Bijlage 4 Technische vagen Rapport omgevingsdiensten in beeld 2021
Tekst van het document
Verkenning visitatiemodel 15.1 Inleiding Het eindrapport van de Adviescommissie VTH doet de algemene aanbeveling om de uitvoering van de VTH-taken beter te borgen. De commissie spreekt de voorkeur uit voor de introductie van een ‘stresstest’ voor omgevingsdiensten die onder regie van de ILT uitgevoerd zou moeten gaan worden. Als onderdeel van de informatie ten behoeve van de stresstest, is voorgesteld om onderlinge visitatie in te voeren zodat omgevingsdiensten van elkaar kunnen leren. In het VTH-onderzoek van 2017 en 2019 is dit ook als aanbeveling opgenomen. In het licht van deze aanbevelingen zijn de omgevingsdiensten in 2017 gestart met het uitvoeren van collegiale toetsen. Deze zijn in 2018 en 2019 uitgevoerd bij het merendeel van de omgevingsdiensten. De rapportages van de individuele omgevingsdiensten zijn vertrouwelijk. Jaarlijks stelt Omgevingsdienst NL een samenvattend rapport op. De collegiale toets is een veel toegepaste methode om kwaliteitsverbetering binnen organisaties te bevorderen. In dit hoofdstuk worden de mogelijkheden behandeld om het huidige systeem van collegiale toetsen binnen de omgevingsdiensten aan te passen en een visitatiemethodiek te introduceren die meer aansluit bij de aanbeveling van de Adviescommissie VTH. Daartoe heeft SPPS een analyse uitgevoerd bij twee vergelijkbare organisaties die ervaring hebben met visitatie.
Het onderzoek om tot dit advies te komen is integraal opgenomen in bijlage 1 van Bijlagenrapport 1. Het IPO heeft aanvullend voorgesteld om bij deze analyse ook de visitatiemethodiek te betrekken zoals die bij ziekenhuizen plaatsvindt. Deze visitatiemethodiek is in de analyse niet meegenomen, aangezien deze branche niet behoort tot het domein van de overheid. Uit alle vormen van visitatie vallen lessen te trekken, vandaar dat het voorbeeld van de visitatieaanpak van ziekenhuizen ter informatie is meegenomen. 15.2 Resultaat analyse andere visitatiesystemen en advies Uit deze analyse is gebleken dat er, naast veel overeenkomsten, enkele verschillen tussen de gehanteerde visitatiemethodieken bestaan, met name met betrekking tot de mate van diepgang, openbaarheid, verantwoording en wettelijke verankering van de visitaties. Een belangrijk overeenkomstig kenmerk is dat de visitaties bij deze organisaties zijn gericht op het verbeteren van de organisatie door middel van reflectie op het functioneren volgens een vooraf vastgestelde en bestuurlijk geaccordeerde aanpak. Alle betrokkenen zijn zonder uitzondering positief over visitatie als onderdeel van een continue verbetercyclus. SPPS adviseert om een visitatiemethodiek te introduceren, gericht op continue verbetering, met duidelijke vastgelegde afspraken over frequentie, diepgang, openbaarheid en verantwoording.
Dit betekent concreet dat de huidige aanpak van de collegiale toets een goede basis heeft, maar beter verankerd en transparanter zou moeten worden richting het bestuur van de omgevingsdienst, de overkoepelende bestuurlijke partners binnen het VTH-stelsel en het ministerie van IenW. Voor een succesvolle implementatie van het visitatiemodel voor omgevingsdiensten gelden naar de mening van SPPS onder andere de volgende voorwaarden: a. Organiseer structurele ondersteuning bij Omgevingsdienst NL voor ontwikkeling van de visitatieaanpak zelf, het voorbereiden van de visitaties (onder andere vragenlijsten en standaardformulieren), de planning, het verzamelen van een ‘kaartenbak’ voor deelnemers aan de visitatiecommissies en het landelijk rapporteren over de voortgang. Een alternatief zou kunnen zijn deze taken te beleggen bij het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV) omdat het IFV deze taken al uitvoert voor de Veiligheidsregio’s. Voor een inschatting van de kosten is het IFV een goed voorbeeld: naar schatting € 250.000 per jaar. Structurele financiering voor deze werkzaamheden door het Rijk ligt voor de hand als onderdeel van de stelselverantwoordelijkheid voor het VTH-stelsel. De uitvoeringskosten zijn voor de betreffende diensten en zijn zichtbaar in de begrotingen van de omgevingsdiensten. 54 b.
