CConstaterende datTytsjerksteradiel
Koppel je AI →
Document · PDF

04 - Bijlage 1 - Programmabegroting 2027-2030, inclusief erratum

RAAD IT BESLUT 5 november 2026, gemeente TytsjerksteradielBij agendapunt: Programmabegroting 2027-2030 (besprekstik)49.681 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 6

Dat betekent dat de inkomsten niet hoger mogen zijn dan de werkelijke kosten. De volgende tarieven moeten alle kosten dekken: • | Afvalstoffenheffing • | Rioolheffing • | overige leges en rechten (algemeen) De kostenopbouw is afhankelijk van directe en indirecte kosten. Directe kosten hebben betrekking op de taken die verband houden met de heffing. Indirecte kosten omvatten overheadkosten, het minimabeleid en btw. Overhead kan worden omschreven als alle kosten die samenhangen met de sturing en ondersteuning van medewerkers in het primaire proces. Voorbeelden zijn: kosten voor ICT, HRM, Financiën, huisvesting etc. Er is daarmee een directe relatie tussen de hoeveelheid personeel die je voor een taak inzet en de hoeveelheid overheadkosten die dat met zich meebrengt. Daarom wordt overhead aan de tarieven toegerekend naar rato van de personele inzet voor deze taak. Het overheadpercentage wordt berekend door de totale overheadkosten te delen door de totale salariskosten van de gemeente. De toerekeningsmethode wordt op vergelijkbare wijze door het merendeel van de gemeenten toegepast en wordt ook als methodiek vermeld in de notitie Overhead van de commissie Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Afvalstoffenheffing (ASH) Het grootste deel (bijna 95%) van het tarief voor de afvalstoffenheffing bestaat uit de kosten voor het inzamelen en verwerken van huishoudelijk afval.

Een klein deel van deze kosten wordt niet meegerekend in de heffing, omdat ze niet gerelateerd zijn aan | het huishoudelijk afval. Het composteerterrein wordt voor 67,5% meegenomen in de heffing, omdat hier, naast tuinafval, ook groenafval uit gemeentelijke plantsoenen, bermen en sloten wordt verwerkt. Daarnaast worden ook kosten van andere taken meegenomen in de heffing, zoals een deel van de kosten voor de gebouwen van de buitendienst en een deel van de kosten voor inkomensregelingen (vooral de kwijtschelding van de afvalstoffenheffing). Daarnaast worden ook overheadkosten toegerekend. Tarieven afvalstoffenheffing | 2026 | 2027 | Verschil | Verschil % Meerpersoonshuishouden | 321,00 | 374,40 | 53,40 | 16,64% Eenpersoonshuishouden | 224,40 | 262,20 | 37,80 | 16,84% In de tabel hieronder staat in hoeverre de kosten van de afval | verwerking worden gedekt. Dit is verwerkt in de meerjarenbegroting. De inkomsten bestaan uit | alle overige opbrengsten van afvalverwerking zoals: opbrengsten van oud papier, metaal, textiel | , oude elektrische apparaten, TD - Begroting 2027-2030 glas etc. Dan ontstaan de netto lasten. Dit wordt vermeerderd met overheadkosten. Dit lasten totaal wordt vervolgens gedekt vanuit de afvalstoffenheffing. Voor 2027 wordt verwacht dat de netto lasten voor afvalverwerking met € 580.000 toenemen wat een forse stijging is.

De belangrijkste oorzaken hieronder op een rijtje: • € 295.000 meer verwerkingskosten; een bedrag van € 115.000 is hiervan direct toe te rekenen aan verhoging van verbrandingsbelasting en CO2 -heffing door het Rijk. De verhoging in 2027 is nog relatief beperkt. Op basis van de huidige plannen loopt de verbrandingsbelasting en CO2-heffing de komende jaren fors op wat in 2030 alleen al tot ca. € 800.000 hogere verwerkingstarieven (ca. € 65 hogere heffing per meerpersoons huishouden) zal leiden. Dit effect is al meegenomen in het meerjarenperspectief. De gemeente is hier kassier van het Rijk die via de afvalverwerkingsbranche deze lastenverhoging oplegt en daarmee de autonomie van het bepalen van de lokale lasten voor gemeenten beperkt.  Daarnaast zit in veel verwerkingsstarieven een hogere opslag ivm transport door de door het Rijk per 1 juli 2026 geïntroduceerde vrachtwagenheffing. Het totale effect is hiervan wordt ingeschat op € 50.000  De rest van de verhoging (€ 135.000) zit vooral in hogere verwerkingstarieven van bouwgelieerde afvalstromen op de milieustraat en een behoorlijk hoger volume grof huishoudelijk afval. Door beïnvloeding van de inwoners in beter scheidingsgedrag op de milie ustraat kunnen lagere verwerkingskosten worden behaald. Daar is nog meer winst te behalen. • € 86.000 hogere personeelslasten door o.a.

CAO ontwikkeling en een gewijzigde manier toerekenen van toeslagen. • € 30.000 meer kosten voor het wagenpark tbv reiniging. De onderhoudskosten voor de grotere inzamelvrachtwagens nemen iets toe ivm de ouderdom van de auto’s. Daarnaast nemen motorrijtuigenbelasting, verzekering etc. jaarlijks iets toe. • € 39.000 minder baten: € 20.000 lagere dividenduitkering Afvalsturing Friesland NV ivm lagere winst en verwatering door groei aantal aandeelhouders; minder opbrengst oud ijzer € 10.000, € 9.000 uit een beperking van het aantal tweede afvalcontainers ivm terugname tweede containers ivm aanscherping van het afvalbeleid. • € 83.000 meer overhead door hoger overheadpercentage van de organisatie en hogere personeelslasten. • € 26.000 meer kosten inzamelingskosten glas en verwerking oud papier. • € 10.000 meer kosten kraanwerk op de milieustraat. • € 10.000 certificeringskosten voor de gemeentelijke Compostering. • overige ontwikkelingen € 1.000. Om deze hogere netto lasten voor afvalverwerking te dekken, neemt de afvalstoffenheffing in 2027 met ruim 16% toe. Voorziening reiniging Voor 2027 is er geen ruimte meer om tariefskorting toe te passen vanuit de voorziening Reiniging. Het saldo van deze voorziening eind 2025 bedroeg: € 364.000; de toegekende tariefskorting 2026 bedraagt: € 91.000. Dan resteert er € 273.000.

Dit bedrag is no odzakelijk voor het tussentijds opvangen van tegenvallers binnen de afvalverwerking (ca. 6% van het TD - Begroting 2027-2030 lastentotaal). De afvalstoffenheffing wordt jaarlijks voorafgaand aan het boekjaar vastgesteld waardoor tussentijdse nadelen niet meer in de heffing kunnen worden verrekend. Daarom is er een minimum saldo in de voorziening reiniging noodzakelijk om dit op te kunnen vangen. Taakveld 7.3 Afval (x € 1.000) | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Lasten taakvelden incl. omslagrente | 3.993 | 4.447 | 4.734 | 4.899 | 5.290 Inkomsten taakvelden excl. heffingen | 399 | 356 | 356 | 356 | 356 Netto lasten taakveld | 3.594 | 4.091 | 4.378 | 4.543 | 4.934 toe te rekenen lasten Overhead incl. omslagrente | 487 | 570 | 570 | 570 | 570 BCF-BTW | - | - | - | - | - Totale lasten | 4.081 | 4.661 | 4.948 | 5.113 | 5.504 - kosten per inwoner in hele euro's | 124 | 142 | 150 | 156 | 167 Opbrengst heffingen | 3.989 | 4.661 | 4.948 | 5.113 | 5.504 dekking | 98% | 100% | 100% | 100% | 100% Rioolheffingen (RH) De gemeente heeft zelf een grote mate van beleidsvrijheid om de heffingsmaatstaf en belastingplichtige voor de rioolheffing te bepalen. | In het verbreed Gemeentelijke Riolering Plan (vGRP) is de heffingsgrondslag als volgt: • | Een basisheffing voor gemeenschappelijk taakinvulling. Deze basisheffing wordt opgelegd aan alle bebouwde objecten in de gemeente.

