2021-05-19 Bijlage 2 - Inventarisatie historische graven en opvallende grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen Terneuzen
Tekst van het document
44 van 100
- Wanneer rechthebbende afstand doet, zal het grafmonument niet (meteen) verwijderd worden. Wel bestaat de mogelijkheid dat het graf opnieuw wordt uitgegeven en het grafmonument elders wordt geplaatst of hergebruikt (zoals nu in Zaamslag gebeurt); - Waar geen rechthebbende bekend is, zal de gemeente het onderhoud (terughoudend) op zich nemen; - Overschrijvingen van grafrechten vinden plaats conform de betreffende artikelen van de verordening waarbij eventueel coulance kan worden toegepast indien van toepassing. Wanneer duidelijk is dat de gemeente zelf juridisch eigenaar is van een graf met of zonder grafmonument, dan zal zij deze ook moeten gaan onderhouden. Een deel van de geselecteerde grafmonumenten is verweerd door de tand des tijds en vraagt op termijn enig onderhoud. Een aantal grafmonumenten verdient een meer uitgebreide aanpak, enerzijds vanwege de constructie van het grafmonument of de omranding, anderzijds om het geheel weer leesbaar te maken. Na een eventueel herstel is het periodiek reinigen en inspecteren op gebreken in de toekomst noodzakelijk. Hieronder wordt verder het scenario geschetst rondom behoud en instandhouding van de geselecteerde grafmonumenten.
4.2 Scenario omgang met grafmonumenten Behoud van de geselecteerde graven en grafmonumenten kan niet los gezien worden van het beheer en behoud van de begraafplaatsen in het algemeen. Hiertoe zijn binnen de gemeente nog geen beleidskeuzes gemaakt, voor zover bekend tijdens de inventarisatie. Het beheer van de geselecteerde grafmonumenten op de tien begraafplaatsen vereist een aparte aanpak. Gezien het feit dat de meeste begraafplaatsen nog in gebruik zijn en behoud zich met name kan richten op de oudere grafvelden, kunnen de volgende punten in acht worden genomen of worden overwogen: ✓ De delen van de begraafplaatsen waar zich meer historische graven bevinden, zoals op sommige vakken in Axel, Burchtlaan, Hoek, Begoniastraat, Biervliet en Zaamslag kunnen mogelijk een speciale status krijgen waar de nadruk op behoud komt te liggen en waar alleen incidenteel begraven wordt in nieuw uit te geven graven; ✓ Andere delen, waar de historische waarden minder in het gedrang komen, kunnen worden aangewezen als ‘kansendeel’ waar op termijn nieuwe mogelijkheden worden gecreëerd zoals asbestemmingen of een speel- en kinderhof; ✓ Het behoud van de geselecteerde grafmonumenten en de wijze waarop dat mag geschieden, worden vastgelegd in een beleidsnotitie. De wijze van behoud en bijvoorbeeld wat is toegestaan voor nieuwe grafmonumenten heeft mogelijk gevolgen voor de verordening.
Dit om te voorkomen dat nieuw geplaatste grafmonumenten het beeld ‘verpesten’. ✓ Gekeken moet worden of lokaal initiatief aan te moedigen is voor behoud van de grafmonumenten. In Zaamslag komt daarvan iets van de grond, maar met alleen een rijtje oude grafmonumenten zijn die plannen nog niet voltooid. Het beheer op de begraafplaatsen zal er verder op gericht moeten zijn dat de aanwezige waarden zo veel mogelijk in stand worden gehouden, mits dat niet ten koste gaat van de capaciteit. Het scenario voor deze begraafplaatsen gaat ervan uit dat er op andere delen (of begraafplaatsen) vooralsnog voldoende grafruimte is en dat pas na onderzoek naar de impact daarvan maatregelen worden genomen op de oude vakken. De uitgangspunten voor het cultuurhistorisch beeld kunnen zodanig vastgelegd worden dat het niet nodig is dat alle grafmonumenten (of in hun geheel) in stand worden gehouden. Daarbij moet uiteraard rekening worden gehouden met rechthebbenden die hun rechten en plichten rondom het onderhoud in acht nemen. Wanneer dat laatste niet meer het geval is, zullen de grafmonumenten die op de lijst staan zeker behouden moeten blijven. In overige gevallen kan de grafbedekking verwijderd worden of wordt het grafmonument gecontroleerd overgelaten aan ‘de tand des tijds’. Een dergelijke aanpak dient ook beschreven te worden in een beheerplan voor de genoemde begraafplaatsen.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
45 van 100
Regels en beleidsuitvoering Om tegemoet te kunnen komen aan de toekomstige wensen tot instandhouding dient de regelgeving daarop afgestemd te worden. Bij het uitgangspunt dat de meeste van de geselecteerde grafmonumenten op het huidige graf blijven staan, hoeft daarvoor in de verordening geen nadere regelgeving opgenomen te worden. Wel zal mogelijk een aanpassing nodig zijn in de nadere regels om beter uitvoering te kunnen geven aan het beleid van instandhouding op oude grafvakken. Zo zou ten aanzien van de meldingsplicht voor het plaatsen van een grafbedekking een onderscheid gemaakt kunnen worden voor de hoogte van een grafmonument op de historische delen en op nieuwe gedeelten. De maximale hoogte is nu 100 cm, maar er zijn voorbeelden van grafmonumenten op de oude grafvakken waarbij die hoogte overschreden wordt. Een aanpassing in de nadere regels, bijvoorbeeld met vermelding van de vakaanduiding kan al een verbetering vormen. Mogelijk kan de gemeente met enkele aanpassingen of nadere regels, voorkomen dat het karakter op de oudere grafvakken op termijn aangetast worden. Dat geldt bijvoorbeeld wanneer rechthebbenden grafmonumenten zouden willen vervangen of vernieuwen bij het bijzetten van een familielid.
De gestelde regels moeten door de gemeente zelf eveneens gewaarborgd worden, want wanneer er bijvoorbeeld te veel grafmonumenten verwijderd worden, dan valt een groot deel van de cultuurhistorische waarde van de begraafplaats weg. Overigens is voor een aantal vakken in het verleden de keuze gemaakt, met name in Zaamslag en Hoek, Begoniastraat, om vakken geheel te beplanten. Dat is een keuze die bijdraagt aan een minder rommelig beeld, maar tegelijk de toegankelijkheid van de grafvakken terugbrengt. De wijze waarop dit groen onderhouden wordt, dient afgestemd te worden op de waarde van het grafvak. De gemeente zal in haar toekomstige beheerplannen voor de begraafplaatsen wel een cultuurhistorische paragraaf moeten opnemen om te waarborgen dat de cultuurhistorische waarden voor lange tijd veiliggesteld worden. Alleen de geselecteerde grafmonumenten uit de huidige inventarisatie behouden, werkt dat behoud niet in de hand. In het volgende hoofdstuk zal daar nader op in gegaan worden. Restauratie en onderhoud Zoals eerder aangegeven vereist een klein gedeelte van de grafmonumenten uit de selectie onderhoud. Daarbij gaat het vooral om een aanpak die het gebruikelijke onderhoud te boven gaat. Dit betreft werkzaamheden die beter niet in eigen beheer uitgevoerd kunnen worden omdat ze vakmanschap vereisen.
Op termijn zullen mogelijk meer grafmonumenten onder handen genomen moeten worden. Terwijl de rechthebbenden verplicht zijn het onderhoud van hun grafmonumenten zelf te doen of dat in het verleden uitbesteed hebben aan de gemeente, zal de gemeente aan teruggevallen en te behouden grafmonumenten ook onderhoud moeten plegen. Daarbij kan uitgegaan worden van enkele principes die mogelijk vastgelegd kunnen worden in een beheerplan: Dat is voor groene component: • Onderhoud aan graftuin of indien mogelijk verwijderen banden als blijkt dat deze toch verdwijnen onder een kruidlaag; • Onderhoud aan het groen direct grenzend aan het graf (vooral het tegengaan van overwoekering) in verband met de zichtbaarheid en leesbaarheid van de steen; • Wieden van ongewenste beplanting in het grind van de graven waar dat nodig is. Algehele verwijdering van het grind zou in principe niet moeten plaatsvinden, omdat het grind bijdraagt aan het karakteristieke beeld van veel grafmonumenten.
