20231120 Tilburg PWR 2024-2027

2024 7.500.000

2025 6.000.000

2026 7.500.000

2027 8.500.000

5.500.000

6.500.000

8.500.000

8.000.000

1.500.000 1.500.000 5.000.000 € 21

2.000.000 1.500.000 6.000.000 € 22

2.000.000 1.500.000 6.000.000 € 24

2.500.000 1.500.000 6.500.000 € 27

Tabel 9: overzicht stimuleringsmaatregelen ten behoeve van circulariteit en klimaatadaptatie. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2023

16 16

Circulair en klimaat Circulair water Klimaatsubsidies TOTAAL (miljoen euro)

2024 500.000 500.000 €1

Figuur 30: een ondergrondse boring biedt uitkomst bij drukte in de bovengrond

55

2025 500.000 500.000 €1

2026 500.000 500.000 €1

2027 500.000 500.000 €1

Om het stedelijke watersysteem goed te beheren, worden ondersteunende activiteiten verricht en diensten afgenomen. Deze worden gegroepeerd onder ‘Overig’. Tabel 10: overzicht facilitair / overig. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2023

17 18 19 19 19 19

Activiteit Communicatie projectcommunicatie Doelmatig waterbeheer Abonnementen/ verzekering/ nuts Opstellen PWR Lidmaatschap Waterbank SOK hart van Brabant TOTAAL (miljoen euro)

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

2024 40.000 40.000 10.000 403.800

2025 40.000 40.000 10.000 403.800

2026 40.000 40.000 10.000 403.800

10.000 5.000 € 0,51

10.000 5.000 € 0,51

10.000 5.000 € 0,51

2027 40.000 40.000 10.000 403.800 50.000 10.000 5.000 € 0,56

Figuur 31: de vijver in Kromhoutpark heeft een waterbergende functie

De vervangingswaarde van het stedelijk watersysteem (riolering en oppervlaktewater) in gemeente Tilburg bedraagt ca. € 513 miljoen. Voor het beheer van dit systeem zijn goede mensen en financiële middelen nodig. In de aankomende planperiode geven we hieraan gemiddeld € 20 miljoen per jaar uit. Geld dat bewoners en bedrijven via de rioolheffing bijeenbrengen. In dit hoofdstuk gaan we in op de benodigde personele en financiële middelen om invulling te geven aan goed en doelmatig rioleringsbeheer.

De personele bezetting per 2023 bedraagt 13,1 fte, bestaande uit ca. 11 binnendienst en ca. 2 fte buitendienst. Het betreft de taken voor het water-, riolerings- en klimaatadaptatie, beleid, bijdrage aan ruimtelijke plannen, plantoetsing, opdrachtgever, rioolbeheerder, toezichthouder, aansturing van de buitendienst en advies van 57

overige afdelingen. Het uitvoeren van hydraulische berekeningen en onderzoeken besteden we grotendeels uit. De benodigde personele capaciteit komt op basis van landelijke kentallen overeen met 14,5 fte (dit is exclusief capaciteit voor bijdrage aan ruimtelijke plannen, plantoetsing en klimaatadaptatie). Uit een vergelijking van de beschikbare en de theoretisch benodigde capaciteit blijkt dat we als gemeente over te weinig personele middelen beschikken om de in dit PWR gestelde doelen te kunnen realiseren. Dit betekent dat we een deel van de werkzaamheden zullen moeten uitbesteden, bijvoorbeeld in de vorm van inhuur van projectleiders, ed. Voor het uitvoeren van onderzoeken, strategisch beheer, beheer van oppervlaktewater, meerjarenprogrammering, ruimtelijke plannen, plantoetsing en klimaatadaptatie zijn 3 extra FTE nodig. Verder blijkt de personele bezetting voor in stand houding van vitale mechanische installaties (gemalen en persleidingen) ernstig onderbezet is. Dit zijn cruciale bedrijfsonderdelen waarvan we vanuit risico afwegingen het niet acceptabel achten dat beheer en onderhoud bij een externe partij wordt ondergebracht. Voor het assetmanagement van mechanische installaties is 0,5 extra FTE nodig.

Voor de berekening van de totale lasten maken we onderscheid in exploitatiekosten en investeringsuitgaven. Bij de exploitatiekosten gaat het om jaarlijkse uitgaven voor beheer- en onderhoudsactiviteiten die nodig zijn voor een goed en doelmatig rioleringsbeheer. De kosten van deze uitgaven worden toegeschreven aan het boekjaar waarin deze worden uitgegeven. De kosten voor beheer en onderhoud worden jaarlijks hoger door algemene prijsstijgingen, stijgingen van de lonen, vergroting van het areaal en uitbreiding van werkzaamheden als gevolg van de Wet gemeentelijke watertaken. Door efficiënter te werken kan de noodzakelijke prijsstijging zoveel als mogelijk worden beperkt. Investeringsuitgaven bestaan uit vervangingsinvesteringen (bijvoorbeeld rioolvervanging) en verbeteringsinvesteringen (bijvoorbeeld buisvergroting of afkoppelmaatregelen). Investeringen zijn uitgaven voor zaken die meerdere jaren meegaan en vaak worden gekapitaliseerd. De jaarlijkse kosten die daaruit voortkomen, -de kapitaallasten- bestaan uit rente en afschrijvingen. Bij het opstellen van het PWR 2024-2027 hebben we de exploitatiekosten en investeringsuitgaven geactualiseerd. Daarvoor is gebruik gemaakt van ons eigen kostendekkingsmodel. De uitgangspunten voor de financiële berekening hebben we opgenomen in de bijlage J Uitvoeringsprogramma.

De wettelijke zorgplichten riolering en ambities bekostigen we uit de rioolheffing. De rioolheffing bestaat uit een vaste eigenarenbelasting en een gebruikersbelasting op basis van het jaarlijks watergebruik (gestaffeld). Door klimaatverandering neemt de noodzaak om te investeren in maatregelen voor de verwerking van regenwater toe. Een groot deel van de regenwaterafvoer is afkomstig van particulier terrein. De stijgende kosten worden daarom doorberekend in de rioolheffing terwijl we er ook vanuit gaan dat inwoners zelf verantwoordelijkheid nemen voor maatregelen op hun eigen terrein.

Investeringsuitgaven De komende 50 jaar gaan we fors investeren in het klimaatbestendiger maken van onze stad om hiermee de kans op wateroverlast te verkleinen. De aanleg van blauwe aders en de realisatie van het waterpark in landschapspark Pauwels dragen hier aan bij, maar ook het waterrobuust inrichten van de openbare ruimte. We gaan niet alleen in ondergrondse systemen (rioolbuizen en kratten) investeren maar ook bovengrondse wateropvangvoorzieningen treffen.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Tabel 11: investeringsuitgaven. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2023

Omschrijving Groot onderhoud (vervanging) Blauwe aders en waterparken Functionele maatregelen Klimaatadaptatie/SWO Totaal investeringsuitgaven (miljoen euro)

2024 7.500.000 7.000.000 1.500.000 5.000.000 21

2025 6.000.000 8.500.000 1.500.000 6.000.000 22

2026 7.500.000 9.000.000 1.500.000 6.000.000 24

2027 8.500.000 10.500.000 1.500.000 6.500.000 27

Door noodzakelijke nieuwe maatregelen voor klimaatadaptatie, functionele maatregelen en het waterpark Pauwels stijgen de investeringskosten tot 2050. De economische ontwikkelingen van de afgelopen jaren zorgden voor flinke prijsstijgingen van materialen en lonen. De verwachting is dat de rente in 2024 op zal lopen. Hierdoor is sprake van een tariefstijging. Omdat er geen afwenteling van kosten op toekomstige generaties plaatsvindt is er op dit moment geen reden om te gaan sparen voor nieuwe investeringen.