Deze basisheffing is vastgesteld op 33% van de totale rioolheffing. • | Een heffing voor aansluiting en gebruik van de gemeentelijke voorziening. Hierbij | wordt onderscheid gemaakt tussen eigenaren en gebruikers.  | De heffing voor eigenaren is vastgesteld op eveneens 33% van de totale rioolheffing. De heffing is gelijk voor alle objecten.  | Bij de heffing voor gebruikers kennen we de volgende categorieën: • | eenpersoonshuishouden • | meerpersoonshuishouden • | bedrijven • | De verhouding tussen eenpersoons | - en meerpersoonshuishoudens is 70:100 (conform de verhouding afvalstoffenheffing). • | De verhouding tussen meerpersoonshuishoudens en bedrijven | is 100:150. • | De totale heffing voor gebruikers over alle 3 categorieën is ook | 33% van de totale opbrengst rioolheffing. • | In verband met rekenvoorschriften (deelbaarheid door twaalf en afronding van bedragen op € 0,05) kunnen beperkte afrondingsverschillen ontstaan op bovenstaande verhoudingsgetallen. Voor de bepaling van het tarief worden naast nagenoeg alle kosten van het taakveld riolering, ook kosten van taakveld wegen, zoals een deel van de kosten van de gebouwen buitendienst, TD - Begroting 2027-2030 taakveld inkomensregeling, de kwijtschelding rioolheffing en een omslag voor overhead als kosten meegenomen.

Voor de wijze van toerekening is het vastgestelde Water en Rioolplan (WRP) Wettersoarch 2026-2031 | als uitgangspunt genomen en er is sprake van nagenoeg 100% kostendekking. De | uitgangspunten | hebben | geleid | tot | onderstaande | tarieven. | De | hierboven | vermelde verhoudingen voor eenpersoons-, meerpersoonshuishoudens en bedrijven is niet eenduidig uit de tarieven te halen omdat voor een deel van het tarief, het basistarief en het eigenaarsdeel, die kostenverhoudingen niet gelden. Tarieven rioolheffing | 2026 | 2027 | Verschil | Verschil % Niet aangesloten percelen | 54,60 | 55,80 | 1,20 | 2,20% Eigenaar/bewoner Eenpersoonshuishouden | 156,60 | 159,60 | 3,00 | 1,92% Meerpersoonshuishouden | 174,60 | 178,20 | 3,60 | 2,06% Huurder Eenpersoonshuishouden | 99,00 | 100,80 | 1,80 | 1,82% Meerpersoonshuishouden | 117,00 | 119,40 | 2,40 | 2,05% Bedrijven | 206,40 | 210,60 | 4,20 | 2,03% In onderstaande tabel wordt de kostendekkendheid van | de riolering weergegeven, zoals deze meerjarig is verwerkt in de begroting. De totale netto lasten voor riolering voor 2027 zijn € 56.000 hoger dan de begrote lasten 2026. Hieronder de belangrijkste oorzaken op een rijtje: • | Alle kosten zijn aangepast aan de nieuwe uitgangspunten van het Water en Rioolplan (WRP) | Wettersoarch | 2026-2031.

| Belangrijkste | effect | is | dat | de | planning | van | de investeringen in riolering opnieuw is gemaakt. Daarbij ontstaat er een veel betere inschatting van de kapitaallasten. Vorig jaar waren deze lasten nog gebaseerd op het VGRP 2020-2025 waarbij de afwijking van de historische planning uit 2020 op het laatste uitvoeringsjaar 2026 veel groter is. Effect is € 88.000 lagere kapitaalslasten. • | Hogere | personeelslasten | door | o.a. | CAO | ontwikkeling | en | een | gewijzigde | manier toerekenen van toeslagen: € 69.000. • | Door een hoger overheadpercentage van de organisatie en hogere personeelslasten zijn de overheadkosten € 60.000 hoger. • | Overige verschillen € 15.000 nadelig. De lasten voor riolering nemen in 2027 beperkt toe. Daarom kan de stijging van de rioolheffing 2027 worden beperkt tot 2%. Daarbij wordt een deel van de lasten: € 123.000 uit de egalisatievoorziening Riolering betaald. Dit is in lijn met het besluit vanuit | het WRP om de voorziening Riolering de komende jaren in te zetten voor tariefskorting. TD - Begroting 2027-2030 Taakveld 7.2 Riolering (x € 1.000) | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 lasten taakvelden incl. omslagrente | 2.318 | 2.314 | 2.383 | 2.439 | 2.508 inkomsten taakvelden excl. heffingen | 11 | 11 | 11 | 11 | 11 netto lasten taakveld | 2.307 | 2.303 | 2.372 | 2.428 | 2.497 toe te rekenen lasten overhead incl.

omslagrente | 309 | 369 | 369 | 369 | 369 BCF-BTW | - | - | - | - | - totale lasten | 2.616 | 2.672 | 2.741 | 2.797 | 2.866 - kosten per inwoner in hele euro's | 80 | 81 | 83 | 85 | 87 opbrengst heffingen | 2.481 | 2.549 | 2.741 | 2.797 | 2.866 dekking | 95% | 95% | 100% | 100% | 100% Leges Burgerzaken Wij gaan in de begroting voor de leges Burgerzaken uit van de | over het algemeen | wettelijk vastgestelde | tarieven. De kostendekkendheid voor 2027 wordt weergegeven in onderstaande tabel. De directe kosten bestaan voor het merendeel uit loonkosten van het team Publieksdiensten die direct werkzaam zijn aan de verschillende producten (bv reisdocumenten, rijbewijzen etc.). Daarnaast worden de overige directe kosten van het taakveld Burgerzaken | toegerekend. De indirecte kosten bestaan uit een opslag voor overheadkosten. Deze kosten worden op basis van het omslagstelsel naar rato van het totaal van de lasten op alle taakvelden toegerekend aan de directe kosten van dit product.

Taakveld 0.2 Burgerzaken (x € 1.000) | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Lasten | 954 | 1.014 | 1.055 | 1.097 | 1.141 waarvan directe kosten | 754 | 805 | 837 | 871 | 906 waarvan indirecte (perceptie)kosten | 200 | 209 | 217 | 226 | 235 Baten | 777 | 846 | 767 | 311 | 296 Saldo | -177 | -168 | -288 | -786 | -845 - kosten per inwoner in hele euro's | 29 | 31 | 32 | 33 | 35 Kostendekkendheid | 81,46% | 83,43% | 72,71% | 28,36% | 25,95% Leges Omgevingsvergunningen De kostendekkendheid | van de omgevingsvergunningen | voor 2027 wordt weergegeven in onderstaande tabel. TD - Begroting 2027-2030 De directe kosten bestaan voor het merendeel uit loonkosten van het team Vergunningen die direct werkzaam zijn aan het product Omgevingsvergunning. Daarnaast worden de overige directe kosten van het team Vergunningen toegerekend (bv specifieke zaaksystemen en uitbestede werkzaamheden en advieskosten). De indirecte kosten bestaan uit een opslag | voor overheadkosten. Deze kosten worden op basis van het omslagstelsel naar rato van het totaal van de lasten op alle taakvelden toegerekend aan de directe kosten van dit product.

Taakveld 8.3 Wonen en Bouwen (x € 1.000) | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Lasten | 626 | 814 | 814 | 814 | 814 waarvan directe kosten | 423 | 550 | 550 | 550 | 550 waarvan indirecte (perceptie)kosten | 203 | 264 | 264 | 264 | 264 Baten | 597 | 697 | 697 | 697 | 697 Saldo | -29 | -117 | -117 | -117 | -117 - kosten per inwoner in hele euro's | 19 | 25 | 25 | 25 | 25 Kostendekkendheid | 95,36% | 85,62% | 85,62% | 85,62% | 85,62% Effecten voor de huishoudens Wij hebben de veranderingen in de tarieven voor OZB, Afvalstoffenheffing en Rioolheffing | voor onze burgers in de onderstaande tabellen in beeld gebracht. De toelichting per tarief wordt hierboven afzonderlijk toegelicht. Lastenplaatje voor vier voorbeeldhuishoudens Tarieven gemeentelijke belastingen | 2026 | 2027 | Verschil € | Verschil % OZB eigenaren woningen (= kengetal) | 123,89 | 130,16 | n.v.t.

| 5,06% Rioolheffing gebruikers EPH* | 99,00 | 100,80 | 1,80 | 1,82% Rioolheffing gebruikers MPH** | 117,00 | 119,40 | 2,40 | 2,05% Rioolheffing eigenaren/bewoners | 174,60 | 178,20 | 3,60 | 2,06% Afvalstoffenheffing EPH | 224,40 | 262,20 | 37,80 | 16,84% Afvalstoffenheffing MPH | 321,00 | 374,40 | 53,40 | 16,64% Rijtjeshuis - Huurder - EPH OZB eigenaren woningen | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00% Rioolheffing gebruikers | 99,00 | 100,80 | 1,80 | 1,82% Afvalstoffenheffing | 224,40 | 262,20 | 37,80 | 16,84% Rijtjeshuis - Huurder - MPH OZB eigenaren woningen | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00% Rioolheffing gebruikers | 117,00 | 119,40 | 2,40 | 2,05% Afvalstoffenheffing | 321,00 | 374,40 | 53,40 | 16,64% Twee onder één kap - eigenaar /bewoner MPH TD - Begroting 2027-2030 OZB eigenaren woningen | 418,92 | 440,13 | 21,21 | 5,06% Rioolheffing gebruikers | 174,60 | 178,20 | 3,60 | 2,06% Afvalstoffenheffing | 321,00 | 374,40 | 53,40 | 16,64% Vrijstaand - eigenaar/bewoner - MPH OZB eigenaren woningen | 785,47 | 825,23 | 39,76 | 5,06% Rioolheffing gebruikers | 174,60 | 178,20 | 3,60 | 2,06% Afvalstoffenheffing | 321,00 | 374,40 | 53,40 | 16,64% * EPH = eenpersoonshuishouden ** MPH = meerpersoonshuishouden Kwijtschelding Voor mensen met de laagste inkomens bestaat de mogelijkheid van een gehele of gedeeltelijke kwijtschelding van belasting.