Betrek de besturen van de omgevingsdiensten actief bij de voorbereiding, de uitvoering en de verantwoording van de visitaties. Het is essentieel om de visitatieaanpak en de verantwoordelijkheid over de resultaten bestuurlijk te borgen. Overwogen kan worden om een Bestuurlijk beraad omgevingsdiensten (vergelijkbaar met het Veiligheidsberaad) in te stellen. Dit zou het juiste platform zijn voor bestuurlijke borging. c. Neem de resultaten van de visitaties in de vorm van rode draden op in een jaarlijkse ‘staat van de omgevingsdiensten’, die tevens aan de Tweede Kamer aangeboden zal worden. De resultaten kunnen tevens een rol spelen in de door de Adviescommissie VTH voorgestelde ‘stresstest’ van omgevingsdiensten. d. Ook beveelt SPPS aan om op termijn te overwegen een visitatieverplichting in de kwaliteitscriteria op te nemen, zoals vastgelegd in het Bor. Indien het geheel operationeel is, kan ook het interbestuurlijk toezicht daar gebruik van maken en meer terughoudend worden ingevuld, zoals ook bedoeld met de Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt, 2012). Tot slot constateert SPPS dat ook andere kwaliteitsborgingsinstrumenten bij de omgevingsdiensten kunnen worden geïntroduceerd, zodat er een combinatie ontstaat van collegiale kwaliteitstoetsen op bijvoorbeeld inhoudelijke thema’s, werkplannen voor opdrachtgevers, management en bedrijfsvoering. 55 16.
Aanvullende ideeën 16.1 Inleiding Het ministerie van IenW heeft SPPS opdracht gegeven om aanvullende ideeën op te halen bij allerlei verschillende betrokkenen bij de uitvoering van het VTH-stelsel, van vergunningverleners en toezichthouders tot (ex)directeuren van omgevingsdiensten. Deze inbreng is geleverd op persoonlijke titel. Doel is om in het overleg met stakeholders bij de voorbereiding van het kabinetsstandpunt over het rapport van de Adviescommissie VTH een breed pakket van (alternatieve) ideeën beschikbaar te hebben die bijdragen aan verbetering van het VTH-stelsel. Het rapport waarin alle opgehaalde ideeën zijn verzameld, is integraal opgenomen in bijlage 5. 16.2 Selectie aanvullende ideeën Het rapport geeft een selectie van aanvullende ideeën die tot een efficiënte verbetering van het VTH-stelsel kunnen leiden.
Het gaat om de volgende alternatieve ideeën: • Werk ook met een risicoanalyse op landelijk niveau en een programmatische verbeter-aanpak van ketens/sectoren • Versterk de rol van Omgevingsdienst NL als aanspreekpunt voor het Rijk en als faciliterend bureau voor omgevingsdiensten • Organiseer ketentoezicht op bijvoorbeeld afval, bouwafval en grond door projectmatige samenwerking tussen de ILT en omgevingsdiensten • Complexiteit in regelgeving veroorzaakt soms slechte naleving: aandacht hiervoor bij de wetgever • Zet instrumenten in om het toezichthoudersdilemma te verkleinen • Breng alle VTH-taken voor vergunningplichtige Wabo- inrichtingen naar provinciaal bevoegd gezag • Breng het onderwerp ‘energiebesparing’ (inclusief Regionale Energiestrategie) onder bij de omgevingsdiensten • Zorg voor transparantie in de besluitvorming over de gehele breedte van het VTH-proces • Maak vergunningplichtig/niet vergunningplichtig een belangrijke knip voor integrale uitvoering, bijvoorbeeld een integrale aanpak door één dienst van de Omgevingswet en Natuurbeschermingswet • Als er gekozen wordt voor een ander en meer uniform financieringsmodel, zorg er dan ook voor dat er daadwerkelijk anders geprogrammeerd gaat worden op basis van een risicogerichte prioritering • Werk aan een ruim en meer uniform mandaat voor bestuurlijke handhaving aan directeuren van omgevingsdiensten • Werk naar analogie
van de landelijke handhavingsstrategie ook met één uniforme interventiestrategie, één uniforme gedoogstrategie en een landelijk actualisatiekader voor vergunningen • Maak een apart ‘loket’/organisatieonderdeel bij de omgevingsdiensten voor adviestaken aan deelnemers Deze aanvullende ideeën zijn in het rapport verder uitgewerkt. 16.3 Aanbevelingen, denkrichtingen en observaties SPPS beveelt aan om in het overleg met de stakeholders zo dicht mogelijk bij het huidige VTH-stelsel te blijven, waarbij de volgende drie uitgangspunten gelden: • Het basistakenpakket moet adequaat worden uitgevoerd door de omgevingsdiensten • Beschouw de toekomst van de omgevingsdiensten in het licht van de Omgevingswet • Organiseer meer Rijkssturing, bijvoorbeeld door middel van programmering/financiering, op EU-verplichtingen en onderwerpen van nationaal belang Daarnaast bevat het rapport denkrichtingen en observaties, onder andere over de grenzen van het stelsel, over een meer activistisch opererende overheid om de doelen te bereiken, over het zelfreinigend effect van transparantie op bestuurders van bedrijven en overheden en over deskundigheid in de huidige maatschappelijke realiteit. 56 17. Samenvattende aanbevelingen In dit hoofdstuk zijn alle aanbevelingen uit deel A, B en C verzameld en ten dele gecombineerd. 1.