Figuur 32: we plaatsten infiltratiekratten in de Willem-II straat

Exploitatiekosten De raming van de exploitatiekosten is in nauw overleg met de uitvoerende afdelingen tot stand gekomen. Ook is een analyse uitgevoerd van de daadwerkelijk gerealiseerde kosten in de afgelopen jaren in combinatie met een doorkijk naar toekomstige kosten gebaseerd op de huidige basisgegevens in het beheersysteem. Bij de

59

toerekening vanuit andere producten hebben we ten opzichte van de voorgaande planperiode een correctie doorgevoerd bij het onderdeel maaien baggeren en watergangen. Tabel 12: exploitatiekosten. Vermelde bedragen zijn op prijspeil 2023

Omschrijving Beheer en onderhoud stedelijk watersysteem Planvorming en onderzoek Organisatiekosten Totaal exploitatie Kapitaallasten Fictieve BTW Totaal tlv Rioolheffing (miljoen euro) Onttrekking/Toevoeging Reserve

2024 6.867.909

2025 6.787.909

2026 6.787.909

2027 6.337.909

700.000

700.000

700.000

700.000

2.754.697 10.322.607 4.410.111 2.535.387 17,2

2.754.697 10.242.607 5.847.644 2.650.320 18,9

2.754.697 10.242.607 6.482.274 2.760.718 19,5

2.754.697 9.792.607 8.053.518 2.789.593 20,6

-2.600.000

-2.900.000

-1.900.000

-1.400.000

Totaal tlv Rioolheffing (miljoen euro)

14,6

16,0

17,6

19,2

Op basis van de geactualiseerde investeringsuitgaven en exploitatiekosten hebben we de hoogte van de rioolheffing bepaald. Tabel geeft de rioolheffing weer voor de komende planperiode, afgezet tegen de heffing in het jaar 2019. Tabel 13: Ontwikkeling rioolheffing 2024-2027

Rioolheffing Gemiddeld huishouden Totale heffingsopbrengst

2023 (basisjaar)

2024

2025

2026

2027

104,96

114.24

124,52

135,74

147,96

13.336.350

14.622.980

16.032.515

17.578.620

19.271.993

9%

9%

9%

9%

9%

18,8%

29,5 %

41.2 %

Stijging % t.o.v. jaar ervoor Stijging % t.o.v. 2023

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K.

Begrippen en definities Overzicht lozingspunten gemengd riool Totaaloverzicht riolering met overstorten en uitlaten Overzicht hoofdstructuur Overzicht open retenties en overslagriool Blauwe aders gemeente Tilburg Grondwaterbeschermingsgebied en milieuverordening Evaluatie PWR 2020-2023 Basisopgave Uitvoeringsprogramma Uitgangspunten financiën

61

A

Begrippen en definities

Aanbod op RWZI De totale hoeveelheid afvalwater die wordt aangeboden aan de RWZI. Aantoonbaar De te nemen acties zijn te herleiden en hiermee te controleren. Afvalwaterakkoord Een akkoord tussen waterschap en gemeente. Het bevat afspraken over overnamepunten en afnamehoeveelheden. Daarnaast staat in het afvalwaterakkoord hoe partners omgaan met uitwisseling van (meet)gegevens, elkaar informeren in de situatie van groot onderhoud of calamiteiten, enzovoort. Afvalwaterketenmodel Rekenmodel van riolering, oppervlaktewater en RWZI. Afvloeiend regenwater Neerslag die tot afstroming komt. Afkoppelen/niet-aankoppelen Het op de gemengde of vuilwaterriolering aangesloten afvoerend verhard oppervlak loskoppelen en aansluiten op een regenwatervoorziening. Bij nieuwbouw: het niet aansluiten van afvoerend verhard oppervlak op een vuilwatersysteem. Afnamehoeveelheid De toegestane hoeveelheid afvalwater dat op het overnamepunt wordt aangeboden. Afvalwater Al het water waarvan de houder zich - met het oog op de verwijdering daarvan - ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen. De meerwaarde van water wordt kinderen op een speelse manier bijgebracht. Afvalwatersysteem Het geheel van rioleringstechnische en zuiveringstechnische werken (waaronder riolering, gemalen, persleidingen, AWZI).

Algemene regels De lozingen worden tegenwoordig hoofdzakelijk geregeld via algemene regels (AmvB’s). Uitgangspunt: de lozer mag niets doen waarvan hij kan verwachten dat het problemen oplevert voor het riool, de zuivering of het (water)milieu. Asset management Maximaliseren van de waarde van bezittingen door het optimaal uitbalanceren van onderhoud en vervanging in relatie tot kosten, prestaties en risico’s. Bedrijfsafvalwater Afvalwater dat vrijkomt bij door de mens bedrijfsmatig of in een omvang alsof zij bedrijfsmatig was, ondernomen bedrijvigheid, dat geen huishoudelijk afvalwater, afvloeiend regenwater of grondwater is.

Bergbezinkbassin Voorziening voor de opvang en bezinking van gemengd rioolwater om te voorkomen dat al het vuile water overstort in oppervlaktewater. Blauwe ader Transportriool voor afgekoppeld regenwater.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Blauw-groene verbindingen Aaneenschakeling van water- en groenvoorzieningen, goed te combineren met natuurontwikkeling en opvang/infiltatie van regenwater. Calamiteitenleiding Leiding voor de incidentele afvoer van overtollig afvalwater vermengd met regenwater om overlast te voorkomen. Circulaire economie Economie gericht op en maximaal hergebruik van (afval)stoffen. DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie is een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk. Het Deltaplan versnelt en intensiveert de aanpak van wateroverlast, hittestress, verdroging en de gevolgen van overstromingen. Doelmatig Dit vullen we als volgt in: ▪ De goede dingen doen: maatregelen dienen effectief te zijn. ▪ Met de maatregelen voorkomen of beperken we problemen of lossen deze op. ▪ De dingen goed doen: maatregelen dienen efficiënt te zijn. ▪ We nemen geen maatregelen in openbaar gebied als alternatieven op een niet openbare probleemlocatie goedkoper of effectiever zijn. ▪ De kosten van de maatregelen staan in verhouding tot de effecten. Effectiviteit gaat over de mate waarin het resultaat aan het beoogde doel beantwoordt.; efficiëntie gaat over het proces om tot dit resultaat te komen. Doelmatigheid gaat over de combinatie van beide.

Drukriolering Een mechanisch rioleringssysteem waarbij het afvalwater via kleine pompjes en persleidingen wordt verpompt naar een ontvangstput. Drukriolering wordt vaak toegepast in het buitengebied. Het systeem is niet geschikt voor het transporteren van regenwater. Duurzaam Hiermee doelen we op energie- en grondstoffengebruik, energie- en grondstoffen terugwinning en levensduur. Energie- en grondstoffenfabriek Aangepaste RWZI voor de terugwinning van energie en grondstoffen uit afvalwater en biomassa. Gemengd rioolstelsel (GEM) Rioolstelsel waarbij afvalwater en regenwater door één buizenstelsel worden ingezameld en afgevoerd. Gescheiden rioolstelsel (GS) Rioolstelsel waarbij afvalwater en regenwater door afzonderlijke buizenstelsels worden Ingezameld en afgevoerd. Het afvalwater wordt afgevoerd naar een AWZI, (een groot deel van) het regenwater wordt rechtstreeks afgevoerd naar het oppervlaktewater. Gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) De GHG is de basis voor de ontwateringsnormen/-diepten. Voor de GHG worden jaarlijks de 3 hoogste grondwaterstanden gemiddeld over de periode van 1 april tot en met 31 maart (hydrolisch jaar), het gemiddelde van deze jaarlijkse waarden over een periode van tenminste 8 jaar, waarin geen ingrepen hebben plaatsgevonden, wordt gebruikt als GHG. Gidsprincipe 63

Leidraad of handelingsperspectief om een bepaalde waarde te realiseren. Groene berging Verdiepte groenvoorziening voor de tijdelijke opvang van overtollig regenwater. Groen dak Begroeid dak, heeft niet alleen een beschermende functie, maar vangt ook fijn stof af, werkt verkoelend, vertraagt de waterafvoer en draagt positief bij aan vergroening van de stad. Grondwater Grondwater is altijd en overal aanwezig. Afhankelijk van de grondsoort wordt het direct onder of juist dieper onder het maaiveld gevonden. Hangwater In de bovenste grondlagen kan water voor een deel tussen korrels en aan wortels hangen. Dit wordt hangend water (hang- of bodemwater) genoemd en is niet hetzelfde als grondwater. Hemelwaterafvoer Afvoer van regenwater voordat het tot afstroming komt over het wegdek of via de riolering. Hittestress Het optreden van extreme hitte door een ongunstige combinatie van zonnestraling, temperatuur en bebouwing. Dit treedt meestal op in dicht bebouwde centra met een laag ventilatievermogen of geringe luchtcirculatie. Hoofdrioolgemaal Eindgemaal, meestal in beheer en eigendom van een waterbeheerder, via welke het afvalwater wordt getransporteerd naar een AWZI. Huishoudelijk afvalwater Afvalwater dat overwegend afkomstig is van menselijke stofwisseling en huishoudelijke werkzaamheden.