Voor grijze componenten kan het volgende gedaan worden: • Behandeling met algenbestrijdingsmiddel (met dien verstande dat de achterzijde, mits niet voorzien van tekst, bemost mag raken) in kleine gedeelten, dus niet alle tegelijk; • Uitvoeren van kleine reparaties, zoals het vastzetten van te behouden banden en het recht- en vastzetten van verticale elementen (palen) en bevestigen van losse onderdelen zoals kettingen; • Periodiek (circa 1 x per vier of vijf jaar) vervangen van grind, wanneer dit te veel vervuild is; • Reinigen van de grafmonumenten met behulp van stoom onder lage druk bij ernstige vervuiling. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
46 van 100
Het is door begroeiing niet overal duidelijk waar hardstenen banden op het graf liggen, en in welke staat die verkeren (gebroken of verzakt). Waar de banden niets toevoegen aan het monument en de graftruin toch begroeid is, is het te overwegen de banden te verwijderen. Het kiezen voor behoud van grafmonumenten door ze te verwijderen van de oorspronkelijke plek en ze elders te plaatsen, zoals nu in Zaamslag gedaan wordt, is af te raden. Alleen indien geen andere oplossing mogelijk is en het te behouden grafmonument los staat van de rest, dan is behoud ter plekke niet per se noodzakelijk. Wanneer toch besloten wordt grafmonumenten elders te plaatsen dan dient de context goed overwogen te worden, bijvoorbeeld door ensembles te maken. Het uit de context halen van grafmonumenten verstoord de karakteristiek, voor zover aanwezig. Indien men juist een grafveld geheel wil vernieuwen, zal verplaatsing een laatste optie moeten zijn.
Afb. 31. Behouden grafmonumenten in Zaamslag.
Aanbevolen wordt om voor de bij deze inventarisatie geselecteerde grafmonumenten de wijze van onderhoud te beschrijven in een beheerplan. In dat beheerplan kan ook het groot onderhoud opgenomen worden aan paden, bomen, hagen enzovoort voor zover dat nog niet bestaat. Uitgangspunt bij het behoud van de in de lijst opgenomen monumenten die teruggevallen zijn aan de gemeente, is dat getracht moet worden de grafmonumenten constructief in orde te houden met behoud van het bestaande patina. Dat betekent dat opschuren of bewerken met een flex of haakse slijper niet toegestaan is. Het zwarten of met witte verf inkleuren van de teksten op hardstenen stèles was voorheen vrij gebruikelijk en hoorde bij het reguliere onderhoud. Indien de gemeente dit gebruik wil handhaven is het te overwegen daarbij vrijwilligers in te zetten. Uiteraard zouden rechthebbenden aangemoedigd kunnen worden dit gebruik in stand te houden, bijvoorbeeld door cursussen te organiseren hoe de teksten geverfd kunnen worden. Dergelijke cursussen zouden bovendien het draagvlak voor behoud ten goede komen. Groen en padenstructuur Het groen op de begraafplaatsen in de zin van struiken of bomen op en rond de begraafplaatsen speelt een belangrijke rol ten aanzien van de waarde van de grafvakken waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd.
Het omringende groen in de vorm van bomen en struiken draagt bij aan het sfeerbeeld doordat er sprake is van een beschutte plek maar zorgt ook voor overwoekering van graven. De uitbundige flora op veel grafvakken is goed voor fauna, insecten, maar leidt tot het wegdrukken van minder kansrijke planten die bijvoorbeeld in de droge graftuinen groeiden. Anderzijds hoeft in deze vakken geen maaimachine meer te komen waardoor de kans op beschadiging afneemt. In een op te stellen beheerplan dient goed beschreven te worden waar het groen prevaleert en waar het grafmonument. Schade door inzet van gemechaniseerde kracht om het groen te onderhouden, dient voorkomen te worden. Daar waar snoei- of maaimachines in aanraking kunnen komen met onderdelen van INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
47 van 100
grafmonumenten, kunnen gemakkelijk beschadigingen optreden. Hier moet extra op gelet worden. Bij het opstellen van een beheerplan moet daarom op de in te zetten middelen worden gelet.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
48 van 100
5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN Naast de enkele honderden grafmonumenten die nu op een lijst zijn geplaatst ter behoud, blijven er nog enkele duizenden andere grafmonumenten over die niet die status krijgen. Rechthebbenden of nabestaanden worden geacht het onderhoud van die grafmonumenten zelf te verzorgen, maar dat gebeurt mogelijk niet altijd naar wens, of het gebeurt helemaal niet meer. Ondanks de handhavingsplicht die vanuit de verordening is opgelegd, zullen regelmatig grafmonumenten ten prooi vallen aan verval. Als verval geconstateerd wordt, dan dient een oproep aan de rechthebbende gedaan te worden om zich te melden. Hoe dit in de praktijk werkt, is niet duidelijk. Of zo’n grafmonument dan toch verwijderd wordt op termijn, is aan het beheer. Wanneer dit te vaak gebeurt, kan de context van de op de lijst geplaatste grafmonumenten in het geding komen. Uiteindelijk kan de uitstraling van de begraafplaatsen worden geschaad. Dat zal vooral het geval zijn waar veel grafmonumenten zijn geselecteerd vanwege hun bijdrage aan de karakteristiek van een bepaald grafvak. Uiteraard kan dit bovenstaande scenario niet meer van toepassing zijn op de geselecteerde grafmonumenten, maar wat gebeurt er met de grafmonumenten die uit onderhoud vallen en alle andere die steeds minder onderhouden zullen worden?
5.1 Betekenis overige grafmonumenten De vele duizenden grafmonumenten op de begraafplaatsen die niet geselecteerd zijn, spelen wel een belangrijke rol in het geheel. Ze kunnen stuk voor stuk gezien worden als de stenen in een gevel. Daarvoor zijn alle stenen nodig, maar ze stellen individueel weinig voor. De geselecteerde grafmonumenten op de respectievelijke begraafplaatsen vertegenwoordigen binnen het geheel een zekere waarde, die ook is vastgelegd door middel van een scoringsysteem. Maar in zekere zin zijn de 352 grafmonumenten voor de tien begraafplaatsen een soort van benchmark. Aan deze grafmonumenten kan de waarde van de andere grafmonumenten afgemeten worden. Valt een graf terug dan zou niet direct het grafmonument verwijderd moeten worden, zeker niet op de oudere grafvelden die redelijk authentiek ogen. Bij het continuerend gebruik van de begraafplaatsen, ook op de oude begraafplaats in Hoek, zal de gemeente het uitgiftebeleid en de regels voor nieuwe grafmonumenten enigszins moeten aanpassen. Mogelijk dat in de verordening hiervoor aanvullende regels gegeven kunnen worden, omdat anders moderne grafmonumenten het beeld zullen aantasten. Daarnaast moet in het genoemde beleid worden vastgelegd dat mogelijk de oude structuur en het karakter van een specifiek grafveld zo veel mogelijk bewaard moeten blijven.
Dat betekent dat rechthebbenden van graven op die delen erop moeten worden gewezen dat de grafmonumenten na opzeggen van het graf voorlopig kunnen blijven staan. De aard en wijze waarop de graven nu worden uitgegeven, vereist vooralsnog geen aanpassingen.
5.2 Wijze van onderhoud en omgang De wijze waarop de overige grafmonumenten onderhouden zouden kunnen worden, kan terughoudend gebeuren (met dien verstande dat rechthebbenden zelf mogen bepalen hoe dat gebeurt). Losse onderdelen kunnen verwijderd worden, maar vermeden moet worden dat ter plekke een opstapeling van losse onderdelen ontstaat. Een dergelijke aanpak zou niet gunstig zijn voor de aanblik van de begraafplaatsen. Structureel slechte grafmonumenten kunnen verwijderd worden en de rest zou bijvoorbeeld onderhouden kunnen worden door een per dorp of stad op te richten stichting “Vrienden van…” of men kiest ervoor intensiever samen te werken met een werkgroep van de historische vereniging. Door de richtlijnen voor hen vast te leggen en ervaringen te delen, kan ook hier een langdurig behoud gegarandeerd worden. In Zaamslag kan het huidige initiatief wellicht een bredere aanpak krijgen waardoor men zich meer richt op behoud in situ. De rol en functie van de tien begraafplaatsen zal ongetwijfeld niet voor wijziging in aanmerking komen. Het meer richting gedenk-of wandelpark brengen is voor veel van de huidige begraafplaatsen (nog) geen optie, behalve voor de oude begraafplaats in Hoek, waar die wijziging al is ingezet. Overigens sluit dat niet uit dat bepaalde vormen van lijkbezorging gecontinueerd kunnen worden (asbijzettingen).
