02 Integraal Beheerplan Openbare Ruimte - Definitief 3-6-2022
Tekst van het document
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte Versie 1.0 - Definitief Gemeente Tilburg 3 juni 2022
INTEGRAAL BEHEERPLAN OPENBARE RUIMTE
2
Datum: 3 juni 2022
Inhoudsopgave 1
2
3
4
5
3
Inleiding
5
1.1
Aanleiding
5
1.2
Doelstelling
5
1.3
Afbakening
6
1.4
Status IBOR
6
1.5
Leeswijzer
6
Beeld van de huidige situatie
7
2.1
Gegevensbeheer
7
2.2
Functiegebieden
7
2.3
Omvang van het areaal
9
2.4
Toestand van het areaal
9
2.5
Knelpunten in beheer
10
2.6
Beleving vanuit burgers (Focuspunten)
11
2.7
Huidige werkwijze
14
2.8
Organisatie
15
Visie en ambitie
17
3.1
Visie
17
3.2
Bestuurlijke doelen
17
3.3
Relevant beleid
19
3.4
Ambitieniveau kwaliteit
20
Kaders
23
4.1
Wettelijke kader
23
4.2
Gemeentelijke bepalingen
24
4.3
Financiële uitgangspunten
25
4.4
Trends en ontwikkelingen
26
4.5
Participatie
27
Beheerstrategie
29
5.1
Activiteiten
29
5.2
Scenario’s
30
Datum: 3 juni 2022
5.3
6
7
8
9
Gerichte aanpak Focuspunten
31
Financiën
33
6.1
BBV
33
6.2
De financiële opgave
34
Optimaliseren interne processen
37
7.1
Beheerparagraaf
37
7.2
Areaalomvorming
37
7.3
Ontschotten
38
7.4
Samenwerken
38
7.5
Beheersystematiek Openbare Ruimte
39
Risicobeheersing
41
8.1
41
Top vier risico’s
Ontwikkelagenda
Colofon
43 79
Bijlagen Bijlage A Verklarende woordenlijst
44
Bijlage B Functiegebieden
48
Bijlage C Wettelijk kader
51
Bijlage D Financieel kader
54
Bijlage E Uitwerking Processtap Beleid en strategie (iAMPro)
57
Bijlage F Trends en ontwikkelingen
70
4
Datum: 3 juni 2022
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
Als gemeente Tilburg beheren we een groot areaal aan assets in de openbare ruimte. Het gaat hierbij zowel om kostbare infrastructuur (o.a. viaducten, bruggen, wegen, openbare verlichting, riolering en openbaar groen) als om kleinere assets (o.a. speeltoestellen, camera’s en weg- en straatmeubilair). Het schoon houden van de openbare ruimte valt hier ook onder (het aspect ‘schoon’). Jaarlijks gaat er circa 65 tot 72 miljoen euro om in het beheer en onderhoud van onze openbare ruimte. Door de vervangingspiek als gevolg van de toenemende ouderdom van de assets, ontwikkelingen zoals klimaatverandering en/of areaaluitbreiding staan bepaalde budgetten onder druk. Om binnen de beschikbare middelen te kunnen voldoen aan het afgesproken kwaliteitsniveau wordt een vinger aan de pols gehouden door het uitvoeren van periodieke inspecties en metingen. De programmering van het benodigde onderhoud is zodanig ingestoken, dat de technische levensduur van de assets zo goed als mogelijk wordt benut. Indien nodig vindt levensduur verlengend onderhoud plaats. Een deel van de assets wordt op deze wijze planmatig beheerd, maar een deel soms ook op ad-hoc basis. Dit laatste als gevolg van het ontbreken van inspecties, beleidsmatige uitgangspunten of benodigd budget.
Zo is er nog (specifiek) beleid nodig met bijbehorend budget voor de aanpak van de problemen met boomwortelopdruk en is er een betere verankering nodig van de herplantplicht. Voor de meeste assets zijn afzonderlijke beheer- en beleidsdocumenten beschikbaar. Deze documenten zijn echter niet altijd actueel en voor enkele assets ontbreken deze documenten. De beheer- en onderhoudsstrategieën sluiten niet altijd meer aan bij de bestuurlijke doelen en de beschikbare financiële middelen. De separate documenten zijn gericht op één asset en de onderlinge samenhang tussen de verschillende assets in de openbare ruimte ontbreekt daarbij. Vandaar de stap naar een Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR). Een plan dat alle assets in samenhang beschouwt en waarmee een duidelijke ‘Line-of-Sight’ (zichtlijn) gaat ontstaan. Op deze wijze kunnen we gezamenlijk sturen op de beoogde kwaliteit van de buitenruimte, op goed functionerende systemen én op een voldoende kwaliteitstoestand van de assets.
1.2
Doelstelling
De doelstelling van voorliggend IBOR is meervoudig: • • • • • • • • • •
Het bijdragen aan het zorgvuldig, integraal en toekomstbestendig op elkaar afstemmen van de inrichting, het beheer en het gebruik van de openbare ruimte. Het vertalen van de bestuurlijke lange termijn doelen naar IBOR doelen voor een consistente en gedragen koers. Het weergeven van de actuele knelpunten bij het beheer van de openbare ruimte. Het betrekken van de wensen en beleving van de burgers bij het beheer en onderhoud. Het opstellen van een integraal beheerkader, rekening houdend met de verschillende functiegebieden en met het bieden van maatwerk in te leveren kwaliteitsniveaus. Het voorleggen van keuzes in scenario’s voor beheerniveaus. Het geven van inzicht in de extra benodigde financiële impuls. Het doen van voorstellen om de interne processen te optimaliseren en daarmee bij te dragen aan het professionaliseren van de organisatie1. Het benoemen van ontwikkelpunten, waaraan de komende periode nog gewerkt dient te worden. Het bieden van ruimte aan innovaties en data gedreven beheer om zo het onderhoud steeds beter en op het meest economische moment uit te kunnen voeren.
1 Daar waar deze voorstellen en verbeteringen specifiek betrekking hebben op één of meerdere assets, zijn deze
nader uitgewerkt in de betreffende beheerplannen. 5
Datum: 3 juni 2022
1.3
Afbakening
In dit IBOR-plan zijn alle bovengrondse fysieke assets in de openbare ruimte, die bij de afdeling Ruimtelijke Uitvoering (RUV) in beheer zijn, betrokken inclusief de riolering in de ondergrond (tabel 1). De bijbehorende beheerplannen zijn separaat onderdeel van het IBOR. Tabel 1: Overzicht assets2
Assets Camera's Civiele Kunstwerken Groen Spelen Riolering Openbare Verlichting
Straatmeubilair Verkeersregelsystemen Water3 Wegen Wegmeubilair Schoon4
Het huidige beheerareaal en de conditie van de assets vormen het uitgangspunt voor dit IBOR-plan. Met het koppelen van de langjarige beleidsdoelen aan deze assets is het mogelijk om in beeld te brengen waar assets niet voldoen aan de gewenste kwaliteitstoestand. En wat ervoor nodig is om deze op het juiste kwaliteitsniveau te brengen en hoe kan worden bijgedragen aan het gewenste kwaliteitsniveau van de openbare ruimte. Door het aanbrengen van samenhang is het beter mogelijk om hierin te prioriteren en te faseren.
1.4
Status IBOR
Voorliggend IBOR betreft een groeidocument. Onderdelen kunnen mee veranderen met wijzigingen in bestuurlijke doelen en/of beheerdoelstellingen. Waar nodig kan het IBOR worden aangepast naar een nieuwe versie in verband met de meest recente verkiezing en het daaraan gekoppelde bestuursakkoord en bijbehorende uitvoeringsbrieven5. Daarnaast zijn onderdelen nog niet uitgekristalliseerd. In hoofdstuk 9 is daarom ook een ontwikkelagenda opgenomen als input voor de jaarplanning van de afdeling Ruimtelijke Uitvoering en een volgende versie 2.0 van het IBOR.
1.5
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 geeft een beeld van de huidige situatie. Vervolgens is in hoofdstuk 3 de lijn visie-ambitie-bestuurlijke doelen-IBOR-doelen weergegeven. Om te komen tot strategieën (hoofdstuk 5) zijn eerst de kaders neergezet, waarbinnen we als gemeente moeten opereren (hoofdstuk 4). De bij de strategie behorende extra investeringsuitgaven en exploitatiekosten zijn opgenomen in het hoofdstuk financiën (hoofdstuk 6). Hoofdstuk 7 gaat in op het verbeteren van de interne processen. Hoofdstuk 8 geeft een opsomming van mogelijke risico’s inclusief de benoeming van maatregelen om deze risico’s te beheersen. Hoofdstuk 9 sluit af met de ontwikkelagenda voor de komende jaren. De onderliggende beheerplannen zijn separaat van dit rapport beschikbaar. In bijlage A is een verklarende woordenlijst opgenomen. Naar de overige bijlagen is verwezen in de volgende hoofdstukken van dit IBOR.