Dit is het geval als aan de voorwaarden voor kwijtschelding van de Invorderingswet is voldaan. Tot nu toe is in onze gemeente maximaal gebruik gemaakt van de mogelijkheden voor kwijtschelding. Zo is bij ons ook kwijtschelding voor het eigenarendeel van de OZB mogelijk als regulier onderdeel van ons minimabeleid. In een deel van de gevallen (langdurige bijstandscliënten, ouderen met een laag inkomen) wordt automatische kwijtschelding verleend. Kwijtschelding | 2025 | Voorlopig | 2027 2026 Automatische kwijtschelding | 319 | 335 | 340 Ambtshalve kwijtschelding | - | - | - Toekenning op aanvraag (volledig) | 122 | 92 | 98 Toekenning op aanvraag (gedeeltelijk) | 10 | 2 | 5 Totaal aantal toegekende kwijtscheldingen | 451 | 429 | 443 Totaal aantal afgewezen kwijtscheldingen | 148 | 82 | 90 Kwijtgescholden belastingbedragen | 153.000 | 150.000 | 160.000 De cijfers 2026 betreffen de aantallen zoals die tot | en met eind augustus 2026 zijn behandeld. TD - Begroting 2027-2030 3.2.2 B - Weerstandsvermogen c.a. Inleiding Deze paragraaf geeft een beeld van de weerstandscapaciteit en de risico's en het beleid dat daarbij hoort. Ook presenteren we een aantal verplichte kengetallen. Deze vertellen iets over de financiële positie van onze gemeente. Het weerstandsvermogen maakt duidelijk in hoeverre de gemeente financieel in staat is om onvoorziene gebeurtenissen op te vangen.

Weerstandsvermogen onderscheiden we in twee delen • weerstandscapaciteit • risicobeheersing Met weerstandscapaciteit bedoelen we alle middelen en mogelijkheden waarmee de gemeente onvoorziene kosten op kan vangen. Dat geldt bijvoorbeeld voor alle risico's waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en maar die gevolgen kunnen hebben op de financiële positie van de gemeente. In juni 2023 heeft de gemeenteraad het beleidskader Risicomanagement vastgesteld. De beleidskaders zijn hieronder weergegeven. De risicogesprekken hebben nog niet in de nieuwe opzet plaatsgevonden, het vraagt tijd om dit in te regelen. Wel is waar mogelijk in lijn met het nieuwe beleidskader meer aandacht voor de systematiek van risicomanagement en waar dit in beeld is, wordt dit op basis van de nieuwe uitgangspunten verwerkt in de paragraaf. Risicomanagement en het weerstandsvermogen zijn nauw met elkaar verbonden. Het doel van het hebben van weerstandsvermogen is dat er een buffer aanwezig is om de financiële tegenvallers op te vangen zodra risico’s werkelijkheid worden.

TD - Begroting 2027-2030 Weerstandscapaciteit betreft de beschikbare financiële middelen om onverwachte, niet begrote kosten te kunnen dekken. Er worden twee soorten weerstandscapaciteit onderscheiden. Structureel Met de structurele weerstandscapaciteit worden de middelen bedoeld die permanent ingezet kunnen worden om tegenvallers in de lopende exploitatie op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van de uitvoering van bestaande taken. Bij ons gaat het om de optelsom van het begrotingsoverschot en de onbenutte belastingcapaciteit. De onbenutte belastingcapaciteit is bijvoorbeeld de mogelijkheid om de OZB-tarieven te verhogen. Wij hebben geen mogelijkheid om de Afvalstoffenheffing en de Rioolheffing te verhogen. Het kostendekkingspercentage is hier al (ongeveer) 100%. bedragen x € 1.000 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Begrotingsoverschot / tekort | 66 | 3.695- | 3.423- | 2.901- Onbenutte belastingcapaciteit OZB | - | - | - | - Onbenutte belastingcapaciteit ASH | - | - | - | - Onbenutte belastingcapaciteit Rioolrecht | - | - | - | - TOTAAL | 66 | 3.695- | 3.423- | 2.901- Incidenteel De incidentele weerstandscapaciteit laat zien hoe de gemeente eenmalige tegenvallers op kan vangen. Feitelijk is dit de optelsom van het vrij te gebruiken deel van de reserves en (eventuele) stille reserves.

Het vrij te gebruiken deel van de reserves is dat deel waarvan nog geen bestemming is vastgelegd. In onze gemeenten is dit de Algemene Reserve. De stille reserves zijn bezittingen die op de balans lager zijn gewaardeerd dan de marktwaarde én op korte termijn verkoopbaar zijn. Op dit moment zijn binnen onze gemeente geen stille reserves. Het onderscheid tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit geeft inzicht in de duurzaamheid/bestendigheid waarmee incidentele en structurele financiële tegenvallers binnen de begroting kunnen worden opgevangen. De omvang van de benodigde weerstandscapaciteit staat in direct verband met de kwantificering van de risico’s, die de organisatie loopt bij het uitvoeren van de beleidsdoelstellingen. Het gaat om het vermogen om financiële tegenvallers op te kunnen vangen zonder afbreuk te doen aan Beleidsdoelstellingen en dat de financiële positie in gevaar komt. Het bestaat uit de verhouding tussen de financiële weerstandscapaciteiten de berekende ongedekte financiële risico’s. Het weerstandsvermogen is groter naarmate risico’s beter kunnen worden afgedekt en opgevangen. Deze beheersmaatregel is het sluitstuk van | risicomanagement om de risicokosten op te vangen. Daarnaast is in de exploitatie een stelpost opgenomen voor onvoorziene eenmalige uitgaven. Het betreft de volgende post.

TD - Begroting 2027-2030 (bedragen x € 1.000) | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Onvoorziene eenmalige uitgaven | - 50 | - 50 | - 50 | - 50 - Overige uitbestede werkzaamheden | - 50 | - 50 | - 50 | - 50 Totaal | - 50 | - 50 | - 50 | - 50 Risico's Ratio weerstandsvermogen De benodigde weerstandscapaciteit die uit de risicosimulatie voortvloeit kan worden afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit. De uitkomst van die berekening vormt de ratio van het weerstandsvermogen. Beschikbare weerstandscapaciteit Ratio weerstandsvermogen = | ________________________________ Benodigde weerstandsvermogen De gemeente streeft naar een minimaal voldoende weerstandsvermogen; waarderingscijfer C (1,0 – 1,4)). De ratio voor weerstandsvermogen bedraagt voor 2027 | 5,68. Dat betekent dat wij voldoende weerstandscapaciteit hebben om de gekwantificeerde risico's op te vangen. Vaststellen omvang en impact risico Risicoklasse De risico’s worden ingedeeld in risicoklassen. Dit gebeurt aan de hand van onderstaande tabel. De risicoklasse loopt van 1-20 punten. De hoogte van de risicoklasse bepaalt of de organisatie het risico opneemt voor de bepaling van het weerstandsvermogen of een voorziening vormt. Om de risicoklasse te beoordelen spelen de kans van optreden en de omvang van het netto risico een rol. Dit is geen ‘wetenschappelijke exercitie’.