Voor alle begraafplaatsen geldt dat deze ook meer te zien zijn als bron van kennis over de mensen die er begraven zijn en over de relatie met dorp en stad. Daarbij kunnen specifieke momenten aangegrepen INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
49 van 100
worden om de begraafplaats, mensen of gebeurtenissen te herdenken. Deze momenten kunnen bijvoorbeeld zijn: • Viering van zoveel - jarig bestaan van de begraafplaatsen; • Bevrijding van dorp of stad dan wel de officiële dodenherdenking; • Individuele verjaardagen van belangrijke personen (jaarlijks); • Lichtjesavonden (rond Allerzielen/Allerheiligen); • Monumentendagen. Ook kunnen excursies georganiseerd worden. Veel van de gemeentelijke begraafplaatsen bieden een schat aan informatie over de geschiedenis van het begraven het betreffende dorp of stad. De begraafplaatsen kunnen daarnaast benut worden voor educatieve doeleinden voor schoolklassen. Deze kunnen bijvoorbeeld via een lesplan kennis maken met de typische symboliek, materialen of vormgeving. Deze lesplannen passen in de algemene vorming van basisscholen en voortgezet onderwijs. Adoptie van grafmonumenten door particulieren of stichtingen is een mogelijkheid die serieus bestudeerd zou kunnen worden. Dat geldt ook voor mogelijkheden waarbij het onderhoud op termijn in handen komt van een stichting “Vrienden van…”.
5.3 Communicatie en voorlichting Een vaak vergeten onderdeel vanuit het beheer van begraafplaatsen is een goede voorlichting. In veel gevallen worden regels en beleid vastgesteld zonder al te veel overleg met de lokale inwoners. Daardoor kan een distantie ontstaan tussen bestuur en bewoners. Die bewoners zijn juist broodnodig bij het behoud en de instandhouding van het erfgoed, maar ook gewoon bij de uitvoering van de dagelijkse gang van zaken. Veel gaat al goed, zoals de wijze waarop sommige rechthebbenden de oude waarden respecteren. Met behulp van een informatieve brochure zou de gemeente enkele voorbeelden kunnen laten zien van hergebruik en instandhouding met daarbij de reden. Ook het communiceren over mogelijkheden tot het bijzetten van asbussen of verstrooien van asresten in een graf kan bijdragen aan het behoud van familiegraven. Uiteindelijk kan gekeken worden naar mogelijkheden van adoptie van grafmonumenten met het oog om daar een asbestemming van te maken. Per locatie kunnen avonden of middagen, desnoods digitaal, worden georganiseerd om voorlichting te geven over waarom de gemeente grafmonumenten heeft laten inventariseren maar ook hoe men daarmee wil omgaan. Dergelijke gelegenheden kunnen benut worden om daarmee ook te peilen of er lokaal animo is om iets te betekenen voor de begraafplaats.
5.4 Voorbescherming Grafmonumenten van personen die na 1990 zijn overleden en waaraan wel een bepaald belang gehecht kan worden, vallen vooralsnog buiten de huidige selectie. Het kan evenwel van belang zijn deze grafmonumenten toch al een aantekening te geven in de grafadministratie. Op die wijze kan bij het opzeggen van de grafrechten een signaal van de administratie komen dat het graf of de urnennis niet geruimd mag worden. Bij een volgende selectie, bijvoorbeeld over 15-20 jaar kunnen dergelijke graven of nissen dan wellicht wel meegenomen worden.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
50 van 100
6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Een conclusie die aan het eind van de inventarisatie van de tien begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen getrokken kan worden, is dat de gemeente beschikt over zeer intensief gebruikte en vanuit genealogisch perspectief waardevolle begraafplaatsen. Er blijken veel grafmonumenten te vinden met graven van personen die vooral lokaal en regionaal van betekenis zijn geweest. Hoewel uiteindelijk slechts een klein percentage van alle grafmonumenten geselecteerd is om te behouden, zijn er nog tientallen grafmonumenten die zich kunnen meten met de op de lijst opgenomen exemplaren. Een bredere conclusie is dat bepaalde grafvakken op verschillende begraafplaatsen op termijn aangewezen zouden kunnen worden als gemeentelijk monument. Dat geldt met name voor de volgende grafvakken op de volgende begraafplaatsen: - Axel, Burchtlaan: grafvak D en E - Biervliet: grafvak A - Zaamslag: grafvakken B en K. De genoemde grafvakken zouden in de toekomst, met behoud van de geselecteerde grafmonumenten, op terughoudende wijze gebruikt kunnen worden voor begravingen. Het aanpassen van de regels in de verordening en de nadere regels is dan wel een vereiste. Gekeken naar de huidige selectie, dan kan gesteld worden dat de waarde van de geselecteerde grafmonumenten als geheel met name van lokaal en regionaal belang is.
Dit hangt bijvoorbeeld ook samen met de beroepen en rollen van de personen die er begraven zijn, zoals de sterke verwijzing naar de agrarische rol van dit gebied, maar zeker ook nog naar de talloze graven van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Over het algemeen is in Nederland daar weinig over bekend en nog maar sinds enkele jaren neemt de belangstelling voor de slag om de Schelde toe. Hiermee is ook de betekenis van de vele grafmonumenten die verwijzen naar de oorlog groter. Enkele grafmonumenten met daarop de uitbeelding van een granaat zijn overigens uniek voor Nederland. Aan vergelijkbare grafmonumenten kan een lokale waarde worden toegekend. Aanbevolen wordt om de lijst van geselecteerde grafmonumenten een juridische status te geven. Dat kan in dit geval door de lijst vast te laten stellen door het college en het behoud te verankeren in een lange termijn beheerplan. Bureau Funeraire Adviezen heeft bij deze inventarisatie enige input gekregen van Zaamslag Geleefd en OHK De Vier Ambachten. Waarschijnlijk is met name voor Hoek en Biervliet nog meer informatie over personen of rollen te achterhalen. Het is waarschijnlijk dat via de inventarisatie niet alle bijzondere graven achterhaald zijn. Bij toekomstige ruimingen dient hier wel op gelet te worden.
In deze inventarisatie zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten langs dezelfde lat gelegd om te komen tot de onderhavige selectie. Hierdoor konden alle grafmonumenten met elkaar vergeleken worden. Ook kan hierdoor enigszins een vergelijking gemaakt worden met andere inventarisaties die Bureau Funeraire Adviezen in Nederland heeft uitgevoerd. Daaruit kan de conclusie worden getrokken dat deze inventarisatie qua materiaal en symboliek past binnen wat er in Nederland aan grafcultuur te vinden is. Qua vormgeving zijn wel wat afwijkingen gevonden, met name door de invloed op de vormgeving en typografie bij jongere grafmonumenten. Er zijn relatief weinig grafmonumenten (6) afgevallen na de eerste selectie. Uiteindelijk is het merendeel van de geïnventariseerde grafmonumenten daadwerkelijk opgenomen. De nadruk bij de inventarisatie heeft in grote mate gelegen op de vormgeving en vooral op het feit of een grafmonument passend was in het karakter van het grafvak. Een belangrijke aanbeveling is om de overige grafmonumenten die niet op de lijst zijn geplaatst, niet zondermeer af te schrijven als onbelangrijk. Op begraafplaatsen, spelen de overige grafmonumenten een belangrijke rol in de waarde van de begraafplaatsen, maar ook kunnen er zich onder de alhier begravenen nog personen bevinden die het behoud van hun graf waard maken. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
51 van 100
Ondanks het selecteren van enkele honderden graven en grafmonumenten zal er inzet nodig blijven om het verleden van de begraafplaatsen overeind te houden. Er zal beleid opgesteld moeten worden waarin de te behouden grafmonumenten een rol spelen, maar waarbij ook gekeken wordt naar de verdere ontwikkeling van de begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen. De huidige selectie kan daarbinnen gezien worden als een soort richtingwijzer of inhoudsopgave. Als afsluiter is het van belang dat de lijst een rol gaat spelen in het beheer van de begraafplaatsen. Dat betekent dat het vastleggen van de lijst in de administratie en in het beheer en onderhoud zeer belangrijk is. Het afstemmen van beleid en regelgeving op deze rol is dan ook ten sterkste aan te bevelen.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
52 van 100
VERKLARENDE WOORDENLIJST In dit rapport worden begrippen en termen gebruikt waarvan niet voor iedereen onmiddellijk duidelijk is wat daarvan de betekenis is. Zeker in de context van funerair erfgoed kan de betekenis van zo’n woord anders zijn dan in het dagelijks taalgebruik. Acroteria:
Aedicula:
Behoud:
Begraafplaats: Bescherming:
Bloem:
Chi-Rho:
meervoud voor acroterion, verwijzend naar de bekroning van gevelhoeken op Griekse tempels. In de negentiende eeuw overgenomen als decoratief element op gebouwen en grafmonumenten soms als los onderdeel in zink of terracotta. Op grafmonumenten komen ze vaak voor in de vorm van gestileerde palmetten of gefantaseerde bladvormen (acanthus). Voor de leek komen de acroteria over als kleine vleugels op de hoeken van de stèle. In functionele zin konden hier rouwkransen aan opgehangen worden. versieringsmotief ontleend aan de klassieke kunst, is een samenstel van twee zuilen of pilasters, hoofdgestel en fronton met acroteria. Geliefd motief voor onder andere grafmonumenten, vooral stèles. duidt in het algemeen activiteiten aan die worden ondernomen om verdere verandering of verslechtering van voorwerpen, locaties of bouwwerken te voorkomen. Wanneer het over gebouwen of andere bouwwerken gaat, wordt meestal de term 'monumentenzorg' gebruikt, zeker als dat behoud is uit culturele, esthetische of historische overwegingen. Verder staan begrippen als 'restauratie' en 'rehabiliteren' in relatie tot behoud. In dat geval betreft het activiteiten die ondernomen worden om een reeds in slechte staat verkerend bouwwerk weer in goede staat te brengen. terrein waar stoffelijke resten van overledenen begraven, bijgezet of verstrooid worden, niet gelegen rond een kerk.