Hydraulische afvoercapaciteit De capaciteit van een rioolstreng of rioleringssysteem om overtollig water af te voeren. Hydrologisch neutrale ontwikkeling De ontwikkeling heeft geen negatief effect op de omgeving. Hydrologisch positieve ontwikkeling De ontwikkeling heeft geen negatief effect op de omgeving en vermindert bovendien eventueel bestaande negatieve effecten. IBA Systeem voor Individuele Behandeling van Afvalwater. Vergelijkbaar met een verbeterde septic-tank. Industrieel afvalwater Afvalwater afkomstig van industrieën of bedrijven. Ingrijpmaatstaf Grenstoestand van een rioleringsobject waarbij ingrijpen noodzakelijk is en maatregelen moeten worden opgesteld. Infiltratievoorziening Een waterdoorlatende voorziening die het regenwater opvangt en het langzaam laat wegzakken in de bodem. Inspecteren Het waarnemen, herkennen en beschrijven van de toestand van rioleringsobjecten. Kapitaallasten

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

De langjarige kosten verband houdend met een nieuwe investering die niet direct is afbetaald. LCA Levens Cyclus Analyse, analyse van de benodigde materialen, energie en kosten over de levensduur van een object. Maaiveld Veelgebruikte term om een hoogte aan te kunnen relateren. Meestal is bedoeld het straatniveau of de hoogte van een groenstrook. Nieuwe sanitatie Geheel van duurzame sanitaire voorzieningen zoals composttoiletten, natuurlijke filters e.d. voor de lokale verwerking van afvalwater. Nooduitlaat Lozingspunt voor de afvoer van overtollig regenwater bij extreme buien Noodberging Opvang voor overtollig regenwater bij extreme buien Omgevingsgericht Rekening houdend met de gewenste toekomstige inrichting van het openbare gebied. Ontwatering De afvoer van water van een perceel of gebied, over of door de grond en eventuele drainagebuizen, greppels en kleine slootjes naar een groter stelsel van sloten en beken Ontwateringsdiepte Het verschil tussen maaiveld en het grondwaterpeil Openbare riolering Het gedeelte van de buitenriolering in eigendom en beheer bij de overheid (in de meeste gevallen is dit de gemeente). Overlastfrequentie Het theoretisch gemiddeld aantal malen per jaar dat ernstige hinder of wateroverlast optreedt als gevolg van o.a. een gebrekkige hydraulische afvoercapaciteit. Overslagriool Riool voor het transport (en bezinking) van overtollig regenwater.

Overnamepunt Punt waar de overdracht plaatsvindt van het afvalwater uit de riolering aan het transportsysteem van het waterschap. Persleiding Een leiding waardoor rioolwater met gebruikmaking van één of meerdere pompen onder overdruk wordt afgevoerd. PWR (Programma Water en Riolering) Een strategische nota waarin op hoofdlijnen de visie van het gemeentebestuur voor de komende planperiode is neergelegd met betrekking tot aanleg en beheer van het rioleringssysteem. Het PWR is een verplicht planinstrument volgens de Wet Milieubeheer (in de toekomst Omgevingswet).

65

In het PWR zijn de gemeentelijke watertaken m.b.t. de zorgplichten stedelijk afvalwater, grondwater en regenwater concreet uitgewerkt. Randvoorziening Vloeistofdichte voorziening als onderdeel van het rioolstelsel met als het doel het afvangen van vuil en/of bergen van overtollig afvalwater. Dergelijke voorzieningen worden toegepast ter verbetering van de waterkwaliteit. Redelijkerwijs De betekenis hiervan is situatie afhankelijk en wegen we af op basis van kosten-baten, inpasbaarheid en maatschappelijke overlast. Regenwaterriool Riool alleen bestemd voor de inzameling en het transport van afstromend regenwater. Regenwatersysteem Zie “RWA-systeem”. Regenwateruitlaat Voorziening bedoeld voor de directe lozing van regenwater op oppervlaktewater of groene berging. Regenwatertuin (Gedeelte van ) een tuin speciaal ingericht voor de opvang en verwerking van regenwater. Bijvoorbeeld een verlaagd gedeelte, waar het regenwater in kan wegzakken of een vijver met opvangcapaiteit voor regenwater. Relinen Het inbrengen van een verstevigende constructie ter versterkingvan de buis. Meestal in de vorm van een in te brengen flexibele kous die door hete lucht, of water en/of licht uithardt en de buis duurzaam herstelt. Regenwatersysteem Het geheel aan voorzieningen voor de gescheiden inzameling en transport van regenwater.

Restlevensduur Resterende levensduur van een riool, gebaseerd op de toestand van het riool (technische restlevensduur) of de leeftijd van het riool (theoretische restlevensduur). Retentiebassin Een ruimte al of niet overdekt, voor het tijdelijk opslaan van overtollig regenwater. Riolering Het geheel van riolen, rioolputten en bijbehorende voorzieningen voor de inzameling en het transport van afvalwater en/of regenwater. Rioleringsbeheer Zorg voor het goed functioneren van het rioleringssysteem. Rioolheffing De belasting die bewoners en bedrijfsleven moeten betalen om gebruik te mogen maken van de riolering. De heffing kan uit een aansluitheffing en een afvoerheffing bestaan. De aansluitheffing wordt geheven wegens het hebben van een aansluiting op het gemeentelijk riool. De rioolafvoerheffing wordt geheven wegens het afvoeren van rioolwater afkomstig van de gebruiker van een onroerend goed. Rioolbeheerder Openbaar lichaam belast met de zorg voor (het goed functioneren van) de riolering (meestal een gemeente).

Rioolgemaal Bouwwerk met een inrichting voor het verpompen van afvalwater en/of regenwater. Riooloverstortput

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Voorziening die bij hevige of langdurige neerslag in werking treedt en het overtollige regenwater loost op een voorziening of direct op oppervlaktewater. Rioleringssysteem Samenstel van riolen en rioolputten voor de inzameling en het transport van afvalwater. Rioolwaterzuivering (RWZI) Een inrichting (werk) waar het afvalwater wordt ontdaan (van een groot deel) van de verontreinigingen. Riothermie Techniek om thermische energie (warmte) te onttrekken aan het afvalwater en deze her te gebruiken, bijvoorbeeld voor de verwarming van en zwembad. RWA-systeem Rioolstelsel alleen bestemd voor de inzameling en het transport van regenwater. Sanitatie Geheel van sanitaire voorzieningen zoals waterleiding, riolering, sanitair e.d. en voorlichting over nut en noodzaak van hygiënische leefomstandigheden als preventieve maatregeltegen gezondsklachten/ziekten. Stedelijk afvalwater Huishoudelijk afvalwater of een mengsel daarvan met bedrijfsafvalwater, afvloeiend regenwater, grondwater of ander afvalwater. Stedelijke wateropgave (SWO) Onderzoek naar het functioneren van en interactie met het watersysteem, overlast en schade bij extreme buien. T-hoogte Terreinhoogte van het openbare gebied op de erfgrens met het terrein van derden. Transitie Een geleidelijke ombuiging van een bestaande situatie naar een toekomstig gewenste situatie.

Bijvoorbeeld de transitie van een lineaire economie naar een circulaire economie. Vacuümtoilet Een vacuüm toilet transporteert d.m.v. drukverschil het afvalwater van toiletten, douches en wastafels. Door de kleine leidingdiameters werkt het waterbesparend. Verbeterd gemengd rioolstelsel (VGM) Gemengd rioolstelsel met ter plaatse van één of meerdere lozingspunten een randvoorziening met als doel vuilemissiereductie of een gemengd rioolstelsel waarbij significant verhard oppervlak is afgekoppeld. Verbeterd gescheiden rioolstelsel (VGS) Gescheiden rioolstelsel waarbij een deel van het (meest vervuilde) regenwater wordt ver pompt naar de RWZI of alternatieve locatie voor de behandeling van verontreinigd regenwater. Verhard oppervlak Het op de riolering aangesloten oppervlak dat tijdens neerslag regenwater afvoert naar het rioleringssysteem.