‘Professional judgement’/ kunnen beargumenteren is hierbij van belang. Risicoklasse | Kans 1 | Kans 2 | Kans 3 | Kans 4 | Kans 5 10%- | 30%- | 60%- Bruto omvang * kans | <10% | 30% | 60% | 80% | 80% score 5: >€ 2.500.000 | 5 | 10 | 15 | 20 score | 4:€ | 1.250.000- €2.500.000 | 4 | 8 | 12 | 16 | voorziening score | 3:€ | 500.000- | vormen €1.250.000 | 3 | 6 | 9 | 12 score 2:€ 100.000-€500.000 | 2 | 4 | 6 | 8 score 1:<€100.000 | 1 | 2 | 3 | 4 TD - Begroting 2027-2030 Financiële vertaling risico's Risico's worden geprioriteerd met behulp van een risicoscore. De risicoscore wordt bepaald door de waarde van de kansklasse (zie hierboven) en de waarde van de gevolgklasse (omvang) te vermenigvuldigen. Er ontstaat dan een matrix. Als de kans 30-60% is dan is de waarde kans 3. Als de omvang € 1.000.000 is dan is dit score 3. De risicoklasse is dan 3x3=9 Groene klasse: Risico's in de groene vlakken worden als laagste ingeschaald. Deze zijn wel in beeld maar vragen geen extra aandacht. Ze worden in de jaarlijkse risico sessie met de organisatie steeds opnieuw besproken. Gele klasse: Risico’s in de gele vlakken worden opgenomen bij de bepaling van het weerstandsvermogen met een toelichting in de begroting en de jaarrekening. Rode klasse: Deze risico's worden als hoog ingeschaald en vragen extra aandacht en sturing.

Ook deze risico's worden meegenomen in de bepaling van het weerstandsvermogen en met een specifieke toelichting in de begroting en jaarrekening. . Ook komen deze risico's in de periodieke overleggen (kwartaalgesprekken) tussen directie en management aan de orde Voorziening Wanneer een risico zich bevindt in risicoklasse 5 wordt altijd een voorziening gevormd. Bepaling weerstandsvermogen De gele en rode risico’s zijn bepalend voor het weerstandsvermogen van de gemeente. Op deze risico’s worden beheersmaatregelen genomen. Door de te nemen beheersmaatregel kan het brutorisico of de kans van optreden dalen. Hierdoor ontstaat een netto risico wat opgenomen wordt in de paragraaf weerstandsvermogen. Tijdens de periodieke risico sessie en/of de interne controles wordt opzet, bestaan en werking van de beheersmaatregel geëvalueerd. a. Opzet: is de beheersmaatregel beschreven in de AO en werkinstructies? b. Bestaan: wordt beheersmaatregelen in de praktijk uitgevoerd? c. Werking: Is er sprake van adequate werking? Dekt de beheersmaatregelen inderdaad juist, tijdig en volledig de risico’s af? Gemeente Brede Risico Analyse (GBRA) Veel risico's worden nog steeds beoordeeld vanuit een financieel perspectief. Dit geldt ook voor de aanpak die gemeenten hanteren met betrekking tot het weerstandsvermogen. Als gemeente hechten we veel waarde aan een integrale aanpak als basis.

Daarom streven we naar een Gemeente Brede Risico Analyse (GBRA) die alle relevante gebieden omvat. Door middel van een GBRA kunnen we een goed overzicht krijgen van alle risico's. TD - Begroting 2027-2030 Het beleid is voornamelijk gebaseerd op het GBRA-concept. Daarom wordt er in de paragraaf over risico's en weerstandsvermogen een apart gedeelte opgenomen voor overige risico's. Deze risico's worden geïdentificeerd in de GBRA en worden als significant beoordeeld. Verzekering van risico's Een deel van de operationele risico’s kan worden afgedekt door het afsluiten van verzekeringen. We maken daarbij een afweging tussen de kans op schade en de kosten daarvan enerzijds en de verzekeringspremie anderzijds. Het bestaande beleid wordt periodiek beoordeeld en indien nodig bijgesteld. Wat betreft het eigen risico is gekozen voor het standaard eigen risico per gebeurtenis. Specificatie van risico's Voor de risico’s in deze begroting is op basis van bovenstaande classificatie een te verwachten beslag op de weerstandscapaciteit berekend. De conclusie is, dat de financiële impact van de risico’s kan worden opgevangen binnen de weerstandscapaciteit van onze begroting.

Schadebedrag | Benodigd Risico's | zonder | Kans van | weer- stands- beheers- | optreden | vermogen maatregelen Risico met effect op het weerstandsvermogen Algemene uitkering uit het gemeentefonds | 1.500.000 | 80% | 1.200.000 Bouwgrondexploitatie | 1.100.000 | 50% | 550.000 BVO-ICT | 180.000 | 50% | 90.000 Cyberdreigingen | 1.500.000 | 50% | 750.000 Jeugdzorg - Jeugdhulp Friesland | 270.000 | 50% | 135.000 Ombuigingen | 725.000 | 50% | 362.500 Onderhoud gemeentelijke gebouwen en zwembaden | 1.000.000 | 50% | 500.000 Skûlenboarch | 6.900.000 | 50% | 3.450.000 Sociaal domein - Jeugdzorg en Wmo | 1.450.000 | 50% | 725.000 Risico zonder effect op het weerstandsvermogen Borgstelling geldleningen aan woningbouwcorporaties | - | 0% | - Duurzaamheid | - | 0% | - Omgevingswet | - | 0% | - TOTAAL | 14.625.000 | 7.762.500 TD - Begroting 2027-2030 Ratio weerstandsvermogen | 5,70 (berekening) Beschikbare weerstandscapaciteit Algemene Reserve | 43.023.000 Bestemmingsreserves | 1.250.000 Totaal | 44.273.000 Benodigde weerstandsvermogen | 7.762.500 Ratio weerstandsvermogen | 5,70 Risico's met effect op het weerstandsvermogen Risicolandschap (op basis van schade zónder beheersmaatregelen) > € 2.500.000 | 1 € 1.250.000 - € 2.500.000 | 2 | 1 € 500.000 - € 1.250.000 | 3 € 100.000 - € 500.000 | 2 < € 100.000 Kans % | zeer klein | klein (10% - | gemiddeld | groot (60% - | zeer groot (> (<10%) |

30%) | (30% - 60%) | 80%) | 80%) Aantal risico's o.b.v. GBRA | 9 Schadebedrag | € 14.625.000 Risicolandschap (op basis van kans x risico) > € 2.500.000 | 1 € 1.250.000 - € 2.500.000 € 500.000 - € 1.250.000 | 4 | 1 € 100.000 - € 500.000 | 2 < € 100.000 | 1 Kans % | zeer klein | klein (10% - | gemiddeld | groot (60% - | zeer groot (> (<10%) | 30%) | (30% - 60%) | 80%) | 80%) Aantal risico's | 9 Effect op weerstandsvermogen - bruto risico | € 7.762.500 | (exclusief beheersmaatregelen) TD - Begroting 2027-2030 Programma 0. Bestuur en ondersteuning Algemene uitkering uit het gemeentefonds Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk ● Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid Rechtmatig, juridisch Technisch, fysiek Schadebedrag € 1.500.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 80% [groot (<60% - 80%)] Bruto risico € 1.200.000 Beheersmaatregel Ontwikkelingen nauwlettend volgen Oorzaak Onzekerheid over de toekomstige ontwikkeling van de algemene uitkering uit het gemeentefonds De omvang van de algemene uitkering is afhankelijk van rijksbeleid en landelijke verdeelmodellen.

Er bestaat onzekerheid over toekomstige wijzigingen in de accresmethodiek, de verdeling van het gemeentefonds, de financiële gevolgen van het ravijnjaar en mogelijke aanpassingen in de verhouding tussen specifieke uitkeringen en de algemene uitkering. Hierdoor kan de uiteindelijke algemene uitkering afwijken van de bedragen die momenteel in de begroting zijn opgenomen. Gevolg Lagere inkomsten uit de algemene uitkering Een neerwaartse bijstelling van de algemene uitkering leidt tot lagere structurele inkomsten voor de gemeente. Omdat de algemene uitkering de belangrijkste algemene inkomstenbron van de gemeente vormt, kan dit leiden tot een verslechtering van het begrotingssaldo en een extra beroep op de beschikbare weerstandscapaciteit. Strategie Verminderen Ontwikkelingen rondom het gemeentefonds worden actief gevolgd via circulaires, de VNG, IPO, ROB en regionale samenwerkingsverbanden. Financiële effecten worden periodiek doorgerekend en verwerkt in de P&C- cyclus. Waar mogelijk wordt bestuurlijk invloed uitgeoefend richting het Rijk. Bij substantiële afwijkingen worden tijdig maatregelen en begrotingsaanpassingen aan de raad voorgelegd. BVO-ICT Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek

TD - Begroting 2027-2030 Schadebedrag € 180.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 90.000 Beheersmaatregel Monitoring en rapportage van het proces BVO-ICT Oorzaak Doorontwikkeling samenwerking BVO -ICT en versterking gemeentelijke regie De doorontwikkeling van BVO-ICT als gezamenlijke ICT- uitvoeringsorganisatie wordt verder onderzocht. Daarbij dienen de rollen, verantwoordelijkheden en governance verder versterkt te worden. Een deel van de taken op het gebied van informatiemanagement, functioneel beheer, portfoliosturing en opdrachtgeverschap verschuift mogelijk van BVO-ICT naar de gemeenten. Deze ontwikkeling vraagt om tijdige invulling van nieuwe functies, een duidelijke governance-structuur en voldoende capaciteit binnen zowel BVO-ICT als de gemeenten. Gevolg Financiële en organisatorische gevolgen van de doorontwikkeling van BVO- ICT De financiële gevolgen van de gekozen ontwikkelrichting zijn verwerkt in de begroting. Het restrisico bestaat uit het niet tijdig realiseren van de beoogde versterking van de gemeentelijke regieorganisatie, informatiemanagementfunctie en governance. Hierdoor kunnen ICT- projecten vertraging oplopen, prioriteiten onvoldoende worden gestuurd en aanvullende externe capaciteit noodzakelijk zijn.

