Document · PDF

2022-05-18 bijlage 3 BFA Inventarisatie RK begraafplaatsen Terneuzen

gemeenteraad 2 juni 2022, gemeente TerneuzenBij agendapunt: Vaststellen lijst 'Cultuurhistorisch waardevolle graven gemeente Terneuzen 2022'35.897 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

✓ Gekeken moet worden of lokaal initiatief (verder) aan te moedigen is voor behoud van de grafmonumenten. In Axel is daarvoor al iets van de grond gekomen, maar daar zou met behulp van een cursus ondersteuning in gegeven kunnen worden. In Hulst heeft zo’n cursus, in samenwerking met Landschapsbeheer Zeeland, al plaatsgevonden in 2021. Het beheer op de katholieke begraafplaatsen zou er verder op gericht moeten zijn dat de aanwezige waarden zo veel mogelijk in stand worden gehouden, mits dat niet ten koste gaat van de capaciteit. Hier heeft de gemeente Terneuzen formeel geen zeggenschap over, maar de gemeente zou de parochies mogelijk wel kunnen ondersteunen bij plannen in die richting. Regels en beleidsuitvoering Om tegemoet te kunnen komen aan de toekomstige wensen tot instandhouding zou eigenlijk de regelgeving daarop afgestemd dienen te worden. Bij het uitgangspunt dat de meeste van de geselecteerde grafmonumenten op het huidige graf blijven staan, hoeft daarvoor in het reglement geen nadere regelgeving opgenomen te worden. Wel zal mogelijk een aanpassing nodig zijn in de vorm van nadere regels om uitvoering te kunnen geven aan de instandhouding van de geselecteerde grafmonumenten.

Het is nu niet duidelijk waaruit de “Voorschriften voor het toelaten van graftekens en grafbeplantingen” precies bestaan en of daar voorwaarden worden gesteld aan aard en bijvoorbeeld de hoogte van een grafmonument en of er onderscheid tussen historische delen en nieuwe gedeelten wordt gemaakt. Aan de Elisabethparochie is het advies om hun reglement juridische te laten toetsen en deze bij te werken conform de Wet op de Lijkbezorging 2010. Voor de Andreasparochie geldt dit niet omdat de begraafplaats in Biervliet niet meer gebruikt wordt. De gemeente zou in haar toekomstige beheerplannen voor de begraafplaatsen ook voor de katholieke begraafplaatsen paragraaf kunnen opnemen met daarin de wijze waarop zij kan bijdragen aan het in stand houden van de cultuurhistorische waarden. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

42 van 95

Restauratie en onderhoud Zoals eerder aangegeven vereist een klein gedeelte van de grafmonumenten uit de selectie onderhoud. Daarbij gaat het vooral om een aanpak die het gebruikelijke onderhoud te boven gaat. Dit betreft werkzaamheden die beter niet in eigen beheer of door vrijwilligers uitgevoerd kunnen worden omdat ze vakmanschap vereisen en de nodige veiligheidsvoorzieningen vereisen. Op termijn zullen mogelijk meer grafmonumenten onder handen genomen moeten worden. Terwijl ook op de katholieke begraafplaatsen de rechthebbenden verplicht zijn het onderhoud van hun grafmonumenten zelf te doen of dat in het verleden uitbesteed hebben aan de parochie, zal deze aan teruggevallen en te behouden grafmonumenten ook onderhoud moeten plegen. Daarbij kan uitgegaan worden van enkele principes die mogelijk door de parochie vastgelegd kunnen worden in een beheerplan: Dat is voor groene component: • Onderhoud aan graftuin of indien mogelijk verwijderen banden als blijkt dat deze toch verdwijnen onder een kruidlaag; • Onderhoud aan het groen direct grenzend aan het graf (vooral het tegengaan van overwoekering) in verband met de zichtbaarheid en leesbaarheid van de steen; • Wieden van ongewenste beplanting in het grafbed waar dat nodig is. • Aanvullen van aarde na het weghalen van moslagen en beplanting, met name wanneer fundaties bloot komen te liggen.

Voor grijze componenten kan het volgende gedaan worden: • Behandeling met algenbestrijdingsmiddel (met dien verstande dat de achterzijde, mits niet voorzien van tekst, bemost mag raken) in kleine gedeelten, dus niet alle tegelijk; • Uitvoeren van kleine reparaties, zoals het vastzetten van te behouden banden en het recht- en vastzetten van verticale elementen (palen) en bevestigen van losse onderdelen zoals kettingen en knielbanken; • Reinigen van de grafmonumenten met behulp van stoom onder lage druk bij ernstige vervuiling. Het kiezen voor behoud van grafmonumenten door ze te verwijderen van de oorspronkelijke plek en ze elders te plaatsen, is af te raden. Alleen indien geen andere oplossing mogelijk is en het te behouden grafmonument los staat van de rest, dan is behoud ter plekke niet per se noodzakelijk. Wanneer toch besloten wordt grafmonumenten elders te plaatsen dan dient de context goed overwogen te worden, bijvoorbeeld door ensembles te maken. Het uit de context halen van grafmonumenten verstoord de karakteristiek, voor zover aanwezig. Indien men juist een grafveld geheel wil vernieuwen, zal verplaatsing een laatste optie moeten zijn. Aanbevolen wordt om voor de bij deze inventarisatie geselecteerde grafmonumenten de wijze van onderhoud te beschrijven in een beheerplan.

In dat beheerplan kan ook het groot onderhoud opgenomen worden aan paden, bomen, hagen enzovoort voor zover dat nog niet bestaat. Uitgangspunt bij het behoud van de in de lijst opgenomen monumenten die teruggevallen zijn aan de parochie, is dat getracht moet worden de grafmonumenten constructief in orde te houden met behoud van het bestaande patina. Dat betekent dat opschuren of bewerken met een flex of haakse slijper niet toegestaan is. Het zwarten of met een andere kleur inverven van de teksten op hardstenen stèles was voorheen vrij gebruikelijk en hoorde bij het reguliere onderhoud. Uiteraard zouden rechthebbenden aangemoedigd kunnen worden dit gebruik in stand te houden, bijvoorbeeld door cursussen te organiseren hoe de teksten geverfd kunnen worden. Dergelijke cursussen zouden bovendien het draagvlak voor behoud ten goede komen. Groen en padenstructuur Het groen op de begraafplaatsen in de zin van struiken of bomen op en rond de begraafplaatsen speelt nauwelijks een rol ten aanzien van de waarde van de grafvakken waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd. Er is ook in geringe mate sprake van omringend groen in de vorm van bomen en struiken. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

43 van 95

Ook op de grafvakken is weinig sprake van beplanting. Deze is waarschijnlijk ook nimmer als zodanig bedacht, maar meer bij toeval tot stand gekomen. Het aanmoedigen van meer groen, zoals in Axel verdient wel de voorkeur, met het oog op een duurzame leefomgeving. De paden op de begraafplaatsen verdienen weinig aandacht. Sommige paden zijn bestraat, andere onverhard. Nergens zijn opvallende gebreken of aandachtspunten geconstateerd.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

44 van 95

5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN Zoals op de gemeentelijke begraafplaatsen blijven ook hier nog enkele duizenden andere grafmonumenten over die niet de mogelijke status krijgen om te worden behouden. Rechthebbenden of nabestaanden worden geacht het onderhoud van die grafmonumenten zelf te verzorgen, maar dat gebeurt mogelijk niet altijd naar wens, of het gebeurt helemaal niet meer. Ondanks de handhavingsplicht die vanuit de verordening is opgelegd, zullen regelmatig grafmonumenten ten prooi vallen aan verval. Als verval geconstateerd wordt, dan dient een oproep aan de rechthebbende gedaan te worden om zich te melden. Hoe dit in de praktijk werkt, is niet duidelijk. Of zo’n grafmonument dan toch verwijderd wordt op termijn, is aan het beheer. Wanneer dit te vaak gebeurt, kan de context van de op de lijst geplaatste grafmonumenten in het geding komen. Uiteindelijk kan de uitstraling van de begraafplaatsen worden geschaad. Dat zal vooral het geval zijn waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd vanwege hun bijdrage aan de karakteristiek van een bepaald grafvak. Uiteraard kan dit bovenstaande scenario niet meer van toepassing zijn op de geselecteerde grafmonumenten, maar wat gebeurt er met de grafmonumenten die uit onderhoud vallen en alle andere die steeds minder onderhouden zullen worden?