In die zin te onderscheiden van kerkhof. in funeraire zin het veiligstellen van begraafplaatsen, grafmonumenten en alles wat daarmee samenhangt tegen letsel of schade. Effectieve bescherming is bijvoorbeeld het afdekken van kwetsbare elementen, terwijl passieve bescherming het voornemen op papier betreft om funeraire zaken te behouden. Vaak is er de intentie om iets te beschermen, terwijl er effectief niets gedaan wordt. de bloem staat voor de ziel. Bloemen openen hun hart naar het zonlicht, zoals ook een mens zijn ziel opent voor God. Neutraal gezien symboliseren bloemen levenskracht en levensvreugde, het einde van de winter en de zege over de dood. In de christelijke symboliek is de naar boven geopende bloemkelk een verwijzing naar het ontvangen van Gods gaven, van de vreugde over de natuur in het paradijs, maar ook van de vergankelijkheid van alle aardse schoonheid die pas in de tuin des hemels duurzaam kan zijn. Het oude gebruik om graven in tuinen aan te leggen of ze met bloemen te beplanten, houdt daarmee verband. Bloemen symboliseren zowel levensvreugde als vergankelijkheid. Zo leest men in de Bijbel: 'Want de mens - als gras zijn z’n dagen, hij bloeit als de bloem op het veld; gaat de wind erover - verdwenen, en de plek heeft geen weet meer van hem'. (Psalm 103, 15-16). Geknakte bloemen staan voor een kort en abrupt afgebroken leven.
Vaak worden geknakte bloemen aangetroffen op graven van jonggestorven kinderen en vrouwen. Christusmonogram, ook wel Christogram of Chi Rho genoemd, behoort met het kruis en het ichthussymbool (de vis) zondermeer tot de belangrijkste symbolen om Jezus Christus mee aan te duiden. De afkorting verwijst naar de Griekse naam voor Christus waarbij de eerste twee letters, Χ (Chi) en Ρ (Rho), tot een monogram gevormd zijn.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
53 van 100
Het monogram wordt vaak begeleid door de letters alfa en omega, ontleend aan Openbaring 22:13. In protestantse kringen wordt het Christusmonogram gebruikt als decoratie op omslagen van bijbels, liturgie- en liederenboeken, e.d.. Het komt ook vaak voor op grafmonumenten. Eigen graf: een graf waarvoor de houder van de begraafplaats het recht tot begraven in heeft verleend. Het graf blijft eigendom van de gemeente. Dit in tegenstelling tot grafmonument dat op het graf wordt geplaatst. Dat is juridisch gezien eigendom van degene die het monument heeft betaald. Sinds de wetswijziging van 2010 wordt een eigen graf een ‘particulier graf’ genoemd. Funeraire cultuur: het woord cultuur verwijst in het algemeen naar het patroon van menselijke activiteiten en de symbolische structuren, die deze activiteiten een zekere betekenis geven. Het begrip cultuur wordt in verschillende betekenissen gebruikt. In brede zin wordt het gebruikt voor alles wat door de samenleving wordt voortgebracht. In die zin wordt 'cultuur' dan tegenover 'natuur' gesteld. In meer strikte zin wordt het gebruikt voor kunstuitingen of voor kunst en wetenschap, (inclusief literatuur, architectuur en dergelijke). Met het woord ‘funeraire’ ervoor verwijst het naar de specifieke activiteiten, structuren en betekenissen rondom de dood.
Het slaat dus op de uitingen daaromheen, zoals begrafenissen, rouw en alles wat daarmee samenhangt: begraafplaatsen, grafmonumenten en dergelijke. Het woord funerair komt oorspronkelijk van het Latijnse woord "funus" dat gebruikt werd voor de rituelen rondom het overlijden. In het Frans wordt het afgeleide woord ‘funéraire’ gebruikt voor alles wat te maken heeft met begrafenissen. In het Franse taalgebied kent men dan ook zogenaamde ‘centre funéraire’, wat wij zouden zien als een uitvaartcentrum. In de afgelopen tien jaar is het begrip ‘funeraire cultuur’ langzaam de aanduiding geworden voor alles wat te maken heeft met uitingen rondom de dood in de vorm van begraven, rouw (funeraire riten en rituelen) en daaruit voortvloeiend begraafplaatsen, kerkhoven en grafmonumenten (funerair erfgoed). Geometrische motieven: veel van de lijnen en strepen op een grafmonument zijn louter decoratief, maar soms hebben ze ook een betekenis. Zo kunnen drie strepen op een grafmonument verwijzen naar het boek Prediker, hoofdstuk 4. Dit gedeelte wordt nogal eens in huwelijksdiensten gebruikt: twee mensen, die met elkaar een verbond aangaan en daarin een derde (God) betrekken- het zogenaamde drievoudige snoer, dat niet snel weer verbroken wordt. Ook meanderende motieven, die al in de Griekse cultuur gebruikt werden, hebben een symbolische betekenis: voorspoed.
Graf: ruimte waarin één of meerdere lijken worden begraven, de plaats waar iemand begraven ligt. Vandaag de dag wordt onderscheid gemaakt tussen algemene graven en particuliere graven. Die laatste kennen een rechthebbende die bepaalt wie er begraven wordt, bij de eerste wordt dat bepaald door de beheerder van de begraafplaats. Graftrommel: een trommel met voornamelijk ovaal- of ronde vorm die aan de voorzijde wordt afgesloten door glas. Meestal zijn de trommels gemaakt van zink of blik, maar ook andere metalen en materialen komen voor. In de trommels is in de meeste gevallen een krans met kunstbloemen en –bladen geplaatst. De trommels worden geplaatst op of bij grafmonumenten of fungeren zelfstandig als grafaanduiding. Terwijl bloemenkransen al eeuwen werden gebruikt, verscheen de graftrommel pas in de tweede helft van de negentiende eeuw. Voor de Tweede Wereldoorlog bereikte het gebruik van de graftrommel zijn hoogtepunt. Daarna werden veel minder graftrommels geplaatst, terwijl juist toen ook veel trommels werden opgeruimd. In Nederland komen nog ongeveer 1.100 graftrommels voor, verspreid over het hele land. Door allerlei acties komt de graftrommel weer meer in het nieuws. Oude graftrommels worden steeds vaker gerestaureerd en er verschijnen zelfs weer geheel nieuwe graftrommels. Ook bekend onder de namen kransdoos, kranstrommel of grafdoos.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
54 van 100
Grafzerk:
Graniet:
Hardsteen:
Kruis:
Kunststeen:
Marbriet:
Marmer:
Monument:
liggende (natuur-)steen ter afdekking van een graf. De steen kan variëren in grootte en versiering. Doorgaans worden naam en geboorte- en sterfdatum vermeld. Oudere zerken bevatten meestal een grafschrift langs de rand. korrelig oergesteente, hoofdzakelijk samengesteld uit kaliveldspaat, kwarts en glimmer. Zeer duurzaam en goed te polijsten. Deze steen vindt al zeer lang zijn toepassing in grafmonumenten, maar in de 20ste eeuw vaker toegepast en dan opvallend door hoge graad van polijstwerk. een harde kalksteensoort uit België die door koolstof een blauwgrijze kleur heeft; staat onder veel namen bekend, zoals arduin, blauwsteen, Belgisch graniet, stinksteen en stoepsteen. De benaming heeft vaak ook met de kwaliteit te maken. voordat het kruis een christelijk symbool werd, was het al een universeel teken van verzoening, de synthese tussen hemel en aarde en de vier windrichtingen. Als christelijk symbool wordt het in verschillende vormen aangetroffen. Het Latijnse kruis komt het meest voor. Vaak is het kruis ook de basisvorm van een rooms-katholieke begraafplaats. Bij het Griekse kruis zijn de vier armen gelijk van lengte. Afkomstig van de heidenen, waar de armen de vier elementen representeren: aarde, lucht, vuur en water. Het Calvariekruis is een Latijns kruis op drie blokken of treden. Het staat voor trouw, hoop en liefde. Soms wordt liefde vervangen door naastenliefde.
