Bijlage VI - Risicoanalyse

Het waddengebied, de kwelders en andere kuststroken raken door de verloren lading vervuild met olie of losse artikelen uit de containers. Hoewel een deel van de olie afbreekt in het zoute water zijn grote stukken kust en Waddenzee besmeurd en ontstaat schade voor planten en dieren die in het gebied leven. Ook een verloren lading leidt tot grote vervuiling in de vorm van plastic en ander afval wat zich ophoopt op de kuststroken. Tijdens de opruimwerkzaamheden worden vaargeulen, kuststroken en stranden op de eilanden tijdelijk afgezet. Door het wisselende getijde en geringe diepgang is het op de Waddenzee ook bij hoogwater niet mogelijk om met de allergrootste schepen deel te nemen aan de opruimwerkzaamheden. In dit gebied worden kleinere schepen ingezet om op te ruimen. Het opruimen van de stranden en kustlijnen van het vaste land zal worden gedaan door een samenspel van

overheden (waterschap, gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat) en door de komst van talloze vrijwilligers.

Slachtofferbeeld en impact De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal 0 0 <400 <40.000 (ook toeristen)

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) C A A Nvt C E C Nvt C A

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “zeer onwaarschijnlijk” ingeschat. Op basis van de Capaciteitennota van Rijkswaterstaat is de kans op ontstaan 1 keer in de 650 jaar. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

Bronvermelding ▪ ▪

Ecologisch spoorboekje voor oliebestrijding op de Waddenzee (RWS) Containercalamiteit: crisisbeheersing in het Waddengebied (IFV)

Scenario

Explosie stationaire inrichting In Fryslân zijn ongeveer 130 bedrijven aanwezig waar wordt gewerkt met brandbare of explosieve stoffen. Hieronder vallen onder meer LPG-tankstations, bedrijven met een (eigen) gasverdeelstation en vuurwerkbedrijven. Deze bedrijven zijn gebonden aan strikte regels en vergunningen. Op deze manier wordt bij dergelijke bedrijven de veiligheid voor werknemers en de omgeving gegarandeerd.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het scenario vindt plaats op een bedrijventerrein. In de buurt is ook een woonwijk gelegen; • Het gaat om een worst-case-scenario waarbij een met gas gevulde tankwagen ontploft; • Alle aanwezige personen in een straal van 500 meter worden als kwetsbare groep beschouwd; • Er is in dit scenario geen expliciete aandacht geschonken aan vitale infrastructuur. Vitale infrastructuur kan getroffen worden als de explosie plaatsvindt in de buurt van bijvoorbeeld hoogspanningslijnen.

Beschrijving Door een aanrijding met een ander voertuig ontstaat brand bij een lossende LPG-tankwagen. Als gevolg van de aanrijding raakt de beschermende mantel van de tankwagen beschadigd. De toegesnelde brandweer probeert de brand snel onder controle te krijgen om opwarming van de tankwagen te voorkomen. De brandweer slaagt niet in deze opzet en krijgt het vuur niet snel genoeg onder controle. Daarom wordt ingezet op het ontruimen van het gebied rondom de tankwagen. Het gaat hierbij echter om een gebied van bijna een vierkante kilometer. De aanwezige hulpdiensten zijn daarom niet in staat om in het korte tijdsbestek wat hen gegeven is alle aanwezige mensen te evacueren. Als gevolg van de explosie vallen tussen de 40 en 160 dodelijke slachtoffers. Hierbij wordt het gebied direct rondom de tank het zwaarst getroffen, binnen deze straal van ongeveer 100 meter is het schadebeeld dat aanwezige gebouwen onherstelbaar zijn beschadigd en dat op meerdere plekken brand ontstaat. In een ring om dit zwaarst gebied getroffen woeden allerlei (secundaire) branden en is overal puin te zien op straat. Tot op meer dan 140 meter in de omgeving zijn ruiten gesneuveld en zijn autoalarmen te horen als gevolg van de schokgolf die vrijkwam bij de explosie van de tankwagen.