5.1 Betekenis overige grafmonumenten De vele duizenden grafmonumenten op de begraafplaatsen die niet geselecteerd zijn, spelen wel een belangrijke rol in het geheel. Ze kunnen stuk voor stuk gezien worden als de stenen in een gevel. Daarvoor zijn alle stenen nodig, maar ze stellen individueel weinig voor. De geselecteerde grafmonumenten op de respectievelijke begraafplaatsen vertegenwoordigen binnen het geheel een zekere waarde, die ook is vastgelegd door middel van een scoringsysteem. Maar in zekere zin zijn de 320 grafmonumenten voor de 8 begraafplaatsen een soort van benchmark. Aan deze grafmonumenten kan de waarde van de andere grafmonumenten afgemeten worden. Valt een graf terug dan zou niet direct het grafmonument verwijderd moeten worden, zeker niet op grafvelden die nog redelijk authentiek ogen. Bij het continuerend gebruik van de 5 begraafplaatsen waar nog begraven wordt, zou de parochie het uitgiftebeleid en de regels voor nieuwe grafmonumenten enigszins aan kunnen passen. Mogelijk dat in het reglement hiervoor aanvullende regels gegeven kunnen worden, omdat anders nieuwe grafmonumenten het beeld op den duur zullen aantasten. Daarnaast zou de parochie kunnen vastleggen dat mogelijk de oude structuur en het karakter van een specifiek grafveld zo veel mogelijk bewaard moeten blijven.

Dat betekent dat rechthebbenden van graven op die delen erop moeten worden gewezen dat de grafmonumenten na opzeggen van het graf voorlopig kunnen blijven staan (voor zover dat mogelijk en wenselijk is).

5.2 Wijze van onderhoud en omgang De wijze waarop de overige grafmonumenten onderhouden zouden kunnen worden, kan terughoudend gebeuren (met dien verstande dat rechthebbenden zelf mogen bepalen hoe dat gebeurt). Losse onderdelen kunnen verwijderd worden, maar vermeden moet worden dat ter plekke een opstapeling van losse onderdelen ontstaat. Een dergelijke aanpak zou niet gunstig zijn voor de aanblik van de begraafplaatsen. Structureel slechte grafmonumenten kunnen verwijderd worden en de rest zou bijvoorbeeld onderhouden kunnen worden door een per dorp of stad op te richten stichting “Vrienden van…” zoals gedaan is in Axel. Ook kan met kiezen om intensiever samen te werken met de lokale historische vereniging. Door de richtlijnen voor hen vast te leggen en ervaringen te delen, kan ook hier een langdurig behoud gegarandeerd worden. Van de 8 begraafplaatsen zijn er 3 inmiddels niet meer in gebruik, maar met name in Biervliet en Sas van Gent staan nagenoeg alle grafmonumenten nog op de graven. In Axel is de inrichting van de begraafplaats meer richting gedenk- en wandelpark gebracht. Dergelijke plannen zouden op termijn ook voor Biervliet en Sas van Gent ontwikkeld kunnen worden.

Op de andere begraafplaatsen is het raadzaam de begravingen te continueren, maar tegelijk dient ook het besef er te zijn dat begraafplaatsen een bron van kennis vormt over de mensen die er begraven zijn en over de relatie met dorp en stad. Het is wenselijk om specifieke momenten aan te grijpen om de begraafplaats, mensen of gebeurtenissen te herdenken. Deze momenten kunnen bijvoorbeeld zijn: INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

45 van 95

• • • • •

Viering van zoveel - jarig bestaan van de begraafplaatsen of de nabijgelegen kerken; Bevrijding van dorp of stad dan wel de officiële dodenherdenking; Individuele verjaardagen van belangrijke personen (jaarlijks); Lichtjesavonden (rond Allerzielen/Allerheiligen); Monumentendagen.

Ook kunnen excursies georganiseerd worden. Veel van de katholieke begraafplaatsen bieden een schat aan informatie over de geschiedenis van het begraven in het betreffende dorp of stad. De begraafplaatsen kunnen net als de gemeentelijke begraafplaatsen benut worden voor educatieve doeleinden voor schoolklassen. Deze kunnen bijvoorbeeld via een lesplan kennis maken met de typische symboliek, materialen of vormgeving. Deze lesplannen passen in de algemene vorming van basisscholen en voortgezet onderwijs. Adoptie van grafmonumenten door particulieren of stichtingen is een mogelijkheid die serieus bestudeerd zou kunnen worden. Dat geldt ook voor mogelijkheden waarbij het onderhoud (en beheer) op termijn in handen komt van een stichting “Vrienden van…”.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

46 van 95

6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Doorgaans geven gemeenten geen opdracht tot het inventariseren van bijzondere begraafplaatsen in hun gemeente. Wanneer dat wel gebeurt, dan is dat in nauw overleg zoals in dit geval in Terneuzen. De eerder getrokken conclusie bij de gemeentelijke begraafplaatsen kan hier verder doorgetrokken worden: de gemeente Terneuzen beschikt over 18 zeer intensief gebruikte en vanuit genealogisch perspectief waardevolle begraafplaatsen. De 8 katholieke begraafplaatsen voegen veel toe aan het funeraire beeld. Ook op de katholieke begraafplaatsen waren veel graven te vinden van personen die vooral lokaal en regionaal van betekenis zijn geweest. Hoewel uiteindelijk slechts een klein percentage van alle grafmonumenten op de katholieke begraafplaatsen geselecteerd is om te behouden, zijn er nog tientallen grafmonumenten die zich kunnen meten met de op de lijst opgenomen exemplaren. Een bredere conclusie ten aanzien van de katholieke begraafplaatsen is dat sommige begraafplaatsen op termijn in hun geheel aangewezen zouden kunnen worden als gemeentelijk monument. Dat geldt met name voor de nu gesloten begraafplaatsen in Axel, Biervliet en met name Sas van Gent.

Deze begraafplaatsen zouden in de toekomst, met behoud van de geselecteerde grafmonumenten, op terughoudende wijze onderhouden kunnen worden door vrijwilligers waarbij de gemeente deze zou kunnen ondersteunen met kennis en middelen. Dit wil niet zeggen dat bijvoorbeeld de kerkhoven van Westdorpe of Zuiddorpe niet minder waardevol zijn, maar daar wordt nog begraven en dat heeft vooralsnog prioriteit. Wel is in hoofdstuk 4 en 5 enig advies gegeven over een omgang met die begraafplaatsen die de historiciteit beter waarborgt. Gekeken naar de huidige selectie kan gesteld worden dat de waarde van de geselecteerde grafmonumenten als geheel met name van lokaal en regionaal belang is. Die conclusie kon ook bij de gemeentelijke begraafplaatsen getrokken worden. Ook hier hangt dit samen met de beroepen en rollen van de personen die er begraven zijn, zoals de verwijzing naar de agrarische rol van dit gebied en nu ook meer de industriële ontwikkeling van Sas van Gent en Sluiskil. Er zijn weliswaar nu wat minder graven gevonden van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, maar samen met die op de gemeentelijke begraafplaatsen geven ze een belangrijk inzicht in de strijd die in 1944 en 1945 heeft plaatsgevonden. Zo heeft bijvoorbeeld het grafmonument van slachtoffers van een V2 in Koewacht een grote betekenis in dit hele verhaal.

Aan vergelijkbare grafmonumenten kan een lokale waarde worden toegekend. De gemeente zou de parochie aan kunnen bevelen om de lijst van geselecteerde grafmonumenten vast te laten stellen door het parochiebestuur en deze vervolgens in de administratie aan te tekenen. De gemeente kan de parochie eventueel verder ondersteunen bij het opstellen van een beheerplan. Ook ondersteuning met kennis en middelen ligt in de lijn om het behoud van deze grafmonumenten te waarborgen. Bureau Funeraire Adviezen heeft bij deze inventarisatie veel input gekregen van de talloze vrijwilligers op de verschillende begraafplaatsen. Behalve in Philippine en Sas van Gent is ter plekke gesproken met de direct betrokkenen. Dankzij hun zoekwerk vooraf is veel informatie over personen of rollen gevonden die gemakkelijk geverifieerd kon worden. Van enkele andere graven heeft onderzoek via de krantensite Delpher en genealogische site WieisWie veel informatie opgeleverd. In deze inventarisatie zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten langs dezelfde lat gelegd als die op de gemeentelijke begraafplaatsen om te komen tot de onderhavige selectie. Hierdoor konden alle grafmonumenten met elkaar vergeleken worden. Ook kan hierdoor een vergelijking gemaakt worden met de andere inventarisatie die Bureau Funeraire Adviezen voor Terneuzen heeft uitgevoerd.