Vrijvervalriolering Rioleringssysteem waarbij het transport van afvalwater plaatsvindt door middel van de zwaartekracht. Vuilemissie 67

Het totaal aan vervuilende stoffen afkomstig uit het rioleringssysteem dat (in)direct via riooloverstortputten wordt geloosd op oppervlaktewater. Vuilwaterriool Riool alleen bestemd voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater. Vuilwatersysteem Het geheel aan voorzieningen voor de gescheiden inzameling en transport van stedelijk afvalwater. Waarschuwingsmaatstaf Grenstoestand van een rioleringsobject waarbij de actuele toestand discutabel is en nader onderzoek benodigd. Wadi Een bovengrondse droogstaande groenvoorziening met drainagesleuf die het regenwater opvangt en langzaam laat wegzakken in de bodem met een overloop naar de riolering of het oppervlaktewater. Waterberging Opvanglocatie voor overtollig regenwater. Waterpark Groene (verblijfs)locatie aan de periferie van het bebouwde gebied voor de opvang en infiltratie van overtollig regenwater. Waterplein Deel van de openbare ruimte dat als noodwaterberging is ingericht voor de tijdelijke opvang van overtollig regenwater. Waterpasserende/waterdoorlatende verharding Verharding (meestal wegbestrating) die het regenwater laat passeren via grof materiaal in de voegen (waterpasserend) of via het poreuze materiaal (waterdoorlatend).

Water-op-straat Het verschijnsel tijdens hevige of langdurige neerslag dat water uit de riolering op straat komt te staan of dat regenwater niet in de riolering kan stromen als gevolg van een onvoldoende of belemmerde afvoercapaciteit. Wateroverlast Het verschijnsel dat “water op straat” overgaat in wateroverlast in de vorm van ernstige hinder (langdurige onbereikbaarheid) of leidt tot waterschade (bijvoorbeeld water in de woning). Zorgplicht stedelijk afvalwater De gemeente draagt zorg voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen. Zorgplicht hemelwater / zorgplicht regenwater* De gemeente draagt zorg voor een doelmatige inzameling van het afvloeiend hemelwater, voor zover van degene die zich daarvan ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen, redelijkerwijs niet kan worden gevergd het afvloeiend hemelwater op of in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen. *Regenwater is neerslag (hemelwater) dat tot afstroming is gekomen. In dit PWR hebben we ervoor gekozen om overal de term regenwater te gebruiken, daar waar in juridisch opzicht soms de term hemelwater is bedoeld.

Zorgplicht grondwater De gemeente draagt zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort.

69

B

Overzicht lozingspunten gemengd riool (digitaal beschikbaar)

Tabel 14: locaties gemengde overstorten

Naam retenties

Type

Corellisingel

Bergingsleiding

Externe overstort? Ja

Berkelseweg

Bergingsleiding

Ja

Bosscheweg

Bergingsleiding

Nee

Rauwbrakenweg

Ja

Leijpark

Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Bergingsleiding

Dongensekanaaldijk

Bergingsleiding

Wandelboslaan

Locatie

Ja

BerkelEnschot BerkelEnschot BerkelEnschot BerkelEnschot BerkelEnschot BerkelEnschot Biezenmortel

Ja

Tilburg

Ja

Tilburg

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

Gasstraat

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

Ringbaan Oost/Lovensekanaaldijk

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

Textielplein

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

Ringbaan Zuid

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

Piushaven

Bergingsleiding

Nee

Tilburg

RWZI Tilburg

Ja

Tilburg

Moerenburg (voormalig RWZI Tilburg-Oost) De Blaak

Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Open retentievijver

Ja

Tilburg

Nee

Tilburg

Gelrebaan

Open retentievijver

Nee

Tilburg

Rugdijk

Open retentievijver

Nee

Tilburg

Moerenburg (voormalig RWZI Tilburg-Oost) Ambachtsweg

Open retentievijver

Ja

Tilburg

Bergingsleiding

Ja

Udenhout

Perweide

Bergingsleiding

Ja

Udenhout

Molenhoefstraat

Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Gemengde externe overstort Open retentievijver

Ja

Udenhout

Ja

Udenhout

Ja

Udenhout

Ja

Udenhout

Ja

Udenhout

Ja

Udenhout

Raadhuisstraat Bosscheweg Capucijnenstraat

Schoorstraat Kuilpad Kreitenmolenstraat Stationstraat Groenstraat

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Ja Ja

C

Totaal overzicht riolering gemeente Tilburg met overstorten en uitlaten (digitaal

beschikbaar)

Figuur 33: overzicht riolering Tilburg met overstorten en uitlaten

71

D

Overzicht hoofdstructuur (digitaal beschikbaar)

Figuur 345: Overzichtskaart hoofdstructuur (d.d. mei 2023)

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

E

Overzicht open retenties en overslagriool

73

Figuur 35: Overzichtskaart open retenties en overslagriool (d.d. mei 2023)

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

F

Blauwe aders gemeente Tilburg (actuele versie digitaal beschikbaar)

Figuur 36: uitsnede blauwe aders Tilburg

75

Figuur 37a: uitsnede Blauwe adres Berkel-Enschot

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Figuur 37 b: uitsnede Blauwe aders Udenhout

77

G

Grondwaterbeschermingsgebieden met milieuverordening

Aan de zuidkant van Tilburg wordt door Brabant Water drinkwater opgepompt uit de bodem. Deze drinkwaterwinning heeft een vergunning voor het onttrekken van 18 miljoen m3 per jaar en levert drinkwater aan 110.000 huishoudens en bedrijven in en rond Tilburg. Voor de bescherming van het grondwater waaruit het drinkwater wordt gewonnen, zijn regels vastgelegd in de Interim Omgevingsverordening van de provincie. De winning in Tilburg is onvoldoende beschermd. Dat wordt voornamelijk veroorzaakt door stedelijke invloeden en agrarische activiteiten. Om de winning beter te beschermen is op 20 juni 2018 het grondwaterbeschermingsgebied verruimd. Rondom de drinkwaterwinning zijn nu twee beschermingszones met verschillende beschermingsniveaus. Het dichts om de winning ligt het waterwingebied, hier gelden de strengste regels. Normaal gesproken wordt dit gebied alleen gebruikt voor de drinkwaterwinning. In Tilburg wordt dit gebied ook gebruikt voor andere doeleinden: er zijn recreatiehuisjes aanwezig en het gebied maakt deel uit van Stadsbos013. Rondom het waterwingebied ligt het grondwaterbeschermingsgebied. Hier zijn de regel minder streng. Dit gebied is in 2018 flink uitgebreid. Het omvat nu o.a. de woonwijk De Blaak en industrieterrein De Katsbogten. Het grondwaterbeschermingsgebied is als het ware over deze al bestaande bebouwing heen geschoven.

Er wordt daardoor niet overal voldaan aan de regels die zijn gaan gelden. Daar waar knelpunten zijn ontstaan zijn deze als restopgave opgenomen in het gebiedsdossier. De financiering van de maatregelen in het kader van de bescherming van de waterwinning gebeurt niet vanuit de rioolheffing.