Bij een gotisch kruis symboliseren de open uiteinden van de armen de volwassen christen. Bij een Keltisch kruis symboliseert de cirkel rond het centrum van het kruis eeuwigheid. Een Ionisch kruis symboliseert eeuwige verlossing en heerlijkheid. Evenals bij het Keltisch kruis lopen de uiteinden van de armen naar buiten. betreft alle steen die geen natuursteen is, dat wil zeggen die van oorsprong niet in de natuur voorkomt. Met ‘steen’ wordt hier bedoeld dat de steen het uiterlijk van natuurlijke steen heeft of dat het oppervlak ervan die imiteert. Voorbeelden van kunststeen zijn baksteen, gipsblokken, kunstzandsteen, maar ook grafmonumenten die van cement of beton zijn opgetrokken en door moeten gaan voor natuursteen. ook wel marmorite genoemd is een ondoorschijnend, stevig en soms gemarmerd glas in verschillende kleuren. Op begraafplaatsen is het vaak gebruikt voor zwarte tekstplaten en in enkele gevallen als compleet grafmonument. Het materiaal werd eind negentiende eeuw populair en zou meer dan een halve eeuw een veel gebruikt materiaal zijn op begraafplaatsen. natuursteensoort, ontstaan door omzetting van kalkgesteenten onder hoge temperatuur en druk (metamorfose genaamd). Daardoor zijn fossielen in de kalk vernietigd. Door zijn dichtheid, maar relatieve zachtheid is marmer gemakkelijk te polijsten.
Daardoor ontstaat een glad en glanzend oppervlak waarin levendige tekeningen in de steen (feitelijk verontreinigingen) goed zichtbaar worden. Een bekende soort is Carrara-marmer uit Italië. Ook uit België komen zogenaamde marmers, in feite kalksteen maar goed te polijsten waardoor ze in het spraakgebruik tot de marmers gerekend worden. Marmer werd ook veel gebruikt in beeldhouwwerken en tekstplaten op begraafplaatsen en kerkhoven. Marmer is echter in ons klimaat weinig duurzaam. Door invloed van weer en wind versuikert het oppervlak wat een korrelige en meer open huid oplevert. Feitelijk spoelen zachtere delen uit en blijven hardere delen over. Het proces is nauwelijks te stoppen waardoor teksten en tekening uiteindelijk verdwijnen. Marmer is een kostbare steensoort. verschillende betekenissen: 1. Gedenkteken, opgericht ter herinnering aan een historische persoon of gebeurtenis. Komt voor in verschillende vormen, maar veelal als zuil, naald, boog, stand- of borstbeeld, tombe, epitaaf en dergelijke. 2. Bouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische aspecten van belang wordt geacht. Ook om zijn kunst- en bouwgeschiedenis, geschiedkunde of technologie kan het bouwwerk worden gewaardeerd. Een veelvoud van dergelijke bouwwerken kan ook als monument
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
55 van 100
Opstand:
Palmtak:
Roef:
Stèle:
Urn:
Zakelijke stijl:
Zandsteen:
worden beschouwd. Ingevolge de Monumentenwet kunnen dergelijke gebouwen of objecten wettelijke bescherming genieten. type monument dat bestaat uit meerdere, samengestelde delen, vaak een groter grafmonument met daarop soms een of meerdere tekstplaten, vaak gelegen over meerdere graven. als attribuut van de godin van de overwinning, Victoria, symboliseert de palmtak de overwinning op de dood. In de oudheid werd de palmtak geschonken aan atleten als teken van overwinning. De eerste Christenen namen het over als teken voor hen die gestorven waren, in het bijzonder de martelaren. In de christelijke kunst was de palmtak symbool van de overwinning op de dood door en in Christus. In de katholieke liturgie verwijst de palmtak naar de intocht van Jezus in Jeruzalem. Een duif met een palmtak verwijst naar vrede. De palmboom en de palmtak verwijzen in het algemeen naar vrede en overwinning. in funeraire zin een voorziening die toegepast wordt onder een zerk. Deze voorziening zorgt ervoor dat de zerk aan de achterzijde hoger komt te liggen dan aan de voorzijde. Deze praktische oplossing zorgt er enerzijds voor dat het regenwater snel afgevoerd kan worden, anderzijds dat de leesbaarheid van de tekst vergroot wordt. Door de zerk een aantal centimeters over de roef te laten vallen kan opspattend regenwater de zerk niet vies maken.
Een roef kan uitgevoerd worden in baksteen, beton of natuursteen. De afwerking kan verschillen. Baksteen wordt vaak gecementeerd terwijl beton in veel gevallen zwart geverfd wordt. De hoogte van een roef kan van enkele centimeters oplopen tot verschillende decimeters. De term roef wordt ook gebruikt als benaming voor het schuin oplopende deksel op een doodskist. Een dergelijk deksel vertoont een gelijkenis met zerken op een roef, waardoor dit woord daar mogelijk zijn betekenis aan ontleent. In een andere zin werd de term roef gebruikt voor een klein, oplopend rekje dat als vervanging diende voor een verhoogde grafkist. Omdat dergelijke kisten veel ruimte innamen werden ze vaak verboden. Bij de begrafenis werd dan een los rekje als verhoging gebruikt. Dit noemde men dus ook een roef(je). van het Griekse woord voor rechtopstaand steenblok. Een rechtopstaande graf- of gedenksteen of gedenkzuil waarin een motief of inscriptie is uitgehouwen, gewoonlijk op een graf. het woord urn komt van het Latijnse ‘urna’, dat afgeleid is van het werkwoord ‘urere’, dat verbranden betekent. Een vreemde afleiding want een urn is feitelijk een vaas of beker waarin crematieresten worden opgeslagen. Maar de vaas of beker krijgt de naam urn juist door die functie. Een urn op een grafmonument is vaak half bedekt door een rouwsluier. Een sluier of draperie betekent zich afwenden van de buitenwereld.