Daaruit kan de conclusie worden getrokken dat deze inventarisatie qua materiaal en symboliek wat meer waardevol is dan wat op de gemeentelijke begraafplaatsen is aangetroffen. De selectie past goed binnen wat er in Nederland aan katholieke grafcultuur te vinden is. Er zijn 13 grafmonumenten afgevallen na de eerste selectie. Uiteindelijk is het merendeel van de geïnventariseerde grafmonumenten daadwerkelijk opgenomen. De nadruk bij de inventarisatie heeft in grote mate gelegen op de vormgeving en vooral op de symboliek waarbij het kruis een grote rol speelt.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

47 van 95

Door grafmonumenten met deze vormgeving en symboliek te koesteren, blijft het katholieke beeld van de negentiende en eerste helft van de twintigste eeuw goed in beeld. Een belangrijke aanbeveling is om de overige grafmonumenten die niet op de lijst zijn geplaatst, niet zondermeer af te schrijven als onbelangrijk. Op begraafplaatsen, spelen de overige grafmonumenten een belangrijke rol in de gehele waarde, maar ook kunnen er zich onder de alhier begravenen nog personen bevinden die het behoud van hun graf waard maken.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

48 van 95

VERKLARENDE WOORDENLIJST In dit rapport worden begrippen en termen gebruikt waarvan niet voor iedereen onmiddellijk duidelijk is wat daarvan de betekenis is. Zeker in de context van funerair erfgoed kan de betekenis van zo’n woord anders zijn dan in het dagelijks taalgebruik. Acroteria:

Aedicula:

Behoud:

Begraafplaats: Bescherming:

Bloem:

Chi-Rho:

meervoud voor acroterion, verwijzend naar de bekroning van gevelhoeken op Griekse tempels. In de negentiende eeuw overgenomen als decoratief element op gebouwen en grafmonumenten soms als los onderdeel in zink of terracotta. Op grafmonumenten komen ze vaak voor in de vorm van gestileerde palmetten of gefantaseerde bladvormen (acanthus). Voor de leek komen de acroteria over als kleine vleugels op de hoeken van de stèle. In functionele zin konden hier rouwkransen aan opgehangen worden. versieringsmotief ontleend aan de klassieke kunst, is een samenstel van twee zuilen of pilasters, hoofdgestel en fronton met acroteria. Geliefd motief voor onder andere grafmonumenten, vooral stèles. duidt in het algemeen activiteiten aan die worden ondernomen om verdere verandering of verslechtering van voorwerpen, locaties of bouwwerken te voorkomen. Wanneer het over gebouwen of andere bouwwerken gaat, wordt meestal de term 'monumentenzorg' gebruikt, zeker als dat behoud is uit culturele, esthetische of historische overwegingen. Verder staan begrippen als 'restauratie' en 'rehabiliteren' in relatie tot behoud. In dat geval betreft het activiteiten die ondernomen worden om een reeds in slechte staat verkerend bouwwerk weer in goede staat te brengen. terrein waar stoffelijke resten van overledenen begraven, bijgezet of verstrooid worden, niet gelegen rond een kerk.

In die zin te onderscheiden van kerkhof. in funeraire zin het veiligstellen van begraafplaatsen, grafmonumenten en alles wat daarmee samenhangt tegen letsel of schade. Effectieve bescherming is bijvoorbeeld het afdekken van kwetsbare elementen, terwijl passieve bescherming het voornemen op papier betreft om funeraire zaken te behouden. Vaak is er de intentie om iets te beschermen, terwijl er effectief niets gedaan wordt. de bloem staat voor de ziel. Bloemen openen hun hart naar het zonlicht, zoals ook een mens zijn ziel opent voor God. Neutraal gezien symboliseren bloemen levenskracht en levensvreugde, het einde van de winter en de zege over de dood. In de christelijke symboliek is de naar boven geopende bloemkelk een verwijzing naar het ontvangen van Gods gaven, van de vreugde over de natuur in het paradijs, maar ook van de vergankelijkheid van alle aardse schoonheid die pas in de tuin des hemels duurzaam kan zijn. Het oude gebruik om graven in tuinen aan te leggen of ze met bloemen te beplanten, houdt daarmee verband. Bloemen symboliseren zowel levensvreugde als vergankelijkheid. Zo leest men in de Bijbel: 'Want de mens - als gras zijn z’n dagen, hij bloeit als de bloem op het veld; gaat de wind erover - verdwenen, en de plek heeft geen weet meer van hem'. (Psalm 103, 15-16). Geknakte bloemen staan voor een kort en abrupt afgebroken leven.

Vaak worden geknakte bloemen aangetroffen op graven van jonggestorven kinderen en vrouwen. Christusmonogram, ook wel Christogram of Chi Rho genoemd, behoort met het kruis en het ichthussymbool (de vis) zondermeer tot de belangrijkste symbolen om Jezus Christus mee aan te duiden. De afkorting verwijst naar de Griekse naam voor Christus waarbij de eerste twee letters, Χ (Chi) en Ρ (Rho), tot een monogram gevormd zijn. Het monogram wordt vaak begeleid door de letters alfa en omega, ontleend aan Openbaring 22:13. In protestantse kringen wordt het Christusmonogram gebruikt als decoratie op omslagen van bijbels, liturgie- en liederenboeken, e.d.. Het komt ook vaak voor op grafmonumenten.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

49 van 95

Corpus:

Uitbeelding van een lichaam, gewoonlijk dat van Christus, maar mogelijk ook van de overledene zelf. Dat laatste geldt met name voor laatmiddeleeuwse grafbeelden. Eigen graf: een graf waarvoor de houder van de begraafplaats het recht tot begraven in heeft verleend. Het graf blijft eigendom van de gemeente. Dit in tegenstelling tot grafmonument dat op het graf wordt geplaatst. Dat is juridisch gezien eigendom van degene die het monument heeft betaald. Sinds de wetswijziging van 2010 wordt een eigen graf een ‘particulier graf’ genoemd. Engel: engelen zijn wezens die zich tussen God en de mensen verplaatsen. Ze zijn de dienaren van God, ze bezorgen zijn boodschappen aan de mensen (engel Gabriël aan Maria) en ze trachten de gelovigen bij te staan en te beschermen (beschermengel of engelbewaarder). Engelen hebben vaak bloemen- of lauwerkransen in de hand, ze strooien bloemen op het graf, musiceren of wenen. Op kindergraven komen vaak kleine engeltjes voor, die zijn ontstaan uit de naakte Cupido of Eros. De kinderengel draagt daarentegen echter vaak een lange wijde jurk, symbool van hemelse sferen. De vleugels staan voor de goddelijke opdracht. Vaak zijn de engelhoofdjes met vleugelparen op de grafsteen afgebeeld.

Funeraire cultuur: het woord cultuur verwijst in het algemeen naar het patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren, die deze activiteiten een zekere betekenis geven. Het begrip cultuur wordt in verschillende betekenissen gebruikt. In brede zin wordt het gebruikt voor alles wat door de samenleving wordt voortgebracht. In die zin wordt 'cultuur' dan tegenover 'natuur' gesteld. In meer strikte zin wordt het gebruikt voor kunstuitingen of voor kunst en wetenschap, (inclusief literatuur, architectuur en dergelijke). Met het woord ‘funeraire’ ervoor verwijst het naar de specifieke activiteiten, structuren en betekenissen rondom de dood. Het slaat dus op de uitingen daaromheen, zoals begrafenissen, rouw en alles wat daarmee samenhangt: begraafplaatsen, grafmonumenten en dergelijke. Het woord funerair komt oorspronkelijk van het Latijnse woord "funus" dat gebruikt werd voor de rituelen rondom het overlijden. In het Frans wordt het afgeleide woord ‘funéraire’ gebruikt voor alles wat te maken heeft met begrafenissen. In het Franse taalgebied kent men dan ook zogenaamde ‘centre funéraire’, wat wij zouden zien als een uitvaartcentrum.