Slachtofferbeeld en impact De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal 40-160 160-400 <4.000 <4.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) A D D A B A A Nvt A A

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “zeer onwaarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

Bronvermelding 1

Scenarioboek externe veiligheid (IFV/ Brandweer Amsterdam-Amstelland e.a.)

Scenario

Toxisch incident inrichting In Fryslân zijn ongeveer 100 bedrijven aanwezig waar wordt gewerkt met giftige stoffen. Hieronder vallen onder meer bedrijven met een ammoniak installatie, verfbedrijven en opslagen van (giftige) stoffen. Deze bedrijven zijn gebonden aan strikte regels en vergunningen. Op deze manier wordt bij dergelijke bedrijven de veiligheid voor werknemers en de omgeving gegarandeerd.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het scenario vindt plaats bij een bedrijf met een (grote) ammoniak koel installatie; • Er is vanuit gegaan dat de gehele inhoud van het systeem (1.500 kg) vrijkomt; • Er is sprake van een ongunstige windrichting, waardoor kwetsbare gebieden hinder ondervinden van de gevolgen van het scenario; • Daarnaast vindt het incident overdag plaats, waardoor er veel mensen buiten of aan het werk zijn in het getroffen gebied; • Kwetsbare personen worden in dit scenario gezien als alle personen die zich bevinden binnen het bereik van de overdrijvende gifwolk. Hierbij gaat extra aandacht uit aan kinderen, ouderen en andere verminderd zelfredzame personen; • Personen die zich binnenshuis bevinden en tijdig ramen en deuren sluiten en automatische ventilatie uitschakelen zijn nog enige tijd veilig binnenshuis. Personen buitenshuis ervaren vrijwel direct de gevolgen van de ammoniak wolk; • Een overtrekkende ammoniak wolk heeft geen directe gevolgen voor vitale infrastructuur. Hierbij zijn personen in of in de buurt van ziekenhuizen een uitzondering mochten die zich binnen het bereik van de wolk bevinden.

Beschrijving Tijdens een incident binnen een bedrijf met ammoniak komt als gevolg van een defect aan het systeem de gehele inhoud (1.500 kg) ammoniak vrij. Doordat de ammoniak vrijkomt begint zich rond de installatie een plas te vormen die ‘uit begint te dampen’. Hierbij ontstaat als gevolg van verdamping van de ammoniak een wolk van gasvormige ammoniak. Zodra werknemers van het bedrijf het defect ontdekken, is het scenario al te lang ontwikkeld om nog veilig in te kunnen grijpen. Hierop wordt gestart met de ontruiming van het bedrijf. Het gebouw is echter niet luchtdicht en bij de ontruiming blijven op meerdere plekken deuren openstaan. Hierdoor trekt de ammoniak wolk langzaam door het gebouw naar buiten. De wolk wordt, eenmaal buiten, meegenomen door de wind en drijft langzaam over het bedrijventerrein richting enkele in de buurt gelegen woonwijken. De hulpdiensten zetten groots in en alarmeren de bevolking door o.a. het verzenden van een NL alert.

Hierin wordt opgeroepen het gebied te verlaten of ramen en deuren te sluiten en de automatische ventilatie uit te schakelen. Ondertussen proberen teams van de brandweer het pand te betreden en verder uitstroom van ammoniak te voorkomen en de nog in het pand aanwezige ammoniakdamp neer te slaan met water(schermen). Personen die zich op dat moment nog buiten bevinden en in de wolk terecht komen krijgen (ernstige) klachten aan ogen en luchtwegen en lopen het risico te komen te overlijden als gevolg van de blootstelling aan de ammoniak. Doordat de omgeving tijdig is gewaarschuwd, en de concentratie van de wolk langzaam afneemt naarmate deze verder van het bedrijf af komt, komen er in de woonwijken rond het bedrijventerrein geen personen om het leven. Wel worden er meerdere personen opgevangen door ambulances en huisartsenposten met verschillende (huid- en luchtweg) klachten. Op het bedrijventerrein/ binnen het bedrijf komen twee personen om het leven nadat ze in aanraking zijn gekomen met de hoge concentraties ammoniak.