Ook kunnen extra kosten ontstaan voor tijdelijke inhuur, projectondersteuning en implementatie van de nieuwe organisatie-inrichting. Strategie Verminderen De doorontwikkeling van BVO-ICT wordt periodiek gemonitord via de governance- en P&C-cyclus. Daarbij wordt gestuurd op tijdige invulling van de regiefuncties, inrichting van portfoliosturing, realisatie van de nieuwe governance-structuur en beheersing van de financiële gevolgen. Tussentijdse evaluaties worden gebruikt om waar nodig bij te sturen. Cyberdreigingen Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk ● Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel ● Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek Schadebedrag € 1.500.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico

TD - Begroting 2027-2030 excl. beheersmaatregel | 50% | [gemiddeld (30% - 60%)] | Bruto risico | € 750.000 Beheersmaatregel | Verminderen Oorzaak | Toenemende dreiging De toenemende digitalisering, afhankelijkheid van externe ICT | -leveranciers en de voortdurende dreiging van ransomware, phishing en datalekken vergroten de kans op cyberincidenten. Daarnaast zorgen AI | -ondersteunde aanvallen voor een verdere professionaliser | ing van cybercriminaliteit. Gevolg | Continuïteit dienstverlening loopt gevaar Een cyberincident kan leiden tot tijdelijke uitval van gemeentelijke dienstverlening, verlies van gegevens, privacyschendingen, reputatieschade en extra kosten voor herstel en externe ondersteuning. Strategie | Verminderen De gemeente zal zich verder doorontwikkelen om risico's met betrekking tot cyber te beheersen. Daarnaast blijft de gemeente actief ontwikkelingen in cyberdreigingen volgen en stemt risicobeheersing hierop af. Ombuigingen | Structureel? Soort risico ● | Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk | Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● | Fiscaal, financieel | Privacy, digitale veiligheid Rechtmatig, juridisch | Technisch, fysiek Schadebedrag | € 725.000 Beïnvloedbaar | ja Kans van optreden | Financieel risico excl.

beheersmaatregel | 50% | [gemiddeld (30% - 60%)] | Bruto risico | € 362.500 Beheersmaatregel | Monitoring en bijsturing via de planning | - en controlcyclus Oorzaak | Nog te realiseren OZB-opbrengsten uit ombuigingsmaatregelen In eerdere begrotingen zijn aanvullende opbrengsten uit de OZB opgenomen als onderdeel van de noodzakelijke ombuigingsmaatregelen. Een deel van deze taakstelling is reeds gerealiseerd. Op basis van de Begroting 2026 en de Kadernota 2027 | -2030 resteert nog een aanvullende OZB-verhoging van 2,5% voor de jaren 2027 en 2028. Het risico bestaat dat toekomstige bestuurlijke besluitvorming leidt tot volledige of gedeeltelijke bijstelling van deze voorgenomen verhogingen. Gevolg | Lagere structurele belastingopbrengsten dan geraamd TD - Begroting 2027-2030 Indien de nog geplande OZB-verhogingen niet of gedeeltelijk worden gerealiseerd, ontstaat een structureel nadelig effect op de gemeentelijke begroting. Hierdoor kan aanvullende dekking noodzakelijk zijn door middel van bezuinigingen, herprioritering van beleid of alternatieve inkomstenbronnen. Strategie Verminderen Monitoring van de OZB-opbrengsten en bestuurlijke besluitvorming via de planning- en controlcyclus. Eventuele afwijkingen tijdig betrekken bij Kadernota, Begroting en bestuursrapportages zodat alternatieve dekkingsmaatregelen kunnen worden voorbereid.

Onderhoud gemeentelijke gebouwen en zwembaden Structureel? Soort risico Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek Schadebedrag € 1.000.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 500.000 Beheersmaatregel Actualiseren meerjarenonderhoudsplanning Oorzaak Onvoldoende inzicht in toekomstige onderhoudsopgave De meerjarenonderhoudsplanning voor de gemeentelijke gebouwen en zwembaden moet nog worden geactualiseerd. Hierdoor bestaat onvoldoende actueel inzicht in de toekomstige onderhoudsopgave en de daaruit voortvloeiende onderhoudskosten. Gevolg Mogelijkheid tot hogere onderhoudslasten Als uit de actualisatie blijkt dat meer onderhoud noodzakelijk is dan momenteel voorzien, kunnen de onderhoudskosten toenemen. Daarnaast bestaat het risico dat onderhoudswerkzaamheden niet tijdig worden gepland, waardoor de kwaliteit en levensduur van gebouwen onder druk komen te staan. Strategie Verminderen Door de integrale actualisatie van de meerjarenonderhoudsplanning wordt beter inzicht verkregen in de toekomstige onderhoudsverplichtingen.

Via de reguliere planning- en controlcyclus wordt de ontwikkeling van de onderhoudsopgave gemonitord, zodat financiële gevolgen zo vroeg mogelijk kunnen worden gesignaleerd en verwerkt in de begroting.

TD - Begroting 2027-2030 Programma 6. Sociaal domein Jeugdzorg - Jeugdhulp Friesland Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch Technisch, fysiek Schadebedrag € 270.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 135.000 Beheersmaatregel Ontwikkelingen van aantal cliënten en kosten worden gemonitord Oorzaak Verbonden partij Jeugdhulp Fryslân in financieel zwaar weer Wij zijn aan verschillende partijen verbonden (Verbonden Partijen). Afhankelijk van de partij heeft de gemeente hier meer of minder financieel aandeel in. In het algemeen geldt dat er een risico is dat wanneer een van de Verbonden Partijen fuseert of failliet gaat, hier financiele gevolgen voor de gemeente aan verbonden zijn. Eén van deze verbonden partijen zit in financieel zwaar weer, betreffende Jeugdhulp Fryslân (JHF). Gevolg Voorschotfinanciering wordt mogelijk niet terugbetaald en zorg dient elders ondergebracht te worden Specifiek voor Jeugdhulp Fryslân (JHF) geldt dat er een financieel risico is dat de voorschotfinanciering van EUR 2.5 miljoen door de 18 Friese gemeenten, niet terugbetaald kan worden. Het aandeel van Tytsjerksteradiel is ongeveer 4,77%.

Dat maakt dat er een risico van EUR 100.000 ontstaat. Daarnaast bestaat het risico van het wegvallen van deze zorg bij JHF waardoor zorgtrajecten moeten worden ondergebracht bij andere zorgaanbieders. Hiermee is rekening gehouden in het verwachte financiële risico. Strategie Verminderen Maandelijks worden er prognoses gemaakt van de Jeugd en Wmo maatwerkvoorzieningen. Hierbij wordt de ontwikkeling van het aantal clienten en de kosten daarvan gemonitord. Indien noodzakelijk zal de raad via de planning en control documenten worden geinformeerd over de afwijkingen ten opzichte van de begroting. Sociaal domein - Jeugdzorg en Wmo Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid

TD - Begroting 2027-2030 Rechtmatig, juridisch Technisch, fysiek Schadebedrag € 1.450.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 725.000 Beheersmaatregel Ontwikkelingen nauwlettend volgen en tijdig ingrijpen Oorzaak Open-einde regeling Jeugd en WMO De maatwerkvoorzieningen binnen de Jeugdwet en de Wmo, inclusief Beschermd Wonen, hebben het karakter van een open-einde-regeling. De gemeente is verplicht ondersteuning te bieden aan inwoners die hiervoor in aanmerking komen. Hierdoor zijn de uitgaven afhankelijk van de ontwikkeling van het aantal cliënten, de aard van de ondersteuningsvraag en de inzet van specialistische zorg. De begroting is gebaseerd op de meest recente inzichten in cliëntaantallen, zorggebruik en tarieven. Ook de verwachte OVA-indexering voor 2027 is verwerkt in de budgetten. Gevolg Bijstellen begroting door schommeling cliëntenaantallen Ondanks de beschikbare stuurinformatie blijft het risico bestaan dat de vraag naar Wmo-voorzieningen en jeugdhulp hoger uitvalt dan geraamd. Met name een toename van het aantal cliënten, een stijging van de zorgzwaarte of extra inzet van specialistische jeugdhulp kan leiden tot hogere uitgaven.