In de afgelopen tien jaar is het begrip ‘funeraire cultuur’ langzaam de aanduiding geworden voor alles wat te maken heeft met uitingen rondom de dood in de vorm van begraven, rouw (funeraire riten en rituelen) en daaruit voortvloeiend begraafplaatsen, kerkhoven en grafmonumenten (funerair erfgoed). Geometrische motieven: veel van de lijnen en strepen op een grafmonument zijn louter decoratief, maar soms hebben ze ook een betekenis. Zo kunnen drie strepen op een grafmonument verwijzen naar het boek Prediker, hoofdstuk 4. Dit gedeelte wordt nogal eens in huwelijksdiensten gebruikt: twee mensen, die met elkaar een verbond aangaan en daarin een derde (God) betrekken- het zogenaamde drievoudige snoer, dat niet snel weer verbroken wordt. Ook meanderende motieven, die al in de Griekse cultuur gebruikt werden, hebben een symbolische betekenis: voorspoed. Gietijzer: een harde, brosse legering van ijzer, koolstof, mangaan en silicium. Gietijzer wordt geproduceerd door ruw ijzer samen met cokes en kalk in een hoogoven te smelten. Hierna wordt het metaal in speciale vormen gegoten waarin het afkoelt en verhardt. Door gebruik te maken van seriemallen konden van één gegoten vorm meerdere stukken gemaakt worden. Gietijzer heeft de positieve eigenschap dat het zeer goed op druk te belasten is. De treksterkte daarentegen is niet erg groot.

Voor voorwerpen die meer op trek belast moesten worden, werd dan ook vaak gebruik gemaakt van smeedijzer. Gebroken gietijzer was vroeger lastig te herstellen maar wordt tegenwoordig gelast met speciale laselektrodes. De spanningen die na zo’n lasbehandeling kunnen ontstaan worden verwijderd door een warmtebehandeling. Gietijzer werd vanaf het midden van de achttiende eeuw regelmatig toegepast in grafmonumenten, hek- en bouwwerken. Vanwege de ruwheid van de vorm is het INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

50 van 95

Graf:

Grafzerk:

Graniet:

Hardsteen:

Kruis:

Kunststeen:

Marbriet:

Marmer:

uiterlijk van een gietijzeren voorwerp goed te herkennen. Het materiaal was goedkoper dan natuursteen en toch sterk en duurzaam. Veel gietijzeren grafmonumenten zijn samengesteld uit gegoten delen die op de begraafplaats in elkaar gezet werden. Gietijzeren grafmonumenten, hekwerken of onderdelen kon men in de negentiende eeuw uit een catalogus bestellen. De populariteit van gietijzer liep eind negentiende eeuw terug toen andere materialen, met name hardsteen, goedkoper werden. De toepassing in hekwerken en kruizen kwam in de loop van de eerste helft van de twintigste eeuw tot een einde. ruimte waarin één of meerdere lijken worden begraven, de plaats waar iemand begraven ligt. Vandaag de dag wordt onderscheid gemaakt tussen algemene graven en particuliere graven. Die laatste kennen een rechthebbende die bepaalt wie er begraven wordt, bij de eerste wordt dat bepaald door de beheerder van de begraafplaats. liggende (natuur-)steen ter afdekking van een graf. De steen kan variëren in grootte en versiering. Doorgaans worden naam en geboorte- en sterfdatum vermeld. Oudere zerken bevatten meestal een grafschrift langs de rand. korrelig oergesteente, hoofdzakelijk samengesteld uit kaliveldspaat, kwarts en glimmer. Zeer duurzaam en goed te polijsten.

Deze steen vindt al zeer lang zijn toepassing in grafmonumenten, maar in de 20ste eeuw vaker toegepast en dan opvallend door hoge graad van polijstwerk. een harde kalksteensoort uit België die door koolstof een blauwgrijze kleur heeft; staat onder veel namen bekend, zoals arduin, blauwsteen, Belgisch graniet, stinksteen en stoepsteen. De benaming heeft vaak ook met de kwaliteit te maken. voordat het kruis een christelijk symbool werd, was het al een universeel teken van verzoening, de synthese tussen hemel en aarde en de vier windrichtingen. Als christelijk symbool wordt het in verschillende vormen aangetroffen. Het Latijnse kruis komt het meest voor. Vaak is het kruis ook de basisvorm van een rooms-katholieke begraafplaats. Bij het Griekse kruis zijn de vier armen gelijk van lengte. Afkomstig van de heidenen, waar de armen de vier elementen representeren: aarde, lucht, vuur en water. Het Calvariekruis is een Latijns kruis op drie blokken of treden. Het staat voor trouw, hoop en liefde. Soms wordt liefde vervangen door naastenliefde. Bij een gotisch kruis symboliseren de open uiteinden van de armen de volwassen christen. Bij een Keltisch kruis symboliseert de cirkel rond het centrum van het kruis eeuwigheid. Een Ionisch kruis symboliseert eeuwige verlossing en heerlijkheid. Evenals bij het Keltisch kruis lopen de uiteinden van de armen naar buiten.

betreft alle steen die geen natuursteen is, dat wil zeggen die van oorsprong niet in de natuur voorkomt. Met ‘steen’ wordt hier bedoeld dat de steen het uiterlijk van natuurlijke steen heeft of dat het oppervlak ervan die imiteert. Voorbeelden van kunststeen zijn baksteen, gipsblokken, kunstzandsteen, maar ook grafmonumenten die van cement of beton zijn opgetrokken en door moeten gaan voor natuursteen. ook wel marmorite genoemd is een ondoorschijnend, stevig en soms gemarmerd glas in verschillende kleuren. Op begraafplaatsen is het vaak gebruikt voor zwarte tekstplaten en in enkele gevallen als compleet grafmonument. Het materiaal werd eind negentiende eeuw populair en zou meer dan een halve eeuw een veel gebruikt materiaal zijn op begraafplaatsen. natuursteensoort, ontstaan door omzetting van kalkgesteenten onder hoge temperatuur en druk (metamorfose genaamd). Daardoor zijn fossielen in de kalk vernietigd. Door zijn dichtheid, maar relatieve zachtheid is marmer gemakkelijk te polijsten. Daardoor ontstaat een glad en glanzend oppervlak waarin levendige tekeningen in de steen (feitelijk verontreinigingen) goed zichtbaar worden. Een bekende soort is Carrara-marmer uit Italië. Ook uit België komen zogenaamde marmers, in feite kalksteen maar goed te polijsten waardoor ze in het spraakgebruik tot de marmers gerekend worden. Marmer werd ook veel gebruikt in

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

51 van 95

Monument:

Opstand:

Palmtak:

Roef:

Stèle:

Zakelijke stijl:

Zandsteen:

beeldhouwwerken en tekstplaten op begraafplaatsen en kerkhoven. Marmer is echter in ons klimaat weinig duurzaam. Door invloed van weer en wind versuikert het oppervlak wat een korrelige en meer open huid oplevert. Feitelijk spoelen zachtere delen uit en blijven hardere delen over. Het proces is nauwelijks te stoppen waardoor teksten en tekening uiteindelijk verdwijnen. Marmer is een kostbare steensoort. verschillende betekenissen: 1. Gedenkteken, opgericht ter herinnering aan een historische persoon of gebeurtenis. Komt voor in verschillende vormen, maar veelal als zuil, naald, boog, stand- of borstbeeld, tombe, epitaaf en dergelijke. 2. Bouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische aspecten van belang wordt geacht. Ook om zijn kunst- en bouwgeschiedenis, geschiedkunde of technologie kan het bouwwerk worden gewaardeerd. Een veelvoud van dergelijke bouwwerken kan ook als monument worden beschouwd. Ingevolge de Monumentenwet kunnen dergelijke gebouwen of objecten wettelijke bescherming genieten. type monument dat bestaat uit meerdere, samengestelde delen, vaak een groter grafmonument met daarop soms een of meerdere tekstplaten, vaak gelegen over meerdere graven. als attribuut van de godin van de overwinning, Victoria, symboliseert de palmtak de overwinning op de dood.