Slachtofferbeeld en impact De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal 2–4 16 – 40 < 400 < 4.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) Nvt B C Nvt B A A Nvt B Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “zeer onwaarschijnlijk” ingeschat. Dit is gebaseerd op kwantitatieve risicoberekeningen en landelijke casuïstiek. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 6 november 2009 19 juni 2013 18 maart 2014 16 oktober 2017 24 november 2017

Incident Lekkage salpeterzuur, Dronrijp Ongeval mestsilo, Makkinga incident zwembad (13 personen onwel door chloorlucht), Heerenveen Vreemde lucht in bedrijf, onwelwordingen (Hutamaki), Franeker Vrijkomen CO2 bij Motip Dupli, Wolvega

GRIP-niveau GRIP 3 GRIP 1 GRIP 1 GRIP 3 GRIP 1

2.5

Vitale infrastructuur en voorzieningen

Binnen het maatschappelijk thema Vitale infrastructuur en voorzieningen staan incidenten centraal waarbij sprake is van de uitval van vitale voorzieningen binnen onze samenleving. De Nederlandse burger vertrouwt juist op een constante aanwezigheid en beschikbaarheid van deze infrastructuur en voorzieningen. Wanneer vitale voorzieningen (tijdelijk) komen uit te vallen dreigt (een deel van) het dagelijks leven gedeeltelijk of volledig uit te vallen. Er moet hierbij gedacht worden aan voorzieningen als: ▪ Schoon drinkwater; ▪ Elektriciteit; ▪ Gasvoorziening; ▪ Telefoonverkeer; ▪ Internetverkeer; ▪ Afval verwerking; ▪ Afvalwater zuivering. Het stil vallen van een deel van het dagelijks leven brengt ook voor de Veiligheidsregio Fryslân grote implicaties met zich mee, daarom zijn deze incidenttypen dan ook als relevant beschouwd en nader uitgewerkt in dit hoofdstuk.

Scenario

Uitval Gasvoorziening Iedere inwoner van Nederland vertrouwt op de constante aanwezigheid van schoon drinkwater, elektriciteit, telefoon, internet en afvalverwerking. Wanneer deze diensten uit komen te vallen kunnen delen van het dagelijks leven, al dan niet volledig, stil komen te liggen. Dergelijke crisistypen zijn vanzelfsprekend ook voor Fryslân zeer relevant.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • De uitval van de gasvoorziening duurt ongeveer 12 uur; • Het scenario gaat uit van een getroffen (stads)wijk van tussen de 1.000 en 1.500 inwoners; • De uitval vindt plaats in de winter, met temperaturen die beneden het vriespunt gelegen zijn.

Beschrijving In de winterperiode wordt tegen het einde van dag bij werkzaamheden aan de waterleiding een waterleiding beschadigd. Door de uitstroom van water en de druk waarmee dat gepaard gaat breekt de gasleiding, die door het drukverschil volloopt met water. Hierdoor komt een wijk van ongeveer 750 tot 1.000 woningen zonder gas te zitten. Op dat moment is gevoelstemperatuur -2°C. Gevolg is dat centrale verwarming en warm watervoorzieningen uitvallen en mensen niet meer op gas kunnen koken. Dit brengt ongemak met zich mee en kan in extreme weersomstandigheden leiden tot kritische situaties voor niet-zelfredzame personen. Door de vervuiling in het gasnet (water en zand) kost het veel tijd om deze verstoring op te lossen: eerst moet het gebied van de vervuiling worden bepaald en afgesloten van het omliggende net. Hierbij worden tevens de hoofdkranen van de huisaansluitingen huis voor huis gesloten, omdat anders gevaarlijke situaties kunnen ontstaan bij het weer op druk brengen van het gasnet. Dit is een veiligheidsprocedure van de netbeheerder en kost veel tijd. Vervolgens worden in secties de leidingen gecontroleerd, leeggezogen en schoongemaakt. Daarna kan begonnen worden met het gefaseerd en huis aan huis opnieuw aansluiten van getroffen huishoudens. De totale hersteltijd van de storing ligt rond de 8-10 dagen.