Daarnaast kunnen landelijke ontwikkelingen, zoals de Hervormingsagenda Jeugd en wijzigingen in wet- en regelgeving, financiële gevolgen hebben voor gemeenten. Als deze ontwikkelingen zich voordoen, kunnen de lasten binnen het sociaal domein hoger uitvallen dan begroot. Strategie Verminderen De uitgaven binnen Jeugd en Wmo worden gedurende het jaar actief gevolgd. Periodiek worden prognoses opgesteld waarbij ontwikkelingen in cliëntaantallen, zorggebruik en kosten worden geanalyseerd. Indien sprake is van substantiële afwijkingen wordt hierover gerapporteerd via de planning- en controlcyclus en worden waar mogelijk beheersmaatregelen getroffen.

TD - Begroting 2027-2030 Programma 7. Volksgezondheid en milieu Skûlenboarch Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek Schadebedrag € 6.900.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 3.450.000 Beheersmaatregel De ontwikkelingen dienen continue gemonitord te worden. Oorzaak Besluit tot investeren in zonnepark In augustus 2025 heeft de raad, onder een aantal ontbindende voorwaarden, besloten als ondernemer te investeren in het te realiseren zonnepark Skûlenboarch. In december 2025 heeft het college na uitvoering extern onderzoek geconculdeerd dat aan alle door de raad aangegeven ontbindende voorwaarden is voldaan, zodat daadwerkelijk een bedrag van 6.9 miljoen europ geinvesteerd kon worden. De gemeente heeft hiermee een meerderheidsbelang van 68% en is daarmee mede-eigenaar van het zonnepark. Gevolg Onzekerheid rond behalen financiële rendement Het risico bestaat dat het verwachte financiële rendement van het zonnepark lager uitvalt dan geraamd.

Dit kan worden veroorzaakt door technische tegenvallers, juridische procedures, vertraging in de realisatie, lagere energieopbrengst dan voorzien, lagere elektriciteitsprijzen of hogere beheer- en onderhoudskosten. Hierdoor kunnen dividenduitkeringen en/of de terugverdientijd van de investering onder druk komen te staan. Strategie Overig Via actieve invulling van de aandeelhoudersrol en periodieke monitoring van de businesscase, exploitatie, vergunningen en projectvoortgang wordt gestuurd op beheersing van financiële en juridische risico's. Daarnaast wordt de raad periodiek geïnformeerd over de ontwikkeling van het verwachte rendement, de exploitatie van het zonnepark en eventuele afwijkingen ten opzichte van de oorspronkelijke uitgangspunten.

TD - Begroting 2027-2030 Programma 8. Volkshuisvesting, Ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing Bouwgrondexploitatie Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek Schadebedrag € 1.100.000 Beïnvloedbaar ja Kans van optreden Financieel risico excl. beheersmaatregel 50% [gemiddeld (30% - 60%)] Bruto risico € 550.000 Beheersmaatregel Continue monitoring van recente ontwikkelingen Oorzaak Ontwikkelingen binnen bouwgrondexploitatie, stikstofregelgeving en netcongestie Bij de gemeente Tytsjerksteradiel is bouwgrondexploitatie aanwezig. De financiële resultaten van deze exploitaties zijn afhankelijk van marktontwikkelingen, bouwkosten, renteontwikkelingen, afzet van kavels en de voortgang van projecten. Daarnaast kunnen ontwikkelingen rondom stikstofregelgeving en de beschikbaarheid van capaciteit op het elektriciteitsnet (netcongestie) leiden tot beperkingen, vertragingen of extra kosten voor ruimtelijke ontwikkelingen. Gevolg Financiële risico's Wijzigingen in marktomstandigheden, stikstofregelgeving of onvoldoende netcapaciteit kunnen leiden tot vertraging van woningbouwprojecten en andere ruimtelijke ontwikkelingen.

Hierdoor kunnen kosten toenemen, opbrengsten later worden gerealiseerd of lager uitvallen en kunnen aanvullende investeringen noodzakelijk zijn. Dit kan een negatief effect hebben op de financiële resultaten van grondexploitaties en op de uitvoering van gemeentelijke beleidsdoelen op het gebied van wonen, economie en duurzaamheid. Strategie Verminderen Door het jaarlijks actualiseren van de grondexploitaties op basis van de meest recente marktontwikkelingen, bouwkosten, renteontwikkelingen, stikstofontwikkelingen en beschikbare netcapaciteit wordt tijdig inzicht verkregen in mogelijke financiële effecten. De raad wordt hierover geïnformeerd via de reguliere P&C-cyclus.

TD - Begroting 2027-2030 Risico's zonder effect op het weerstandsvermogen Programma 0. Bestuur en ondersteuning Borgstelling geldleningen aan woningbouwcorporaties Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch Technisch, fysiek Aantal risico's 3 Schadebedrag € 000 Beïnvloedbaar ja Beheersmaatregel WSW als waarborg Kans van optreden Financieel risico - vóór toepassing 0% [zeer klein (<10%)] Bruto risico € 0 Oorzaak Grote investeringsbehoefte woningbouwcorporaties Woningcorporaties staan de komende jaren voor een aanzienlijke investeringsopgave. Deze bestaat onder meer uit nieuwbouw van sociale huurwoningen, verduurzaming van de bestaande woningvoorraad, vervangings- en renovatie-investeringen en opgaven op het gebied van leefbaarheid en betaalbaarheid. Hierdoor blijft de financieringsbehoefte van corporaties hoog. Gevolg Borgstelling geldleningen aan woningbouwcorporaties Onze gemeente staat per 1-1-2024 borg voor een bedrag van EUR 83 miljoen waarvan EUR 72 miljoen betrekking heeft op woningcorporatie WoonFriesland. Het totale bedrag aan borgstellingen is overgedragen aan het Waarborgfonds Sociale Woningbouw (WSW) waarbij de gemeente samen met het rijk als tertiaire achtervanger optreedt.

Dit betekent in de praktijk, dat de corporatie in eerste wordt aangesproken (primair), daarna het WSW (secundair) en dan pas de gemeente en het rijk (tertiair, elk voor 50%). Strategie Verminderen Het WSW voert financieel toezicht uit op de aangesloten woningcorporaties en stelt eisen aan hun financiële continuïteit en kredietwaardigheid. Daarnaast volgt de gemeente de ontwikkeling van de omvang van de borgstellingen en de financiële positie van de relevante corporaties periodiek.

TD - Begroting 2027-2030 Programma 7. Volksgezondheid en milieu Duurzaamheid Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid Rechtmatig, juridisch Technisch, fysiek Aantal risico's 3 Schadebedrag € 000 Beïnvloedbaar ja Beheersmaatregel Monitoren ontwikkelingen Kans van optreden Financieel risico - vóór toepassing 0% [zeer klein (<10%)] Bruto risico € 0 Oorzaak Wijzigingen in duurzaamheidsopgaven, wetgeving en externe omstandigheden De gemeente werkt aan de uitvoering van het Programma Duurzaamheid en het Warmteprogramma. Ontwikkelingen in wet- en regelgeving, aanscherping van klimaatdoelen, netcongestie, stikstofbeperkingen en nieuwe eisen op het gebied van circulariteit kunnen leiden tot aanvullende maatregelen en investeringen die nog niet volledig in de begroting zijn verwerkt. Gevolg Aanvullende uitvoerings- en investeringskosten Nieuwe verplichtingen of externe ontwikkelingen kunnen leiden tot extra personele inzet, aanvullend onderzoek, hogere projectkosten of vertraging van projecten. Ook kunnen netcongestie en stikstofbeperkingen leiden tot hogere kosten bij gebiedsontwikkelingen, verduurzamingsprojecten en gemeentelijke investeringen. Indien hiervoor geen aanvullende middelen beschikbaar komen, ontstaat druk op de gemeentelijke begroting.

Strategie Overig Het risico wordt actief gemonitord en waar mogelijk beperkt door programmatische sturing, subsidiëring en tijdige besluitvorming.