2 De culturele kunstwerken en objecten worden weliswaar beheerd door de afdeling RUV maar vormen (nog) geen
volwaardig onderdeel van dit IBOR door het ontbreken van beleids- en beheerdoelstellingen. Gebouwen, sportaccommodaties en -terreinen en ondergrondse infra (m.u.v. riolering) maken expliciet geen onderdeel uit van dit IBOR aangezien deze assets niet door de afdeling RUV worden beheerd. Indien gewenst kunnen deze assets in een volgende versie worden opgenomen. Ze hebben immers een raakvlak met het beheer van de openbare ruimte. 3 Betreft oppervlaktewater, zoals sloten, plassen en havens. 4 Schoon is geen asset, maar een waarde. Het heeft betrekking op meerdere assets in tabel 1. 5 Uitvoeringsbrieven, die het college samen met de Programmabegroting 2023 aan de gemeenteraad voorlegt. 6
Datum: 3 juni 2022
2
Beeld van de huidige situatie
In dit hoofdstuk is, als vertrekpunt voor de visie en ambitie in hoofdstuk 3, de huidige omvang en toestand van de bestaande assets beschreven. Het geeft bestaande knelpunten in beheer en de beleving vanuit burgers weer en beschrijft de huidige werkwijze en organisatie.
2.1
Gegevensbeheer
De basis van goed beheer is weten wat je als beheerder hebt en dient te onderhouden. De gegevens dienen daarom actueel, betrouwbaar en compleet te zijn. Voor het opslaan en ontsluiten van deze gegevens wordt gebruik gemaakt van verschillende beheersystemen. Met name voor groenbeheer zijn de gegevens niet actueel. In het project ‘Data op orde” worden deze gegevens geactualiseerd. Het proces van revisieverwerking draagt bij aan het actueel houden van de gegevens. Ten tijde van het opstellen van het IBOR wordt het revisieproces geactualiseerd, waardoor het hier beschreven proces binnenkort niet langer de (nieuwe) werkwijze beschrijft. Dit proces zag er als volgt uit: 1. Kwaliteitsmedewerkers/projectleiders leveren alle projectinformatie (geografische en/of administratieve gegevens) na afronding van het project aan via een centrale postbus. Hierbij voldoen ze aan de gestelde voorwaarden van het revisieproces; 2. De beheerder of, indien van toepassing, de kwaliteitsmedewerker toetst de aangeleverde data; 3. De medewerkers Beheersystemen van de afdeling RUV verwerken de mutaties na akkoord door de beheerder of de kwaliteitsmedewerker. Voorwaarde voor een juiste (en snelle) verwerking is, dat de gegevens worden aangeleverd in de voor de asset gebruikelijke standaarden.
Hierbij valt te denken aan (standaard) benamingen voor types, materialen en beheergroepen, maar ook overige voor het beheerproces relevante gegevens zoals bijvoorbeeld de lokale omstandigheden. Het volgen van de ontwikkelingen in gegevensstandaarden is een belangrijk aandachtspunt. Hoe hoger de uitwisselbaarheid van de gegevens, des te vlotter de integratie en eventuele automatisering.
2.2
Functiegebieden
De gebieden die in beheer zijn van de gemeente zijn geografisch opgedeeld naar diverse functiegebieden. Hierdoor kan het beheer optimaal aansluiten bij de specifieke gebruikers van de openbare ruimte. Een functiegebied is een geografisch gebied met een primaire functie. De belevingswaarde wordt bepaald door het samenspel tussen inrichting, gebruik en beheer. Met IBOR leggen we per functiegebied een specifieke ambitie of doelstelling met betrekking tot de beeldkwaliteit vast. De wijze van onderhoud en de prestatieafspraken in een contract stemmen we daarop af. Binnen een functiegebied kunnen (kleine) locaties of assets voorkomen (bijvoorbeeld retentievijvers) waarbij de beheerstrategie of het -kwaliteitsniveau afwijkend is van het afgesproken kwaliteitsniveau.
Met het IBOR stemmen we het ambitieniveau met betrekking tot kwaliteit integraal af per functiegebied. De ambities binnen een functiegebied kunnen per asset verschillen. In het kader van dit IBOR is de bestaande functiegebiedenkaart geactualiseerd. Zo zijn in beheer zijnde gebieden toegevoegd (bv. Biezenmortel) en zijn (delen van) andere gebieden van functie veranderd. Het resultaat van deze actualisatie, de nieuwe functiegebiedenkaart inclusief een nadere beschrijving, is opgenomen in Bijlage B. De volgende functiegebieden komen daarin voor: • Centrumgebied. • Winkelgebieden. • Woongebieden. • Werkgebieden. • Sociaal-culturele gebieden. • Stedelijke Groengebieden. • Stroomgebieden. • Natuurgebieden. • Buitengebied.
7
Datum: 3 juni 2022
Figuur 1: Functiegebiedenkaart
Voor de indeling in deze functiegebieden zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: • Vanuit praktisch oogpunt en omwille van de werkbaarheid /uitvoerbaarheid is zo weinig mogelijk onderscheid gemaakt naar type functiegebieden; • Elk stukje openbare ruimte behoort slechts tot één type functiegebied; • De indeling sluit aan op bestaande ruimtelijke indelingen, kaarten (BGT6/KRT7) en structuren (o.a. de Omgevingsvisie 2040, de stedelijke linten, de CBS- indeling en definities voor bodemgebruik); • Ieder gebied in de bebouwde kom valt onder het functiegebied “woongebied”, tenzij expliciet anders is besloten. Dit geldt ook voor nieuwe ontwikkelingen, inbreidings- en uitbreidingslocaties; • Het gaat om openbare ruimte die in beheer is van de gemeente, zowel binnen de bebouwde kom als in het buitengebied. Gemeentelijke begraafplaatsen en openbare speelplekken vallen binnen dit IBOR-plan; sportparken en sporthallen vallen erbuiten. • De niet-gemeentelijke hoofdstructuur (snelwegen, provinciale wegen, spoorlijnen, kanalen etc.) is alleen ter oriëntatie opgenomen op de functiegebiedenkaart.
6 Basisregistratie Grootschalige Topografie 7 Kernregistratie Topografie Tilburg
8
Datum: 3 juni 2022
2.3
Omvang van het areaal
Aangezien er jaarlijks circa 65 tot 72 miljoen euro noodzakelijk is voor het beheer en onderhoud van deze assets is het van belang om een goed beeld te hebben van de omvang van het beheerareaal. De gegevens die zijn opgenomen in de beheersystemen vormen hiervoor de basis. Het areaal aan assets, welke we als gemeente Tilburg in beheer hebben, is opgenomen in tabel 2. Tabel 2: Omvang areaal (najaar 2021)
Asset Civiele kunstwerken Wegen Riolering Verlichting Verkeersregelsystemen Camera’s Straat- en wegmeubilair Speel- en sporttoestellen Oppervlaktewater Bos- en natuurgebieden Overige groengebieden en beplanting Bomen
Areaal 930 11,9 miljoen 1.400 50.000 150 130 92.500 3.000 625 610 960 109.200
Eenheid stuks m2 km stuks stuks stuks stuks stuks ha ha ha stuks
In combinatie met de functiegebiedenkaart kan per functiegebied het areaal in beeld worden gebracht. Die verdeling is gebruikt bij de bepaling van de kosten voor de scenario’s (wegen, groen en schoon) zoals beschreven in Hoofdstuk 5.