Figuur 38: grondwaterbeschermingsgebied regio Tilburg

De restricties ten aanzien van activiteiten in grondwaterbeschermingsgebieden is genoemd in Tabel 15

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Tabel 15: Provinciale Milieuverordening (PMV)

Activiteit

Waterwingebied*

Grondwaterbeschermingsgebied

Boringsvrije zone

Inrichtingen met (potentieel) voor het grondwater gevaarlijke stoffen

Verboden

Gevaarlijke stoffen verboden, potentieel gevaarlijke stoffen gelimiteerd en met beschermende voorzieningen

Geen restricties

Boorputten en grond- of funderingswerkzaamheden

Verboden

Tot drie meter geen regels. Dieper dan drie meter mogen alleen boorputten tbv drinkwaterwinning, Wbb en grondwateronttrekkingen waarvoor provincie en waterschap bevoegd gezag zijn; er gelden geen regels

Dieper dan tien meter en boven kleilaag onbeperkt; bij bereiken kleilaag zie grondwaterbeschermingsgebied

Grondwerkzaamheden onder voorwaarden Buisleidingen

Verboden behalve gasleidingen

Verboden behalve gasleidingen

Geen restricties

Gebouwen, wegen en parkeren

Verboden

Geen uitloogbare materialen (gebouwen) of doelmatige zuivering. Verhard parkeren of tijdelijk onverhard onder voorwaarden.

Geen restricties

Bodemenergiesysteem

Verboden

Verboden

Toegestaan boven kleilaag

Meststoffen

Verboden

Conform Meststoffenwet, geen zuiveringsslib e.d.

Geen restricties

Bestrijdingsmiddelen

Verboden

Conform toelating bestrijdingsmiddelen. Er zijn middelen die geen toelating hebben in grondwaterbeschermingsgebieden en wel daarbuiten. De geldende beperkingen zijn te vinden op het etiket.

Geen restricties

Begraafplaatsen en IBCbouwstof

Verboden

Verboden

Geen restricties

79

H

Evaluatie PWR 2020-2023

Voorafgaand aan dit PWR is een evaluatie uitgevoerd. Uit de evaluatie kan worden opgemaakt dat de toenemende behoefte aan afstemming in combinatie met allerlei nieuwe ontwikkelingen het behalen van de doelen, maar met name de ambities onder druk zet. De druk op zowel de ondergrondse als bovengrondse ruimte neemt ook steeds verder toe. Dit vraagt om regie, procesafspraken en inhoudelijke afstemming. Als gevolg van de op handen zijnde Omgevingswet is er ook behoefte om bestaande processen en plannen te structureren volgens de lijn Omgevingsvisie-Omgevingsplan-Omgevingsprogramma. Met name op het gebied van programma’s is het zaak om deze zowel thematisch als gebiedsgericht op elkaar af te stemmen.

Zorgplicht stedelijk afvalwater In het PWR zijn de volgende doelen opgenomen: ▪ ▪ ▪

Doelmatige inzameling en transport van stedelijk afvalwater Voorkomen van ongewenste emissies/gezondheidsrisico’s en beperken overlast voor de omgeving Bijdragen aan een duurzame verwerking van afvalwater

In de afgelopen planperiode is het ontvlechten van afvalwater- en regenwaterstromen verder doorgezet. Door de schone en vuile waterstromen van elkaar te scheiden kan relatief schoon regenwater ter plekke worden verwerkt. Dit creëert capaciteit in het bestaande systeem, beperkt de benodigde transportcapaciteit en bevordert het terugwinnen van energie- en grondstoffen ter plaatse van de rwzi Tilburg. Het overgrote deel van het stedelijk afvalwater gaat naar de rwzi van waterschap De Dommel. Het slib uit dit afvalwater wordt ingezet in de biogasinstallatie. Inmiddels is de hoeveelheid slib zo groot geworden dat niet alles kan worden verwerkt. Komende periode onderzoekt waterschap De Dommel of de verwerkingscapaciteit van de biogasinstallatie kan worden vergroot. Het in het buitengebied ingezamelde afvalwater in het beheersgebied van Waterschap Brabantse Delta wordt verwerkt op rwzi Nieuwveer, waar ook energie- en grondstoffen worden teruggewonnen. Er dient rekening te worden gehouden met de afvalwaterstroom afkomstig van nieuwe uitbreidingen. Belangrijk aandachtspunt is het beheer van vitale objecten zoals gemalen en persleidingen. Ook moeten we zorgdragen voor het beheer en het op orde brengen van data van de diverse kunstwerken, zoals terugslagkleppen, hangende schotten en overstorten. De personele capaciteit hiervoor is beperkt.

Verder is koers gezet richting risicogestuurd beheer en is er behoefte aan een calamiteitenplan. De komende planperiode loopt het contract “Risico gestuurd beheer” van MJ Oomen af. Aandachtspunt is om de gegevensoverdracht/kennis met betrekking tot mogelijke risico’s te bewaken.

Zorgplicht regenwater In het PWR zijn de volgende doelen opgenomen: ▪ ▪ ▪ ▪

Doelmatige inzameling en verwerking van regenwater Beperken van het risico op wateroverlast Beperken van de milieubelasting op bodem en oppervlaktewater Bijdragen aan klimaatadaptatie

In de afgelopen planperiode is doorgegaan met het nemen van maatregelen ter verbetering van de afvoercapaciteit. Zo zijn in de Rueckertbaan, Reitse Hoevenstraat, het Bernardusplein, de kruising "Ringbaanwest - Wandelboslaan - Kwaadeindstraat" en de Brugstraat blauwe aders gerealiseerd met ook een noodoverstort op het kanaal. Het aantal locaties met structurele wateroverlast is verder afgenomen. In toenemende mate wordt ook openbaar groen ingezet om water te bergen en zijn er wadi’s aangelegd. Deze wadi’s zijn nu nog veelal technisch ingericht met de focus op waterberging. Vanuit andere disciplines zijn er vragen of er ook een speel-, biodiversiteits-, of natuurfunctie aan de wadi’s kan worden toegevoegd. De mogelijkheden om water op daken, straten, parkeerplaatsen of pleinen te bergen worden nog niet ten volle benut. Het vanuit de gemeente mee financieren van waterberging op particulier terrein is vanwege administratieve redenen nog lastig te verwezenlijken. Er is behoefte aan handvatten zodat ook met medewerking van de particuliere eigenaar het terrein kan worden benut voor de inzameling en verwerking van regenwater afkomstig van openbaar gebied.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Nog niet alle disciplines zijn overtuigd van de huidige ondergrondse voorzieningen/maatregelen/technieken doordat er nog onzekerheid bestaat over het beheer, de levensduur en het blijvend functioneren van deze voorzieningen. Ook is er een spanningsveld met betrekking tot de benodigde ruimte voor waterberging in relatie tot wegen, parkeren, groen, bomen en bebouwd-/uitgeefbaar gebied. Voor greppels, sloten en groene waterbergingen dient een onderhoudsplan te worden opgesteld. Ook dienen ondergrondse regenwaterbergingen te worden gecontroleerd/gemonitord op eventuele foutieve aansluitingen.

Zorgplicht grondwater In het PWR 2019-2023 zijn de volgende doelen opgenomen: ▪ ▪ ▪

Voorkomen van structurele grondwateroverlast en -onderlast, afgestemd op de functie van het gebied of object Bijdragen aan gebiedsgericht grondwaterbeheer Bijdragen aan klimaatadaptatie

Door regenwater zoveel als mogelijk op plaatsen waar de bodem dit toelaat te infiltreren wordt een grondwatervoorraad opgebouwd om langdurig droge perioden te overbruggen. Vanwege gebiedsgericht grondwaterbeheer levert regenwaterinfiltratie vooralsnog geen problemen op, maar de aanwezigheid van grondwaterverontreinigingen blijft een aandachtspunt. Via het grondwatermeetnet wordt een vinger aan de pols gehouden. Waterbedrijf Brabant Water leest het grondwatermeetnet uit en laat de peilregelaars tweemaal per jaar controleren om te voorkomen dat het grondwaterpeil onnodig wegzakt. Er is op dit moment veel data beschikbaar. Een actie voor het nieuwe PWR is een goede analyse te maken van de beschikbare data. Mede gelet op het feit dat de laatste jaren het grondwater lager staat dan normaal als gevolg van droogte. December 2021 tekenden 13 Brabantse grondwaterpartners een grondwaterconvenant met als doel om samen te werken aan herstel en bewaking van de grondwaterbalans in Brabant. Bouwstenen van dit convenant zijn: meer water vasthouden, aanvoeren en infiltreren, minder grondwater gebruiken/verdampen, ruimtelijke aspecten om dat te bereiken of de gevolgen te beperken, innovatie en governance. Het convenant is grotendeels gebaseerd op de bestaande praktijk en conform de nota peilbeheer. Vervolgstap op dit convenant is het herijken van de rollen van gemeente en waterschap.