Een regionale risicoanalyse met ruimte voor landelijke prioriteiten Omgevingsdiensten zijn met een gezamenlijk budget van circa € 570 miljoen en 4.600 medewerkers een factor van belang in Nederland. De omgevingsdiensten werken vooral aan de uitvoering van wettelijke taken. Deze uitvoering zou meer gericht kunnen zijn op het versterken van een duurzame, gezonde en veilige leefomgeving in de regio en Nederland als geheel. SPPS/TG adviseert: • IPO, VNG en het ministerie van IenW om een gezamenlijke aanpak te ontwikkelen waarin de programmering van werkzaamheden van de omgevingsdiensten wordt gebaseerd op een gezamenlijke risicoanalyse op regionaal niveau, waarin ruimte is voor het aanpakken van landelijke prioriteiten. 2. Omvang en taken omgevingsdiensten De omvang van omgevingsdiensten in aantallen inrichtingen en medewerkers lopen sterk uiteen. Een aantal gemeenten heeft het verplichte basistakenpakket nog niet overgedragen aan omgevingsdiensten.
SPPS/TG adviseert: • dat gemeenten onverwijld, voor zover dat nog niet heeft plaatsgevonden, het basistakenpakket conform de wet over te dragen aan omgevingsdiensten; • provincies en gemeenten per omgevingsdienst een toets uit te laten voeren op het voldoen aan de kwaliteitscriteria en, indien de diensten niet voldoen, te streven naar samenvoeging van diensten op ten minste de schaal van een Veiligheidsregio, tenzij bestuurlijk geborgde afspraken kunnen worden gemaakt over een wijze van samenwerken of specialisatie waarmee wel aan de kwaliteitseisen kan worden voldaan; • VNG en IPO te bevorderen dat de ‘zelfevaluatie’, waarmee getoetst wordt aan de kwaliteitscriteria, bij alle omgevingsdiensten periodiek wordt uitgevoerd. 3. Meer uniform werken De verzamelde data laten een grote spreiding zien in uitvoering van taken door omgevingsdiensten. Dit is een risico voor het level playing field voor bedrijven, bescherming van burgers en de leefomgeving en de aanpak van regio-overstijgende problemen, zoals de energietransitie, de aanpak van milieucriminaliteit en het terugdringen van de emissies van Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS). SSPS/TG adviseert: • het Rijk, IPO en VNG om in een gezamenlijk programma een meer uniforme aanpak vast te leggen die moet leiden tot een kleinere spreiding in de uitvoering.
Dit geldt voor in ieder geval de volgende onderwerpen: • inzet bestuurs- en strafrecht; • risicogericht toezicht; • melden van ongewone voorvallen; • actualiteit van vergunningen; • i nformatie-uitwisseling en digitalisering van werkprocessen; en • ruimte voor kennisontwikkeling. 4. Landelijke normfinanciering De bestaande financiering van omgevingsdiensten is divers en bestaat veelal uit financiering op basis van regionale kengetallen per inrichting. De Adviescommissie VTH beveelt aan om een landelijke normfinanciering te ontwikkelen. SPPS/TG adviseert: • provincies en gemeenten om de financiering van de omgevingsdiensten op te bouwen volgens een vast, landelijk uniform en herleidbaar stramien en hierbij een duidelijk onderscheid te maken tussen budgetteren en programmeren; • het ministerie van IenW, IPO en VNG om een minimum norm vast te stellen voor de uitvoering van het basistakenpakket die vervolgens de grondslag dient te vormen voor adequate financiering van de omgevingsdiensten. 57 5. Visitatie Het eindrapport van de Adviescommissie VTH doet de algemene aanbeveling om de uitvoering van de VTH-taken beter te borgen. De commissie spreekt de voorkeur uit voor de introductie van een ‘stresstest’ voor omgevingsdiensten die onder regie van de ILT uitgevoerd zou moeten gaan worden.