In de oudheid werd de palmtak geschonken aan atleten als teken van overwinning. De eerste Christenen namen het over als teken voor hen die gestorven waren, in het bijzonder de martelaren. In de christelijke kunst was de palmtak symbool van de overwinning op de dood door en in Christus. In de katholieke liturgie verwijst de palmtak naar de intocht van Jezus in Jeruzalem. Een duif met een palmtak verwijst naar vrede. De palmboom en de palmtak verwijzen in het algemeen naar vrede en overwinning. in funeraire zin een voorziening die toegepast wordt onder een zerk. Deze voorziening zorgt ervoor dat de zerk aan de achterzijde hoger komt te liggen dan aan de voorzijde. Deze praktische oplossing zorgt er enerzijds voor dat het regenwater snel afgevoerd kan worden, anderzijds dat de leesbaarheid van de tekst vergroot wordt. Door de zerk een aantal centimeters over de roef te laten vallen kan opspattend regenwater de zerk niet vies maken. Een roef kan uitgevoerd worden in baksteen, beton of natuursteen. De afwerking kan verschillen. Baksteen wordt vaak gecementeerd terwijl beton in veel gevallen zwart geverfd wordt. De hoogte van een roef kan van enkele centimeters oplopen tot verschillende decimeters. De term roef wordt ook gebruikt als benaming voor het schuin oplopende deksel op een doodskist.

Een dergelijk deksel vertoont een gelijkenis met zerken op een roef, waardoor dit woord daar mogelijk zijn betekenis aan ontleent. In een andere zin werd de term roef gebruikt voor een klein, oplopend rekje dat als vervanging diende voor een verhoogde grafkist. Omdat dergelijke kisten veel ruimte innamen werden ze vaak verboden. Bij de begrafenis werd dan een los rekje als verhoging gebruikt. Dit noemde men dus ook een roef(je). van het Griekse woord voor rechtopstaand steenblok. Een rechtopstaande graf- of gedenksteen of gedenkzuil waarin een motief of inscriptie is uitgehouwen, gewoonlijk op een graf. ook wel aangeduid als Nieuwe Zakelijkheid. Stroming in de architectuur die dateert uit de jaren twintig en dertig. De stijlrichting was een reactie op vooral de Jugendstil. De vormen zijn strak en functioneel. In de grafcultuur werd daar al langer mee geëxperimenteerd omdat het bewerken van nieuwe materialen als graniet daarmee beter tot zijn recht kwam. De zakelijke stijl liet ook gestileerde symbolen zien en nieuwe vormen die eerder niet voorkwamen. een sedimentair- of afzettingsgesteente dat voornamelijk bestaat uit aan één gekitte zandkorrels. Bij de sedimentatie van de zandkorrels uit het zandsteen werden ook silt, kalk, grind, glimmers, veldspaat en andere gesteentefragmenten afgezet. Deze

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

52 van 95

Zerk: Zon:

Zuil:

hebben samen onder druk de typische zandsteen opgeleverd. Door verwering wordt een van oorsprong geelbruine zandsteen grijs. Doordat tussen de afzettingen ook bepaalde oxides en andere mineralen voorkomen, kan de kleur van zandsteen verschillende varianten bruinrood tonen. Zandsteen bestaat voornamelijk uit kwarts. In Nederland vinden we veelal de uit het graafschap Bentheim afkomstige gelige zandsteen en de rode Weser zandsteen. grote, platte natuurstenen plaat ter afdekking van een graf, al dan niet versierd. Zie ook grafzerk. ook wel aurora genaamd. De zon speelt in veel religies een grote rol in de vorm van de zonnegod. In de christelijke beeldenwereld is de altijd weer in het oosten opkomende zon een symbool van onsterfelijkheid en de opstanding. Op grafmonumenten komen we de zon enerzijds tegen als de stralenkrans achter het hoofd van Christus (voorgesteld als heerser van de tijd), anderzijds vaak als een halve cirkel die de opgaande zon voorstelt en dus verwijst naar de onsterfelijkheid van de mens en de wederopstanding. ronde pijler, vrijstaand dragend bouwdeel, waarvan de doorsnede een cirkel vormt. In grafmonumenten losstaand toegepast, maar ook voorkomend als afgeknotte zuil voor de symbolische betekenis. Vergelijk afgebroken zuil die staat voor een plotseling of te vroeg afgebroken leven.

Het gaat dan vaak om het onverwachts wegvallen van een steunpilaar of levenszuil.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

53 van 95

LITERATUUR, INTERNET EN BRONNEN Literatuur: - Aa, A.J. van der; Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, Gorinchem 1846. - Bloys van Treslong Prins, P.C. van; Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie. Zeeland, Utrecht 1919 - Bok, Leon, & Ten Dam, René; Canon van het Nederlands funerair erfgoed, IJsselstein 2020 - Stenvert, Ronald e.a.; Monumenten in Nederland: Zeeland, Zwolle 2003. Bronnen: - Reglement voor het beheer van de begraafplaatsen in de Elisabeth-parochie Midden-ZeeuwschVlaanderen, 2008

Internet (alle sites geraadpleegd in januari en februari 2021): - Informatie over symboliek, terminologie en begraafplaatsen: www.dodenakkers.nl - Informatie over oorlogsgraven en slachtoffers van de oorlog: www.oorlogsgravenstichting.nl - Online-begraafplaatsen: https://www.online-begraafplaatsen.nl - Diverse artikelen via: www.Delpher.nl - Koewacht. Een dorp op de grens: https://koew8.nl/index.html - Het geslacht Van Haelst in Zuiddorpe: https://adoc.pub/het-geslacht-van-haelst-in-zuiddorpe.html - Geschiedenis van Terneuzen en omgeving: https://www.terneuzen.nl/Inwoners_Terneuzen/Sport_cultuur_recreatie/Raadplegen_archieven/G eschiedenis_van_Terneuzen_en_omgeving - Geoloket: CultuurHistorie Provincie Zeeland: https://intgwbp.zeeland.nl/geoloket/?Viewer=CultuurHistorie - Zeeuws-Vlaamse familiegeschiedenis: Terneuzen: https://www.familiedemeijer.nl/themas/dorpenvillages/terneuzen - Databank Oorlogsslachtoffers Zeeland: https://www.oorlogsslachtofferszeeland.nl/index.php/nl/burgers-per-gemeente# - Over Lodewijk van den Berg: https://nl.wikipedia.org/wiki/Lodewijk_van_den_Berg Verder is van alle begraafplaatsen, behalve Biervliet een lijst met te behouden grafmonumenten ontvangen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

54 van 95

BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN In februari 2022 zijn de 8 bijzondere begraafplaatsen, alle katholiek, in de gemeente Terneuzen geïnventariseerd. Dit in navolging van de in 2021 uitgevoerde inventarisatie van alle gemeentelijke begraafplaatsen. Vooraf zijn door nagenoeg alle parochies overzichten aangeleverd van graven die zij van belang vinden. Ook is van een aantal graven aangegeven of het om een belangwekkende persoon of personen gaat. Daarnaast is vooraf door Bureau Funeraire Adviezen onderzoek gedaan naar graven van belangwekkende personen aan de hand van een onderzoek in Delpher, diverse websites van historische verenigingen en sites over oorlogsslachtoffers en oorlogsdoden die mogelijk op de begraafplaatsen zouden kunnen liggen. Informatie over graven van erkende oorlogsslachtoffers kwam van de website van de oorlogsgravenstichting. Achteraf is nog een straatnaamonderzoek gedaan aan de hand van lijsten met straatnamen in vergelijking met de geselecteerde grafmonumenten. Indien voorhanden zijn vooraf alle graven op de plattegrond van de betreffende begraafplaats gemarkeerd zodat deze alle meegenomen konden worden tijdens de inventarisatie. Hierna is aan de hand van de in hoofdstuk 2 beschreven criteria één of twee bezoeken gebracht aan de 8 begraafplaatsen. Van de aangeleverde lijsten zijn alle graven overgenomen. Deze zijn in de lijst groen gemarkeerd.

Alle overige graven zijn tijdens de inventarisatie zelf geselecteerd op grond van de genoemde criteria.