Een gezamenlijke ambitie kan zijn om omliggende natuurgebieden te vernatten en meer water vast te houden op hoger gelegen zandgronden zoals in het stedelijk gebied van Tilburg.

Waterrobuust en klimaatbestendig Op het vlak van stedelijk waterbeheer is in het PWR de ambitie gesteld om (binnen gerelateerde projecten) bij te dragen aan andere klimaatthema’s dan wateroverlast zoals droogte, hittestress en biodiversiteit door meekoppelkansen te benutten en belanghebbenden bij elkaar te brengen. In de afgelopen planperiode is gewerkt aan het tegengaan van opwarming, wateroverlast en verdroging in zowel de bebouwde omgeving als het omringende buitengebied van Tilburg. Groen wordt steeds vaker gebruikt als (tijdelijke) opvanglocatie voor overtollig regenwater. Waterberging in het groen wordt vaak verkozen boven andere bergingsmogelijkheden. Dit gaat soms wel ten koste van de kwaliteit van het groen. In de afgelopen planperiode is het nieuwe regenwaterbeleid toegepast waarbij 60 mm regenwaterberging wordt geëist bij herstructurering en nieuwbouw. Bij kleine projecten leidt dat vaak tot relatief weinig effectieve en doelmatige oplossingen oplossingen en veel ambtelijke inzet om te toetsen. Het toepassen van de voorkeursvolgorde, vertragen-bergen-afvoeren blijkt in praktijk nog vaak maatwerk. Om deze reden is het regenwaterbeleid geëvalueerd. Dit heeft tot een aantal adviezen geleid. Duidelijk is dat de opgave steeds groter wordt terwijl het tempo nog laag is en er telkens maatwerk nodig is.

Er is behoefte aan een afwegingskader waterbergingsopgave (inpasbaarheid). Er drukken (te) veel opgaven per vierkante meter openbare ruimte. Ook is behoefte aan een structuurplan klimaatadaptatie/robuust watersysteem Het opgevangen regenwater wordt zoveel als mogelijk geïnfiltreerd in de bodem ten gunste van de grondwatervoorraad. Hiertoe zijn de kansen voor regenwaterinfiltratie in beeld gebracht en is onderzoek gedaan naar (verontreinigingen op) potentiële regenwaterinfiltratie locaties. Inwoners van gemeente Tilburg hebben 81

goed gebruik gemaakt van de subsidie Klimaatbestendig Tilburg waarmee o.a. groene daken en het ontstenen en vergroenen van particuliere tuinen wordt gestimuleerd.

Duurzaam en Levenscyclusgericht In het PWR is een ambitie geformuleerd om zuinig en verantwoord om te gaan met de benodigde materialen en energie. Materialen en afvalwater dienen niet langer te worden beschouwd als bron van afval, maar vormen een potentiële leverancier van energie en grondstoffen. Kennis en ervaring opdoen en in het inkoopproces sterker sturen op het aanbieden en honoreren van duurzame alternatieven zijn hierbij genoemd als sleutelfactoren. Het rioleringssysteem van Tilburg is van oudsher al duurzaam en levenscyclusgericht ingericht. De riolen zijn zorgvuldig aangelegd met aandacht voor vuiltransport. Hierdoor is de kans op slibaantasting kleiner. Ook zijn destijds materialen gebruikt met een lange levensduur. Het is in het kader van de geformuleerde ambitie wenselijk om zorg te besteden aan de juiste materiaalkeuze en emissieloos te bouwen. Ook komen inspanningsen resultaatsverplichtingen in de opdracht nog maar moeizaam van de grond. Actief aansluiten bij Indusa, Rioned Kennisbank, Procesreis Circulair Stedelijk waterbeheer is genoemd als optie. Om het stedelijk watersysteem verder te verduurzamen is in de afgelopen planperiode gestart met een aantal onderzoeken. Zo loopt er een studie naar de toepassing van aquathermie in de Piushaven en onderzoekt Waterschap De Dommel of riothermie bij de rwzi kan worden ingezet en nog meer slib kan worden verwerkt.

De waterbeheerders staan open voor de toepassing van riothermie/aquathermie. Door de hoge investerings- en onderhoudskosten blijft het een kwestie van maatwerk. Afgelopen planperiode is ook onderzocht of stromend (oppervlakte)water als energieleverancier kan worden gebruikt. Maar door het beperkte energieverhang in de gemeente blijkt dit weinig potentie te hebben.

Integraal (samen)werken De ambitie is om binnen de reikwijdte van de zorgplichten bij te dragen aan gezamenlijke doelen en voortdurend te streven naar synergie door maatregelen af te stemmen, waar mogelijk te uniformeren en van elkaars kennis en kunde te leren. Met de toenemende aandacht voor klimaatadaptatie neemt de interactie tussen onder- en bovengrond verder toe. Integraal samenwerken en het afstemmen van projecten, in zowel tijd als ruimte, zorgt ervoor dat het groene, blauwe en grijze domein beter op elkaar aansluiten. Dit vraagt om een omgevingsgerichte werkwijze waarbij bij elke bovengrondse ingreep een belangenafweging dient te worden gemaakt, waarin water een rol van betekenis speelt. De ervaring leert dat een optimale integrale afstemming nog niet zo makkelijk is. Afstemmen met andere domeinen kost veel tijd en de verschillende domeinen zijn nog niet altijd volledig op de hoogte van elkaars projecten. De clusters Water van afdelingen Ruimtelijke Uitvoering en Ruimte hebben in de afgelopen periode al ingezet op een verbeterde communicatie waardoor ze beter op de hoogte waren van elkaars werkzaamheden. Door middel van het Meerjarenprogramma (MJP) is beter afgestemd met andere disciplines. Hierbij wordt gekeken naar ieders planning, de beschikbare capaciteit en financiën en werk met werk maken. Voor het buitengebied is nog geen MJP opgesteld.

Interdisciplinaire projecten liepen hierdoor soms vertraging op. Ook de waterbeheerders hebben meegedacht over regenwaterberging en infiltratiemogelijkheden. Aandachtspunt is het in een nog eerder stadium betrekken van waterberging/infiltratie bij wegrenovatie. Hier blijven nog kansen liggen (bijvoorbeeld wegen die op de schop gaan in verband met 30 km/h zones). In het geval riolering plotseling hersteld moest worden is niet altijd integraal gewerkt. Het beschermen van de veiligheid/volksgezondheid heeft dan de hoogste prioriteit. Ook lag de afgelopen jaren het tempo van de aanleg van blauwe aders veel hoger dan de onderhoudsopgaven aan de verharding. Hierdoor zijn de blauwe aders nog vaak als soloproject in het MJP geprogrammeerd. Dit gaf extra capaciteitsdruk en soms hogere kosten voor riolering omdat alle bovenliggende verharding (en herinrichtingskosten) dan ook moeten worden meegenomen. Er is wel behoefte aan meer gestructureerd overleg voor projecten/gezamenlijk onderzoek. De samenwerking met de waterbeheerders verloopt prima en ook met de omgevingsdiensten loopt de samenwerking goed. Waar doelmatig worden thema’s opgepakt binnen het samenwerkingsverband. Ook voor de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie is meegedacht door de waterbeheerders. De afkoppelsubsidie voor inwoners en bedrijven van Waterschap De Dommel kan nog beter worden uitgelicht.

Met name op het vlak van beheer en onderhoud van regenwatervoorzieningen en communicatie met ontwikkelende partijen is behoefte aan een intensivering van de samenwerking tussen gemeente en de waterbeheerders.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Daar waar projecten minder soepel verlopen heeft dit in veel gevallen te maken met het ontbreken van een integrale afweging op een hoger abstractieniveau. Zo is het wenselijk om in bepaalde situaties functies te kunnen wijzigen om meer ruimte te kunnen creëren. Met afwegingskaders en voorkeursvolgorden kan beter het gesprek worden aangegaan met collega’s van andere disciplines.