Slachtofferbeeld en impact Het is onwaarschijnlijk dat er directe slachtoffers vallen door de uitval van de gasvoorziening. Er bestaat echter wel een kans op indirecte slachtoffers doordat voorraden van reserve systemen opraken bij instellingen als gevolg van de duur van de uitval.

De inschatting is echter dan mensen zich in de meeste gevallen warm zullen houden met extra kleding, tijdelijke elektrische kachels of door de tijd elders door te brengen waar nog wel gas en verwarming aanwezig is. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal nvt nvt < 40.000 < 40.000

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) Nvt Nvt Nvt A A Nvt A Nvt Nvt Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt tussen mogelijk en waarschijnlijk ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 13 oktober 2018

Incident Gasstoring Schiermonnikoog

GRIP-niveau GRIP 0

Scenario

Uitval Elektriciteitsvoorziening In Nederland wordt het energienet beheerd door enkele regionale netbeheerders. Voor het landelijke netwerk is Tennet de enige netbeheerder. Het net van Tennet verbindt de regionale netten met de Europese netten om ons heen. In de regio Fryslân is er één netbeheerder voor elektriciteit, namelijk Liander. Daarnaast is er in de regio één elektriciteitscentrale van Electrabel in Burgum aanwezig.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het scenario vindt plaats in de winterperiode; • Het begin van het scenario vindt ’s nachts plaats; • De uitval van stroom geldt voor een (groot) gedeelte van de regio; • De aanvankelijke uitval duurt ongeveer 24 uur, daarna wordt de storing per gebied verholpen en worden gebieden weer aangesloten; • Het eerste herstel van de infrastructuur neemt ongeveer vier dagen in beslag. Een definitieve en betrouwbare reparatie vergt mogelijk enkele weken/ maanden; • Vitale groepen zijn ouderen, zorginstellingen en mensen die thuiszorg ontvangen en thuis afhankelijk zijn van (bijvoorbeeld zuurstof) apparatuur.

Beschrijving Bij een nachtelijke stroomstoring komen ongeveer 20.000 huishoudens zonder stroom te zitten. Openbaar vervoer, verkeerslichten en allerlei andere technische diensten (pinnen, tankstations, winkels etc.) zijn ook getroffen door de storing. Verwarming en telefonie worden voornamelijk bij de burgers thuis direct gemist. Regionale netwerkdiensten werken dag en nacht om de stroomvoorziening weer op gang te krijgen. Een tijdsindicatie van de duur van herstelwerkzaamheden is echter niet te geven waardoor enige onrust ontstaat onder de bevolking. Doordat bijna 100% van de hedendaagse maatschappij afhankelijk is van stroom is de impact van de langdurige uitval aanzienlijk voor een regio als Fryslân. Door de uitval komen ook andere processen in het gedrang, want naast dat bewoners en bedrijven geen stroom meer hebben zullen een aantal secundaire gevolgen optreden, hierbij valt te denken aan de uitval van waterzuivering of drinkwater. Dit zijn processen die in principe onder een separaat crisistype genoemd worden maar ook in dit geval direct betrokken kunnen raken. De nazorg en herstelfase kan enkele dagen tot enkele gevallen meer dan een week vergen. Doordat leidingen vervangen en nagelopen moeten worden duurt het relatief lang voor huishoudens en

bedrijven weer aangesloten zullen zijn op zowel het elektriciteitsnetwerk als het drinkwaternetwerk (dit zal eerst hersteld of gereinigd moeten worden).

