02 Integraal Beheerplan Openbare Ruimte - Definitief 3-6-2022

Asset

(€ x 1 miljoen)

Wegen

Exploitatie18 Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie19 Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal

Civiele kunstwerken

Wegmeubilair Openbare Verlichting Verkeersregelsystemen Camera’s Riolering Water

Prognose 2023 5,2 11,5 16,8 1,7 0,0 1,7 1,1 n.v.t. 1,1 1,3 3,2 4,5 1,1 1,1 2,2 0,1 n.v.t. 0,1 2,6 21,6 24,1 0,6 n.v.t. 0,6

Prognose 2024 5,1 12,4 17,5 1,7 0,0 1,7 1,0 n.v.t. 1,0 1,2 3,2 4,4 1,1 1,0 2,1 0,1 n.v.t. 0,1 2,6 21,6 24,1 1,1 n.v.t. 1,1

Prognose 2025 5,1 5,1 10,2 1,7 0,0 1,7 1,1 n.v.t. 1,1 1,2 3,2 4,4 1,1 1,0 2,1 0,1 n.v.t. 0,1 2,6 22,1 24,6 0,7 n.v.t. 0,7

Prognose 202617 5,1 5,1 10,2 1,7 0,0 1,7 1,1 n.v.t. 1,1 1,2 3,2 4,4 1,1 1,0 2,1 0,1 n.v.t. 0,1 2,6 22,1 24,6 0,7 n.v.t. 0,7

15 Gebaseerd op de cijfers uit de Programmabegroting 2022 (peildatum 4 mei 2022) 16 De in tabel 10 opgenomen budgetten zijn exclusief indirecte kosten, organisatiekosten en vaste lasten. 17 De prognose voor 2026 staat niet in de Programmabegroting 2022 en is gebaseerd op 2025 18 Inclusief budget voor bluswatervoorzieningen (€ 80.000) en belijningen (€ 110.000) welke toegeschreven moet

worden aan het exploitatiebudget van Wegmeubilair. 19 Exclusief budget voor bluswatervoorzieningen (€ 80.000) en belijningen (€ 110.000) welke is opgenomen in het exploitatiebudget van Wegen. 25

Datum: 3 juni 2022

Asset

(€ x 1 miljoen)

Openbaar Groen

Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal Exploitatie Investeringen Totaal

Spelen Schoon Straatmeubilair

TOTAAL (€ miljoen)

Prognose 2023 6,7 2,3 9,1 0,9 0,7 1,7 8,6 n.v.t. 8,6 0,1 0,8 0,9 71,3

Prognose 2024 6,7 1,3 8,1 0,9 0,8 1,7 8,8 n.v.t. 8,8 0,1 0,7 0,8 71,5

Prognose 2025 6,8 1,8 8,6 0,9 0,9 1,8 8,8 n.v.t. 8,8 0,1 0,7 0,8 64,9

Prognose 202617 6,8 1,8 8,6 0,9 0,9 1,8 8,8 n.v.t. 8,8 0,1 0,7 0,8 64,9

Sinds de tweede helft 2021 worden we geconfronteerd door extreme prijsstijgingen. Grondstoffen zijn moeilijk leverbaar of niet langer voor handen en de energieprijzen schoten voor iedereen naar extreme niveaus. Ook de gemeente Tilburg ontkomt niet aan deze prijsstijgingen. De kosten voor het beheer en onderhoud om de openbare ruimte op het gewenste kwaliteitsniveau te houden, maar ook om de huidige voorzieningen in stand te houden, zijn hoger dan ooit. Wat de kosten gaan doen en of en zo ja, hoe snel, deze weer op het oude niveau zitten, is onbekend. Vooralsnog kan de gemeente Tilburg slechts effectief en efficiënt omgaan met de beschikbare middelen.

4.4

Trends en ontwikkelingen

Er spelen veel trends en ontwikkelingen gerelateerd aan het beheer en gebruik van de openbare ruimte. Duurzaam gebruik van materialen, stadsontwikkeling, participatie, klimaatverandering, energietransitie, ondergrondse infrastructuur, digitalisering…het raakt steeds meer met elkaar verweven. Door beheer en onderhoud in bredere zin te (blijven) beschouwen en de trends en ontwikkelingen te volgen is het mogelijk om mee te blijven bewegen, hierop te anticiperen of in een later stadium met concrete verbetervoorstellen komen. Onderstaande trends en ontwikkelingen zijn in ieder geval van belang om rekening mee te houden. De openbare ruimte wordt meer en meer gebruikt voor (ongeorganiseerde) urban sports en bewegen (zeker in de laatste twee jaar toen sportscholen als gevolg van Covid-19 noodgedwongen gesloten waren) en de buitenruimte een plek is om elkaar te ontmoeten. Dat betekent dat de gebruikers van de openbare buitenruimte voorzieningen wenst die het verblijf in de buitenruimte veraangenamen. Concreet vragen zij voorzieningen als sportelementen, banken en picknicktafels en afvalbakken, maar ook mogelijkheden voor kunst en cultuur. Implementatie van de omgevingsvisie leidt tot het inpassen van inbreidingen en nieuwe ontwikkelingen in de beperkt beschikbare ruimte en soms een stapeling van functies van objecten/systemen.

Maar het leidt soms ook tot een versnelde afschrijving van objecten of een verandering van beheerregime/materiaalgebruik. Mensen willen zich thuis voelen in wijken die aansluiten bij hun levensstijl en een herkenbare identiteit hebben. Ze willen betrokken zijn bij hun eigen woonomgeving die ze zelf mee vormgeven. Om hieraan te kunnen gaan voldoen moeten we onze beheer- en onderhoudsniveaus (kunnen) differentiëren. Als gevolg van klimaatverandering zullen we in het beheer van onze assets meer dan voorheen rekening moeten houden met het optreden van extremen. Dit betekent meer robuust ontwerpen, maar ook flexibiliteit inbouwen. Het is immers nog onzeker hoe het klimaat zich verder ontwikkelt. Maar ook de diversiteit aan voorzieningen zal toenemen, denk hierbij aan water(speelvoorzieningen), meer klimaatbestendig groen (dubbele functionaliteit) en ruimte voor groeiplaatsen voor bomen. De aandacht voor instandhouding mag hierbij niet uit het oog worden verloren. Vanuit de energietransitie dient rekening te worden gehouden met een overgang op volledig duurzame energie en het duurzaam opwekken van elektriciteit. Bijvoorbeeld door over te gaan op energiezuinige pompen en warmte en energie terug te winnen. Om bij te kunnen dragen aan een circulaire economie zullen ook alternatieve materialen en technieken een kans moeten krijgen om zich te bewijzen, bijvoorbeeld in de vorm van pilots.

Deze pilots dienen schaalbaar te zijn en (toekomstige) consequenties moeten worden afgewogen. Een bijkomend gevolg is dat er meer objecten, zoals bijvoorbeeld regelhuisjes, in de openbare ruimte worden geplaatst. 26

Datum: 3 juni 2022

Door vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt moeten kennis en data tijdig worden vastgelegd in de systemen en taken mogelijk worden geautomatiseerd. De samenleving digitaliseert, waardoor de relatie tussen overheid en burger verandert. Als overheden en uitvoeringsorganisaties staan we voor de uitdaging om maatschappelijke vraagstukken te digitaliseren. Ook wetgeving, die onderhevig is aan constante verandering, moet worden geïmplementeerd. Slimme oplossingen, data gestuurd werken, de burger centraal, wat betekent dat? Beheer heeft ook directe raakvlakken met burgerparticipatie (als gevolg van bijvoorbeeld de (her)inrichting van een wijk), performance management (hoe meet je de prestaties van een object, zoals o.a. rioolgemalen en lichtmasten,) en aansturing (Verkeersregelsystemen, lichtmasten, rioolgemalen). Een gedegen en betrouwbaar beheersysteem is hiervoor een goede basis. Een systeem dat alle vaste objectinformatie en (variabele) kwaliteitsinformatie opslaat en dat voldoet aan de geldende digitale ICT-architectuur, met een optimaal gebruik van het digitale beheersysteem voor de beheerprocessen en meervoudig 9extern) gebruik van informatie. Daar waar nog onduidelijk is wat de impact van bovenstaande ontwikkelingen en trends is en/of hoe invulling gegeven kan of moet worden, is nader onderzoek nodig.