6.1 Totstandkoming Ter plekke zijn op elke begraafplaats alle grafmonumenten bekeken, waarbij de reeds genoteerde grafmonumenten opgezocht zijn en gefotografeerd. Waar overige grafmonumenten voldeden aan een of meerdere criteria, zijn deze gefotografeerd en toegevoegd aan de eerder opgestelde lijst. Het bezoek aan de begraafplaatsen heeft geleid tot 8 groslijsten. In totaal staan op deze groslijsten 333 grafmonumenten verdeeld over 404 graven. In de meeste gevallen gaat het om enkelvoudige grafmonumenten, de rest betreft grafmonumenten die over 2 graven of meerdere graven liggen. Bij het opstellen van de groslijsten is nog niet gekeken is naar de score per grafmonument. Hieronder is per begraafplaats de groslijst opgenomen om een indruk te geven om welke graven, grafmonumenten en aantallen het per begraafplaats gaat. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de score van alle grafmonumenten waarbij ook de definitieve selectie wordt gemaakt van de grafmonumenten die behouden zouden moeten worden. Leeswijzer In de groslijsten zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten opgenomen. De grafmonumenten hebben zo veel mogelijk de grafaanduiding gekregen zoals die voorkomt in de ter beschikking gestelde registers. Deze nummers zijn ook gecontroleerd met de voorhanden zijnde registers door de parochies.

Voor Biervliet is geen lijst aangeleverd en is de nummering op volgorde aangeduid voor het vak Links en het vak Rechts. De bijbehorende foto’s van de grafmonumenten hebben dezelfde aanduiding gekregen. Grafnummers met een gele kleur en een dik kader om 2 of meer graven betreft grafmonumenten die als ensemble zijn beoordeeld. In vrijwel alle gevallen betreft het directe familieleden in een zogenaamd dubbelgraf. De eerste 3 kolommen in het bestand betreffen achtereenvolgens: de grafaanduiding, verdeeld naar afdeling, vak en nummer. Daarna volgen kolommen met de op het grafmonument voorkomende overleden personen (voor zover leesbaar of van belang), het jaar van overlijden en dan, indien bekend, het beroep of de rol van de personen. De volgende kolommen betreffen de staat van het grafmonument door middel van de aanduiding G(oed), R(edelijk), M(atig), S(lecht), het soort grafbedekking en de toegepaste materialen met het hoofdmateriaal als eerste. Verder nog een kolom voor de symboliek of de afbeelding op het grafmonument en een kolom ‘Aantekening’, voor eventuele opmerkingen over de staat van het monument of de persoon.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN BIJZ. BEGRAAFPLAATSEN

55 van 95

6.2 Groslijst Begraafplaats H. Gregorius de Grote, Axel Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar overlijd.

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Goetstouwers, P.L.

1940

Lippens, Augustus Franciscus

1966

Pastoor, adviseur Ned. R R.k. Bond van Spooren Tramwegpersoneel, afd. Axel. Vernieuwde het kerkhof Arbeider G

III

Lambert, Aloysius

1959

Metselaar

III

18 a

Smet, Maria Ludovica de

1957

III

18 b

Ysebaert, Benignus Leonardus

1946

Landbouwer

III

18 c

18d

1918 1947 1883

Landbouwer

III

Ysebaert, Benignus Camillus Smet, Virginia de Ysebaert, Benignus Livinus

III

18e

Waes, Felicitas van

1874

Landman. Schonk het land voor kerkhof. Door de schenking konden alle familieleden Ysebaert gratis worden begraven en altijd blijven liggen. -

III

1961

III

Hoecke-Tieleman, Philonema Sophia van Adam-Baert, Maria L.

1961

III

38 a

Rijcke, Petrus J. de

1963

Winkelier

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

Materiaal

Symbool, afbeelding

Zerk op roef, kruis

Hardsteen, smeedijzer

Kruis

Stèle tegen paal, rand met begroeiing Stèle tegen kruis op rand, grind, knielbank

Hardsteen, marbriet

Christuskopje, kruis

Hardsteen

Christuskopje, fotoportret, kruis, palmtak

Opstand, zerk, palen op kelder Opstand, zerk, palen op kelder Zerk

Hardsteen

Marmer

Christuskopje, kruis Christuskopje, kruis Geen

Geen

Stèle op rand, grind Stèle tegen paal op rand, grind, kruis en knielbank Stèle tegen kruis, rand met grindtegels

Kunststeen

Kruis, palmtak

Hardsteen

Christuskopje, kruis

Kunststeen

Christuskopje, kruis, palmtak

56 van 95

Hardsteen

Aantekening

Teruggevonden en herplaatst

Hier herbegraven vanaf de Verloren Hoek Christuskopje mist, kruis is afgebroken Grote letters PAX

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar overlijd.

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding

Kunststeen

Fotoportret, kruis, palmtak

Hardsteen

Christuskop, kruis

Grote letters PAX

Hardsteen, marbriet, metaal Hardsteen

Christus, fotoportret, kruis

Fundering bloot

Christuskopje, fotoportret, kruis, palmtak

Fundering bloot

III

Broeckaert, Rene Francies

1962

Arbeider (omgekomen bij brommerongeval )

III

Wolf, Joseph E.M. de

1963

(omgekomen bij brommerongeval)

Linden-De Bock, Maria J. van der

1949

7a en b

Moorthamer, Petrus Mol, Angelina M. van

1946 1959

IV IV

11 13

Verhelst, Hyppolitus Linden, Emilius L. van der

1940 1943

Vleesschauwer, Celestina

1954

Moor, Hyppolytus de

1947

Mol, Anna Maria M. van

1947

Heijens, Joannes F.

1946

Landbouwer

IV IV IV

23 24 25

Iersel, Henrica van Antheunis, Clement B. Antheunis, Maria C.

1967 1952 1944

R Schilder, grossier G Omgebracht door het R verzet op grond van vermeende collaboratie

Haver, Joseph van

1959

Opzichter

Stèle tegen kruis, rand met grind, knielbank Stèle tegen paal op rand met dekplaat, kruis Stèle tegen kruis, rand met dekplaat

Landbouwer

Dubbele stèle met kruis, dekplaten

Vlashandelaar

G G

Opstand, tombe Stèle tegen kruis, rand met dekplaat

Hardsteen Hardsteen, marbriet

Basement, dekplaat Stèle tegen kruis, rand met dekplaat Stèle tegen kruis, rand met dekplaat Stèle tegen kruis, rand met dekplaat

Hardsteen

Corpus Bloemen, Christuskop, fotoportret, kruis Kruis

Hardsteen

Looftak, kruis

Kunststeen

Kruis op basement Kalksteen Kruis op basement Kalksteen Kruis op basement Kalksteen

Christuskopje, kruis, palmtak Christuskopje, kruis, palmtak Kruis Kruis Kruis

Stèle tegen kruis, rand met grind

Christuskopje, kruis, palmtak

Landbouwer

G R

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

57 van 95

Kunststeen

Hardsteen, marbriet

Aantekening

Stèle is verdwenen

Koperen letters Koperen letters Koperen letters

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar overlijd.

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding

Aantekening Szydlowska speelde belangrijke rol bij de bevrijding Axel. Zij kwam om het leven bij een auto-ongeluk en begraven in Haselunnen-Emsland. In 1946 op verzoek van haar man hier herbegraven. De toenmalige gemeente heeft zich garant gesteld voor het eeuwigdurend onderhoud. Grote letters PAX

38b

Szydlowska, Anna Maria M.

1946

Echtgenote kolonel Szydlowski

Tombe

Kunststeen

Kruis, wapens

Kesbeke, Camilus Fr.

1946

Bakker, kerkmeester

Hardsteen

Bloemen, kruis, zon

Smet, Cyrillus A. de

1955

Grensbewaker

Hardsteen

Christuskopje, kruis

Vanhoyweghen, Norma B.P.

1955

Hardsteen

Christuskopje, kruis, palmtak

238

Mangnus, Louisa Virginia

1951

244

Kort, Augustinus de

1955

Ploegbaas

Hardsteen, marmer Kunststeen

Palmtak

252

Cleyman, Andre A.

1956

Kleermaker

Kunststeen

254

Adam, Alphonsius

1956

Landbouwer

Stèle tegen paal, rand met grind, knielbank Stèle tegen kruis, rand met grind, knielbank Stèle tegen kruis, rand met grind, knielbank Stèle tegen paal op rand, knielbank Stèle tegen paal op rand, grind, knielbank Stèle tussen palen op rand, grind Stèle tegen paal op rand met grind, kruis

Corpus, kruis, palmtak Kruis

277

Lubach, Herman Ernst

1965

Arbeider

Stèle tegen kruis, rand met grind

Hardsteen

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

58 van 95

Hardsteen

Palmtak

Corpus, kruis, palmtak

Christuskopje mist Steenhouwersmerk Grote letters PAX

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar overlijd.