In de VTH-onderzoeken van 2017 en 2019 is als aanbeveling opgenomen om onderlinge visitatie uit te voeren, zodat omgevingsdiensten ook van elkaar kunnen leren. Combinatie van stresstest en onderlinge visitatie ligt voor de hand. SPPS/TG adviseert: • IPO en VNG een visitatiemethodiek te introduceren, gericht op continue verbetering, met duidelijke vastgelegde afspraken over frequentie, diepgang, openbaarheid en verantwoording. Het uitvoeren van een stresstest kan gecombineerd worden met de visitatie. 6. Tweejaarlijkse ‘staat van de omgevingsdiensten’ SPPS/TG adviseert: • de overkoepelende bestuurlijke partners binnen het VTH-stelsel en het ministerie van IenW tweejaarlijks een ‘staat van de omgevingsdiensten’ uit te brengen waarin gerapporteerd wordt over de prestaties en verbeteracties van de omgevingsdiensten op individueel en landelijk niveau; De resultaten van de visitaties en zelfevaluaties kunnen hierin eveneens een plek krijgen; • het ministerie van IenW op termijn te beoordelen of dit een rol kan gaan spelen in het IBT; 7. Bestuurlijk versterken van collectiviteit, landelijke coördinatie en harmonisatie SPPS/TG adviseert: • IPO en VNG te overwegen om een ‘Bestuurlijk beraad omgevingsdiensten’ (naar voorbeeld van het Veiligheidsberaad) te starten waarin bestuursleden van de omgevingsdiensten zijn vertegenwoordigd.
Doel: de afstemming tussen omgevingsdiensten bevorderen en als aanspreekpunt voor het Rijk fungeren; • VNG en IPO een uitvoerende rol aan de Omgevingsdienst NL te geven met het oog op het bevorderen van onderwerpen als collectiviteit, landelijke coördinatie en uniformiteit onder regie van genoemd bestuurlijk beraad; • het ministerie van IenW een actieve en ondersteunende rol te laten vervullen bij het realiseren van deze nieuwe rol van de Omgevingsdienst NL, ten minste voor de periode tot 2030. 8. Registreren en verzamelen data De verzamelde data in dit onderzoek moeten met de nodige voorzichtigheid beoordeeld worden. Het blijkt dat een aantal vragen niet voldoende eenduidig is beantwoord. In een aantal gevallen ligt de oorzaak in onvoldoende heldere vraagstelling. Dit is een belangrijke les voor het VTH- onderzoek over 2022 dat in 2023 zal worden uitgevoerd. SPPS/TG adviseert: • het ministerie van IenW om in het onderzoek over 2022 uit te gaan van de nu gehanteerde vragenlijst maar de vragen wel specifieker te maken; • Omgevingsdienst NL om met de omgevingsdiensten afspraken te maken over uniforme registratie van gegevens. 58 Bijlagenrapport I Bijlagenrapport II 1. Notitie visitatiemodel (SPPS) 2. Notitie Ideeënbus Adviescommissie VTH (SPPS) 3. Notitie financieringsmodellen (SPPS) 4. Vergelijking VTH onderzoeken 2017/2019/2021 1.
Vragenlijst omgevingsdiensten zoals gebruikt voor onderzoek 2. Rapport met gegevens per omgevingsdienst 59 TwynstraGudde adviseert overheid en bedrijfsleven op veel van de grote en urgente thema’s van deze tijd. Denk aan veiligheid, diversiteit, digitalisering, mobiliteit, duurzaamheid, energie, financiën en gezondheid. We bieden onze opdrachtgevers unieke, werkbare oplossingen en brengen complexe projecten en programma’s tot een goed einde. Iets creëren van blijvende waarde, daar gaan we voor. Daardoor hebben we een directe impact op (toekomstige) maatschappelijke en economische ontwikkelingen. En dus een grote impact op morgen.