4.5

Participatie

Als gemeente willen we ruimte geven aan initiatieven uit de samenleving. Stakeholders worden hiervoor meer intensief betrokken bij planvorming en het proces. Het resulteert in een grotere invloed van de participanten op de leefomgeving. De gewenste mate van invloed is afhankelijk van de impact van het thema of initiatief op de leef- en werkomgeving van inwoners, instellingen en bedrijven. De participatieladder van VNG kan daarbij een hulpmiddel zijn, waarbij maatwerk altijd mogelijk blijft en een trede hoger op de ladder niet ‘beter’ is. De kunst is om Tilburgers op díe manier te betrekken, die past bij de opgave. De ladder onderscheidt een vijftal niveaus, van ‘raadplegen’ tot ‘zelf organiseren’. Het communiceren met stakeholders, omwonenden, is in alle gevallen van belang, ook omdat het een trigger kan zijn om richting gemeente te reageren.

Figuur 8. Participatieladder (bron VNG – In actie met burgers – juni 2010)

27

Datum: 3 juni 2022

Deze participatieladder is toegepast op de meest voorkomende ingrepen in de openbare ruimte. Dit heeft geleid tot de participatiematrix zoals weergegeven in tabel 11. Communiceren (‘meeweten’) wordt bij alle ingrepen gedaan en is daarom in de tabel als een extra trede toegevoegd. Tabel 11. Mate van invloed van de burger per ingreep

Soort onderhoud

Communiceren

Service onderhoud Regulier onderhoud Groot onderhoud Investeringen

x x x x

Raadplegen / adviseren20

Coproductie

Meebeslissen

Zelf organiseren x21

x x

Coproductie en Meebeslissen is geen standaard onderdeel binnen het beheer van de openbare ruimte, maar kan wel als maatwerk worden toegepast wanneer de situatie daarom vraagt. Voor service onderhoud en regulier onderhoud worden betrokkenen geïnformeerd over de geplande werkzaamheden. Bij groot onderhoud en investeringen willen we stakeholders meer betrekken door ze een raadgevende of adviserende rol te geven. Dit betekent wel dat we daarvoor voldoende capaciteit moeten vrijmaken. Het huidige budget van € 800.000 is gezien de toenemende nadruk op participatie en gebiedsgericht werken onvoldoende om de wensen van inwoners (voldoende) te kunnen realiseren.

20 Het onderscheid tussen raadplegen en adviseren is beperkt, omdat de gemeente alle vormen van advies serieus wil

nemen. 21 Hierbij moet gedacht worden aan het onderhouden van geveltuintjes en het schoonhouden van de openbare ruimte waarbij de gemeente de middelen levert en de activiteiten door de burger wordt opgepakt. Aanvullend kunnen we ook de bewoners meer (proberen te) betrekken bij het onderhoud van het groen in de wijken. 28

Datum: 3 juni 2022

5

Beheerstrategie

Binnen IBOR is het de uitdaging om met de beschikbare middelen minimaal te voldoen aan de wettelijke bepalingen en bij te dragen aan bestuurlijke ambities. Dit hoofdstuk beschrijft een beheerstrategie die zowel praktisch als financieel haalbaar lijkt. Deze beheerstrategie vormt het uitgangspunt voor de financiële berekening in het volgende hoofdstuk.

5.1

Activiteiten

Voor een optimale balans tussen prestaties, risico’s en kosten worden maatregelen opgesteld per asset en wordt onderhoud uitgevoerd. Dit gebeurt aan de hand van een aantal activiteiten en volgens een te kiezen scenario in lijn met de activiteiten van Ruimtelijke Uitvoering, zoals weergegeven in figuur 9.

Figuur 9: Activiteiten Ruimtelijke Uitvoering (RUV)

Onderstaande alinea’s gaan in op deze activiteiten, welke nader zijn uitgewerkt in de beheerplannen per asset.

Areaal op orde Zoals eerder beschreven is het van belang om actuele, betrouwbare en complete gegevens van de assets te hebben. Hiervoor moet het totale beheerareaal zijn opgenomen in een beheersysteem, dat periodiek wordt bijgehouden door de verwerking van revisiegegevens en areaaluitbreidingen continu door te voeren. Het areaal is nog niet voor alle assets goed en volledig in beeld, hiervoor is nog een inhaalslag nodig. Veel van de assets zijn opgenomen in een beheersysteem, waarin zowel administratieve als geometrische informatie is opgeslagen. Het is echter niet voor alle assets noodzakelijk alles in één beheersysteem te hebben opgenomen, zolang de gegevens maar eenvoudig kunnen worden ontsloten.

Onderzoek Ten behoeve van onderhouds- en verbetermaatregelen wordt soms eerst nader onderzoek of praktijkmetingen uitgevoerd. Het uitvoeren van een valgewichtdeflectiemeting, waarbij de draagkracht van de weg en de restlevensduur in beeld worden gebracht of het uitvoeren van bodemonderzoeken zijn hier voorbeelden van. Via monitoring en inspectie brengen de beheerders de toestand van de assets in kaart als basis voor de bepaling van de benodigde onderhoudsmaatregelen en bijbehorende kosten in het gewenste planjaar. Ook functionele inspecties, Visual Tree Assessment, veiligheidsinspecties en schouwen vallen onder deze activiteit. Afhankelijk van het soort asset kiest de beheerder voor onderzoeken en inspecties, waarmee ze enkele jaren vooruit kunnen programmeren of een schouw ter bepaling van de onderhoudsactiviteiten op korte termijn. Met name voor díe assets waarbij degeneratie minder duidelijk aanwezig is, is dit een goede methode. Voor bepaalde assets is een jaarlijks onderzoek noodzakelijk, voor andere assets volstaat een periodieke inspectie (bijvoorbeeld eens in de vijf jaar).

29

Datum: 3 juni 2022

Onderhoud ten laste van exploitatie In het Onderhoud ten laste van exploitatie zitten alle activiteiten om de openbare ruimte schoon, heel, veilig en functioneel te houden en het gewenste ambitieniveau na te streven. Met het uitvoeren van onderhoudsmaatregelen verlagen we de kans van optreden van mogelijke risico’s. Doel van het reguliere onderhoud is om de assets te laten blijven voldoen aan de gestelde eisen qua functioneren en/of beeld. Waar mogelijk wordt, vanuit kostenefficiency, regulier onderhoud volgordelijk uitgevoerd (zoals bijvoorbeeld het reinigen van de goten voorafgaand aan het reinigen van de straatkolken).

Onderhoud ten laste van investeringen Naast het onderhouden van de assets worden ook vervangingen, herinrichtingen of reconstructies in de openbare ruimte uitgevoerd. Investeringen vinden vaak plaats omdat de technische levensduur van de betreffende asset is verstreken of als de functie van de bestaande asset niet meer voldoet aan de gestelde eisen van deze tijd. Ook kan het vanuit een andere invalshoek nodig zijn om te investeren, bijvoorbeeld bij een herinrichting.

Innovatie/Pilots We beheren als gemeente de openbare ruimte op een slimme manier en spelen daarbij in op toekomstige trends en ontwikkelingen. Door het uitvoeren van schaalbare pilots worden de risico’s bij een nieuwe toepassing verkleind en wordt inzicht verkregen in nieuwe producten en/of methodieken. Dat maakt de kans op succes bij een toepassing op grotere schaal groter. Wanneer een pilot positief bijdraagt aan de doelstellingen van de gemeente Tilburg, wordt deze op grote(re) schaal doorgevoerd.

5.2

Scenario’s

Door te differentiëren in kwaliteitsniveaus is het mogelijk om invloed uit te oefenen op de bijbehorende benodigde kosten. Hierin zijn diverse scenario’s mogelijk. In de wetenschap dat er een sterke verwevenheid is tussen beleid en beheer, wordt gewerkt met beheerscenario’s. De scenario’s richten zich op díe onderdelen in de openbare ruimte waar de burger de meeste meldingen over maakt, te weten Wegen, Groen en Schoon (paragraaf 2.6). Met de gebieds- en functiegerichte bestuurlijke ambities en IBOR-doelstellingen kunnen we ook de kwaliteitsniveaus overeenkomstig laten differentiëren. Hierbij gelden de volgende uitgangspunten: • •

Binnen een functiegebied geldt bij voorkeur 1 kwaliteitsniveau; Bij differentiatie binnen een functiegebied: – Wordt niet gedifferentieerd binnen één assetgroep; – is het verschil in kwaliteitsniveau maximaal één klasse (hiermee wordt voorkomen dat de beleving van een gebied met een hoger kwaliteitsniveau te veel negatief wordt beïnvloed door het lagere kwaliteitsniveau van een naastgelegen gebied).