2.4
Toestand van het areaal
Via waarnemingen en inspecties wordt een vinger aan de pols gehouden met betrekking tot de toestand van het beheerareaal. In de huidige situatie voldoet het te beheren areaal grotendeels aan het afgesproken kwaliteitsniveau. Alle civiele kunstwerken voldoen aan het scenario ‘’veilig en duurzaam’ en ook het areaal water en riolering is voor deze aspecten op orde, hoewel er nog wel enkele locaties zijn met een beperkte onderhoudsachterstand. Van de asset Wegen voldoet 91% aan het gewenste kwaliteitsniveau. Daar waar nog niet aan het gestelde kwaliteitsniveau voor de wegen wordt voldaan, is onderhoud geprogrammeerd of wordt onderhoud uitgesteld in afwachting van het gereedkomen van andere projecten. Voor wegmeubilair, riolering, water, openbare verlichting en verkeersregelsystemen is geen kwaliteitsniveau afgesproken. Deze assets moeten voldoen aan de wet- en regelgeving. Door de gemaakte beleidsmatige afspraken, die niet altijd aansluiten bij de huidige tijd en ambities, is het echter niet in alle gevallen mogelijk om de veiligheid te garanderen. De afgelopen jaren is de aanwezige achterstand in onderhoud ingelopen en met de bestaande onderhoudscontracten wordt de kwaliteit gecontinueerd op ‘basis’ (heel en veilig). Daar waar geen inspectiegegevens 8 beschikbaar zijn, zijn de gegevens gebaseerd op informatie van onderhoudsaannemers.
De openbare verlichting, verkeersregelsystemen en de camera’s zijn ook op orde. De actuele staat van onderhoud van de groengebieden en beplanting blijft nog achter bij de ambitie. Bij speeltoestellen is een vervangingsachterstand ontstaan. Hiervoor is inmiddels een herstelplan aanwezig.
8 Het is niet noodzakelijk om van 100% van de assets (actuele) inspectiegegevens te hebben. Er kan namelijk ook
gekozen zijn voor risico gestuurde of gefaseerde inspecties en/of metingen. 9
Datum: 3 juni 2022
2.5
Knelpunten in beheer
Voor het daadwerkelijk in stand houden van de beschreven assets is een jaarlijks budget van 65 tot 72 miljoen euro beschikbaar. Door onvoorziene of nieuwe situaties kunnen financiële knelpunten in beheer ontstaan. Bijvoorbeeld wanneer nieuwe of andere materialen worden gebruikt of als gekozen wordt voor een andere vormgeving. Hieronder volgt een opsomming van geïnventariseerde knelpunten: • • • • • • • • • • • • • • •
Gegevensbeheer niet op orde: onvoldoende inzicht in het te beheren areaal en hiermee het moment van benodigd onderhoud en vervanging; Onduidelijkheid onderhoudsplicht: werken en objecten welke wel eigendom zijn van de gemeente, maar niet structureel in beheer zijn genomen bij de gemeente; Afwijken van de standaard: ontwerpen waarbij wordt afgeweken van de standaard materialen en standaard inrichting, zoals voorgeschreven in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte; Boomwortelopdruk: Voortijdige vervanging van straten in het geval kappen geen optie is; Toegankelijke stad: extra (onderhouds)kosten door kleine functionele wijzigingen ten behoeve van minder validen, zoals het aanpassen van de trottoirbreedte, verlaagde trottoirbanden, het aanbrengen van gidslijnen en het aanpassen van de oversteekbaarheid bij verkeersregelsystemen; Duurzaam materiaalgebruik: mogelijk hogere kosten door toepassen van meer duurzame (circulaire) materialen wat leidt tot onder andere CO2-reductie; Eisen van derde partijen: bijvoorbeeld aanpassingen aan de verharding en onderliggende constructie in verband met gasdoorlatendheid (eis Enexis); Bodemverontreinigingen: met name de grotere verontreinigingen werken sterk kostenverhogend; Energietransitie: versnelde degeneratie van de wegen (verhardingen) als gevolg van een toename van opbrekingen; Areaaluitbreiding: nieuw areaal als gevolg van uitbreidingen
zonder bijbehorende onderhoudsbudgetten; Indexering budgetten: mogelijk ontoereikende budgetten na bijstelling op basis van autonome groei (woningbouw als graadmeter in plaats van kentallen); Omvorming: Ontharden en vergroenen in verband met klimaatadaptatie en een gezonde leefomgeving zonder rekening te houden met eventueel bijbehorende beheerkosten; Functionele aanpassingen o.b.v. (bewoners)wensen: ingrepen in de openbare ruimte waarbij de maatschappelijke levensduur korter is dan de technische levensduur en zonder rekening te houden met eventueel bijbehorende beheerkosten; Herplantplicht: niet kunnen voldoen aan de noodzakelijke herplantplicht; Innovatieve alternatieven: Nieuwe innovatieve alternatieven sluiten soms beter aan bij de behoefte en het (toekomstige) gebruik van de openbare ruimte. Het innovatieve karakter maakt dat de aanschaf- en onderhoudskosten hoger kunnen uitvallen.
Door ontoereikend budget kunnen ook knelpunten ontstaan in bijvoorbeeld het beheer van bos- en natuurgebieden, vervangingsopgaven, klimaat adaptieve maatregelen en activiteiten met betrekking tot het aspect ‘schoon’. Gebrek aan visie of beleidsmatige uitgangspunten kan ook knelpunten opleveren. Zo ontbreekt het bijvoorbeeld nog aan een visie op bomen in relatie tot het bijdragen aan biodiversiteit en klimaatadaptatie en is er nog geen beleid ten aanzien van culturele kunstwerken en objecten. Dergelijke factoren en het nog vaak ontbreken van een beheerparagraaf van objecten die in beheer komen bij de gemeente leidt tot onduidelijkheid over de wijze waarop het beheer moet worden georganiseerd en welke beheerbudgetten daarvoor nodig zijn.
10
Datum: 3 juni 2022
2.6
Beleving vanuit burgers (Focuspunten)
Door naast de technische aspecten bij het beheer van de assets ook aandacht te hebben voor de beleving van de burgers (gebruikers), komt dit IBOR meer tegemoet aan hun wensen en behoeften. Om concreet in te kunnen spelen op de beleving zijn de jaarlijks ingekomen meldingen het vertrekpunt. De veronderstelling is dat de meldingen grotendeels de beleving van de burger vertegenwoordigen. Deze is voor de gemeente leidend voor de bepaling van de benodigde inzet van middelen. De meldingen komen jaarlijks centraal binnen via het gemeentelijke systeem Fixi. Er wordt veel belang gehecht aan deze meldingen. Om een beeld te krijgen hoe gebruikers de openbare ruimte ervaren, is een analyse gemaakt van de meldingen met betrekking tot alle in beheer zijnde assets in de openbare ruimte. De basis daarvoor zijn de meldingen van 2021 vanuit het gemeentelijke systeem Fixi. In de volgende alinea’s zijn de resultaten daarvan verder uitgewerkt. Meldingen per asset In totaal komen er op jaarbasis ongeveer 60.000 meldingen binnen met betrekking tot de openbare ruimte. Allereerst is er gekeken naar het aantal meldingen per asset om een goed beeld te krijgen, welke asset de meeste aandacht behoeft vanuit de burger gezien.
1% 3% 3%
8%
Trottoirs & Straten & Wegen & Fietspaden
20%
Bouwen, slopen & graafwerkzaamheden Groen 3%
16%
EPR Schoon Straatmeubilair & Speeltoestellen Water
20%
Riolering Verkeerslichten
25%
1%
Openbare Verlichting
Figuur 2: Omvang meldingen in 2021 per asset
Circa 86% van het totaal aantal meldingen spitst zich toe op Schoon (25%), Wegen9 (20%), Groen (20%) en Straatmeubilair en Speeltoestellen (16%). Het ligt dan ook voor de hand om te focussen op deze assets als het gaat om het verbeteren van de beleving van de openbare ruimte. Voor Straatmeubilair en Speeltoestellen zijn er al plannen gereed om het kwaliteitsniveau te verhogen, deze zijn daarom vooralsnog buiten beschouwing gelaten in dit IBOR. Door een nadere analyse te doen op de meldingen voor de assets Wegen, Groen en Schoon ontstaat een beter beeld van de aard van de melding en daarmee het mogelijke focuspunt. Het focuspunt geeft aan op welke punten de openbare ruimte verbeterd moet worden om de beleving van de burger te verbeteren.
9 Verhardingen
11
Datum: 3 juni 2022
Type meldingen Wegen (verhardingen) De verhardingen dragen bij aan een positieve beleving van de openbare ruimte. De meeste meldingen bij verhardingen gaan over de trottoirs (61%). Het betreft de voorziening die bestemd is voor de meest kwetsbare doelgroep, de voetganger. Bij de rijbanen ligt dat percentage op 33%. De overige 6% gaat over fietspaden. 6%
33% Rijbanen Trottoirs Fietspaden
61%
Figuur 3: Aantal meldingen betreffende 'Verhardingen' (aantal = 3.622)
Dat de technische staat van de verhardingen in belangrijke mate bijdraagt aan de beleving van de openbare ruimte is goed op te maken uit de cijfers. Verreweg de meeste (70%) van de meldingen over trottoirs gaan over oneffenheden of schade en boomwortelopdruk (feitelijk ook een oneffenheid). Oneffenheden en boomwortelopdruk op trottoirs kunnen leiden tot vervelende struikelpartijen en zijn dan ook in het kader van veiligheid een belangrijk aandachtspunt. De overige meldingen hebben veelal betrekking op overlast als gevolg van andere werkzaamheden of het resultaat van werkzaamheden (verzakkingen ondergrond).