Een sluier, gedrapeerd om een asurn, symboliseert het afdekken of bedekken van het leven. Symbool uit de klassieke oudheid van de dood en de rouw. ook wel aangeduid als Nieuwe Zakelijkheid. Stroming in de architectuur die dateert uit de jaren twintig en dertig. De stijlrichting was een reactie op vooral de Jugendstil. De vormen zijn strak en functioneel. In de grafcultuur werd daar al langer mee geëxperimenteerd omdat het bewerken van nieuwe materialen als graniet daarmee beter tot zijn recht kwam. De zakelijke stijl liet ook gestileerde symbolen zien en nieuwe vormen die eerder niet voorkwamen. een sedimentair- of afzettingsgesteente dat voornamelijk bestaat uit aan één gekitte zandkorrels. Bij de sedimentatie van de zandkorrels uit het zandsteen werden ook silt, kalk, grind, glimmers, veldspaat en andere gesteentefragmenten afgezet. Deze hebben samen onder druk de typische zandsteen opgeleverd. Door verwering wordt een van oorsprong geelbruine zandsteen grijs. Doordat tussen de afzettingen ook bepaalde oxides en andere mineralen voorkomen, kan de kleur van zandsteen verschillende varianten bruinrood tonen. Zandsteen bestaat voornamelijk uit kwarts.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
56 van 100
Zeis: Zerk: Zon:
Zuil:
In Nederland vinden we veelal de uit het graafschap Bentheim afkomstige gelige zandsteen en de rode Weser zandsteen. attribuut van de dood. In de middeleeuwen wordt de dood al afgebeeld als skelet, met in de rechterhand een zeis. Dit symboliseert de onverbiddelijkheid van de dood. grote, platte natuurstenen plaat ter afdekking van een graf, al dan niet versierd. Zie ook grafzerk. ook wel aurora genaamd. De zon speelt in veel religies een grote rol in de vorm van de zonnegod. In de christelijke beeldenwereld is de altijd weer in het oosten opkomende zon een symbool van onsterfelijkheid en de opstanding. Op grafmonumenten komen we de zon enerzijds tegen als de stralenkrans achter het hoofd van Christus (voorgesteld als heerser van de tijd), anderzijds vaak als een halve cirkel die de opgaande zon voorstelt en dus verwijst naar de onsterfelijkheid van de mens en de wederopstanding. ronde pijler, vrijstaand dragend bouwdeel, waarvan de doorsnede een cirkel vormt. In grafmonumenten losstaand toegepast, maar ook voorkomend als afgeknotte zuil voor de symbolische betekenis. Vergelijk afgebroken zuil die staat voor een plotseling of te vroeg afgebroken leven. Het gaat dan vaak om het onverwachts wegvallen van een steunpilaar of levenszuil.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
57 van 100
LITERATUUR, INTERNET EN BRONNEN Literatuur: - Aa, A.J. van der; Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, Gorinchem 1846. - Bloys van Treslong Prins, P.C. van; Genealogische en heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie. Zeeland, Utrecht 1919 - Bok, Leon, & Ten Dam, René; Canon van het Nederlands funerair erfgoed, IJsselstein 2020 - Stenvert, Ronald e.a.; Monumenten in Nederland: Zeeland, Zwolle 2003.
Internet (alle sites geraadpleegd in januari en februari 2021): - Informatie over symboliek, terminologie en begraafplaatsen: www.dodenakkers.nl - Informatie over oorlogsgraven en slachtoffers van de oorlog: www.oorlogsgravenstichting.nl - Online-begraafplaatsen: https://www.online-begraafplaatsen.nl - Diverse artikelen via: www.Delpher.nl - Geschiedenis van Terneuzen en omgeving: https://www.terneuzen.nl/Inwoners_Terneuzen/Sport_cultuur_recreatie/Raadplegen_archieven/G eschiedenis_van_Terneuzen_en_omgeving - Geoloket: CultuurHistorie Provincie Zeeland: https://intgwbp.zeeland.nl/geoloket/?Viewer=CultuurHistorie - Zeeuws-Vlaamse familiegeschiedenis: Terneuzen: https://www.familiedemeijer.nl/themas/dorpenvillages/terneuzen - Hervormde kerk Terneuzen: https://www.heemkundeterneuzen.nl/geschiedenis/geschiedenisterneuzen-2/hervormde-kerk-terneuzen/ - Zaamslag geleefd (informatie over graven op de begraafplaats van Zaamslag): https://www.zaamslaggeleefd.nl/overledenen - Databank Oorlogsslachtoffers Zeeland: https://www.oorlogsslachtofferszeeland.nl/index.php/nl/burgers-per-gemeente# De aangeleverde lijsten met grafmonumenten werden ontvangen van: ✓ Zaamslag Geleefd
De heren Scheele en Annema
Van OHK De Vier Ambachten werd nog een set foto’s ontvangen van de begraafplaats Axel-Burchtlaan.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
58 van 100
BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN In januari en februari 2021 zijn de begraafplaatsen in de gemeente Terneuzen geïnventariseerd. In die periode is door de werkgroep Zaamslag Geleefd een overzicht aangeleverd van graven die zij van belang vinden. Ook is van een aantal graven aangegeven of het om een belangwekkende persoon of personen gaat. Daarnaast is vooraf door Bureau Funeraire Adviezen onderzoek gedaan naar graven van belangwekkende personen aan de hand van een onderzoek in Delpher, diverse websites van historische verenigingen en sites over oorlogsslachtoffers en oorlogsdoden die mogelijk op de begraafplaatsen zouden kunnen liggen. Informatie over graven van erkende oorlogsslachtoffers kwam van de website van de oorlogsgravenstichting. Ook is een straatnaamonderzoek gedaan aan de hand van lijsten met straatnamen in vergelijking met het register dat de gemeente ter beschikking had gesteld. Al deze graven zijn vooraf op de plattegrond van de betreffende begraafplaats gemarkeerd zodat deze alle meegenomen konden worden tijdens de inventarisatie. Hierna is aan de hand van de in hoofdstuk 2 beschreven criteria één of twee bezoeken gebracht aan de tien begraafplaatsen. Van de aangeleverde lijsten van Zaamslag zijn niet alle graven overgenomen. Waar wel een match is gevonden, is deze in de lijst groen gemarkeerd.
Alle overige graven zijn tijdens de inventarisatie zelf geselecteerd op grond van de genoemde criteria.
7.1 Totstandkoming Ter plekke zijn op elke begraafplaats alle grafmonumenten bekeken, waarbij de reeds genoteerde grafmonumenten opgezocht zijn en gefotografeerd. Waar overige grafmonumenten voldeden aan een of meerdere criteria, zijn deze gefotografeerd en toegevoegd aan de eerder opgestelde lijst. Het bezoek aan de begraafplaatsen heeft geleid tot 10 groslijsten, voor elke begraafplaats 1. In totaal staan op deze groslijsten 358 grafmonumenten verdeeld over 419 graven. In 303 gevallen gaat het om enkelvoudige grafmonumenten, de rest betreft grafmonumenten die over 2 graven of meerdere graven liggen. Bij het opstellen van de groslijsten is nog niet gekeken is naar de score per grafmonument. Hieronder is per begraafplaats de groslijst opgenomen om een indruk te geven om welke graven, grafmonumenten en aantallen het per begraafplaats gaat. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de score van alle grafmonumenten waarbij ook de definitieve selectie wordt gemaakt van de grafmonumenten die behouden zouden moeten worden. Leeswijzer In de groslijsten zijn alle geïnventariseerde grafmonumenten opgenomen. De grafmonumenten hebben zo veel mogelijk de grafaanduiding gekregen zoals die voorkomt in de ter beschikking gestelde registers. In enkele gevallen is gebruik gemaakt van de oude grafboeken om oudere graven te kunnen vinden.
De bijbehorende foto’s van de grafmonumenten hebben dezelfde aanduiding gekregen. Grafnummers met een gele kleur en een dik kader om 2 of meer graven betreft grafmonumenten die als ensemble zijn beoordeeld. In vrijwel alle gevallen betreft het directe familieleden in een zogenaamd dubbelgraf. Waar het grafnummer met X is aangeduid, is geen registernummer gevonden. De eerste 3 kolommen in het bestand betreffen achtereenvolgens: de grafaanduiding, verdeeld naar afdeling, vak of regel en nummer. Daarna volgen kolommen met de op het grafmonument voorkomende overleden personen (voor zover leesbaar of van belang), het jaar van overlijden en dan, indien bekend, het beroep of de rol van de personen. De volgende kolommen betreffen de staat van het grafmonument door middel van de aanduiding G(oed), R(edelijk), M(atig), S(lecht), het soort grafbedekking en de toegepaste materialen met het hoofdmateriaal als eerste. Verder nog een kolom voor de symboliek of de afbeelding op het grafmonument en een kolom ‘Aantekening’, voor eventuele opmerkingen over de staat van het monument of de persoon.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
59 van 100
7.2 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan, Axel Plaats
Vak
Regel Nr.