Met inachtneming van bovenstaande zijn een tweetal scenario’s samengesteld, zie tabel 12. Tabel 12: Gehanteerde scenario’s

Scenario nr. Scenario 1

2

Omschrijving Wegen, Groen en Schoon op basisniveau C. Huidig Centrum, winkelgebieden en Stedelijk groen op niveau A voor Groen en kwaliteitsniveau Schoon. Overige assets handhaven op huidig ambitieniveau 22. Wegen, Groen en Schoon op niveau B. Hoger Centrum, winkelgebieden en Stedelijk groen op niveau A voor Groen en kwaliteitsniveau Schoon. Overige assets handhaven op huidig ambitieniveau 23.

22 Zie tabel 9 in hoofdstuk 3.4 23 Zie tabel 9 in hoofdstuk 3.4

30

Datum: 3 juni 2022

Ook andere scenario’s zijn de revue gepasseerd. Het verlagen van het ambitieniveau in de A-gebieden is bijvoorbeeld een minimale besparing, maar heeft een relatief grote negatieve impact op de beleving van de openbare ruimte. De assets civieltechnische kunstwerken, riolering, openbare verlichting en verkeersregelsystemen worden onderhouden op basis van functionaliteit en zijn daardoor minder goed toe te passen in de scenario’s. De overige assets worden op beeldkwaliteit onderhouden, waarbij geen aanpassingen in kwaliteitsambitie plaatsvindt. Omdat het ambitieniveau van de andere assets niet wijzigt ten opzichte van het huidige ambitieniveau, is alleen voor Wegen, Groen en Schoon de financiële doorrekening gemaakt.

5.3

Gerichte aanpak Focuspunten

Het geven van een duidelijke impuls aan de kwaliteit van de totale openbare ruimte legt veel druk op de begroting. Omdat de aanpak is gericht op alle onderdelen worden weliswaar belangrijke problemen opgelost, maar gaat er ook geld naar zaken waarover geen of nauwelijks meldingen worden gedaan. Aangezien meldingen zich vaak toespitsen op één of enkele onderwerpen binnen de asset kan meer rendement worden behaald door hier specifiek op te richten. Om deze reden zijn het aantal meldingen per asset geanalyseerd (zie paragraaf 2.6). Naast scenario’s is dus ook gekeken naar mogelijkheden om een kwaliteitsverhoging te realiseren met een gerichte aanpak. Deze gerichte aanpak op focuspunten houdt rekening met de beleving van de bewoners op basis van meldingen. De focus ligt op een verhoging van het kwaliteitsniveau op locaties, daar waar de beleving van de burger zichtbaar kan worden verbeterd. Daarbij wordt ingezet op de volgende focuspunten: •

Wegen (verhardingen): – Aanpak boomwortelopdruk bij trottoirs.

•

Groen: – Onderhoudsniveau vaste planten en struiken buiten centrumgebieden verhogen naar niveau B. – Extra inzet op bewonerscommunicatie over groenbeheer, waaronder ecologisch beheer. – Starten met planmatig beheer bomen (verjonging).

•

Schoon: – Aanpak illegale stort. – Voortzetten tijdelijke aanpak bijplaatsen bij afvalcontainers. – Voortzetten activiteiten participatie, educatie en verhogen beleving na wegvallen Nedvang gelden. – Nat reinigen van Chinees graniet, aanpak van graffiti 24, data gestuurd onderhouden (metingen, meningen en meldingen) en onderhoud van half verhardingen.

Binnen het asset Verhardingen bestaat de mogelijkheid om voor locaties met een maatschappelijke functie25 een hoger kwaliteitsniveau na te streven. Door het hanteren van dit hogere kwaliteitsniveau is het voor de doelgroepen makkelijker en veiliger om de openbare ruimte te gebruiken, omdat er minder oneffenheden zijn. Omdat een groot deel van de locaties met een maatschappelijke functie in relatief kleine gebieden liggen zoals Centrumgebied, Winkelgebied, Stedelijk groengebied en het Sociaal Cultureel gebied (samen ongeveer 5% van het totale areaal), wordt het ambitieniveau voor deze gebieden in zijn totaliteit opgehoogd van C naar B. In de overige wijken worden alleen de voetpaden in de nabijheid van de maatschappelijke functies ook opgehoogd naar B-niveau. In tabel 13 is een nadere analyse gemaakt van de omvang van het areaal met een maatschappelijke functie.

24 Op 7 februari 2022 is in de Raad een motie besproken over de toename van graffiti in de openbare ruimte. Naar

aanleiding hiervan is besloten een plan op te stellen voor de aanpak van (illegale) graffiti en de communicatie hierover. 25 Onder maatschappelijke functies wordt verstaan: Basisscholen, Kinderdagverblijven, Consultatiebureaus GGDHVB, MFA’s, Kerken, Wijkcentra, Huisartsenprakrijken, Verzorgingstehuizen, Zorgcentra, Crematoriums, Begraafplaatsen, zwembaden, Ziekenhuizen, Parkeergarages binnenstad, Fietsenstallingen binnenstad, Locaties markten, Musea, Bibliotheken, Halteperrons stadsbus, Sportaccommodaties. 31

Datum: 3 juni 2022

Tabel 13: Omvang areaal met een maatschappelijke functie (verhogen kwaliteitsniveau)

Functiegebied Centrumgebied Winkelgebied Stedelijk Groengebied Sociaal Cultureel gebied Voetpaden overig Totaal

Areaal 156.500 m2 163.300 m2 209.300 m2 61.800 m2 191.000 m2 781.900 m2

Huidig niveau C C C C C

Gewenst niveau B B B B B

De communicatie over groenbeheer (waaronder ecologisch beheer) kan ook breder worden getrokken door met de burger op een laagdrempelige wijze te communiceren over welke beeldkwaliteit zij kunnen verwachten. Deze optie wordt nader uitgewerkt en is onderdeel van de raming van de kosten voor ecologisch beheer.

32

Datum: 3 juni 2022

6

Financiën

Bij het beheer van de assets dient te worden voldaan aan technische- en kwaliteitseisen en het realiseren van ambities binnen de reikwijdte van de zorgplichten en de beschikbare middelen. De wijze waarop een en ander gefinancierd wordt, dient transparant te zijn overeenkomstig de bepalingen van de Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV). Het verschil in benodigd en beschikbaar exploitatie- en investeringsbudget bepaalt de financiële opgave.

6.1

BBV

De verantwoording van de besteding van het gemeenschapsgeld vindt plaats in de jaarrekening (en begroting) van onze gemeente. Volgens de regelgeving van de BBV dienen de middelen te worden verdeeld over de verschillende budgetten (en daarmee indirect aan het soort onderhoud) die nodig zijn, te weten exploitatiebudget (service onderhoud, regulier onderhoud) en investeringsbudget (groot onderhoud en (vervangings)investeringen). Wanneer uitgaven worden gedaan ten behoeve van het behoud van de oorspronkelijke kwaliteit en levensduur van een asset, dan is er sprake van onderhoud, in de andere gevallen van vervangingsinvesteringen. Volgens de BBV mogen lasten van service en regulier onderhoud niet ten laste van een vooraf gevormde voorziening (artikel 44, lid 1c, van het BBV) worden gebracht. Ze dienen in het jaar van uitvoering ten laste van de exploitatie te worden gebracht. Lasten van groot onderhoud mogen op twee wijzen worden verwerkt in de begroting/jaarrekening. • De lasten worden in het jaar van uitvoering direct ten laste van de exploitatie gebracht of ten laste van een vooraf gevormde voorziening (artikel 44, lid 1c, van het BBV); • De lasten mogen in het jaar van ontstaan ten laste van een vooraf gevormde voorziening worden gebracht (artikel 44 lid 1c BBV).

Voorzieningen die vooraf worden gevormd om lasten van groot onderhoud gelijkmatig te verdelen over meerdere begrotingsjaren, kunnen alleen met instemming van de raad worden ingesteld en gevoed op basis van een recent beheerplan. Met ingang van 1 januari 2017 moeten alle investeringen, die vanaf het begrotingsjaar 2017 of later gereedkomen, volgens de BBV worden geactiveerd. Er is sprake van een investering indien de uitgaven: • Leiden tot een significante kwaliteitsverbetering; en/of • Leiden tot een levensduurverlenging; en/of • Aanpassingen betreffen om te voldoen aan wet- en regelgeving (bijv. investeringen in een gebouw om te voldoen aan veiligheidsvoorschriften die invloed hebben op de waarde en de levensduur). Als gemeente mogen we zelf een grens vaststellen, waarboven sprake is van een investering. Voor onze gemeente ligt deze grens op € 25.000. In Bijlage D zijn de afschrijvingstermijnen van diverse kapitaalgoederen opgenomen.

