningverlening moeite hebben om aan de kritische omvang van de kwaliteitscriteria te voldoen. Dit kan ook aan de orde zijn bij relatief grotere diensten die bijvoorbeeld veel plustaken en voor een gering deel het basistakenpakket uitvoeren. Ook voor juristen in het primaire proces zijn er diensten die niet aan de kwaliteitscriteria voldoen. In dit onderzoek hebben we niet kunnen nagaan of er voor de verschillende inhoudelijke disciplines, zoals lucht, geluid en externe veiligheid, kan worden voldaan aan de kwaliteitscriteria. Toetsing aan de kwaliteitscriteria is een vereiste, maar leidt niet direct tot een getalsmatige omvang voor een omgevingsdienst. Dit hangt af van de taken die een omgevingsdienst uitvoert en zal per taak moeten worden getoetst. Voor een goede uitvoering van deze taak is samenvoeging van omgevingsdiensten, verregaande samenwerking of het beleggen van deze taak bij een aantal gespecialiseerde diensten, een overweging.
14.4 Voldoende budget voor uitvoering van taken (het werkprogramma) Als een omgevingsdienst voldoet aan de kwaliteitscriteria is de volgende stap de vraag of een dienst voldoende gefinancierd wordt voor uitvoering van de basis- en de plustaken die de deelnemers hebben belegd bij de dienst. Ons advies over financiering van de omgevingsdiensten met minimumnormen voor de kengetallen, geeft inzicht in de vraag of een omgevingsdienst robuust gefinancierd wordt. De spreiding in financiering van het basistakenpakket per inrichting is groot. Het vaststellen van een minimumnorm voor de uitvoering op bijvoorbeeld het gemiddelde niveau, zal bij een aantal diensten leiden tot een groei van budget en dus omvang van het aantal fte. Waar de basistaken nog niet zijn overgedragen, zal overdracht van deze taken leiden tot groei van de diensten en deze meer robuust maken. Dat geldt ook voor de inbreng en de financiering van plustaken, zoals de uitvoering van gemeentelijke BRIKS-taken en provinciale taken op het gebied van de uitvoering van de Natuurbeschermingswet. 14.5 Omgevingsdiensten en de regio De omgevingsdienst behartigt het belang van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving en moet deze rol met gezag kunnen waarmaken bij bedrijven en opdrachtgevers.
Een omgevingsdienst moet passen bij de bestuurlijke verhoudingen en de dynamiek van economische en planologische ontwikkelingen in een regio en met autoriteit op kunnen komen voor de belangen van een schone, gezonde en veilige leefomgeving. In een omgeving waar deze kwaliteit onder druk staat, verdient de omgevingsdienst een stevigere positie dan in regio’s waar de belangen meer in balans zijn. Een omgevingsdienst die uitsluitend is toegerust op de uitvoering van het basistakenpakket, kan niet automatisch ook een rol spelen in alle maatschappelijke (milieu-)opgaven in de regio. Een aantal voorbeelden van dergelijke regionale kenmerken: • De aanwezigheid van chemische clusters • De aanwezigheid van mainports, zoals nationale luchthaven (Schiphol) en haven (Rotterdam) • Een grote dichtheid intensieve veehouderij • Een matige luchtkwaliteit • Een grote ruimtelijke dynamiek • Grote natuurgebieden 52 14.6 Advies SPPS/TG adviseert het ministerie van IenW om in samenspraak met eigenaren van omgevingsdiensten een nadere analyse uit te voeren op basis van de hierboven behandelde uitganspunten. De omgevingsdiensten zouden per provincie een zelfevaluatie (bijvoorbeeld met behulp van de zelfevaluatie tool), kunnen uitvoeren naar het al dan niet voldoen aan de kwaliteitscriteria aan de hand van het uitvoeringsprogramma.
Diensten die niet voldoen en niet congruent zijn aan de gebiedsindeling van een veiligheidsregio, zouden bij voorkeur samen moeten gaan, dan wel bestuurlijk geborgde afspraken moeten maken over samenwerken of specialisaties waarmee wel aan de eisen kan worden voldaan. Omgevingsdiensten die wel congruent zijn met een veiligheidsregio en die niet voldoen aan de kwaliteitscriteria, zouden zich verder kunnen ontwikkelen door de inbreng van meer plustaken of door taken, waarvoor niet aan de kwaliteitscriteria wordt voldaan, te laten uitvoeren door diensten die wel voldoen. De uitkomst van deze aanpak kan zijn dat er een beperkt aantal gespecialiseerde diensten ontstaat die specifieke taken uitvoeren en diensten die meer algemene taken uitvoeren, maar deze wel in de nabijheid van gemeenten uitoefenen. Daarbij kan gedacht worden aan specialisaties op het gebied van agrarische bedrijven, afvalverwerking, havens etc. Een kanttekening hierbij is dat een te grote focus op een rekenkundige benadering van de kwaliteitscriteria, voorbijgaat aan de achterliggende gedachte dat omgevingsdiensten gezaghebbend moeten kunnen optreden naar bedrijven en opdrachtgevers. Hiervoor zijn geen specifieke indicatoren beschikbaar maar het kan wel onderdeel zijn van de door SPPS/TG voorgestelde visitatie voor omgevingsdiensten. 53 15.