Begraven personen
Staat Grafbedekking
Materiaal
G
Stèle
Hardsteen
Symbool, afbeelding Acroteria, ster
Naeije-Van Hoeve, M. Naeije, Karien Naeije, Anneriet Naeije, Nelleke
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1907 Dijkgraaf, kerkvoogd, landbouwer, raadslid 1957 (verdronken) 1957 Kind (verdronken) 1957 Kind (verdronken) 1957 Kind (verdronken)
Axel, Burcht
A
22
X
Hoeve, Pieter van
Axel, Burcht
A
23
XX
G
Opstand op rand, zuil, rand met grind
Kalksteen, hardsteen
Afgebroken zuil, schip
Axel, Burcht Axel, Burcht
D D
-
8 12
Meijer, Leentje Herrebout, Daniel
1945 1945
Korporaal Genie
G G
Kunststeen Hardsteen
Palmtak Palmtak
27
Boer, Jan
1939
Kind
G
Stèle op basement Stèle tussen blokken, rand met grind Stèle op basement
Axel, Burcht
D
-
Palmtak
D
29
Velde, Jacobus van de
1945
Soldaat
G
Kunststeen, marbriet Kalksteen
Axel, Burcht Axel, Burcht
D
30
Dieleman, Willem
1945
Korporaal Genie
R
Axel, Burcht
D
-
34
1905
Winkelier
G
Axel, Burcht
D
-
35
Veenhuizen, Pieter Hercules Meesen, Gerard
1944
Arbeider (bombardement)
R
Axel, Burcht
D
-
36
Wolfert, Jacob
1944
Arbeider (bombardement)
G
Axel, Burcht
D
37
Buijze, Jacob
1944
Arbeider (bombardement)
G
Axel, Burcht
D
40
Cornelissen, Pieter
1944
G
Axel, Burcht
D
4446
Heijnsdijk, Pieter G. Heijnsdijk-Van Elswijk, Dirkje Heijnsdijk, Eda
1944 1944 1944
Landbouwer (destijds oudste inwoner van Axel) Controleur (oorlog) (oorlog) Kind (oorlog)
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
G
Aantekening
Oorlogsslachtoffer
Stèle, rand met grind Opstand op Kunststeen basement, rand met grind Stèle op basement Hardsteen
Leeuw
Oorlogsslachtoffer
Fotoportret, palmtak
Oorlogsslachtoffer
Opstand uit drie delen op rand met palen, grind Opstand uit drie delen op rand met palen, grind Stèle op basement, rand met palen, grind Stèle tussen palen op rand
Kunststeen
Geen
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Geen
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Palmtak
Oorlogsdode (1)
Hardsteen
Geen
Opstand uit drie delen op rand met palen, grind
Kunststeen
Geen
60 van 100
Bloemmotief
Oorlogsdoden (3)
Plaats
Vak
Regel Nr.
Axel, Burcht
D
47
Axel, Burcht
D
Axel, Burcht
D
Axel, Burcht
D
Axel, Burcht
Begraven personen
Staat Grafbedekking
Materiaal
Lourens, Levina J.
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1944 (bombardement)
G
54
Schieman, Levinus
1944
Bankwerker (granaat)
G
Kunststeen, graniet Hardsteen
-
55
Scheele, Joost D.
1944
Conducteur (granaat)
G
-
56
Mangold, Izaäk Jan
1944
R
D
59
Bendegem, Cornelis van
1944
Chauffeur, lid verzet (granaat) Gasfitter (oorlog)
Opstand, rand met palen, grind Stèle op basement, rand met grind Opstand uit twee delen op rand, grind Stèle op rand, grind
Axel, Burcht
D
60
Riemens, Jan L.
1944
(beschieting)
R
Axel, Burcht
D
64
1944
(oorlog)
R
Axel, Burcht
D
66
Bendegem, Janneke Maria van Dieleman, Jan
1944
Arbeider (oorlog)
G
Axel, Burcht
D
Geëvacueerd uit Sluis Geëvacueerd uit Sluis
G
D
Axel, Burcht Axel, Burcht
D D
88 90
Axel, Burcht
D
XX
Peppel, Wilhelmina van den Jansen, Barend Oggel, Johannes Pieter Verschelling, Abraham Versluijs-Du Burck, Sara E. Faas, Jacobus Vinke, Adriaan Wijna, Sander Joh. Verhelst, Elisabeth Schieman, Neeltje Bendegem, Cornelis van Kotvis, Maria M. Bakker, Anna Catharina
1944 1944
Axel, Burcht
72 en 73 X
1936
Symbool, afbeelding Geen
Aantekening
Krans, ster
Oorlogsdode (1)
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Granaat, palmtak Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Geen
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Palmtak
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Geen
Oorlogsdode (1)
Hardsteen
Palmtak
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Geen
Oorlogsdode (1)
Kunststeen
Palmtak
Oorlogsdoden (2)
G
Stèle op basement, rand met palen, grind Opstand op basement, rand met palen Stèle op basement, rand Opstand uit drie delen op rand met palen, grind Opstand op basement, rand met palen Zuil op basement
Hardsteen
Afgebroken zuil
G
1944 1944
Postbode (oorlog)
G M
Stèle Stèle op rand
Hardsteen Hardsteen
Geen Palmtakken
Oorlogsdode (1)
1940 1940 1940 1940 1940 1941 1941 1941
Arbeider (bombardment) (oorlog) Melkhandelaar (granaat) (granaat) (oorlog) (bombardement) (bombardement) (bombardement)
G
Stèle op rand
Graniet
Geen
Oorlogsdoden (8)
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
61 van 100
Plaats
Vak
Regel Nr.
Begraven personen
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1944 Schoenhandelaar
Staat Grafbedekking
Materiaal
Aantekening
Hardsteen
Symbool, afbeelding Krans, ster
Axel, Burcht
D
-
94
Smies, Cornelis
G
1944
Sergeant
G
2
Andrearczyk, Wladyslaw Kopiec, F.
Stèle, rand met grind Kruis
Axel, Burcht
E
1
1
Kalksteen
Embleem, kruis
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Sergeant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Knoblauch, Alojzy
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
7
Gusztaf, Jan
1944
Korporaal
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
1
8
Pietrek, Pawel
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
E
1
9
Miszewski, Jozef
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
1
10
Brzostowski, Waclaw
1944
Sergeant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
1
11
Kowalski, Wladyslaw
1944
Sergeant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
12
Kwiatkowski, Wincenty
1944
Sergeant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
13
Kaczmarczyk, Jozef
1944
2e luitenant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
14
Jutrowski, Jan
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
15
Schiller, Edmund
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
16
Maniora, Ludwik
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
17
Kos, Leon
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
18
Rega, Jan
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer
Axel, Burcht
E
1
1944
Dragonder
G
Axel, Burcht
E
1
3
Amsterdamski, Saul
1944
Dragonder
Axel, Burcht
E
1
4
1944
Axel, Burcht
E
1
5
Bernatowicz, Aleksander Gumowski, Jan
Axel, Burcht
E
1
6
Axel, Burcht
E
1
Axel, Burcht
E
Axel, Burcht
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
62 van 100
Plaats
Vak
Regel Nr.
Begraven personen
Staat Grafbedekking
Materiaal
Rudak, Mikolaj
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1944 Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Symbool, afbeelding Embleem, kruis
Axel, Burcht
E
2
19
Axel, Burcht
E
2
Axel, Burcht
E
Axel, Burcht
20
Broda, Pawel
1944
Sergeant
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
2
21
Stebel, Konstanty
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
E
2
22
Gorecki, Ludwik
1944
Dragonder
G
Kruis
Kalksteen
Embleem, kruis
Axel, Burcht
F
-
1844 1869 1846 1847
M
Zerk op roef
Hardsteen
Geen
F F
S M
Zerk Zerk
Hardsteen Hardsteen
Geen Geen
Herstel is nodig Herstel is nodig
Axel, Burcht
F
1848 1869
-
1848 1869
Burgemeester (18231830), kantonrechter
G
Zerk op roef
Hardsteen
Zandloper
Axel, Burcht
F
1848 1848 1850 1882
-
S
Zerk op roef
Hardsteen
Geen
Plaat op zerk in diverse stukken, herstel nodig
1854 1860 1876
-
Noske, Johannes Buijze, Pieternella Michielsen, Anna Maria Backer, Gerardus Magnus de Paulus, Adrianus Jacobus Dees Buijze, Catharina Cornelia Dees, Pieternella Catharina Buijze, Daniel Buijze, Martina Sara Buijze, Adriaan Eck-Buijze, Theodora Alida van Eck, Hubert Joh. van VeenhuizenEsselbrugge, Alida Lamberta Dregmans-Mulder, K. Dregmans, P. Oggel, Dingeman Jacobus Bakker, Geertruida Dekker, Pieter Tatenhove, Adriana van
Burgemeester (18411844), notaris
Axel, Burcht Axel, Burcht
1844 1869 1846 1847
Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Pools oorlogsslachtoffer Roef is slecht
S
Zerk op roef
Hardsteen
Geen
Plaat op zerk in diverse stukken, herstel nodig
G
Stèle
Hardsteen
Bloemmotieven?