33

Datum: 3 juni 2022

6.2

De financiële opgave

In hoofdstuk 5 is de beheerstrategie verkend. Daarbij is ook gekeken naar een strategie, die tegemoetkomt aan Motie 1126. In deze paragraaf is de financiële opgave verder uitgewerkt.

Scenario’s In Scenario 1 worden de assets onderhouden op het huidige afgesproken ambitieniveau (niveau C) met uitzondering van de functiegebieden Centrum, Winkelgebieden en Stedelijk groen. Daar wordt extra aandacht gegeven aan de beeldkwaliteit (niveau A). In Scenario 2 wordt het onderhoudsniveau verhoogd van kwaliteitsniveau C naar B en geldt net als in scenario 1 voor Schoon en Groen het kwaliteitsniveau A voor de functiegebieden Centrum, Winkelgebieden en Stedelijk groen. Alle verhardingen worden onderhouden op onderhoudsniveau B. Om inzicht te krijgen in de financiële impact van Scenario 2, is een financiële doorrekening gemaakt specifiek voor de assets waar een hoger kwaliteitsniveau gewenst, te weten ‘Wegen’, ‘Groen’ en ‘Schoon27’. In kolom 5 zijn de exploitatiekosten weergegeven van scenario 2. Ter informatie en ter vergelijk zijn in kolom 6 tevens de huidige budgetten behorende bij Scenario 1 (huidige ambitie kwaliteitsniveau) opgenomen. Tabel 14: Beleving openbare ruimte en exploitatiekosten bij Scenario 2 (Hoger kwaliteitsniveau)28

Kwaliteitsniveau

Beleving openbare ruimte

Scenario 2

Scenario 1 29

B

Wegen vertonen enige schade en zijn redelijk comfortabel.

€ 8,5 mln.

€ 5,1 mln.

A

Groen ziet er verzorgd uit, gras is netjes gemaaid. € 11,2 mln.

€ 6,8 mln.

Overig

B

Groen is redelijk sluitend en vertoond hier en daar gaten en kale plekken in de beplanting/gazon.

Centrum Winkelgebieden Stedelijk groen

A

Er ligt/staat weinig afval en onkruid in de openbare ruimte € 15,1 mln.

€ 8,9 mln.

B

Er ligt/staat redelijk veel afval en onkruid (pleksgewijs) in de openbare ruimte

Asset

Functiegebied

Wegen

N.t.b. Centrum Winkelgebieden Stedelijk groen

Groen

Schoon

Overig

Uit tabel 14 blijkt dat bij Scenario 2 de exploitatiekosten bij een kwaliteitsverhoging voor de assets Wegen, Groen en Schoon buitengewoon toenemen. Om tegemoet te kunnen komen aan de beleving van de burger ligt het verhogen van bovengenoemde kwaliteitsniveaus echter vanuit financieel oogpunt niet voor de hand.

26 Tijdens de behandeling van de Programmabegroting heeft de raad het college opgedragen het huidige

onderhoudsniveau voor groen te evalueren en de ervaringen mee te nemen bij het opstellen van het IBOR, waarbij met name rekening wordt gehouden met de klachten en signalen uit de verschillende wijken. 27 Voor de overige assets is in beide scenario’s geen onderscheid in het ambitieniveau. 28 Gebaseerd op de cijfers uit de Programmabegroting 2022 (peildatum 4 april 2022) 29 Huidige ambitie. Betreft momenteel beschikbaar budget 34

Datum: 3 juni 2022

Gerichte aanpak Focuspunten Naast scenario’s is ook gekeken naar mogelijkheden om een kwaliteitsverhoging te realiseren met een gerichte aanpak. In Tabel 15 zijn de kosten weergegeven van de extra financiële impuls die daarvoor nodig is. Het betreft de kosten voor het verhogen van de kwaliteit (gerichte aanpak op focuspunten) in combinatie met het verhogen van de kwaliteit van de verhardingen op locaties met maatschappelijke functies. Tabel 15: Voorstel aanpak focuspunten (x € miljoen per jaar)

Onderdeel

Voorstel

Wegen

Aanpak wortelopdruk trottoirs (jaarlijkse investering over 10 jaar) Verhogen kwaliteitsniveau Aanpak illegale stort * Ten laste van Afvalstoffenheffing Bijplaatsingen bij containers * Ten laste van Afvalstoffenheffing Participatie, educatie & verhogen beleving (i.v.m. wegvallen Nedvang) Nat reinigen van Chinees graniet, aanpak van graffiti30, data gestuurd onderhouden (metingen, meningen en meldingen) en onderhoud van half verhardingen Onderhoud vaste planten en (solitaire) heesters naar beheerniveau B Communicatie met bewoners ecologisch beheer Planmatig beheer bomen (structureel) Extra fte ten behoeve van Beheer

Schoon

Groen

Algemeen Totaal

Exploitatie Eénmalig Structureel (2023) (vanaf 2023) € 0,7 € 0,2 - € 0,1

Investering 2023-2032 Vanaf 2033 € 0,8

€ 0,2 € 0,2 - € 0,1 € 0,4 - € 0,2 € 0,2 € 0,6

€ 0,5 € 0,1

€ 0,1

€ 0,2 € 2,8

€ 1,231

€ 2,0

€ 2,0

€ 2,0

Tabel 15 laat zien dat naast een eenmalige verhoging van € 0,2 miljoen voor de aanpak van illegale stort (waarvan een bijdrage vanuit de Afvalstoffenheffing van € 0,1 miljoen), een structurele verhoging nodig is van het exploitatiebudget met € 3,1 miljoen (exclusief kapitaallasten) (waarvan een bijdrage vanuit de Afvalstoffenheffing van € 0,3 miljoen). Voor de aanpak van wortelopdruk is jaarlijks de eerste 10 jaar een structurele investering nodig van € 0,8 miljoen. Voor planmatig beheer bomen is een investering van € 1.238.000 benodigd, die jaarlijks met 9,1% zal toenemen.

30 Op 7 februari 2022 is in de Raad een motie besproken over de toename van graffiti in de openbare ruimte. Naar

aanleiding hiervan is besloten een plan op te stellen voor de aanpak van (illegale) graffiti en de communicatie hierover. 31 Deze investering zal jaarlijks met circa 9,1% toenemen. 35

Datum: 3 juni 2022

Financiële opgave Bij de scenario’s is gebleken dat de extra kosten voor een kwaliteitsverhoging bij Wegen, Groen en Schoon voor Scenario 2 substantieel hoger zijn dan de kosten voor deze assets bij Scenario 1 (huidig kwaliteitsniveau). Scenario 2 lijkt daarmee geen haalbare oplossing. De voorkeursvariant bestaat dan ook uit de combinatie van de volgende onderdelen: 1. Scenario 1 – Huidig ambitieniveau. 2. Gerichte aanpak van de focuspunten. 3. Een hoger kwaliteitsniveau van de verhardingen op locaties met een maatschappelijke functie. In tabel 15 zijn voor de laatste twee onderdelen (punt 2 en 3) de exploitatiekosten en investeringen weergegeven van de aanpak van de voorgestelde strategie. Als gevolg van kapitaallasten behorende bij deze investeringen, zijn de jaarlijkse meerkosten, zoals weergegeven in tabel 16. Tabel 16: Jaarlijkse meerkosten 2023-2026

Exploitatiebudget * Ten laste van Afvalstoffenheffing Kapitaallasten32 Totaal

2023 € 3,3 mln. - € 0,4 mln. € 0,1 mln. € 3,0 mln.

2024 € 3,1 mln. - € 0,3 mln. € 0,1 mln. € 2,9 mln.

2025 € 3,1 mln. - € 0,3 mln. € 0,2 mln. € 3,0 mln.

2026 € 3,1 mln. - € 0,3 mln. € 0,2 mln. € 3,0 mln.

Résumé Samengevat kan worden gesteld, dat de huidige financiële middelen niet toereikend zijn om het minimale kwaliteitsniveau te behalen én een gerichte kwaliteitsverbetering te realiseren. Om een stevige impuls te geven aan het beheer van de openbare ruimte in de wijken en dorpen is daarvoor jaarlijks ruim € 3 miljoen33 extra nodig.

32 De kapitaallasten Aanpak wortelopdruk lopen op tot € 400.000 in het jaar 2032 en blijven vervolgens constant.

De kapitaallasten Planmatig beheer bomen lopen op tot € 1.600.000 in het jaar 2072 en blijven vervolgens constant. 33 Exploitatiebudget 36

Datum: 3 juni 2022

7

Optimaliseren interne processen

Naast ontoereikend budget is er ook sprake van processen die niet optimaal verlopen als gevolg van nieuw opgelegd beleid en nieuw te beheren areaal. Dit hoofdstuk beschrijft mogelijke opties om het interne proces te optimaliseren.