TD - Begroting 2027-2030 Programma 8. Volkshuisvesting, Ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing Omgevingswet Structureel? Soort risico ● Maatschappelijk, politiek, bestuurlijk Fraude, misbruik, oneigenlijk gebruik ● Fiscaal, financieel Privacy, digitale veiligheid ● Rechtmatig, juridisch ● Technisch, fysiek Aantal risico's 3 Schadebedrag € 000 Beïnvloedbaar ja Beheersmaatregel Continue monitoring voortgang van ontwikkelingen Kans van optreden Financieel risico - vóór toepassing 0% [zeer klein (<10%)] Bruto risico € 0 Oorzaak Doorontwikkeling omgevingswet en omgevingsplan De Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden. Gemeenten zijn verplicht om uiterlijk op 1 januari 2032 te beschikken over één integraal omgevingsplan voor hun grondgebied. Hiervoor moeten bestaande bestemmingsplannen, verordeningen en regels uit de bruidsschat worden samengebracht, geharmoniseerd en digitaal verwerkt. De omvang van deze transitie is groot en vraagt gedurende meerdere jaren specialistische kennis, extra capaciteit en ondersteuning. Daarnaast bestaat nog onzekerheid over de structurele financiële gevolgen van de Omgevingswet en de mate waarin deze door het Rijk worden gecompenseerd.

Gevolg Extra kosten en druk op capaciteit Wanneer onvoldoende capaciteit, expertise of financiële middelen beschikbaar zijn, kan vertraging ontstaan bij het opstellen van het omgevingsplan en de verdere implementatie van de Omgevingswet. Dit kan leiden tot hogere inhuurkosten, uitstel van werkzaamheden, extra beheerslasten en een verhoogd risico op juridische en uitvoeringsvraagstukken. Daarnaast bestaat het risico dat de beschikbare rijksmiddelen onvoldoende zijn om de benodigde werkzaamheden volledig te bekostigen, waardoor aanvullende gemeentelijke middelen noodzakelijk zijn. Strategie Overig De gemeente monitort periodiek de voortgang, capaciteit en kosten van de Omgevingswet. Waar nodig wordt specialistische ondersteuning ingezet. In de komende jaren wordt beoordeeld welke werkzaamheden structureel onderdeel worden van de reguliere organisatie en welke structurele middelen daarvoor nodig zijn.

TD - Begroting 2027-2030 Reserves Inleiding We schatten risico's zo goed mogelijk in. Maar we moeten ook nagaan wat er werkelijk aan weerstandsvermogen beschikbaar is. Bij weerstandsvermogen gaan we uit van incidentele dekking. Als een risico optreedt en een structureel karakter hebben dan vangen we de gevolgen eerst eenmalig op via het incidentele weerstandsvermogen. Vervolgens zoeken via de eerstvolgende Kadernota een structurele oplossing. Het weerstandsvermogen bestaat uit de Algemene Reserve. De raad beslist over de inzet van de Algemene Reserve. Bestemmingsreserves zijn nadrukkelijk voor specifieke doelen bestemd. Huidige stand De stand van de algemene reserve bedraagt einde 2025 € 41.142.000 na besluit van toevoeging van het rekeningresultaat van 2025. De verwachte stand van de algemene reserve bedraagt einde 2026 € 44.103.000. De verwachting voor de jaren 2027-2031, inclusief het verloop, wordt op de volgende pagina's getoond. TD - Begroting 2027-2030 Verwachte ontwikkeling algemene reserve (bedragen x € 1.000) | Rekening 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 | 2031 Stand begin van het jaar | 40.081 | 41.142 | 44.103 | 43.023 | 42.784 | 36.839 | 33.416 Mutaties n.a.v.

rekening en begrotingen Storting rekeningresultaat 2024 | 4.453 | - | - | - | - | - | - Storting rekeningresultaat 2025 | - | 6.807 | - | - | - | - | - Begroting 2026 | - | - | - | - | - | - | - Begroting 2027-2030 | - | - | - | 66 | -3.695 | -3.423 | -2.901 Mutaties o.b.v. reeds eerder vastgesteld beleid Gebiedsontwikkeling Centrale As (2e fase) | - | -245 | - | - | - | - | - Data op orde | -13 | - | - | - | - | - | - Alde Feanen herinrichting 2e en 3e uitvoeringsfase | -7 | -95 | - | - | - | - | - Vastgoed registratiesysteem; KN 2020-2023; 8.01 | - | -25 | - | - | - | - | - Bijdrage aan Karakteristieke panden; KN 2020-2023 | - | -35 | - | - | - | - | - Bijdrage ontmoetingscentrum Gytsjerk; Raad 05-11-2015 | - | -85 | - | - | - | - | - Lobby herijking gemeentefonds; Begroting 2023-2026 | - | -57 | - | - | - | - | - Pilot cameratoezicht schoolterreinen; Raad 22-06-2023 | - | -8 | - | - | - | - | - Kadernota 2022-2025 Aanpassing brug Eastermar (KN 2022-2025; 02.04) | - | -137 | - | - | - | - | - Aanjagen toerisme (KN 2022-2025; 03.05) | -13 | -61 | - | - | - | - | - Uitbreiding ondersteuning gaswinningsdossier (KN 2022-2025; 07.08) | -10 | - | - | - | - | - | - Uitvoering woningbouwprogrammering (KN 2022-2025; 08.05) | - | - | - | - | - | - | - Inspecties en constructieve veiligheid bruggen; (KN 2022-2025; 02.05) | - | - | - | - | - | - | - Kadernota 2023-2026 Pont Prinses

Margrietkanaal Bergumermeer | -Sumar | -2 | - | - | - | - | - | - Realisatie twee TOP's (toeristische overstappunten) | -17 | - | - | - | - | - | - TD - Begroting 2027-2030 Subsidie Het Achterland | - | -30 | - | - | - | - | - Inkoop Wmo & Participatiewet (Implementatieplan) en Jeugd | - | -33 | - | - | - | - | - Kadernota 2024-2027 Incidentele inzet projecten Beurtskip (06.04) | -135 | -158 | - | - | - | - | - Beleid op verhuur van panden (08.02) | - | -8 | - | - | - | - | - Dorpenronde (08.04) | -35 | -15 | - | - | - | - | - Toegankelijkheidsonderzoek digitale dienstverlening (00.04.33) | -4 | - | - | - | - | - | - I&A - Sociaal Intranet applicatie (00.04.25) | -20 | - | - | - | - | - | - Incidentele inzet personele ontwikkelingen Uitvoeringsplan Participatiewet - Inzet jobhunter (06.07) | -51 | - | - | - | - | - | - Coördinator Maatschappelijk Vastgoed (06.12) | -34 | - | - | - | - | - | - Formatie stikstof (07.02) | -12 | - | - | - | - | - | - Tijdelijke formatie begroting 2025 tbv koersvertaling | -1.829 | - | - | - | - | - | - Motie 3-8-12; Formaasje Observeum | -15 | - | - | - | - | - | - Besluitvorming begroting 2024-2027 Budgetten lokale inclusieve agenda en Regenbooggemeente; Raad 03 | -03-2022 en | - | -50 | - | - | - | - | - 02-11-2023 Besluitvorming na begroting 2024 Formatie vergunningverlener Bijzondere Wetten; Raad 23-11-2023 | -61 | - | - | - | - | - | -

Subsidie verduurzaming sportaccommodaties; Subsidiedeel; Raad 29-02-2024 | -105 | -560 | - | - | - | - | - Subsidie verduurzaming sportaccommodaties; Rentedeel; Raad 29 | -02-2024 | - | -200 | - | - | - | - | - Subsidie verduurzaming sportaccommodaties; Overhead; Raad 29 | -02-2024 | -12 | -30 | - | - | - | - | - Kaderbrief 2025-2028 TD - Begroting 2027-2030 Viering 80 jaar vrijheid en Arcadia | -18 | -22 | - | - | - | - | - Bioferskaat | - | -175 | - | - | - | - | - Begroting 2025 Budget volkshuisvestingsprogramma; College 16.07.2024 | -14 | -26 | - | - | - | - | - Gemeentelijk Mobiliteitsprogramma 2025-2028; Raad 20.06.2024 | - | -55 | -55 | -55 | - | - | - Programma manager ontwikkelagenda | -123 | - | - | - | - | - | - Strategisch adviseur I&A | -64 | -64 | -64 | - | - | - | - PIOFACH-taken BVO-ICT | -120 | -120 | - | - | - | - | - Bloeizone Tytsjerksteradiel motie M-5-6-3; KN 2025-2028 | - | -25 | - | - | - | - | - Inrichting burger- en overheidsparticipatieprocessen | -80 | -27 | - | - | - | - | - Klimaatmiddelen transitievisie warmte | - | -200 | - | - | - | - | - Overstapkosten Bibliotheken Noord Fryslân | -14 | - | - | - | - | - | - Amendementen begroting 2025-2028 Renovatie trailerhelling Jachthaven Gytsjerk (A | -4-2-1) | - | -16 | - | - | - | - | - Inrichting en renovatie van de “oude loswal” Jachthaven Gytsjerk (A-4-2-1) | -14 | - | - | - | - | - | - Strategisch