4%
4%
2% Wortelopdruk
5% Oneffenheden, schade etc. 39%
Verkeerd geboekt
15% Verzakking ondergrond Werkzaamheden Leico Werkzaamheden Project 31% Figuur 4: Aantal meldingen betreffende 'Trottoirs’ (aantal = 2.203)
12
Datum: 3 juni 2022
Vorstschade
Type meldingen Groen De meeste meldingen (72%) bij de asset Groen gaan over het onderhoud van de beplanting (38%) en bomen (34%). De meldingen met betrekking tot groen worden (mogelijk) ingegeven door het krappe budget voor groenonderhoud. Dit budget is te laag om ook adequaat invulling te kunnen geven aan het beleid rondom biodiversiteit en klimaatadaptatie. Dit heeft zijn weerslag op andere aspecten van het groenonderhoud. Daarnaast is geconstateerd dat het gefaseerd vervangen van bomen bij einde levensduur financieel niet is geregeld.
8%
1%1% 0% 7%
Aanvraag kapvergunning
7%
Bladafval en bladkorven Bomen (incl. stormschade) 34%
Gevelbakken en geveltuinen Herinrichting groen Onderhoud beplanting Onderhoud gras
38% 4%0%
Onkruid op verharding verwijderen
Figuur 5: Aantal meldingen betreffende 'Groen (Aantal = 8.613)
Type meldingen Schoon Bij de meldingen over ‘Schoon’ springt er één aspect uit. Circa 56% van de meldingen gaat over de illegale stort van afval in de openbare ruimte. Afval in de openbare ruimte wordt door de gebruikers als dermate hinderlijk en onprettig ervaren, dat ze hier meldingen van maken. De andere meldingen zijn reeds specifiek geclassificeerd en mogen ook niet uit het oog verloren worden, gezien het totaal aantal meldingen over ‘Schoon’, maar deze analyse toont één duidelijk focuspunt. 0% 4%1%1%3%
12% 3% 0% 0% 2% 1% 1% 1% 0%
0% 0% 1% 8% 0% 3% 2% 1%
56% Figuur 6: Aantal meldingen betreffende 'Schoon'’ (Aantal = 16.203)
13
Datum: 3 juni 2022
Afvalbakken Blad Calamiteiten Container Drugs Fastfood Fiets Gele zakken Geluid / lucht Glas Graffiti / sticker Groen Illegale stort Kerstbomen n.v.t. Poep Vegen Vuilniszakken
2.7
Huidige werkwijze
De huidige werkwijze kenmerkt zich door het streven naar integraal werken. Hiervoor is een processtructuur opgezet en vindt er afstemming plaats in tijd en volgordelijkheid.
Integraal werken In de openbare ruimte komen meerdere assets voor, die technisch op orde worden gehouden en waarmee wordt bijgedragen aan bestuurlijke doelen. Daar waar er raakvlakken bestaan tussen de assets zijn er kansen om werk met werk te maken. Dit leidt tot kostenefficiency en beperkt het risico op kapitaalvernietiging. In tabel 3 is aangegeven welke assets raakvlakken hebben met elkaar.
X X
X X X
X X X
X X
X X X
X X X X
X X X
X X X
X
X X
X
X
X
X
X
X X
X X X X
Civiele Kunstwerken
X
X X
Water
X
X X X X X X
Riolering
X X
Spelen
X X
Groen
Verkeersregelinstallatie
X
X
Openbare Verlichting
X
Camera
Schoon
Straatmeubilair
Wegmeubilair
Asset heeft (direct) raakvlak met Wegen Wegmeubilair Straatmeubilair Schoon Camera Openbare verlichting Verkeersregelsystemen Groen Spelen Riolering Water Civiele Kunstwerken
Wegen
Tabel 3: Raakvlakken tussen assets
X X
X X
X
X
X
X X
X
Ook waar thema’s als bereikbaarheid, energietransitie, klimaatadaptatie, circulaire economie, duurzaamheid, luchtkwaliteit, biodiversiteit, sociale verbondenheid, wonen en werken samen komen, ontstaan kansen om de kostenefficiency te verhogen en het risico op kapitaalvernietiging te verlagen. Dit zijn de zogenoemde koppelkansen. Tabel 4 biedt een overzicht van mogelijke koppelkansen, daar waar geplande werkzaamheden aan verschillende assets elkaar raken. Dit is met name van belang voor de (integrale) werkwijze in het Meerjarenprogramma Openbare Ruimte. Tabel 4: Koppelkansen
Type onderhoud Service onderhoud Regulier onderhoud Groot onderhoud Vervanging Herinrichting
Koppelkans Nee Ja Ja Ja Ja
Naast koppelkansen op de korte termijn zijn er ook koppelkansen op de lange(re) termijn. Deze worden inzichtelijk door de levensduur van objecten en structuren op en in de ondergrond tegenover elkaar uit te zetten. Hierdoor ontstaat inzicht in de kansen die zich voordoen om ingrepen in de boven- en ondergrond te combineren. Dit is een 14
Datum: 3 juni 2022
theoretische afstemming gericht op de levensduur van assets. Koppelkansen gebaseerd op de feitelijke toestand van assets vinden plaatst in het Meerjarenprogramma Openbare Ruimte (MJP).
Meerjarenprogramma Openbare Ruimte (MJP) Om de integraliteit te borgen is er een processtructuur opgezet, waarin het opstellen van een integrale meerjarenplanning centraal staat (zie Bijlage E). Daarbij worden alle initiatieven vanuit beheer, beleid en wijken samengebracht en op elkaar afgestemd. Deze vormen dan vervolgens de uitgangspunten bij het prioriteren van de verschillende projecten met gebruikmaking van het bedrijfswaardenmodel (zie Bijlage E). Vervolgens wordt er binnen de planjaren geschoven met budgetten om het noodzakelijke onderhoud op het juiste moment uit te voeren. Dit wordt specifiek gedaan voor de multidisciplinaire projecten. Er wordt één functiegebiedenkaart gebruikt voor alle assets, indien nodig worden assets omgevormd en worden budgetten herverdeeld tussen assets als hiertoe voldoende aanleiding bestaat (zie ook hoofdstuk 7). Grote knelpunten hebben vaak betrekking op meerdere assets. Deze worden gezamenlijk opgepakt. Zo is schade aan de verhardingen als gevolg van boomwortelopdruk niet alleen een probleem voor de beheerder verhardingen. En kan de problematiek rondom de energietransitie niet op het bordje van één beheerder worden gelegd. Er wordt dan gestart met het in kaart brengen waar problemen zich voordoen, het benoemen van de risico’s en het bepalen van een volgorde van aanpak, rekening houdend met het geplande onderhoud.
Afstemmen regulier onderhoud Daar waar bij het MJP de integraliteit wordt gezocht door de afstemming van de projecten, kenmerkt dit zich voor regulier onderhoud in het afstemmen van werkzaamheden in tijd en volgordelijkheid. Dergelijke werkzaamheden zijn veelal ondergebracht bij één of meerdere onderhoudsaannemers, waardoor de verantwoordelijkheid van een integrale aanpak bij hen ligt.
2.8
Organisatie
Bij het beheer van de assets in de openbare ruimte zijn diverse afdelingen betrokken. Figuur 7 illustreert hoe de Gemeente Tilburg nu is georganiseerd en waar de gemeente voor staat.