7.1

Beheerparagraaf

Areaaluitbreiding kan/is ontstaan als gevolg van een gemeentelijke herindeling (bijvoorbeeld Biezenmortel), door (her)ontwikkelingen en nieuwe assets zoals watertappunten en groene gevels. De beheerparagraaf is het geëigende instrument om dergelijk nieuwe assets in beeld te brengen en het beheer en de daarbij behorende benodigde financiën structureel te verankeren. Momenteel wordt het extra budget voor onderhoud bepaald op basis van de nominale autonome groei gebaseerd op het aantal woningen (zie ook paragraaf 2.5). Wanneer nieuwe projecten starten worden beheerders en/of de adviseurs betrokken. Tijdens de opstartfase geeft de beheerder de randvoorwaarde mee voor de te beheren assets, zoals opgenomen in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR). Hierbij valt te denken aan eventuele standaardafmetingen, types en materialen, maar ook het afgesproken kwaliteitsniveau. Bij nieuwe projecten dient een beheerparagraaf te worden opgesteld. Deze paragraaf geeft de beheerder inzicht in de beheerkosten van het nieuwe areaal en/of extra wensen. Wanneer de beheerkosten hoger zijn dan verwacht, dient hiervoor extra budget beschikbaar te komen en dient de gemeenteraad hierover een besluit te nemen. De beheerparagraaf, maar ook het betrekken van de beheerders, passen we binnen onze gemeente niet altijd structureel toe, dit is een aandachtspunt.

Het ontbreken van de beheerparagraaf en de bijbehorende besluitvorming vormt één van de oorzaken dat voor nieuw te beheren assets niet altijd de benodigde financiële middelen beschikbaar zijn. Wanneer areaal onttrokken wordt aan het gemeentelijke beheer, dan geldt het omgekeerde principe. Naast het financiële plaatje geeft de beheerparagraaf ook inzicht in de areaalwijzigingen (de zogenaamde was-wordt situatie). De bijbehorende geometrische overzichten helpen de beheerder bij het actueel houden van de gebruikte beheersystemen (revisieproces). Wanneer budgetten niet mee veranderen met de veranderingen van het areaal, kunnen niet alle assets op het gewenste kwaliteitsniveau worden onderhouden. Naast het teruglopen in beeldkwaliteit betekent dit dat op termijn duurdere onderhoudsmaatregelen noodzakelijk zijn om het areaal terug op niveau te brengen en is zelfs mogelijk sprake van kapitaalvernietiging. Om te toetsen of er een beheerparagraaf aanwezig is of dat bij projecten wordt voldaan aan de eisen gesteld in het HIOR, is het raadzaam een separate commissie in het leven te roepen die hierop toeziet. Deze commissie kan de beheerders ontlasten in het toetsingsproces en het doen van aanbevelingen. Deze commissie, een zogenaamde beheertafel moet standaard betrokken worden bij de ontwikkeling van projecten.

Maar ook bij areaalwijzigingen als gevolg van gemeentelijke herindelingen kan deze commissie een rol van belang spelen.

7.2

Areaalomvorming

Wanneer de beschikbare onderhoudsbudgetten ontoereikend zijn bestaat de optie om dure assets om te vormen naar een goedkopere variant. Hierbij valt te denken aan het vervangen van relatief dure beplanting voor gazon, vervangen van verharding voor groen (vergroening van het areaal), maar ook het hanteren van goedkopere materialen en uitvoeringen van bijvoorbeeld afvalbakken en andersoortig straatmeubilair. Bij het omvormen van het areaal moeten de beheerders soms met elkaar in overleg (zoals bij het vervangen van verharding naar groen), maar het kan ook een afweging zijn van een beheerder binnen zijn of haar eigen discipline. Daarbij wordt gekeken naar het totale kostenplaatje, van aanleg tot onderhoud en sloop. Omvormen wordt ook met een bepaald doel gedaan. Zo wordt in het kader van klimaatadaptatie areaal omgevormd van grijs (verhardingen) naar groen. Door grijs te vervangen door groen is opvang van extra water mogelijk en wordt beter ingespeeld op het bestrijden van hitte en droogte. Bij het omvormen van het areaal wordt uitgegaan van het handhaven van de gewenste beeldkwaliteit. Echter zal indirect de beleving van de openbare ruimte wel kunnen veranderen. Denk aan bijvoorbeeld het vervangen van dure sierbeplanting (rozen) voor gras. Het beeld wordt mogelijk totaal anders, terwijl beiden op hetzelfde beeldkwaliteitsniveau worden onderhouden.

37

Datum: 3 juni 2022

Het omvormen van bestaand areaal leidt tot een herijking van de beheerbudgetten. Deze herijking vindt één keer per jaar plaats tijdens het begrotingsproces, gelijktijdig met de aanpassing van de woningaantallen. De omvorming heeft voornamelijk effect op de budgetten voor verhardingen, groen en schoon.

7.3

Ontschotten

In de huidige situatie bekostigen worden het beheer en onderhoud van de assets via asset-gebonden middelen bekostigd. In het geval er een samenloop is van beheer en onderhoud bepalen de beheerders per project een verdeelsleutel bij het gezamenlijk werk-met-werk maken. Dit leidt tot discussies die zich vaak herhalen en levert soms ook vertraging op. Voor een snellere afhandeling biedt het voordeel om de budgetten te ontschotten en te sturen/prioriteren op gezamenlijke waarden. Dit heeft wel als mogelijk risico dat een beheerder van een bepaalde asset als gevolg van andere prioriteiten mogelijk niet aan de verplichtingen kan voldoen. Aandachtspunt is de asset riolering. Deze wordt vanuit de rioolheffing gefinancierd. De inkomsten vanuit de rioolheffing mogen alleen worden besteed binnen de reikwijdte van de zorgplichten stedelijk afvalwater, hemel- en grondwater. Een verregaande vorm van ontschotten is niet gewenst omdat de budgetten zijn gebaseerd op technisch noodzakelijk onderhoud. Dit betekent dat het geraamde budget over langere tijd ook benodigd is om een asset in stand te houden. Een ‘lichte’ vorm van ontschotten kan wel zinvol zijn en sluit ook aan op de huidige praktijk. Het is ook wenselijk om een praktische benadering te houden, de werkelijkheid sluit niet altijd aan bij de theoretische verdeling over budgetten en jaarschijven.

Vanuit bovenstaande gedachte willen we onderzoeken in hoeverre ontschotten binnen kleursporen mogelijk is. Dit is enkel bedoeld om incidentele tekorten op te vangen. Bij stelselmatige afwijkingen is een begrotingswijziging noodzakelijk.

7.4

Samenwerken

De primaire verantwoordelijkheid van het uitvoeren van onderhoud in de openbare ruimte ligt bij de afdeling Ruimtelijke Uitvoering. Ruimtelijke uitvoering is de regisseur van de uitvoering van bestekken en contracten en het lang cyclisch beheer, waarbij Ruimtelijke Uitvoering met integrale projecten het beheer en de nieuwe aanleg van de openbare ruimte regisseert. In het beheer van de openbare ruimte werken diverse afdelingen met elkaar samen. Naast de afdeling Ruimte zijn bijvoorbeeld ook primaire afdelingen als Sociaal, E&A (bedrijventerreinen) en V&W (wijken) P&C en PPI betrokken in de ketensamenwerking. De afdeling Ruimte (beleid) is verantwoordelijk voor de fysieke ontwikkeling van de stad in haar regionale context en de meerjarenprogrammering. Vanuit deze afdeling worden beleidskeuzes neergelegd bij de beheerders, waarbij deze niet altijd worden voorzien van een duiding van de gewenste uitwerking. Ook ontbreekt het regelmatig aan de benodigde financiële middelen en/of de capaciteit binnen de organisatie om de gemaakte beleidskeuzes nader te kunnen uitwerken. Om deze situatie te verbeteren is het wenselijk dat het volgende wordt meegegeven: • •

•

Kaders/handvatten hoe om te gaan met nieuwe thema’s. Door deze kaders/handvatten is men beter in staat om de thema’s op zo’n manier uit te werken dat dit past binnen en aansluit bij de beoogde doelstellingen; Extra uitvoeringsmiddelen om beleidskeuzes daadwerkelijk uit te kunnen voeren (beheerparagraaf met bijbehorende budgetten). Het gaat daarbij zowel om middelen om de beleidskeuzes vorm te geven, maar ook om middelen voor de daadwerkelijke uitvoer daarvan zonder dat dit effect heeft op de reeds noodzakelijke uit te voeren activiteiten; Extra capaciteit om beleidskeuzes nader uit te werken en vorm te geven. Deze hangt samen met de beide eerdere punten. Het is niet altijd mogelijk dat de nadere invulling van beleidskeuzes binnen de huidige personele bezetting kan worden opgepakt zonder dat andere werkzaamheden in het gedrang komen. Indien noodzakelijk moet deze capaciteit, al dan niet tijdelijk, worden aangetrokken (met bijbehorende middelen);

Met een betere samenwerking tussen de afdelingen Ruimte en Ruimtelijke Uitvoering kunnen de beheerders effectiever aansluiten op de IBOR-doelen. Met het totaal aan beschikbare middelen en capaciteit zijn de beheerders beter in staat het beleid ook daadwerkelijk handen en voeten te geven en tot uitvoer te brengen.