Participatie en communicatie Volgens de ambitie in het PWR worden in (potentiële) wateroverlastgebieden en gebieden met gunstige condities voor regenwaterinfiltratie bewoners en bedrijven actief betrokken bij wateropgaven. Bij nieuwe ontwikkelingen worden bewoners en bedrijven uitgedaagd om met stedelijk water de omgeving een impuls te geven. Gemeente Tilburg bestaat voor een groot deel uit particulier terrein. Samen met bewoners, ondernemers en terreineigenaren kan Tilburg aan de slag met vergroenen en het bergen van water op eigen terrein. De afgelopen periode is ingezet op participatie en communicatie, waarbij de doelstellingen ‘bewust worden, bewust zijn en bewust doen’ leidend waren voor de aanpak. Een goed voorbeeld van deze aanpak is de pilot Heykant, waarbij het klimaat- en waterbewustzijn bij de inwoners is vergroot met behulp van een folder, verschillende acties (tegel eruit, plantje erin; regenton-bonnen; advies van een tuinklimaatcoach) en een evaluatie waarbij bewoners aan de deur zijn geïnterviewd. Informatie over de stimuleringsregeling Klimaat is meermaals binnen en buiten de organisatie gedeeld én aangevraagd. Ook is een regentonactie georganiseerd en heeft Tilburg meegedaan aan het NK Tegelwippen. Zo was er een ‘tegeltaxi’ waarmee inwoners zich konden ontdoen van de stenen uit hun tuin en was er een klimaatcoach om advies te geven.

De regentonactie, waarbij inwoners bonnen konden opvragen om een ton op te halen heeft veel positieve reacties gegenereerd maar uiteindelijk zijn er toch betrekkelijk weinig regentonnen opgehaald. Ook de praktische adviezen van de klimaatcoach zijn niet altijd opgevolgd. Het afkoppelen van regenwater op particulier terrein komt nog onvoldoende goed van de grond, terwijl particulieren hun tuinen/percelen blijven verharden. De risicodialoog klimaatadaptatie is met name nog gevoerd met ondernemers op bedrijventerreinen zoals bijvoorbeeld in Kraaiven. De behoefte bestaat om de risicodialoog bij projecten breder op te zetten en burgers te faciliteren in oplossingen. Hiervoor dient geld te worden vrijgemaakt voor begeleiding door bureaus/aannemers. De drie pilots van Buurkracht, die in het voorjaar van 2022 van start zijn gegaan waren gericht op het activeren en stimuleren van particulieren. Het resultaat van deze pilots dient nog te worden geëvalueerd. Tijdens projecten, zoals de aanleg van blauwe aders, wordt richting buurtbewoners gecommuniceerd wat er gaat gebeuren, hoe de werkzaamheden gaan verlopen en hoe het systeem behoort te werken. In deze communicatie wordt klimaatadaptie apart benoemd. Inwoners worden geïnformeerd over het verhaal achter de blauwe aders. De website huisjeboompjebeter.nl (met o.a.

informatie over water, groen en klimaat) is vervangen door duurzamertilburg.nl. Vanuit Water & Riolering is hiervoor input geleverd. De communicatie-afdeling werkt aan een verbeterslag. Hierdoor wordt de website aantrekkelijker en beter vindbaar.

Personele capaciteit Door de toenemende behoefte aan afstemming blijft de werkdruk toenemen. Om de ambities te kunnen verwezenlijken dient de gemeentelijke organisatie mee te groeien. In de afgelopen planperiode is dat gebeurd door wijzigingen in de formatie: het cluster Water en Riolering is gegroeid van 13 naar 14,5 fte. Daarnaast is er meer personeel ingehuurd. Dit is echter nog onvoldoende gebleken voor de uitvoering van de geplande projecten en het dagelijks beheer en onderhoud van de vitale objecten. Er is met name behoefte aan extra bemensing op het vlak van het beheer van de oppervlaktewateren (zoals vijvers, sloten en droogvallende voorzieningen zoals greppels en wadi’s) en gemalenbeheer. Het hanteren van de bestaande regels voor het aanbrengen van waterberging dient hand in hand te gaan met de benodigde handhavingscapaciteit. Dit geldt ook voor eventueel nieuwe regels (bijvoorbeeld ten aanzien van verharding en afwatering). De handhavingscapaciteit staat echter onder druk. De afgelopen planperiode is het communicatiebudget besteed aan educatie over waterthema’s op 83

basis- en voortgezet onderwijs. Om de particuliere ruimte van Tilburg te betrekken bij de huidige klimaatopgaven is er behoefte aan een communicatieadviseur die inwoners informeert over water, riolering en klimaatadaptatie.

Gegevensbeheer In zijn algemeenheid kan worden gesteld dat de basisgegevens van het stedelijk watersysteem goed op orde zijn. De behoefte groeit om ook de gegevens als de status van bijzondere objecten (terugslagkleppen, schotten e.d.) beter in beeld te brengen en andere watervoorzieningen zoals greppels, wadi’s, sloten op te nemen in een beheerkaart.

Juridische aspecten Er is nog geen analyse uitgevoerd over de wenselijkheid om, in het kader van de Omgevingswet, de bruidsschat volledig over te nemen of de regels aan te passen. De bruidsschat zijn alle regels op Rijksniveau die bij inwerking treden van de Omgevingswet afdalen naar gemeentelijk niveau. Het gaat dan om bijvoorbeeld regels met betrekking tot aansluiting op de riolering en het aansluitpeil. Aandachtspunt vormen eisen die betrekking hebben op bijvoorbeeld de bovengrondse) afvoer van regenwater en vloerpeilen. Dit is niet geregeld in de Bruidsschat.

Financiële aspecten In de uitvoeringsagenda van PWR 2020-2023 is ambitieus ingezet op een scala van maatregelen en vervangingsopgaven. Deze maatregelen zijn door een tekort aan personeel, krapte op de arbeidsmarkt en door schaarste aan grondstoffen niet allemaal uitgevoerd. Hierdoor zijn de werkelijke uitgaven lager dan de geprognostiseerde uitgaven. Uitgesteld regulier onderhoud wordt nog ingelopen. De stand van de reserve en voorzieningen zal volgens prognose eind 2022 13 miljoen in totaal bedragen. Voor drie projecten is al eerder ruim 5 miljoen uit de reserve/voorziening benut. Door gebrek aan budget is er maar beperkte onderhandelingsruimte. Er is daarom vanuit de discipline beleid behoefte aan een meer directe koppeling tussen ambities en de daarvoor benodigde budgetten en personele capaciteit om de ambities te kunnen realiseren. Het is ook wenselijk om bij een nieuwe ontwikkeling een beheerparagraaf op te stellen die de financiële consequenties voor beheer in beeld brengt. In 2022 is een studie opgestart naar tariefdifferentiatie. Hierin worden de (on)mogelijkheden en voor- en nadelen van het toepassen van een andere kostentoedeling onderzocht. Het resultaat van dit onderzoek vormt input voor het te actualiseren PWR.

Om in te kunnen spelen op de gevolgen van de extremer weer (wateroverlast door hevige regenval en langdurige droogte) is het nemen van klimaatadaptieve maatregelen essentieel. In 2022 is een studie opgestart naar de mogelijkheden klimaatadaptatie aan de rioolheffing toe te rekenen. In de afgelopen planperiode is de afschrijvingstermijn van de vrijverval- en drukriolering verhoogd van 30 naar 60 jaar. Dit heeft op korte termijn een positief effect op de lasten. Op de lange termijn werkt het kostenverhogend doordat de lasten langer doorlopen en de rentelast oploopt. Dit is een aandachtspunt. De afschrijvingstermijn van de blauwe aders en klimaatadaptieve maatregelen blijft 30 jaar, de afschrijvingstermijn van de rioolgemalen blijft 20 jaar.