Figuur 7: Organisatie (bron: werkenvoortilburg.nl/afdelingen) 15
Datum: 3 juni 2022
In het beheer van de openbare ruimte werken meerdere afdelingen van de gemeente nauw samen. De primaire beheertaak voor de assets in de openbare ruimte ligt bij de afdeling Ruimtelijke Uitvoering. Deze afdeling werkt nauw samen met marktpartijen. Om goed regie te kunnen voeren, zijn de medewerkers van Ruimtelijke Uitvoering goed op de hoogte van de openbare ruimte en zijn het professionals in het zorgen voor 'een zo hoog mogelijk kwaliteitsniveau tegen zo laag mogelijke kosten'. Dat niveau wordt bereikt door samenwerking te zoeken met diverse interne en externe partners. Kerntaken zijn het dagelijks beheer van de openbare ruimte. Ruimtelijke Uitvoering is de regisseur van de uitvoering van bestekken en contracten en het lang cyclisch beheer, waarbij Ruimtelijke Uitvoering met integrale projecten het beheer en de nieuwe aanleg van de openbare ruimte regisseert. De afdeling Ruimte (beleid) staat voor de uitdaging om de ambities in het ruimtelijk domein te realiseren, zodanig dat de stad Tilburg zich in ruimte en tijd evenwichtig kan ontwikkelen. Van belang is dat het vestigingsklimaat past bij de zevende stad van het land en dat de leefbaarheid voor de burgers optimaal is. De afdeling Data, Informatie en Technologie (DIT) verzamelt en bewerkt de gegevens en digitaliseert de dienstverlening om de opgaven in de stad te kunnen realiseren.
Afdeling DIT adviseert de organisatie ook over hoe om te gaan met de snel veranderende technologische ontwikkelingen. En brengt deze ontwikkelingen samen met de behoeften van inwoners, ondernemers, partners en de organisatie. De afdeling Planning en Control ondersteunt hierbij, zodat kan worden gestuurd op een gezonde financiële balans tussen de ambities van de stad en de beschikbare middelen. Afdeling Sociaal signaleert ontwikkelingen in de samenleving waar zij op inspelen en richting aan geven, samen met de partners. De medewerkers maken beleid op het gebied van cultuur, sport, gezondheid, onderwijs, jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning. Door de ontwikkeling van de 'participerende overheid' is naast beleid maken ook processturing belangrijk geworden. Veel wordt overgelaten aan, of ontwikkeld in samenwerking met partners in de stad of andere gemeenten in de regio. De afdeling Veiligheid & Wijken werkt aan het vergroten van de fysieke en sociale leefbaarheid en veiligheid van de stad. De medewerkers doen dit door wijkgericht te werken, informatie te verzamelen en te analyseren, door toezicht en handhaving en een persoonsgerichte aanpak. De afdeling is ook trekker van een aantal gemeente brede opgaven zoals het wijkgericht werken, het proces voor(burger-)initiatieven uit de stad en de gemeentelijke crisisorganisatie.
Een breed scala aan werkzaamheden dus met zowel uitvoeringstaken als beleids- en strategische opgaven. Essentieel hierbij is het verbinden en samenwerken met burgers, ondernemers en instellingen in de stad, maar ook met collega's intern. Medewerkers van Veiligheid & Wijken zijn het anker in de wijk en weten wat er speelt in de (multiculturele) samenleving, in de eigen stad, maar ook bij andere grote steden, ministeries en andere ketenpartners. Vanuit deze positie brengt deze afdeling bewonerswensen in het MJP in. De afdeling Economie & Arbeidsmarkt streeft naar een duurzame economie, een gezonde arbeidsmarkt en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Kennis van de behoeften in de stad en oog voor wat er in de stad speelt zijn daarbij van groot belang. Ook is het belangrijk dat we als gemeente meebewegen met de veranderende maatschappelijke en economische ontwikkelingen. In het kader van IBOR is haar rol beperkt, maar als partner in het MJP vanwege de relatie met bedrijventerreinen waarvoor zij de accountmanager zijn binnen de gemeente, zeker geen afdeling om te vergeten. De afdeling BAT (Brabants Afval Team) is verantwoordelijk voor afvalinzameling in Tilburg en draagt zorg voor een duurzame verwerking van de afvalstoffen met oog voor circulariteit. Per jaar wordt ruim 100 miljoen kilo huishoudelijken bedrijfsafval ingezameld.
Het BAT zorgt er ook voor dat terreinen waar evenementen worden georganiseerd na gebruik weer schoon zijn. Duurzaamheid is een belangrijk punt. Het motto van het BAT is 'Tilburg van afval naar grondstof'. Dat betekent dat de nadruk ligt op afvalscheiding aan de bron en het stimuleren van hergebruik. Vanzelfsprekend is hierbij een afweging nodig van kosten, dienstverlening en milieu. Naast dat de afdeling BAT de afval gerelateerde zorgtaken binnen Tilburg voor haar rekening neemt is de afdeling ook actief binnen de regiogemeenten Hart van Brabant op het gebied van afval en grondstoffen en is er een NV BAT Bedrijven die de commerciële klanten voor haar rekening neemt.
16
Datum: 3 juni 2022
3
Visie en ambitie
Voor een integraal beheer van de openbare ruimte is een langetermijnvisie wenselijk. Door in lijn te (blijven) werken met deze visie wordt de meeste waarde uit een kwalitatief goede openbare ruimte behaald en wordt het risico op onveilige situaties en kapitaalvernietiging beperkt. De assets worden aangelegd met een beoogde levensduur en het beheer wordt daarop ingericht. Dit hoofdstuk beschrijft de visie, bestuurlijke doelen, relevant beleid en ambitie. De Omgevingsvisie is leidend, de kadernota’s richtinggevend.
3.1
Visie
In de Omgevingsvisie 2040 zijn de hoofdlijnen uitgezet voor de ruimtelijke ontwikkeling van Tilburg op de lange(re) termijn. Deze hoofdlijnen bepalen in meer of mindere mate hoe we als gemeente de komende tijd moeten omgaan met onze assets in de openbare ruimte om tegemoet te kunnen komen aan het wensbeeld: een sterke economische centrumstad binnen de regio met vitale, leefbare buurten, wijken, dorpen en het buitengebied. Tilburg is in de omgevingsvisie een toekomstbestendige stad. De mensen willen er graag wonen, werken en verblijven en het is een vitale, gezonde en duurzame stad met een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Voor een duurzame concurrentiekracht dient Tilburg aantrekkelijk, bereikbaar en concurrerend te zijn. Drie stads regionale parken aan de rand van de stad maken Tilburg aantrekkelijker om te wonen en te werken. In de stads regionale parken stimuleren we als gemeente ondernemerschap en recreatief medegebruik. Typisch Tilburgs cultuurhistorisch erfgoed biedt volop aanknopingspunten om de belevingswaarde en de herkenbaarheid van de Tilburgse identiteit te vergroten en in te zetten als inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen. Mensen willen zich thuis voelen in wijken die aansluiten bij hun levensstijl, waar ze zich gezond (kunnen) voelen kunnen door te bewegen en te ontmoeten en een herkenbare identiteit hebben.
Ze willen betrokken zijn bij hun eigen woonomgeving die ze zelf mee vormgeven. Dit vergroot de levendigheid en de sociale cohesie. Als gemeente zien we het als een kerntaak om buurten en wijken leefbaar te maken en te houden. De basis moet op orde zijn: schoon, heel en veilig. Denk bijvoorbeeld aan bestrating, riolering en het openbare groen. Veiligheid is een belangrijk aspect om prettig te kunnen wonen. Overal in de stad komt er meer groen en water of wordt groen beter benut: het maakt de stad mooier, aangenamer, gezonder en klimaatbestendiger. Waar nodig komt er groen bij en wordt er gezocht naar slimme combinaties met de opvang en verwerking van (hemel)water. Verder zal de trend naar ‘beter’ (kwaliteit) en ‘slimmer’ (innovatie, kennis, creativiteit) zich de komende tijd doorzetten. De Omgevingsvisie is gericht op ontwikkeling en behoud. Ontwikkeling door het versterken van de (boven)regionale functie van de stad, behoud door te kijken naar de stad in de directe omgeving en versterking van de ruimtelijke kwaliteit door de inzet op een schone, hele en veilige omgeving in een groene en leefbare stad. Er komt meer nadruk op wijkgericht werken en ruimtelijke kwaliteit.
Het beheer en onderhoud van de openbare ruimte in Tilburg is gericht op het langdurig in stand houden van een verzameling van systemen (functies) en objecten (functievervullers) die samen de openbare ruimte vormen. Het gaat daarbij om objecten met verschillende levensduren. Door de gewenste ruimtelijke kwaliteit per functiegebied vast te leggen kunnen de beheerders beter sturen op koppelkansen en op een verantwoorde wijze de beheer- en onderhoudsbudgetten integraal op elkaar afstemmen.