38

Datum: 3 juni 2022

7.5

Beheersystematiek Openbare Ruimte

De gemeente is voornemens om het IBOR de komende periode zoveel als mogelijk aan te laten sluiten op de landelijke Beheersystematiek Openbare Ruimte van CROW34 en het bijbehorende platform iAMPro35. Uitgangspunt daarbij is dat het beheer van de openbare ruimte meer is dan het technisch beheren van de assets. Aspecten als participatie, beleving en waardering van de openbare ruimte moeten ook een plaats hebben in de beheercyclus. Het aansluiten op de Beheersystematiek Openbare Ruimte zorgt voor een integrale en gestructureerde manier van werken en voor ondersteuning bij het nemen van beslissingen. Het draagt daarmee bij aan een verhoging van de kwaliteit van beheren. Volgens deze systematiek bestaat Assetmanagement uit 6 processtappen.

Figuur 10: Processtappen binnen het iAMPro Assetmanagementmodel

De processtap Beleid en Strategie uit bovenstaande figuur gaat in op onder andere: • • •

Stakeholders en de belangen van de stakeholders. Vertaling van de belangen van de stakeholders en de bestuurlijke doelen naar Assetmanagementdoelen (IBOR doelen). Opstellen van een bedrijfswaardenmodel, ook wel bedrijfswaardematrix of risicomatrix genoemd.

Bovengenoemde onderwerpen zijn veelal terug te vinden in een strategisch assetmanagementplan (SAMP) of een Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR).

34 De naam CROW is oorspronkelijk een afkorting van Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de Grond-, Water-

en Wegenbouw en de Verkeerstechniek. Die naam dekte de lading niet meer toen de organisatie steeds meer een kennisplatform werd. Daarom is CROW niet langer een afkorting, maar een eigennaam 35 iAMPro staat voor infrastructuur Asset Management Professional. Het is het kennisportaal voor professionals in het assetmanagement ten behoeve van infrastructurele werken en openbare ruimten. 39

Datum: 3 juni 2022

De processtap Beheren en Programmeren gaat in op onder andere: • Informatiebeheer. • Meerjarig maatregelenprogramma. • Strategieën. • Risicobenadering en prioritering. Deze onderdelen zijn veelal terug te vinden in assetmanagementplannen of beheerplannen en in plannen voor de ondersteunende processen. De overige processtappen binnen iAMPro zijn meer gericht op de praktische uitwerking, toepassing en eventuele bijsturing. Centraal binnen de processtappen staan Data en Informatie en Mens en Organisatie. Line of Sight Naast de bovengenoemde processtappen in het iAMPro model is tevens de Line of Sight een belangrijk onderdeel. iAMPro omschrijft het begrip als volgt: De ruggengraat van een goed assetmanagementsysteem is de verbinding tussen de strategische assetmanagement-doelen en de operationele activiteiten. Deze verbinding staat bekend als de ‘line-of-sight’ ofwel de 'zichtlijn.' Iedereen die een bijdrage levert aan de zorg voor de assets, moet zien (en begrijpen) waarom bepaalde activiteiten van hem of haar worden verlangd. Het is onvoldoende om alleen maar te weten dat er activiteiten moeten worden uitgevoerd.

In voorliggend IBOR zijn eerste stappen gezet om te kunnen aansluiten bij deze Beheersystematiek Openbare Ruimte. Daarin is ook de Line of Sight gevolgd door eerst inzicht te geven in de belangen van de stakeholders en de doelen van de organisatie en deze vervolgens door te vertalen naar IBOR doelen. Daarnaast is een bedrijfswaardematrix opgesteld ten behoeve van besluitvorming en prioritering. De resultaten van deze stappen zijn opgenomen in Bijlage E.

40

Datum: 3 juni 2022

8

Risicobeheersing

8.1

Top vier risico’s

Het realiseren van de IBOR-doelen staat continu onder druk als gevolg van onder andere nieuwe ontwikkelingen, veroudering, prijsstijgingen en mogelijke incidenten. Door mogelijke risico’s te identificeren zijn deze beheersbaar(der) te maken om op deze manier steeds planmatiger te werk te kunnen gaan. Onderstaande risico’s worden als de top vier risico’s beschouwd: 1. Bestaande areaal is onvoldoende ingericht op extreme weersomstandigheden; 2. Trends en ontwikkelingen leiden tot andere beheervraagstukken; 3. Extreme kostenstijgingen en bijkomende kosten uit wet- en regelgeving; 4. Dichtslibben van de Piushaven. In onderstaande tabellen zijn mogelijke risico beheersende maatregelen benoemd. Tabel 17: Risico 1

Risico Oorzaak

Gevolg Mogelijke beheersing

Bestaande areaal is onvoldoende ingericht op extreme weersomstandigheden • Klimaatverandering leidt tot een ongekende toename van de hoeveelheid en frequentie van neerslag in combinatie met langere periodes van droogte (extreme weersomstandigheden). • Assets zijn niet gedimensioneerd op huidige extremen. • Beheer- en onderhoudsbudgetten van de assets zijn vooralsnog niet afgestemd op (het vaker voorkomen van) extreme weersomstandigheden. • Het functioneren van de assets en de beeldkwaliteit zijn niet conform de IBORdoelstellingen. • Meer budget noodzakelijk dan geprognosticeerd. • Resultaat klimaatstresstesten en klimaatadaptatiestrategieën in praktijk brengen. • Stad als spons inrichten en groen met meerwaarde creëren. • In ontwerp rekening houden met koelteplaatsen (bv door goede groeiplaatsen voor optimale groei bomen). • Dekking vanuit specifieke (bestaande) budgetten voor klimaatadaptatie. • Extra budgetaanvraag.

Tabel 18: Risico 2

Risico Oorzaak Gevolg Mogelijke beheersing

41

Datum: 3 juni 2022

Trends en ontwikkelingen leiden tot andere beheervraagstukken • Externe ontwikkelingen en verplichtingen leiden tot (vroegtijdige) aanpassingen in onze openbare ruimte. • Geen invloed op ontwikkelingen, deze “overkomen ons”. • Assets worden eerder vervangen dan noodzakelijk. • Nieuwe assets in onze openbare ruimte. • Effect op de huidige financiële opzet. • Huidige ontwikkelingen monitoren. • Op termijn komen tot voorstellen hoe om te gaan met deze externe ontwikkelingen. • Mogelijke externe budgetten (subsidies) aanvragen.

Tabel 19: Risico 3

Risico Oorzaak Gevolg Mogelijke beheersing

Extreme kostenstijgingen en bijkomende kosten vanuit wet- en regelgeving • Prijzen van materialen en grondstoffen stijgen extreem. • Aanvullende maatregelen vanuit wet- en regelgeving leiden tot stijgende kosten bij onderhoudswerkzaamheden. • Meer budget noodzakelijk dan geprognosticeerd. • Doelstellingen worden niet gerealiseerd. • Aanvullende budgetten nodig voor beheer en onderhoud. • Naar beneden bijstellen van IBOR-doelstellingen en accepteren dat de gestelde doelen in de Programmabegroting niet volledig kunnen worden behaald. • Onderzoeken welke maatregelen vanuit wet- en regelgeving noodzakelijk zijn en in hoeverre werkzaamheden op een andere manier kunnen worden ingestoken.

Tabel 20: Risico 4

Risico Oorzaak Gevolg Mogelijke beheersing

42

Datum: 3 juni 2022

Dichtslibben Piushaven • Geen budget meegenomen voor het baggeren van de Piushaven en de Insteekhaven Loven • Uitvoeren van baggerwerkzaamheden gaat ten koste van andere werkzaamheden. • Doelstellingen worden niet gerealiseerd. • Momenteel wordt nader onderzoek gedaan naar de omvang van de werkzaamheden en de bijbehorende kosten en de wijze van financiering van de werkzaamheden.