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding

Stèle tegen kruis op rand, grind Stèle op rand, grind Kruis op basement, rand met grind Kruis Stèle, dekplaat met rand Stèle tegen kruis, rand met knielbank Kruis op basement, rand met grind, knielbank Stèle tussen palen op rand, grind, knielbank Opstand op rand, grind

Kunststeen

Kruis, palmtak

Hardsteen

Geen

Hardsteen

Christuskop, kruis

Smeedijzer Kunststeen

Kruis Christuskopje

Hardsteen Kunststeen, marbriet

Christuskopje, kruis, palmtak Christuskopje, fotoportret, kruis

Hardsteen

Kruis, palmtak

Kunststeen

Kruis

Stèle tussen blokken, rand met grind, knielbank

Hardsteen

Christuskopje, geometrische motieven

Kruis op basement, rand Stèle op rand, grind Stèle op rand, dekplaat Stèle (klein) tussen palen

Kunststeen

Banden slecht

Marmer

Christuskopje, kruis Kruis

Hardsteen

Corpus, kruis

Fraaie vormgeving

Kunststeen

Geen

283

Neve, Philemon de

1965

Koopman

284

Vink, Marcelle A.I.

1965

107

Walle, Augustinus F. van de

1933

Arbeider (omgekomen bij tractorongeval) Schoenmaker, winkelier

VI VI

111 131

136

Duym, Emile Fermont, Camile Coppieters, Alma M. Hoogwijk, Antonius C.

1936 1940 1967 1964

151

Seghers, Franciscus Jacobus

156

Gemeentebode

G G

Schilder

1942

Arbeider

Bergen, Isidorus J. van de

1964

Landbouwer

171 tm 173

Lievens, Anna Antoinetta Lievens, Aloysius P. Naessens, Maria C.

1944 1944 1944

Omgekomen bij bombardement Hulpstoker, bombardement Omgekomen bij bombardement

174

Lambert-Martens, Philomenia A.

1944

175

Naessens, Franciscus

1944

199 o

Suy, Clemence Maria F.J.

1972

199 r

Damme, Herman Charles van

1972

Aerts, Sonja van

1963

VIIA -

Arbeider

Kind

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

59 van 95

Aantekening

Fotoportret kapot

Oorlogsdoden (3)

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar overlijd.

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Materiaal

Symbool, afbeelding

Hardsteen

Kruis

Hardsteen, marmer Graniet

Engel, kruis

Kunststeen

Engel, kruis, palmtak Kruis Hart Geen Kruis Kruis Kruis Kruis

VIIA -

Waele, Maria de

1946

Kind

VIIA -

Moorthamer, Marie-Josee

1938

Kind

Kruis op basement, rand met grind Tombe (klein)

VIIA -

Colaone, Claudio Colaone, Lidia Colaone, Claudia

1966 1968 1973

Kind Kind Kind

Stèle op rand

VIIA -

Roeland, Benny

1960

Kind

VIIA VIIA VIIA VIIB VIIB VIIB VIIB

1959 1966 1952 1967 1973 1979 1979 1983 1986

Kind Kind Kind Kind Kind Kind Kind Kind Kind

Kruis op basement Kalksteen

Kruis

VIII

Vernimmen, Freddy J.M. Poucke, Marleen van Brandt, Stanislas (Stanny) Adrichem, Jacqueline van Vermast, Leo Ysebaert, Tom O'Shea Sean Paul O'Shea, Patricia Mary Verhaar, Maarten Petrus Willem Hermans, Frits

G G G G G G G

VIIB -

14 15 16 21 22 31 32 en 33 35

Stèle (klein) tegen kruis op rand Kruis Tekstplaat Tekstplaat op roef Kruis op basement Kruis op basement Kruis op basement Kruis op basement

1978

Kapelaan, priester

Kruis op basement Kalksteen

Kruis

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

60 van 95

Kunststeen Graniet Graniet Kalksteen Kalksteen Kalksteen Kalksteen

Engel

Aantekening

Toelichting groslijst Begraafplaats H. Gregorius de Grote, Axel Op de rooms-katholieke begraafplaats van Axel zijn 61 grafmonumenten op 65 graven geïnventariseerd. Alle grafmonumenten zijn aangedragen door de stichting Tot Beheer van de Begraafplaats H. Gregorius de Grote te Axel. De geïnventariseerde grafmonumenten liggen verspreid over de begraafplaats, maar met name aan de rechterzijde van de begraafplaats. Bij 40% van de grafmonumenten is hardsteen het hoofdmateriaal of komt het voor naast een ander materiaal. Kunststeen vormt het tweede hoofdmateriaal met 23%. Maar ook kalksteen komt met bijna 13% uit de inventarisatie naar voren, met name bij wat jongere grafkruizen. Verder is nog marbriet met 7% en marmer met 6% aangetroffen. De meeste grafmonumenten betreffen kruisen in verschillende vormen (45%), gevolgd door stèles met 42%. Het aantal meer gecompliceerde grafmonumenten, de zogenaamde opstanden vormt met 5% de derde categorie naast eenzelfde percentage zerken. Met het percentage kruisen scoort Axel het hoogst van alle begraafplaatsen, waar over het algemeen het percentage stèles de overhand heeft. Het merendeel van de geïnventariseerde grafmonumenten in Axel verkeert in goede staat, ruim 76%. Zo’n 19% is in redelijke staat, terwijl de rest 5% (11 monumenten) in matige tot slechte staat verkeert.

Op 2 graven werd geen grafmonument aangetroffen, maar de graven zelf zijn wel van belang. Bij de grafmonumenten die in matige of slechte staat verkeren missen onderdelen of liggen deze op het graf. Hier is op korte termijn herstel nodig, maar daarnaast is geconstateerd dat funderingen bloot komen te liggen, wat ook prioriteit heeft om aan te pakken. Over het algemeen kan gesteld worden dat de grafmonumenten in goede staat verkeren, met dien verstande dat op enkele grafmonumenten de tekst wat minder goed leesbaar is door verwering. Net als op alle andere begraafplaatsen heeft wat symboliek betreft het kruis de overhand. Ruim 46% van de gevonden symbolen betreft een kruis. Ook christuskopjes en de palm- of looftak komen veel voor. Die christuskopje komen zowel in porselein als metaal voor. In een aantal gevallen, meer bij jongere grafmonumenten wordt ook een fotoportret aangetroffen. Losse zaken die op het graf zijn geplaatst zijn niet benoemd, omdat deze niet vastzitten aan het grafmonument. Deze kunnen evenwel bijdragen aan het beeld. Opvallende funeraire symbolen komen niet voor. Uiteraard zijn beroepen en rollen van de op de stenen genoemde personen meegenomen, evenals de oorzaak van hun dood, voor zover bekend. Bij 46 grafmonumenten kon dit achterhaald worden, waarvan in 46 gevallen een beroep of rol.

Het aantal beroepen en rollen is het grootst in de categorie Industrie, arbeid en landbouw. In 70% is sprake van iemand die een beroep had als landbouwer of arbeider, naast tal van andere beroepen. Onder de categorie Notabelen en bestuurders vallen enkele rollen die te maken hebben met de kerk, terwijl in de categorie Bijzondere gevallen bijvoorbeeld de schenkers van het land waar het kerkhof op is Afb. 25. Voorbeeld van drie symbolen of aangelegd vallen. Ook iemand die vermoedelijk is afbeeldingen op het graf van Rene Francies omgebracht door het verzet in 1944 is ondergebracht in Broeckaert (graf III-40). deze categorie. In 13 gevallen gaat het om een graf van een kind of waar een kind is bijgezet.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

61 van 95

6.3 Groslijst RK kerkhof, Biervliet Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Goossens, Emma

Jaar overlijd. 1963

Beroep/rol (oorzaak)

Boever, Irene M. de

1959

Baerdemaeker, Petrus Joh. De

1955

Steenmetser, Regina Maria

1955

Gielliet, Cesar

1951

Landbouwer

Hauwe, Sulema Marie van den Meyer, Petrus L. de

1953 1970

Landbouwer

Staat Grafbedekking

Materiaal

Stèle tussen palen op rand, grind, knielbank Stèle op rand, palen met stangen, grind, knielbank

Hardsteen

Hardsteen, marmer

Bloem, bijbel, corpus, fotoportret, kruis, palmtak

Stèle tegen paal en blok op rand, grind, knielbank Stèle tussen palen op rand, dekplaat, knielbank Stèle tegen paal op rand, dekplaat, knielbank Opstand tegen paal, rand met grind, knielbank

Hardsteen

Kruis, palmtakken, vlam

Hardsteen

Corpus, kruis

Hardsteen, marmer

Kruis, palmtak

Hardsteen, marmer

Fotoportret, kruis, palmtakken

Stèle tegen paal op rand, grind Kruis op basement, rand met begroeiing

Hardsteen

Kruis, palmtak

Oorlogsdode (1)

Hardsteen, marmer

Kruis

Oorlogsdoden (2)

Stèle tegen kruis, rand met begroeiing Stèle op rand, grind

Hardsteen

Kruis, palmtak

Hardsteen, marbriet Hardsteen

Geen

Oorlogsdoden (2) Zakelijke stijl

Wagenmaker

Vanhijfte, Judith Anny Regina

1944

Kind (artilleriebeschieting)

1944 1944

Arbeider (artilleriebeschieting) Kind (artilleriebeschieting) Kind (artilleriebeschieting) Kind (artilleriebeschieting)

L L

Duisserinck, Charel Johannes Bossche, Alina Amelia van den Vermue, Antonia Vermue, Adrianus Lippens, Celina R.