3.2
Bestuurlijke doelen
De Omgevingsvisie 2040 bevat de bestuurlijke doelen voor de lange termijn. Via de bestuursakkoorden sturen we als gemeente hierop. De bestuurlijke doelen en de daaraan gerelateerde programma’s vormen het startpunt voor de IBOR-doelen. Om de bestuurlijke doelen door te vertalen naar IBOR-doelen (assetmanagementdoelen) is gebruik gemaakt van een tool, die is ontwikkeld door de CROW. De tool bevat een palet aan bestuurlijke doelen, die in ons land gebruikelijk zijn. Met deze tool zijn IBOR-doelen gekoppeld aan bestuurlijke doelen via kernwoorden, zoals attractiviteit, bereikbaarheid, duurzaamheid etc. In een aantal werksessies is deze CROW-tool toegepast, wat heeft geleid tot de IBOR-doelen uit tabel 5 (zie ook Bijlage E).
17
Datum: 3 juni 2022
Tabel 5: IBOR-doelen
Bestuurlijke doelen Aantrekkelijke en sociale leefomgeving
Standaard IBOR-doelen
Kernwoord
De openbare ruimte draagt bij aan het voor iedereen gelijke kansen bieden. De groene omgeving kent diversiteit voor verschillend gebruik. Er wordt ingespeeld op veranderende wensen. Beheer en onderhoud is voorbereid op dienstverlening.
•
We willen graag dat mensen en goederen zich makkelijk kunnen verplaatsen. Om dit te faciliteren in een steeds drukker gebruikte omgeving is planning en goede afstemming nodig. De toekomst van de mobiliteit met snelfietspaden, zelfrijdende auto’s en meer ouderen heeft impact op het beheer. Dit vraagt het voorkomen of wegnemen van obstakels en toegankelijk houden. Onder duurzaamheid (sustainability) vallen aspecten als verantwoord materiaalgebruik, groen dichtbij huis, opvang van neerslagpieken, duurzaam en gevarieerd groen en groen voor grijs (verhardingen). Een omgeving waarbij de leefomgeving van de aanwezige flora en fauna blijft behouden en wordt versterkt. Bij nieuwe ontwikkelingen en aanwezige (bedrijfs)activiteiten wordt rekening gehouden met de negatieve milieueffecten op lucht, geluid, bodem en water. Ook wordt rekening gehouden met de energietransitie bij de inrichting van de openbare ruimte. Overheden geven het goede voorbeeld door een duurzame bedrijfsvoering in de volle breedte (People, Planet and Profit).
•
Bedrijvigheid, horeca en culturele instellingen trekken ondernemers en bezoekers van binnen en buiten. Dit doet recht aan de economische vitaliteit van zowel het landelijk als stedelijk gebied. De openbare ruimte draagt bij aan een goed vestigingsklimaat voor werkgevers en -nemers.
•
Natuur- en De fysieke leefomgeving speelt een belangrijke rol in de (mentale) milieuvriendelijk gezondheid. Dit vraagt onder andere om ruimte die uitdaagt om te bewegen en te spelen, maar ook om meer groen. Dit draagt bewezen bij aan onze (mentale) gezondheid maar vraagt om een andere manier van beheer.
•
Bereikbaarheid en mobiliteit
Duurzame samenleving
Economisch vitaal
Positieve identiteit en uitstraling Veilige leefomgeving Verantwoord handelen
18
•
• • • • • • •
•
• •
De fysieke leefomgeving draagt in belangrijke mate bij aan het • beeld dat van een stad, dorp of gebied. Een goede, authentieke uitstraling kan positieve gevolgen met zich meebrengen. Incidenten juist negatieve. De openbare ruimte is fysiek en sociaal veilig en draagt bij aan een • veilig gevoel en veilig gebruik bij de gebruikers. • Er wordt nagedacht over de maatschappelijke impact van de activiteiten van een bedrijf en de bedrijfsvoering. Ontwikkeling van werknemers en de klantentevredenheid nemen een belangrijke rol in. Er wordt conform de wet- en regelgeving gehandeld en besluitvorming is transparant.
Datum: 3 juni 2022
• • •
Aantrekkelijke en prettige (schone) (woon)stad Bijdragen aan een goede omgevingskwaliteit (schoon en veilig) Bijdragen aan een goede mobiliteit en toegankelijkheid Vlot en beschikbaar wegennet Bijdragen aan een circulaire economie Bijdragen aan CO2reductie Klimaat adaptief Voorkomen hittestress Ruimte voor water Aanleggen ecologische verbindingszones
Aantrekkelijk vestigingsklimaat Bijdragen aan goede regionale economie en voldoende werkgelegenheid Bijdragen aan een goede gezondheid Klimaatopgave: vergroening Voldoende biodiversiteit Goed imago, klantgericht en waardering samenleving Schoon en heel Verkeersveilig (incl. vaarwegen) Betrouwbare en bruikbare informatie Financieel slim en doelmatig beheer Inspelen op trends en ontwikkelingen
3.3
Relevant beleid
Vanuit de beleidsvelden wordt een bijdrage geleverd aan de bestuurlijke doelen. Tabel 6 geeft een overzicht van de meeste relevante beleidsdocumenten die van belang zijn bij het beheer van de openbare ruimte. De beleidsdoelen en ambities geven een duiding van de speelruimte die de beheerders van de openbare ruimte hebben om naast het voldoen aan de wettelijke verplichtingen ook een bijdrage te kunnen leveren aan de bestuurlijke doelen. Tabel 6: Overzicht relevante (beleids)documenten
Document Omgevingsvisie 2040 Bestuursakkoord 2022-2026
Beleidsplan Wegen 20212025 Geluidsaanpak 2018 Mobiliteitsaanpak Tilburg Samen op weg naar 2040
Beleidsdoel / ambitie Garanderen van een basiskwaliteit van de Openbare Ruimte • Schoon, heel en veilig • Buurten en wijken leefbaar maken en houden • Drie opgaven: Tilburg Kansrijk, Tilburg Groen en Duurzaam en Tilburg Groeit, Bloeit en Bruist. • Het geven van een stevige impuls aan het beheer van de openbare ruimte in wijken en dorpen. • Alle (weg)verharding beheren op onderhoudsniveau C • • • •
Structuurvisie Linten Oude Stad Brabant Betonconvenant Klimaatadaptatie
Uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022-2025
Raadsvoorstel Energievisie
Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Koel Tilburg Programma Water en Riolering 2020-2023
19
Datum: 3 juni 2022
•
Aanleggen van een stil wegdek bij vervanging of onderhoud aan wijkontsluitingswegen Aanleg van snelfietsroutes Creëren van meer ruimte voor voetgangers, aantrekkelijkheid van looproutes en toegankelijkheid voor minder-validen Het op orde houden van de bestaande infrastructuur en het beter benutten daarvan. Specifieke inrichtingseisen voor de Lintenstructuur
Vrijgekomen beton in Tilburg als product te hergebruiken of door recycling als grondstof weer toe te passen bij de productie van beton Klimaat adaptieve stad in 2050 • Gevarieerd, natuurlijk en vitaal buitengebied • Robuuste blauwgroene structuren • Koele woonomgeving • Nieuwbouw stelt het voorbeeld • Klimaatbestendig bedrijventerrein • Klimaatbewust worden en koel gedrag • In 2023 worden alle gemeentelijke bouw-, infrastructurele nieuwbouwprojecten aanbesteed met minimaal één van de circulaire principes; • In 2025 gebruiken we de kaders voor circulaire gronduitgifte en gebiedsontwikkeling voor alle nieuwe bouw- en infrastructurele projecten; • In 2030 is de afvalscheiding 75%. • Klimaatneutraal in 2045: – Klimaat neutrale warmtevoorziening in 2024; – Klimaat neutrale elektriciteitsvoorziening in 2040; – Klimaat neutrale gaasvoorziening in 2045. • Zorgen voor voldoende groen (groen als basis en verharding waar nodig); • Zorgen voor ‘koelte-eilanden’ en koele looproutes; • Zorgen dat regenwater infiltreert; • Zorgen voor bergingsruimte. Stedelijk afvalwater • Doelmatige inzameling en transport van stedelijk afvalwater • Voorkomen van ongewenste emissies / gezondheidsrisico’s en beperken overlast voor omgeving • Bijdrage aan een duurzame verwerking van afvalwater Hemelwater • Doelmatige inzameling en verwerking van hemelwater • Beperken van het risico op wateroverlast
Document
Beleidsdoel / ambitie • Beperken van de milieubelasting op bode en oppervlaktewater • Bijdragen aan klimaatadaptatie Grondwater • Voorkomen van structurele grondwateroverlast en -onderlast, afgestemd op de functie van het gebied of object • Bijdragen aan gebiedsgericht grondwaterbeheer • Bijdrage aan klimaatadaptatie Drinkwater • Bijdragen aan de bescherming van drinkwatervoorzieningen Oppervlaktewater • Borgen bergings- en ontwateringsfunctie van het stedelijk oppervlaktewater • Bijdragen aan het verhogen van de waterbeleving van stadswateren • Bijdragen aan klimaatadaptatie
Beheer-beleidsplan Civiele kunstwerken 2020-2025 Beheer-beleidsplan ‘Groenbeheer op niveau ‘ (2016) Bomenverordening
•
Kwaliteitsambitie ‘heel en veilig’ voor alle civiele kunstwerken
•
Kwaliteitsniveau A voor groen in het centrumgebied, winkelgebieden en stedelijk groen. Overig gebieden op C-niveau
Beleidsnota Positieve Gezondheid 2020-2023
•
Garanderen van een basiskwaliteit van de Openbare Ruimte: • Herplant-/instandhoudingsplicht houtopstanden • Afstanden van bomen/houtopstanden tot erfgrens • Verplichting tot bestrijding van boomziekten • Bescherming van publieke houtopstanden Uitvoeringsplan Biodiversiteit • Nader te bepalen, na het coalitieakkoord 2022-2026. Beleidsnota Sport en • Ontwikkelen van aantrekkelijke en levensloopbestendige speel- en beweegplekken Bewegen 2020-2023 in de openbare ruimte. • 4 beweegparken: een ontmoetingsplek met een gezellige sfeer, om te spelen en te sporten voor iedereen, met een gevarieerde inrichting
•
3.4
Een omgeving met veel groen en water brengt mensen in beweging, versterkt de band met de omgeving en maakt dat je je thuis voelt. Uitdagen om meer te bewegen, mede door de inrichting van de openbare ruimte en de aanwezige voorzieningen (bv. voldoende fietsenstallingen, veilige fietspaden, weinig obstakels in de openbare ruimte).