9

Ontwikkelagenda

Voorliggend IBOR (versie 1.0) schetst een beeld van de huidige situatie en biedt handvatten hoe om te gaan met ontwikkelingen, wijzigingen en/of nieuwe bestuurlijke wensen. Daarnaast beschrijft deze versie de activiteiten, die bijdragen aan het realiseren van de bestuurlijke doelen. Het is duidelijk dat er nog ontwikkelpunten zijn voor een volgende versie 2.0. Onderstaande tabel biedt een overzicht van deze ontwikkelpunten. De punten in deze tabel komen voort uit de gesprekken met het projectteam IBOR en bevatten onderwerpen waar de afdelingen Ruimte en Ruimtelijke Uitvoerig behoefte aan hebben. De ontwikkelpunten vormen input voor de jaarplanning van de afdeling Ruimtelijke Uitvoering. Tabel 21: Ontwikkelpunten voor versie 2.0

1

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Ontwikkelpunten Definiëren exacte scope van de beheerorganisatie: • Welke assets zijn bij de Gemeente Tilburg in beheer? • Welke assets zijn in beheer bij welke beheerder? • Hoe dient de beheerorganisatie ingevuld te worden (aantal fte 36)? Toekennen van een weging aan de belangen van de stakeholders (na evaluatie bedrijfswaardenmatrix). Borgen jaarlijkse evaluatie en bijstelling van de bedrijfswaardenmatrix en IBOR doelen en KPI. Definiëren data gedreven ambitie en vertalen naar IBOR doelen. Onderzoeken van (juridische) eisen dataverzameling en datagebruik met het oog op digitalisering. Opstellen Integraal Plan van Aanpak van de toekomstige inrichting van de openbare ruimte, gelet op: C2C, stadsontwikkeling, ondergrondse infra, demarcatie openbaar/particulier, klimaatverandering, energietransitie en biodiversiteit (samenwerking afdelingen Ruimte en Ruimtelijke Uitvoerig). Opstellen Beheerplan Ondergrondse infra (nu, behalve riolering, buiten scope van IBOR) met alle stakeholders. Opzetten kostenkentallen per asset. Inhoudelijke invulling geven aan toepasbare materialen en inrichting van de openbare ruimte (HIOR). Nader uitwerken van vervangingsvisie bomen. Nader uitwerken van beheerplan bossen Nader uitwerken noodzakelijk onderhoudsbudget voor oppervlaktewater inclusief baggerwerkzaamheden.

Analyseren in welke mate de theoretische vervangingspiek voor riolering en verhardingen zich gaat ontwikkelen. Nader uitwerken proces rondom areaaluitbreidingen. Toepassen beheerparagraaf inclusief financiële verankering. Opstellen beleidsplan Schoon. Opstellen beheerplan Schoon. Opstellen beleidsplan Culturele kunstwerken en objecten. Opstellen beheerplan Culturele kunstwerken en objecten. Onderzoeken waar samenwerkingsmogelijkheden mogelijk zijn met Tilburg University. Onderzoeken van aansluitmogelijkheden met Natural Step. Proces uitwerken ten behoeve van herijking beheerbudgetten als gevolg van omvormingen (ten behoeve van de begroting 2023) Onderzoeken van de haalbaarheid van het ontschotten van de beheerbudgetten en bijbehorend percentage. Hierin ook meenemen dat per areaal een ander percentage gehanteerd kan worden.

36 In het IBOR komt naar voren dat met de huidige capaciteit niet alle activiteiten goed en adequaat opgepakt kunnen

worden. Een mogelijk uitbreiding van de capaciteit bij Groen loopt momenteel via een ander project. Voor Schoon is reeds aangegeven dat uitbreiding van het aantal fte wenselijk is. 43

Datum: 3 juni 2022

Bijlage A Verklarende woordenlijst

Tabel 22: Verklarende woordenlijst

Term Asset Ambitieniveau Assetmanagement Assetportfolio BBV Bedrijfswaardenmodel Beheerplan per vakgebied

Beheerstrategie Beheersysteem

Beheersystematiek Beheren Correctief onderhoud Curatief onderhoud Dagelijks beheer en klein onderhoud Dashboard Degradatie Doel Doelstelling Effect Exploitatie Falen Functie Functiegebied

Functioneren Groot onderhoud

44

Datum: 3 juni 2022

Verklaring Entiteit waarmee waarde wordt gecreëerd (Functies, Objecten, Processen, Mensen) Beoogde kwaliteitsniveau Het optimaal beheren van kapitaalgoederen die van waarde zijn voor een organisatie. Alle kapitaalgoederen in de openbare ruimte Het Besluit Begroting en Verantwoording. Regelgeving voor gemeenten, provincies en waterschappen voor de wijze waarop de wettelijk verplichte jaarlijks begrotings- en verantwoordingsstukken moeten worden opgesteld. Model dat aangeeft welke (politieke) waarden belangrijk zijn voor de organisatie en hoe er gedacht wordt over het omgaan met risico's. Op basis hiervan worden de investeringen geprioriteerd. Het beheerplan is de uitwerking per vakgebied van het strategische Integraal Beheerplan Openbare Ruimte. Het beschrijft de gewenste prestaties van de kapitaalgoederen, de gehanteerde beheerstrategie en de onderbouwing van de kosten. Product uit de processtap Beheren per vakgebied. De wijze waarop met een goed rendement invulling wordt gegeven aan de gestelde subdoelen. Een softwareprogramma/applicatie dat wordt gebruikt om de objectgegevens en variabele gegevens van de kapitaalgoederen in op te slaan, te raadplegen, te analyseren en te gebruiken voor tactische beheervraagstukken. Een BMS ondersteunt de Beheersystematiek Openbare Ruimte. Andere namen zijn Beheermanagementsysteem (BMS) en BOR-systeem.

Een werkwijze om de kapitaalgoederen in de openbare ruimte op de gewenste wijze te laten functioneren Systematisch plannen, budgetteren, voorbereiden en uitvoeren van activiteiten die erop gericht zijn een kapitaalgoed blijvend zijn functie te laten vervullen. Het herstellen van gebreken Het wegnemen van oorzaken van storingen, zodat het kapitaalgoed beter presteert en het toekomstig onderhoud wordt verkleind Systematisch plannen, budgetteren, voorbereiden en uitvoeren van kleinschalige activiteiten die erop gericht zijn een kapitaalgoed in goede staat te houden. Een grafische weergave van de prestaties die worden geleverd. Het proces waarbij een materiaal bepaalde fysieke eigenschappen verliest en daardoor minder goed presteert. Toekomstige situatie die de organisatie wil bereiken Een doel dat in de tijd haalbaar wordt verondersteld De wijze waarop een activiteit uitpakt. Het uitbaten van bezittingen. Het niet voldoen aan de gewenste prestaties De beoogde werking verrichting van een kapitaalgoed. Het wordt uitgedrukt in een werkwoord en een zelfstandig naamwoord, bijvoorbeeld water verpompen. Een geografisch gebied met een primaire functie, waarvan de belevingswaarde bepaald wordt door het samenspel tussen inrichting, gebruik en beheer. Voor elk functiegebied kan een specifiek kwaliteitsniveau worden nagestreefd.

Of een kapitaalgoed zijn functie kan uitvoeren Onderhoud van ingrijpende aard, met als doel het kapitaalgoed in goede staat te brengen. Het is een vorm van planmatig, technisch onderhoud.

Term

iAMPro Indicator Inspecteren Inspectie Instandhouding ISO 55000 Kapitaalgoederen

Kapitaalvernietiging Klein onderhoud

Klimaatadaptatie KPI Kwaliteit Kwaliteitsniveau Levensduur Levensduur verlengend onderhoud Line of sight Monitoren Nieuwbouw Norm Onderhoud

45

Datum: 3 juni 2022

Verklaring Gemeente Tilburg: Omvangrijke maatregelen, zoals herstraten en grootschalig asfaltwerk, rehabilitaties of herstelwerkzaamheden aan kunstwerken, vervanging groenvoorzieningen, rioolrenovaties etc. Allen gericht op het herstellen c.q. vervangen van een deel van de bestaande openbare ruimte, zonder dat daarbij noemenswaardige functiewijzigingen van de betreffende objecten aan de orde zijn. Het doel van groot onderhoud is het terugbrengen van het betreffende object in zijn bestaande functie. infrastructuur Asset Management Professional. Het is het kennisportaal voor professionals in het assetmanagement ten behoeve van infrastructurele werken en openbare ruimten. Een meetbaar fenomeen dat een signaal afgeeft wanneer de gewenste kwaliteit te wensen over laat, zonder aan te geven wat er precies aan de hand is. Het kan aanleiding zijn voor een nader onderzoek Beoordelen van de toestandsaspecten van de kapitaalgoederen om onderhoudsactiviteiten te plannen. Het beoordelen van de technische kwaliteit van de kapitaalgoederen. Totaal aan activiteiten om een kapitaalgoed te behouden Internationale kwaliteitsnorm voor het ontwikkelen, implementeren, onderhouden en verbeteren van een managementsysteem voor assetmanagement Alle kapitaalintensieve objecten in de openbare ruimte die nodig zijn diensten en goederen aan burgers te leveren.