Projecten Onderstaande lijst geeft een overzicht van alle projecten die in de planperiode 2020-2023 zijn uitgevoerd. Reitse Hoevenstraat – Bernardusplein – Rueckertbaan- ETZ In de Reitse Hoevenstraat, het Bernardusplein en de Rueckertbaan zijn in uitbreiding op de Thomas van Aquinostraat blauwe aders (regenwaterriolen) aangelegd. Het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (locatie Tweesteden) heeft meerdere waterbergingen aangelegd op eigen terrein. Met deze ingrepen is het ‘afkoppelgebied’ ten westen van de Ringbaan-west grotendeels volbracht en aangesloten op de blauwe ader in de Midden-Brabantweg, die het regenwater uiteindelijk afvoert naar het nog te realiseren waterpark Pauwels. Met het nagenoeg volbrengen van dit gebied is vooral de kans op water-op-straat in de Rueckertbaan, ter hoogte van het ziekenhuis, flink gereduceerd. En tijdens extreme neerslag (buien T=10 en T=100) komt er circa 20 cm minder water op straat te staan waarmee de weg (beter) begaanbaar is voor ziekenwagens.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

Naast de reductie van water-op-straat kan meer regenwater binnen het gebied infiltreren in het groen,de wadi en de waterbergingen, zodat de bodem en grondwater worden aangevuld. Zeshoeven Udenhout, oostelijk deel In het westelijk deel van de buurt Zeshoeven te Udenhout vindt in 2023 de aanleg plaats van regenwaterriolen (blauwe aders) in diverse straten. Aanvullend wordt binnen de straten vergroend en ruimte gemaakt voor de opvang en infiltratie van regenwater. Wanneer het systeem van regenwaterriolen en opvang-/infiltratielocaties volledig vol zit, kan het overlopen richting de Roomleij. Met de ingrepen is de kans op water-op-straat binnen de buurt flink gereduceerd. Als gevolg van alleen de regenwaterriolen en overloop is de waterdiepte van water-opstraat bij de bui T=100 met circa 20 tot 30 cm afgenomen. Het vergroenen en de opvang en infiltratie van regenwater dragen ook bij aan het reduceren van water-op-straat en tegelijk het minder verdrogen van de bodem. Maar dit is nog niet meegenomen in de berekening. Het effect op het reduceren van water-op-straat wordt de komende jaren duidelijk op basis van nieuwe berekeningen. Hoe we het reduceren van verdroging kwantitatief kunnen maken, is nog een item wat de komende jaren duidelijker moet worden. Moderniseren van het waterbeheer In het kader van modernisering van het stedelijk waterbeheer zijn een aantal projecten opgezet.

Om dat grote bedrijven afhaakten en overgingen naar eigen zuivering is een onderzoek opgestart naar tariefdifferentiatie. Verder is een aanzet gedaan tot een vitale sectoren onderzoek. Innovaties zijn via proefprojecten opgestart. Over de status en uitkomst van deze projecten is nog weinig bekend. Waterketen, 4M benadering Samen met waterschap de Dommel is een waterketenmodel opgezet. Dit model is/wordt gevalideerd met praktijkmetingen. De meeste voorziene werkzaamheden zijn in uitvoering. Aandachtspunt voor het nieuwe PWR is het nog te actualiseren afvalwaterakkoord.

Blauwe aders Projecten gerelateerd aan het blauwe aderenplan 1.0 zijn nog in uitvoering. Projecten gerelateerd aan Blauwe aders 2.0 (verdere uitbreiding structuur) dienen nog te worden opgestart. Deze zijn voorzien in de periode 20222023. Stedelijke Wateropgave/Klimaatadaptatie De stedelijke wateropgave is in 2020 in beeld gebracht en in 2022 herijkt. Gedetailleerde modelstudies gerelateerd aan de stedelijke wateropgave en klimaatadaptatie zijn in uitvoering. Het voeren van de risicodialoog is in enkele gebieden uitgevoerd of voorzien voor 2023. Beheer Er moet nog een slag worden gemaakt in "data op orde" voor oppervlaktewateren (functie gerelateerd profiel) en ondergrondse voorzieningen. Voor een afgebakend gebied worden alle greppels en sloten tot A-waterlopen van het waterschap, inclusief duikers, ingemeten en verwerkt (revisies). Op basis van deze actie wordt een inschatting gemaakt wat de revisie van alle greppels en sloten binnen de gemeente omvat en kost.

KPI’s De kritische prestatie indicatoren (kpi's) net betrekkging tot 'locaties water op straat' en 'risicopanden extreme neerslag' worden nog handmatig geproduceerd. De bedoeling is om deze (semi-)automatisch te gaan genereren (actie opnemen in PWR). Processen 85

In 2021-2022 is een verbetertraject meerjarenplanning ingezet. In het kader van dit traject zijn/worden procesafspraken gemaakt.

Vastgesteld 20 november 2023, gemeente Tilburg

I

Basisopgave

Gemeentelijke zorgplichten Met dit PWR dragen we bij aan de volgende omgevingsgerichte lange termijn doelstellingen: ▪ Bescherming van de volksgezondheid; ▪ Droge voeten (bebouwd gebied); ▪ Schoon water en een schone (water)bodem. In het navolgende zijn de zorgplichten stedelijk afvalwater, regenwater en grondwater opgenomen.

Strategie afvalwater ZORGPLICHT AFVALWATER Als gemeente hebben we de zorgplicht voor de inzameling van stedelijk afvalwater. In gebieden waar we als gemeente inzameling en transport van stedelijk afvalwater niet doelmatig vinden en de provincie ontheffing van de zorgplicht heeft verleend moet de houder van het afvalwater zelf zorgen voor de verwerking van het afvalwater. Met het in werking treden van de Omgevingswet vervalt de provinciale ontheffingsbevoegdheid en mogen we als gemeente samen met het waterschap zelf bepalen wat doelmatig is. Bedrijfsafvalwater, dat niet op dezelfde manier kan worden behandeld als huishoudelijk afvalwater is geen stedelijk afvalwater. Omdat we hier als gemeente geen zorgplicht voor hebben kunnen we desgewenst bestaande of nieuwe aansluitingen van bedrijven weigeren als dit ten goede komt van de zuivering Inzamelen en verwerken van afvalwater Nieuwe afvalwaterlozers dienen te voldoen aan de regels van de lozingenbesluiten. In het buitengebied sluiten we kleinschalige nieuwbouw aan op drukriolering of IBA’s (individuele behandelingssystemen afvalwater). Lozing van regenwater hierop is niet toegestaan. Bij constatering van een verkeerde aansluiting treden we hier tegen op. De aanlegvraag voor WKO-systemen komt bij OMWB binnen. OMWB adviseert waar het afvalwater het beste op geloosd kan worden.

Voor een definitieve aansluiting geven we als gemeente advies vanuit de afdeling Ruimtelijke Uitvoering. Gezien de beperkte hoeveelheid drukriolering en IBA’s binnen onze gemeente is bij vervanging altijd sprake van maatwerk. Hierbij maken we een afweging op basis van doelmatigheid. Landelijk worden op kleine schaal nieuwe sanitatievormen uitgeprobeerd, bijvoorbeeld een aparte inzameling van urine en decentrale zuivering. Dit zijn interessante ontwikkelingen, die binnen het samenwerkingsverband worden gevolgd. Wij hanteren als uitgangspunt dat rioolvoorzieningen robuust dienen te zijn. Grootschalige alternatieven worden pas toegepast als ze voldoende zijn bewezen. We gaan uit van een maatwerkbenadering bij nieuwe ontwikkelingen. Het gebruik van alternatieve sanitatie zien we als kans in de pas te blijven lopen met ontwikkelingen zonder dat het aanbod aan afvalwater groeit. We willen deze planperiode benutten om in samenwerking met de waterschappen pilot(s) op te zetten ten aanzien van alternatieve situatie. In principe hanteren we de volgende werkwijze: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Bij grote ontwikkelingen leggen we een nieuw stelsel aan; Bij kleine ontwikkelingen of vervangingen binnen bebouwd gebied sluiten we aan op drukriolering of handhaven de bestaande lozing mits het systeem voldoende capaciteit heeft; Kleinschalige nieuwbouw in het buitengebied sluiten we aan op drukriolering of individuele behandelingssystemen voor afvalwater (IBA’s); In geval van een kritische belasting zoeken we naar de best mogelijke oplossing; We zoeken bij gemeentegrensoverschrijdende afvalwatersystemen de samenwerking op met omliggende gemeenten ten behoeve van kennisuitwisseling en/of gezamenlijk beheer; Bodemlozingen staan we niet toe.

Verwaarden van afvalwater Voor een meer duurzame en milieuvriendelijker inrichting van de afvalwaterketen denken we op termijn aan