Ambitieniveau kwaliteit
Om te kunnen bepalen in hoeverre er sprake is van een aantrekkelijke en veilige stad worden de meer technische CROW kwaliteitsniveaus Schoon en Veilig en het CROW beeldkwaliteitsniveau gehanteerd. Met technische kwaliteit worden de (wettelijke) normen en eisen bedoeld die worden gesteld aan het technisch functioneren en de veiligheid van een object. Dit uit zich bijvoorbeeld in goede bouwconstructies en een lange levensduur van materialen. De technische kwaliteit wordt uitgedrukt in vijf kwaliteitsniveaus, variërend van zeer goed tot slecht (zie tabel 7). Vanuit de zorgplicht worden de assets periodiek op technische kwaliteit gecontroleerd. Tabel 7: Technische kwaliteit
Omschrijving Zeer goed Goed Voldoende Matig Slecht
20
Indicatie kwaliteit Nieuwstaat, perfect onderhoud Technisch in orde Heel en veilig Discomfort; enige hinder; veiligheid komt in het geding Kapitaalvernietiging; functieverlies; aansprakelijkheidsstelling
Datum: 3 juni 2022
Naast het voldoen aan technische eisen hebben de beheerders ook te maken met beeldkwaliteit (het straatbeeld). Hiervoor wordt de landelijk gebruikte CROW-methodiek10 (CROW-publicatie 380) gehanteerd. De beeldkwaliteit wordt gemeten aan de hand van uiterlijke kenmerken en uitdrukt in de kwaliteitsniveaus: A+ tot en met D. Voor civieltechnische kunstwerken, riolering, water, openbare verlichting en verkeersregelsystemen is deze methodiek minder bruikbaar. Deze assets dienen heel, veilig en functioneel te zijn. Tabel 8: Beeldkwaliteit
Beeldkwaliteit A+ A B C D
Omschrijving Zeer goed Goed Voldoende Matig Slecht
Indicatie kwaliteit Nagenoeg ongeschonden Mooi en comfortabel Functioneel Onrustig beeld, discomfort of enige vorm van hinder Kapitaalvernietiging, uitlokking van vernieling, functieverlies, juridische aansprakelijkheid, sociaal onveilig
Aangezien zowel technische kwaliteit als de beeldkwaliteit uitgaan van vergelijkbare omschrijvingen is het gebruikelijk om uit te gaan van één uniforme omschrijving en hiervoor de beeldkwaliteit te hanteren. In de ‘Handreiking onderhoud kapitaalgoederen’ van de Provincie Noord-Brabant wordt gesteld dat de Raad autonoom is om het gewenste kwaliteitsniveau vast te stellen, maar dat dit minimaal kwaliteitsniveau C moet zijn. Samengevat moet voor een aantrekkelijke en veilige stad overal minimaal aan het beeldkwaliteitsniveau C worden voldaan11. Binnen de beschikbare financiële ruimte wordt vervolgens (gebiedsgericht) gevarieerd met (iets) hogere kwaliteitsniveaus om een bijdrage te leveren aan het realiseren van de bestuurlijke doelen en het bereiken van een economisch optimum (ook op de lange termijn betaalbaar). Tabel 9 toont het huidige kwaliteitsniveau en de ambitie. Voor water, riolering, groen, spelen en civiele kunstwerken ligt het ambitieniveau beeldkwaliteit (iets) hoger dan het huidige kwaliteitsniveau. Tabel 9: Kwaliteitsniveaus
Assets Camera’s Civiele Kunstwerken Culturele Kunstwerken en objecten Groen Spelen Openbare Verlichting Riolering Straatmeubilair Verkeersregelsystemen Water Wegen Wegmeubilair Schoon
Huidig kwaliteitsniveau C B n.v.t.
Ambitie kwaliteitsniveau C B n.v.t.
C C C Voldoet nagenoeg aan maximaal risiconiveau12 C of hoger C C13 C14 Voldoet aan wettelijke regels en eisen C of hoger
C of hoger C of hoger C 100% van de riolen voldoet aan maximaal risiconiveau C of hoger C C of hoger C Voldoen aan wettelijke regels en eisen C of hoger
10 CROW publicatie 380 – Kwaliteitscatalogus Openbare Ruimte 11 Met een minimaal beeldkwaliteitsniveau C wordt een veilige openbare ruimte nagestreefd. Een niveau C zorgt niet
direct voor een aantrekkelijke stad, de kwaliteit van de assets wordt op een minimaal niveau onderhouden. Een aantrekkelijke stad komt dan voornamelijk voort uit de voorzieningen in de openbare ruimte die uitnodigen om in de openbare ruimte te verblijven. 12 Vaststelling indicator op basis van risicoscan in combinatie met kwaliteitsonderzoek. Gebreken worden binnen 1 jaar gerepareerd, renovaties/vervangingen binnen 5 jaar (via meerjarenprogramma). 13 Hier ligt een relatie met onderzoek naar kwaliteit stadswateren. 14 Nu voldoet 91% aan beeldkwaliteitsniveau C (of hoger). 21
Datum: 3 juni 2022
Niet alle assets passen even goed binnen de beheersystematiek. Enerzijds omdat de financieringswijze anders is (riolering), anderzijds doordat de beeldkwaliteit minder relevant is en de assets voornamelijk op het functioneren worden beoordeeld (riolering, civieltechnische kunstwerken, maar ook openbare verlichting, cameratoezicht. electrakasten en verkeersregelsystemen). Voor die assets stellen we functionele eisen op.
22
Datum: 3 juni 2022
4
Kaders
Bij het beheer van de openbare ruimte spelen naast bestuurlijke ambities ook wettelijke en gemeentelijke bepalingen, trends en ontwikkelingen, het spoor van digitalisering, belangen van stakeholders en de meerjarenprogrammering. Deze kaders vormen enerzijds een vaststaand gegeven (de wettelijke en gemeentelijke kaders) en vragen anderzijds voor een nadere invulling naar eigen inzicht.
4.1
Wettelijke kader
Er is geen overkoepelend wettelijk kader waarin voor gemeenten alle rechten en plichten met betrekking tot het beheer van de openbare ruimte zijn vastgelegd. Voor gemeenten bestaat veel lokale vrijheid, waarbij ze wel gebonden zijn aan onderstaande wettelijke kaders. Zorgplicht: een veilige openbare ruimte Als gemeente hebben we een wettelijke zorgplicht voor het handhaven en bevorderen van de veiligheid in de openbare ruimte. We moeten daarbij kunnen aantonen dat door inspecties en onderhoud een optimale zorg heeft plaatsgevonden. Bij onvoldoende bewijs kán de aansprakelijkheidsstelling leiden tot toekenning van schadevergoedingen. Kapitaalgoederen in de Gemeentewet In het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) is de verplichting opgenomen om in de begroting en jaarrekening een paragraaf Onderhoud Kapitaalgoederen op te nemen. In deze paragraaf wordt verwezen naar de beheerplannen. De provincie houdt jaarlijks toezicht op de begroting en of er sprake is van achterstallig onderhoud. Het BBV beschrijft onder andere hoe we als gemeente moeten omgaan met activeren (afschrijven) van (vervangings)investeringen. In artikel 212 van de Gemeentewet is geregeld hoe de uitgangspunten van het financiële beleid worden vastgelegd. Omgevingswet voor integrale ambities Met de nieuwe Omgevingswet per 1 januari 2023 verandert het juridische kader voor de openbare ruimte.