Het zijn grote objecten die vaak veel waarde hebben en meerdere jaren meegaan. In de paragraaf 'onderhoud kapitaalgoederen' van de gemeentelijke en provinciale begroting moeten ten minste de volgende kapitaalgoederen staan: wegen, riolering, water, groen en gebouwen. Gebouwen maken geen onderdeel uit van de openbare ruimte. Het waardeloos maken van een investering door er geen gebruik meer van te maken. Of het verschil tussen de kosten van uitgesteld onderhoud in vergelijking met de kosten van onderhoud op basis van levensduurkosten Onderhoudsmaatregelen die lokaal, over een beperkt gedeelte van het kapitaalgoed, worden uitgevoerd om kleine gebreken te herstellen. De maatregelen zijn bedoeld om het kapitaalgoed in goede staat te houden. Het is een vorm van planmatig, technisch onderhoud. Aanpassen aan klimaatverandering Kritische Prestatie Indicator. De indicator die aangeeft hoe de voortgang is van de realisatie van de bijbehorende doelstelling. Mate waarin een kapitaalgoed voldoet aan de gestelde (technische) richtlijnen of (functionele) doelstellingen Aanduiding van de mate van kwaliteit van het kapitaalgoed, uitgedrukt in verschillende klassen. De maximale periode waarop een kapitaalgoed kan worden ingezet. De grens wordt bepaald door techniek, politiek of wetgeving. De economische levensduur geeft aan hoe lang een kapitaalgoed in de boeken staat.

Onderhoud dat wordt uitgevoerd om de technische levensduur van een kapitaalgoed te verlengen om een relatief korte periode tot aan de vervanging te overbruggen. De verbinding tussen de strategische assetmanagementdoelen en de operationele activiteiten. De ruggengraat van een goed managementsysteem. In de gaten houden van de resultaten van de uitgevoerde activiteiten. Onderdeel van de Check-fase uit de Plan-Do-Check-Act-cirkel Het toevoegen van kapitaalgoederen aan de openbare ruimte, of het uitbreiden van de openbare ruimte Een nauwkeurig omschreven verplichting Combinatie van alle technische, administratieve en managementactiviteiten gedurende de levensduur van een kapitaalgoed, bedoeld om het kapitaal goed in een dusdanige staat te brengen of te houden dat het zijn functie kan

Term Openbare ruimte Organisatiedoelen Organisatiewaarden PDCA-cyclus Periodiek onderhoud Planmatig onderhoud Prestatie Preventief onderhoud Prioriteren Programmabegroting

Reconstructie Regulier onderhoud

Rehabilitatie Richtlijn Risico Risico-acceptatiegrens Risicomatrix Risiconiveau Schouwen

Service onderhoud

Stakeholders Strategisch assetmanagementdoel 46

Datum: 3 juni 2022

Verklaring vervullen [CEN/TC 319/WG 11]. Ruimte die voor iedereen toegankelijk is Doelen die een overheid nastreeft ten behoeve van het functioneren van de samenleving. Het zijn geen (interne) bedrijfsvoering doelen Een weergave van de morele opvattingen van een organisatie en de verklaring waarom activiteiten plaatsvinden. Cirkel van Plan-Do-Check-Act. Kwaliteitscirkel ontwikkeld door William Deming om de kwaliteit van de werkprocessen te verbeteren. Onderhoud dat op basis van frequentie (een vaste regelmaat) wordt uitgevoerd om schade of uitval te voorkomen. Onderhoud dat wordt uitgevoerd op basis van een plan of planning. De gestructureerde aanpak zorgt voor controle over het functioneren van de kapitaalgoederen. Het volbrengen van een gesteld doel of verplichting. Bijvoorbeeld: er moet altijd één rijstrook beschikbaar zijn. Onderhoud om defecten of storingen te voorkomen. Aangeven wat het belangrijkst is en het eerst moet plaatsvinden In de Programmabegroting staat per programma wat de doelen zijn, welke activiteiten de gemeente wil gaan ondernemen en welke kosten dit met zich meebrengt. De programmabegroting is ingedeeld naar de 4 programma's uit het bestuursakkoord: inclusieve stad, duurzame stad, vitale stad en samen en dichtbij. Het wijzigen van de functie van bestaand deel van de openbare ruimte door fysiek in te grijpen.

Gemeente Tilburg: Onderhoud- en herstelwerkzaamheden op basis van inspecties en beeldkwaliteit (preventief i.p.v. reactief). Hieronder valt o.a. maaiwerkzaamheden, reiniging (kolken), snoeien, inzameling afval, reparaties aan asfalt, rioolreparaties, incidenteel vervangen beplanting of (delen van) straatmeubilair. Deze werkzaamheden hebben veelal een planmatig karakter. Het doel van regulier onderhoud is het in een aanvaardbare conditie houden van het betreffende object. De zwaarste groot onderhoudsmaatregel voor verhardingen, wat gelijk staat aan het vervangen van de gehele constructie, inclusief de fundering. Een aanbeveling van professionals over wat het beste kan worden gedaan, gegeven een bepaalde omstandigheid. De kans dat een (ongewenste) gebeurtenis optreedt in relatie tot het effect van deze gebeurtenis. Risico = kans * effect. De grens die aangeeft tot wanneer een risico acceptabel is en wanneer niet meer. Een matrix waarin per kans op en effect van een ongewenste gebeurtenis de acceptatiegrenzen staan beschreven. Classificatie van risico’s variërend van acceptabel tot onacceptabel, aangegeven met de kleuren groen, geel en rood in de risicomatrix In de Beheersystematiek Openbare Ruimte: Beoordelen van de verzorgingstoestand van de kapitaalgoederen.

Het schouwen van de technische kwaliteit wordt in de beheersystematiek aangeduid met ‘Inspecteren’ Gemeente Tilburg: Het betreft hier incidenteel onderhoud, reparaties en herstel op basis van meldingen. Veelal bedoeld om direct gebreken en gevaarlijke situaties op te heffen (reactieve onderhoudswerkzaamheden). Het doel van service onderhoud is het terugbrengen van het object in een aanvaardbare conditie. Belanghebbende; een persoon of organisatie die invloed ondervindt (positief of negatief) of zelf invloed kan uitoefenen op een specifieke organisatie, een overheidsbesluit, een nieuw product of een project. "Doorvertaling van een opgave of doelstelling, voortkomend uit het

Term (IBOR doel)

Strategisch Beheerplan Openbare Ruimte Strategisch organisatiedoel

Vernieuwing

Vervanging Vervangingsinvestering

47

Datum: 3 juni 2022

Verklaring organisatiedoel, naar een doel gerelateerd aan assetmanagement. De strategische assetmanagementdoelen zijn korte, kernachtige verwoording van de doelen waaraan de organisatie de komende 5 à 10 jaar gericht aan gaat werken in de openbare ruimte om de strategische organisatiedoelen te realiseren. Ze geven een beeld van de (extra) bijdrage die de fysieke assets van organisatie daarbij moeten leveren." Product uit de processtap Strategisch beheren Openbare Ruimte. Overkoepelend plan voor alle disciplines die een bijdrage leveren aan het beheer van de kapitaalgoederen in de openbare ruimte. Het plan bevat het integrale kader en de onderbouwing van de gezamenlijke kosten. Korte, kernachtige verwoording van de morele opvattingen van een organisatie over de betekenis van de fysieke leefomgeving en de verklaring waarom bepaalde activiteiten plaatsvinden. De organisatie geeft aan wat ze met haar openbare ruimte wil bereiken en welke doelen ze zich daarvoor stelt en waar ze wil staan over bijvoorbeeld 5 jaar of 10 jaar. Gemeente Tilburg: Realiseren van nieuwe inrichting van de openbare ruimte (met vergaande wijzigingen van functies, profielen en materialen). Aanleg fietsstraten, blauwe aders (riolering), herstructureringen etc.