Sinack, Thomas Josephus

1948

Onbekend

1944 1944 1948

G G

Landbouwer

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

Stèle op basement, rand met grind

Kruis

62 van 95

Gietijzer

Symbool, afbeelding Kruis, palmtakken

Christuskop, fotoportret, kruis Corpus, krans, kruis, treurende vrouw, wijnrank

Aantekening Scheefgezakt

Christuskop is kapot

Fotoportret mist

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Poppe, Louisa Maria

Jaar overlijd. 1957

Beroep/rol (oorzaak)

Staat Grafbedekking

Materiaal

Marmer, hardsteen Kunststeen, marmer Hardsteen, marmer Hardsteen

Doens, Johny

1955

Kind (verkeersongeluk)

Vermue, Maria

1944

Kind (artilleriebeschieting)

Veire, Emiel van de

1930

Paardenslager

Lippens, Augustinus L.

1965

Arbeider

Stèle tussen paal en Hardsteen, blok op basement, marbriet rand met tegels

Kruis, palmtak

1962

Landbouwer

Rumste, Alfonsus Modestus van Rumste, Eduard Clemence van

1957

Landbouwer

Marmer, hardsteen Hardsteen, marmer

Onbekend

Opstand op rand, dekplaten, knielbank Stèle tussen palen op rand, palen met stangen en dekplaat, knielbank Kruis op basement

Vervaet, Ludovicus Meervis, Constancia

1946 1952

Landbouwer

Opstand op rand, dekplaat, grind, knielbank

Hardsteen

Christuskop, kruis, palmtakken Corpus, geometrische motieven, kruis, palmtakken Bloemmotieven, corpus, engeltjes, kruis Corpus, fotoportret, kruis, palmtakken

Hauwe, Achilles van den

1913

Arbeider

Kruis op basement, dekplaat, palen en stangen, knielbank

Hardsteen

Bloemmotieven, kruis

Onbekend

Kruis

Gietijzer

Ongenae, Eduardus

1910

Kruis op basement

Gietijzer

Meij, Clemence Maria

1918

Kruis op basement

Gietijzer

Onbekend

Kruis

Smeedijzer

Corpus, doodskop met beenderen, kruis Corpus, korenaren, kruis, zon Corpus, korenaren, kruis, zon Corpus, kruis

Bestuurder, winkelier

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

Kruis op basement, rand met begroeiing Kruis op rand Stèle tegen paal op rand, begroeiing Kruis op basement

63 van 95

Gietijzer

Symbool, afbeelding Kruis, palmtak

Aantekening

Kruis Kruis, palmtak

Oorlogsdode (1)

Kruis

Bijzonder monument

Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Brussel, Maria Amalia van

Jaar overlijd. 1967

Beroep/rol (oorzaak)

Pielaat, Ronnie P.

1967

Kind (auto-ongeluk)

Wijffels, René Franciscus

1931

Landbouwer

Coene, Stephanie

1919

R R

O P

Onbekend Onbekend

R R

Stèle tegen paal op rand, dekplaat Stèle tussen palen, rand met tegels, knielbank Stèle op basement, dekplaat, palen Stèle op basement, rand met grind Kruis Kruis op basement

Onbekend

Kruis

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

Staat Grafbedekking

Materiaal

Hardsteen

Symbool, afbeelding Kruis, palmtak

Kalksteen

Engel, kruis

Hardsteen

Gietijzer

Bloemmotieven, handen, kruis bloemmotieven, kruis, palmtakken Corpus, kruis Corpus, korenaren, kruis, zon Corpus, kruis, palmtakken

64 van 95

Hardsteen Smeedijzer Gietijzer

Aantekening

Toelichting groslijst RK kerkhof, Biervliet Op de begraafplaats van Biervliet zijn 33 grafmonumenten op 47 graven geïnventariseerd. Van de

parochie heilige Andreas is vooraf geen lijst van te bewaren grafmonumenten ontvangen. Wel is ter plekke een toelichting gegeven door de vicevoorzitter van de parochie. De geïnventariseerde grafmonumenten liggen verdeeld over de hele begraafplaats, die verdeeld is in een linker- en rechtergedeelte. Omdat vooraf al duidelijk was dat er een aantal burgerslachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog begraven zijn op deze begraafplaats is hier extra aandacht aan besteed. Van de geïnventariseerde grafmonumenten is bij 50% hardsteen het hoofdmateriaal of komt het voor naast een ander materiaal. Marmer komt ook een aantal keer voor (20%) en ook gietijzer met 16% is hier goed vertegenwoordigd. Verder treffen we hier enig marbriet, smeedijzer en enkele kunststenen of kalkstenen grafmonument. De meeste grafmonumenten betreft een stèle (47%), gevolgd door kruizen met 44% en nog enkele samengestelde monumenten, zogenaamde opstanden met 9%. Bijna 64% van de geïnventariseerde grafmonumenten in Biervliet verkeert in goede staat. Zo’n 33% is in redelijke staat terwijl de overige 3% (1 monument) in slechte staat verkeert. Dit betreft een zogenaamd boomstamkruis dat zeer de moeite waard is om hersteld te worden. Wat symboliek betreft, is een grote hoeveelheid aangetroffen, tot gemiddeld wel 3 symbolen of afbeeldingen per grafmonumenten.

Het meest voorkomend is het kruis (34%) dat feitelijk bij elk grafmonument wel voorkomt. Vervolgens komt bij ruim 17% van de geïnventariseerde grafmonumenten een palm- of looftak voor, gevolgd door een corpus (14%). Verder vinden we een aantal uiteenlopende symbolen zoals bloemen, fotoportretten, korenaren en de zon. Op een gietijzeren kruis is het bijzondere tafereel van een treurend meisje te zien met een krans in haar hand. Het kruis is verder uitgewerkt met wijnranken en een corpus. De symboliek verwijst naar intens verdriet, maar de wijnrank verwijst naar de hoop op het eeuwige leven. Bij 20 grafmonumenten kon een beroep of rol van de overledene achterhaald worden, wat relatief weinig is. Het aantal beroepen en rollen is het grootst in de categorie Industrie, arbeid en landbouw. Net als in Axel zijn dat vooral beroepen als landbouwer of arbeider. Verder een wagenmaker, een paardenslager en een winkeliers. Over de meesten kon geen nadere informatie worden gevonden. In de categorie Slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn 4 grafmonumenten aangetroffen, waar in totaal 6 slachtoffers van de bevrijding van Biervliet zijn Afb. 26. Hoewel onbekend is wie bij dit monument begraven. Het betreft in 5 gevallen een kind. In de is begraven, is het waarschijnlijk een kind (graf Lcategorie Bijzondere gevallen zijn verder nog 2 in het L.) verkeer verongelukte kinderen opgenomen.

INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN

65 van 95

6.4 Groslijst HH Philippus en Jacobuskerkhof, Koewacht Vak. Regel Nr.

Begraven personen

Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1988 Bestuurder, schooldirecteur 1952 1975 Grafdelver 1923 Landbouwer

Staat Grafbedekking

Materiaal

Kruis op rand

Kalksteen

Stèle, dekplaat

Kruis

Kruis op basement, rand met grind

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11468119/1