R
Zerk op roef
Hardsteen
Geen
G
Zerk op roef
Hardsteen
Geen
G
Stèle op basement
Hardsteen
Palmtak
Axel, Burcht
F
-
Axel, Burcht
F
1901
27
Axel, Burcht
F
1910 1917 1916 1930
-
1916 1929
31 36
Axel, Burcht
F
Axel, Burcht
F
-
1848 1848 1850 1882
1854 1860 1876
Rentenier
Bierbrouwer, schoolmeester
Bierbrouwer Burgemeester (18531876), Statenlid
1901
1910 1917 1916 1930 1916 1929
Notaris, wethouder Burgemeester (18901908), koopman, provinciaal Statenlid Landbouwer
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
63 van 100
Aantekening
Plaats
Vak
Regel Nr.
Begraven personen
Axel, Burcht
F
1927 1933
40 39
Axel, Burcht
F
1930 1949
17 35
Axel, Burcht
F
1937 1948
26 41
Axel, Burcht
F
Axel, Burcht
F
1944 1945 1945
5 26 25
Dees, Cornelia Catharina Feijter, Krijn de Dixhoorn, Philippus Johannes van Lamaitre, W.P. Feber, Pieter le Feber-Van Houte, C.S. le Sluis, Jan van Duinhouwer, Janna Feijter, Pieter de
Axel, Burcht
F
1939 1946
27 3
1948 1964 1941 1964
28 57 21 29
Axel, Burcht
F
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1927 1933 Landbouwer
Staat Grafbedekking
Materiaal
G
Zerk op roef
1930 1949
Paardenfokker, provinciaal Statenlid, raadslid Schoolhoofd Lagere Landbouwschool
R
R
Opperwachtmeester marechaussee
S
1937
1944 1945 1945
G
G
Aantekening
Hardsteen
Symbool, afbeelding Geen
Opstand op rand, palen en keien
Hardsteen
Hoefijzer
Bijzonder monument
Stèles (twee), rand met palen en kettingen, grind Stèles (twee), rand met grind Stèle op basement, rand met blokken, grond Stèles (twee), rand met grind
Hardsteen
Palmtakken
Hardsteen
Palmtakken
Hardsteen
Krans, ster
Hardsteen
Eikenloof, ringen
Hardsteen
Palmtakken
Hardsteen
Palmtak
Hardsteen, marbriet Hardsteen
Bloemmotieven
Hardsteen
Bijbel, bloemen, geknakte bloem, palmtak
Kunststeen, marbriet
Geen
Hardsteen, marbriet Hardsteen
Palmtakken
Wolfert, Krina Catharina Hoff, Abraham van 't Koster, Johanna M. Wolfert, Hendrik Blok, Frans Jager, Elisabeth Huigtje Wolfert, Cornelis Mz.
1939 1946
Timmerman
1948 1964 1941 1964
Landbouwer Burgemeester (19211941)
R
Zerk op roef (twee) op verhoging Zerk op roef
1941
Meubelhandelaar
G
Stèle op basement
M
Zerk op roef op verhoging Opstand, zerk op verhoging
G
Axel, Burcht
F
Axel, Burcht
F
1941
31
Axel, Burcht
F F
4 53 23
Visser, Jacobus Pieter Visser-Koole, A. Bendegem, Elisabeth Lourina
1945 1946 1945
Winkelier
Axel, Burcht
1945 1946 1945
Axel, Burcht
F
1952 1985
24 4
Fanoy, Jan Boone, Leuntje
1952 1985
Notaris, raadslid
Axel, Burcht
F
1963
45
Wiemes, Maria
1963
Axel, Burcht
G
1866 1869
-
Kruijsse, Pieter Jacob. Augustyn, Clasina Antoinetta
1866 1869
G
Bierbrouwer, zoutzieder
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
G
G
Opstand uit drie delen op rand met palen, grind Stèle op basement
M
Zerk op roef
64 van 100
Palmtak
Geen
Oorlogsdode (1)
Roef is slecht
Plaats
Vak
Regel Nr.
Begraven personen
Jaar Beroep/rol (oorzaak) overlijd. 1895 Kind 1922 Timmerman 1923 Postbode
Staat Grafbedekking
Materiaal
Axel, Burcht Axel, Burcht Axel, Burcht
G G G
1895 1922 1923
5 17
Axel, Burcht
G
1923
30
Axel, Burcht
G
1925
2
Axel, Burcht
G
1926
2
Dregmans, Catharina Vink, Jan Karel Freekenhorst, Pieter Martinus Regt, Abraham de Westerbeke, Adriana J. Haak-De Jonge, Wilhelmina Putter, Pieter de
Axel, Burcht
G
1926
3
Jonge-Leunis, J. de
1926
Axel, Burcht Axel, Burcht
G G
1926 1926
27 28
Hoeve, Jan van Dekker, Francoise
1926 1926
Landbouwer
Axel, Burcht
G
1954
24
Veder, William
1954
Axel, Burcht
G
1959
38
Dieleman, Pieter
1959
R R G
Opstand op sokkel Stèle Stèle tussen palen
1918 1923 1925
Landbouwer
G
Stèle
Hardsteen Hardsteen Hardsteen, marbriet Hardsteen
M
Opstand
Hardsteen
Palmtakken
1925
Gemeenteontvanger, predikant
R
Stèle
Hardsteen
Geen
R
Stèle
Hardsteen
Acroteria
G M
Stèle Stèle op basement
Hardsteen Hardsteen
Geen Palmtak
Predikant
R
Kunststeen
Landbouwer
G
Stèle op rand, palen en grind Grafpaal
Acroteria, palmtak Geen
Axel, Burcht
G
1960
8
Axel, Burcht
G
1963
34
Ruijter-Flissinger, 1960 Geertruida D. de Krijgsman-Stuip, C.Ch. 1963
Axel, Burcht
G
1967 1975
24 7
Driel, Pieter Jan Langevelde, Neeltje
1967 1975
Axel, Burcht
G
1968
13
Huijssen, Catlina
1968
Axel, Burcht
G
1973
27
1973
Axel, Burcht
G
1974
1
Axel, Burcht
G
1977
15
Groenewoud, Gerrit Johannes Stevens, Aafien Johanna Berge, Cornelis Abraham van den
G G Schilder
G
Kind (ongeval)
1974 1977
G
G G
(verongelukt met fiets)
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN
G
Stèle tussen palen op rand, dekplaat Opstand, rand met grind Stèle (dubbel) tussen palen, rand met grind Opstand op basement, rand met grind Stèle op basement, dekplaat Stèle op basement, dekplaat Stèle tussen paal en op blok, dekplaat
65 van 100
Hardsteen, emaille Hardsteen
Symbool, afbeelding Geen Krans Palmtak
Aantekening
Geen Tekstplaat los
Steen is eerder hersteld Steen is eerder hersteld Kettingen missen
Zon
Kunststeen
Geen
Hardsteen
Geen
Hardsteen, marmer
Geen
Kunststeen, marbriet Kunststeen, marbriet Hardsteen
Bloemen
Moderne vormgeving
Koperen letters
Bloemen Geen
Moderne vormgeving
Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Burchtlaan, Axel Op de Burchtlaan in Axel zijn 91 grafmonumenten op 107 graven geïnventariseerd. Veel van deze graven stonden ook op foto’s die aangedragen waren door OHK De Vier Ambachten. De geïnventariseerde grafmonumenten liggen verspreid over de grafvakken D, E, F en G. Bij 48% van de grafmonumenten is hardsteen het hoofdmateriaal of komt het voor naast een ander materiaal. Kalksteen vormt het tweede hoofdmateriaal met 24%, met name door de kruisen voor de Poolse soldaten. Maar ook kunststeen komt met bijna 19% uit de inventarisatie naar voren. Verder nog marbriet met 7% en slechts één keer is marmer aangetroffen. De meeste grafmonumenten betreffen stèles (40%), gevolgd door kruisen met 23%. Het aantal meer gecompliceerde grafmonumenten, de zogenaamde opstanden vormt met 18% de derde categorie. Verder betreft 15% een zerk. Dat aantal is alleen in Zaamslag hoger. Het merendeel van de geïnventariseerde grafmonumenten in Axel verkeert in goede staat, bijna 73%. Zo’n 15% is in redelijke staat, terwijl 12% (11 monumenten) in matige tot slechte staat verkeert. De slechte staat geldt met name voor een aantal zerken op vak F. Ouderdom heeft geleid tot breuk en verwering. Hier is op korte termijn herstel nodig, met name omdat het hier gaat om een aantal van de oudste grafmonumenten op de begraafplaats.