adviseur fysieke leefomgeving NPLG (A-4-8-3) | -54 | -54 | - | - | - | - | - Begrotingswijzigingen 2025 Financiële bijdrage herstel dorpshuis Sûderfinne Suwâld (Raad | 20.03.2025) | -178 | - | - | - | - | - | - GIS en jongerenwerk (Raad 28.11.2025) | -251 | -222 | - | - | - | - | - Onderzoekwoningbouwlocaties (MV-11-1); Raad 16-04-2025 | -25 | - | - | - | - | - | - Nasleep ontvlechtingskosten 2025; Raad 16-04-2025 | -106 | - | - | - | - | - | - Subsidieregeling Bloeiweken Tytsjerksteradiel; Raad 12-06-2025 | - | -65 | - | - | - | - | - Vrijval restant middelen reserve decentralisatie uitkeringen; Raad 18-12-2025 | 101 | - | - | - | - | - | - Vrijval nasleep ontvlechtingskosten uit reserve overlopende posten; Raad 18 | -12- | 106 | - | - | - | - | - | - 2025 TD - Begroting 2027-2030 Kadernota 2026-2029 (inclusief moties) Integraal huisvestingsplan; haalbaarheid en locatie onderzoeken | - | -60 | - | - | - | - | - Subsidie het Achterland | - | -30 | - | - | - | - | - Herzien oude vastgoedcontracten | - | -73 | -73 | - | - | - | - Medewerkerstevredenheidsonderzoek | - | -30 | - | - | - | - | - Uitvoering Visie op dienstverlening | - | -38 | - | - | - | - | - Burgerparticipatie | - | -63 | -63 | - | - | - | - Ondersteuning ten behoeve van Regiodeal | - | -58 | -58 | - | - | - | - Ontwikkeling bedrijventerrein | - | - | - | - | -2.000 | - | - Dorpenbudget | -163 | -390 | -390 | - |

- | - | - Programmavoorbereiding Buitengebied / Landschapselementen | - | -25 | -25 | - | - | - | - Applicatie voor datamonitoring t.b.v. grip op kosten Jeugd | - | -35 | - | - | - | - | - Bijhouden data verkeersborden | - | -8 | - | - | - | - | - Begroting 2026-2029 Algemeen voorbereidingskrediet woningbouw (nota Grondbeleid) | - | -250 | -250 | -250 | -250 | - | - Subsidie Mienskiphûs Eastermar | - | - | -22 | - | - | - | - Gebiedsteammedewerker in de school; Kadernota 26-29; Motie M-7-1 | - | -68 | - | - | - | - | - Jaarrekening 2025 Teveel bestede middelen 2025 omgevingswet | - | 56 | - | - | - | - | - Vrijval OVP inventarisatie waardevolle bomen | - | 25 | - | - | - | - | - Vrijval OVP kosten opbouw nieuwe organisatie | - | 80 | - | - | - | - | - Vrijval OVP Alleenverdienersproblematiek | - | 12 | - | - | - | - | - Vrijval OVP Nieuw gemeentelijk beleid voor toerisme en recreatie | - | 12 | - | - | - | - | - Kadernota 2027-2030 Inhuur applicatie beheerder sociaal domein ; bestaand beleid | - | - | -30 | - | - | - | - TD - Begroting 2027-2030 Invoering wettelijke taken t.g.v. de nieuwe archiefwet per 2027 - - -50 - - - - Stand einde van het jaar 41.142 44.103 43.023 42.784 36.839 33.416 30.515 TD - Begroting 2027-2030 Afspraken We kunnen niet eindeloos uit | de reserves | putten.

Bij | een structurele daling is het ook van belang om de benedengrens voor de reserves en de afgesproken streefwaarden te bewaken. De omvang van de reserves | houdt direct verband met het weerstandsvermogen van de gemeente. | We | vergelijken | de | financiële | risico’s | die | de | gemeente | loopt | met | de weerstandscapaciteit. Daaraan kunnen we toetsen in hoeverre de risico’s opgevangen kunnen worden. De risico's worden beschreven en we vertellen hoe we het risico denken te beheersen. Hiervoor gebruiken we een (risico)matrix. Daarbij wordt op basis van een aantal factoren voor elk risico een inschatting gemaakt van omvang en kans van optreden. Voor de stand van de Algemene Reserve werken we nu met een | signaalniveau | en met een minimumniveau om eventuele slechte scenario's vroegtijdig te onderkennen en te voorkomen. Signaalniveau Het binnen een nieuwe Kaderperiode optreden van een daling van de Algemene Reserve tot onder het signaalniveau betekent dat maatregelen nodig zijn voor het op termijn op peil houden van de algemene reserve en dat hiervoor tijdig actie wordt opgestart (raad en college). Minimumniveau Het binnen een nieuwe Kaderperiode optreden van een daling van de algemene reserve tot onder het minimumniveau geldt als niet aanvaardbaar.

Dit betekent dat maatregelen om het minimumniveau te kunnen blijven garanderen vroegtijdig ter besluitvorming aan de raad worden voorgelegd. Voor de meerjarenbegroting 2027 | - 2030 | is het signaalniveau van de Algemene Reserve gesteld op € 15 miljoen en het minimumniveau op € | 10 miljoen. Kengetallen Inleiding Kengetallen zijn verplicht, ze vertellen iets over de financiële gezondheid van de gemeente. Hieronder worden ze weergeven vanaf 2023. Kengetal | rekening | begroting (weergave in %) | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 Belastingcapaciteit | 99,7 | 92,1 | 94,8 | 89,9 | 93,4 | 93,1 | 94,1 | 93,6 - t.o.v. vorige meting | neutraal - prognose o.b.v. historie | neutraal Grondexploitatie | 1,3 | 0,8 | 0,4 | 0,6 | 0,5 | 0,6 | 0,6 | 0,6 - t.o.v. vorige meting | neutraal - prognose o.b.v. historie | neutraal TD - Begroting 2027-2030 Netto schuldquote in % | 0,3 | 7,2 | 8,9 | 15,8 | 21,0 | 32,8 | 37,4 | 43,7 - t.o.v. vorige meting | ongunstig - prognose o.b.v. historie | ongunstig Netto schuldquote, gecorrigeerd | -1,2 | 5,6 | 7,7 | 14,6 | 19,9 | 31,6 | 36,2 | 42,5 voor alle verstrekte leningen in % - t.o.v. vorige meting | ongunstig - prognose o.b.v. historie | ongunstig Solvabiliteitsratio | 47,7 | 49,3 | 51,0 | 44,1 | 40,4 | 37,1 | 32,8 | 29,6 - t.o.v. vorige meting | ongunstig - prognose o.b.v.

historie | ongunstig Structurele exploitatieruimte | 4,5 | 3,5 | 3,2 | -1,2 | -4,0 | -5,6 | -7,5 | -2,5 - t.o.v. vorige meting | ongunstig - prognose o.b.v. historie | ongunstig Belastingcapaciteit | Dit kengetal geeft aan hoeveel geld de gemeente heeft om financiële tegenvallers op te vangen of om nieuw beleid te maken. Hierbij wordt er rekening gehouden met de kosten voor wonen en de belastingen die de gemeente kan vragen. Dit wordt vergeleken met het gemiddelde van heel Nederland van vorig jaar. Zo kan er gekeken worden hoeveel ruimte er is en of er genoeg geld is. Grondexploitatie | Dit kengetal laat zien hoeveel de waarde van de grond die we gebruiken om te bouwen opbrengt in vergelijking met al het geld dat we hebben verdiend. We rekenen daarbij niet het veranderen van onze reserves mee in het afgelopen jaar. Netto schuldquote in | De netto schuldquote laat zien hoeveel schulden de gemeente heeft in vergelijking met het % | geld dat ze zelf hebben. Om de schuldquote te verbeteren, kan de gemeente ervoor zorgen dat ze minder schulden hebben, meer bezittingen hebben of meer geld verdienen. Netto schuldquote, | De netto schuldquote laat zien hoeveel schuld de gemeente heeft in verhouding tot het geld gecorrigeerd voor | dat ze zelf hebben. Om de schuldquote te verbeteren kan de gemeente de schulden alle verstrekte | verlagen, meer bezittingen krijgen of meer geld verdienen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://tytsjerksteradiel.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/c426bdda-919f-4d4a-8307-4e0cc2e2d1b2?agendaItemId=026d3a9a-2166-456e-9fdc-5d8d09316ae4