Ambities worden integraler, meer verplichtend en minder vrijblijvend. Met méér ruimte voor lokale initiatieven en nadruk op (vroegtijdige) burgerparticipatie. In de omgevingsvisie zijn de doelen vastgelegd vanuit geïntegreerde thema’s, zoals bereikbaarheid of duurzaamheid, op basis van gemeenschappelijke kernwaarden. Wettelijke kaders per asset De verantwoordelijkheden van de gemeente als wegbeheerder zijn vastgelegd in de Wegenwet en de Wegenverkeerswet. De gemeente is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van alle op haar grondgebied liggende openbare wegen en weguitrusting, (zoals wegmeubilair, verkeersregelsystemen en openbare verlichting), die niet in beheer zijn van Rijk of provincie. Het verlenen van verkeer-gerelateerde vergunningen, het nemen van verkeersbesluiten, gladheidsbestrijding (als inspanningsverplichting) en de zorg voor openbare verlichting vallen eveneens onder de verantwoordelijkheid van het wegbeheer. Aanleg en beheer van riolering is een gemeentelijke taak op basis van de wet Milieubeheer en de Waterwet. De Waterwet beschermt het oppervlaktewater tegen lozingen en andere mogelijke verontreinigingen. De Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) heeft tot doel dat het water een ‘goede toestand’ heeft. Verder zijn in het Nationaal bestuursakkoord Water afspraken gemaakt over het op orde brengen van watersystemen binnen de gemeentegrenzen.
In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is de verplichting vastgelegd om in 2050 te voldoen aan een waterrobuuste en klimaatbestendige inrichting. Tot slot regelt de Waterwet het beheer van oppervlaktewater en grondwater en de verbetert deze wet de samenhang tussen waterbeleid en ruimtelijke ordening. Door de waterschappen worden regels gesteld ten aanzien van wateren en waterstaatswerken van de gemeente. De zorgplicht voor het openbaar groen heeft betrekking op de verplichting tot het beoordelen van schade door bomen. Dit wordt ingevuld door het periodiek visueel inspecteren van bomen (Boomveiligheidscontrole of Visual Tree Assessment). De zorgplicht voor het groen wordt mede ingevuld door de regels die gelden vanuit de Wet natuurbescherming. Deze wet gaat over de zorgplicht van alle levende flora en fauna en de taak om beschermde planten en dieren in gunstige omstandigheden te laten leven. Hierdoor ontstaat de verplichting om bepaalde locaties in een bepaalde conditie te houden De wet gaat ook in op de bestrijding van ongewenste flora en fauna. Onkruidbestrijding mag, behoudens enkele uitzonderingen, niet meer met chemische middelen plaatsvinden. Slechts enkele planten en insecten mogen gericht worden bestreden wanneer dit noodzakelijk is voor de bescherming van de
23
Datum: 3 juni 2022
gezondheid van mens, dier of milieu. In het Warenwetbesluit worden eisen gesteld aan de veiligheid van attractie- en speeltoestellen. Naast de bovengenoemde belangrijkste wettelijke kaders, zijn er nog andere wetten waar we als gemeente mee van doen hebben. In Bijlage C is een overzicht gegeven van alle relevante wettelijke kaders voor het beheer van de openbare ruimte.
4.2
Gemeentelijke bepalingen
Naast het relevant beleid uit paragraaf 3.3 is er ook een inspanningsverplichting in de vorm van diverse gemeentelijke bepalingen. De bepalingen die van toepassing zijn op IBOR zijn in het navolgende weergegeven. Duurzaam en circulair inkopen Met het ondertekenen van het manifest ‘Maatschappelijk Verantwoord Inkopen’ (MVI) heeft de gemeente zichzelf opgelegd om in alle fasen van het inkoopproces op zoek te gaan naar kansen op duurzame innovatieve oplossingen. MVI betekent dat er bij de inkoop van diensten en goederen rekening wordt gehouden met de sociale, ecologische en economische dimensies van duurzaamheid. Daarnaast hebben we als gemeente ook de ambitie uitgesproken om vaker uit te gaan van de levensduur van een product of dienst en niet alleen te kijken naar de aanschafprijs. In het uitvoeringsprogramma Tilburg Circulair 2022-2025 is aangegeven dat in 2023 alle gemeentelijke bouw-, infrastructurele nieuwbouwprojecten worden aanbesteed met minimaal één van de circulaire principes. FSC-certificering Er is gekozen om de geheel houten bruggen bij vervanging weer geheel in hout uit te voeren, in verband met de lage MKI-waarde (milieukostenindex) van hout. Het toegepaste (hard)hout is FSC gecertificeerd. Het FSC-systeem zorgt ervoor dat de bossen op onze wereld op een verantwoorde manier worden beheerd.
Leefgebieden van planten en dieren worden beschermd met respect voor de rechten van de lokale bevolking en bosarbeiders. Maar ook op hout oogsten en geld verdienen mét behoud van het bos. Een goed beheerd bos loopt minder risico om gekapt te worden voor andere doeleinden, zoals het aanleggen van palmolie- of sojaplantages en mijnbouw. Invasieve soorten Invasieve exotische flora en fauna vormen in sommige gevallen een ecologisch gevaar en zorgen voor economische schade. Zo kan er ook schade ontstaan aan (infrastructurele) bouwwerken, zowel van ons (gemeente Tilburg) als van derden. In het Exotenbeleid gemeente Tilburg staat beschreven hoe we om willen gaan met de diverse soorten invasieve exoten. Klimaatadaptatie In de uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Koel Tilburg hebben we als gemeente opgenomen om de temperatuur in de stad te verlagen door voldoende groen aan te leggen en alleen daar waar nodig te verharden. Hiermee zorgen we indirect voor koele locaties en looproutes in de stad. Bij het herinrichten van een straat, plein, buurt of wijk gaan we voor maximale ontstening. Overtollige verhardingen worden verwijderd en vervangen door groen (en bomen). Het versmallen van rijlopers door het instellen van éénrichtingsverkeer behoort hierin ook tot de opties. Bij nieuwbouwplannen minimaliseren we het aandeel verhardingen ten gunste van het aandeel groen.
Ook dragen we hieraan bij door verhard oppervlak van de riolering af te koppelen en het regenwater in de bodem te laten wegzakken. We realiseren bovendien voldoende bovengrondse opvangcapaciteit voor extreme buien zoals wadi’s. We kijken ook naar de inpassingen van (openbare) gebouwen. We passen zo veel mogelijk groene gevels en daken toe. Wanneer dat niet mogelijk is, houden we met de materiaalkeuze rekening met opwarming, warmteafgifte en het albedo-effect. Uitvoeringsplan Biodiversiteit Nader te bepalen na coalitieakkoord 2022-2026.
24
Datum: 3 juni 2022
4.3
Financiële uitgangspunten
Bij het bepalen van de benodigde en beschikbare financiële middelen zijn de volgende kaders en documenten van belang: •
•
Kaders: – Notitie Materiele vaste activa van de BBV d.d. januari 2020 (Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten) – Handreiking onderhoud kapitaalgoederen van de Provincie Noord-Brabant d.d. 10 juli 2020 Documenten: – Financiële beheersverordening gemeente Tilburg 2020 – Programmabegroting 2022
Beschikbare budgetten Het vertrekpunt voor het beheer vormt de Programmabegroting 2022. Met name Programma 2 – Duurzame Stad, Programma 3 – Vitale Stad en Paragraaf 4.6 Onderhoud kapitaalgoederen. Daarin zijn per begrotingsjaar de beschikbare budgetten voor de betreffende kapitaalgoederen (assets) opgenomen. In tabel 10 is dit samengevat weergegeven. Zie Bijlage D voor een toelichting op de financiële kaders. Tabel 10: Budgetten Programmabegroting 2022 (afgeronde bedragen) 15,16