Slachtofferbeeld en impact Zoals hierboven is aangegeven is het niet direct de verwachting dat er dodelijke slachtoffers vallen onder de bewoners in de provincie. Tegelijk kan het echter ook niet direct uitgesloten worden doordat verminderd zelfredzame personen extra hard getroffen kunnen worden door bijvoorbeeld de uitval van (trap)liften, zuurstofsystemen of andere medische systemen waar zij (deels) afhankelijk van zijn. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal <1 2-4 >40.000 >40.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) Nvt A C C C Nvt B/C A A Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De kans van optreden van dit scenario wordt als ”waarschijnlijk” ingeschat, gebaseerd op de Nationale risicobeoordeling 2014. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 2010 16 april 2021

Incident Stroomuitval Servotel, Drachten Langdurige stroomuitval, Ameland

GRIP-niveau GRIP 1 GRIP 0

Bronvermelding 1.

Scenario’s Nationale Risicobeoordeling (2014)

2. Incidentbestrijdingsplan Grootschalige Uitval Stroomvoorziening (2015)

Scenario

Verontreiniging Drinkwater Schoon drinkwater is een van de primaire levensbehoeften van inwoners van Nederland. Een mens kan relatief lang zonder (of met zeer weinig) voedsel overleven, maar na slechts enkele dagen zonder (schoon) water kunnen al acute problemen ontstaan. Hierbij valt te denken aan het optreden van ziektes als gevolg van besmetting met ziekteverwekkers als bacteriën en uitdroging van mens en dier door een direct tekort aan water in het lichaam.

Kenmerken Voor dit scenario gelden de volgende uitgangspunten: • Uit bemonstering blijkt een van de drinkwater productielocaties te zijn besmet met de E.coli bacterie; • Het besmette drinkwater is op dat moment al naar ongeveer 150.000 huishoudens verspreid. • De periode waarin het scenario zich afspeelt is ongeveer 24 uur; • Veel van de aangesloten huishoudens ontvangen en gebruiken ook daadwerkelijk (mogelijk) besmet drinkwater; • Het drinkwaterbedrijf neemt de besmetting zeer serieus en handelt vrijwel direct na ontdekking; • Er is geen sprake van een langdurige herstelfase. Enkele reparaties en aanpassingen bij de productielocatie zijn voldoende; • De meest kwetsbare groepen zijn in dit scenario zuigelingen, jonge kinderen, zorgbehoevenden, zieken en ouderen.

Beschrijving Bij een van de drinkwaterlocaties wordt tijdens een routine controle bij een watermonster een mogelijke besmetting aangetroffen. Nader onderzoek wijst uit dat het water daadwerkelijk is besmet met de E.coli bacterie. E.coli is een veel voorkomende darmbacterie die in normale omstandigheden niet direct tot ziekte of andere problemen leidt. Daarentegen is de bacterie de meest voorkomende verwekker van urineweginfecties. Andere varianten kunnen ook maagdarmklachten opleveren of zelfs ernstigere ziekteverschijnselen. Na de constatering dat een deel van het drinkwater is besmet met deze bacterie wordt vastgesteld dat vanuit de besmette productie locatie zo’n 150.000 huishoudens zijn voorzien van water. Het waterbedrijf onderneemt hierop direct actie door actief te gaan communiceren over de problemen. De betreffende huishoudens krijgen het dringende advies om water uit de kraan niet direct te gebruiken maar eerst te koken. Verder wordt het waterleiding bedrijf de leidingen spoelen en opnieuw bemonsteren. Mocht dit niet afdoende zijn dan wordt er gechloreerd.

Ondanks het actieve handelen van het waterleidingbedrijf, ondervindt één oudere persoon zoveel lichamelijke klachten dat ziekenhuisopname plaatsvindt. Door de zwakke lichamelijke gesteldheid van deze persoon komt hulp echter te laat.

Slachtofferbeeld en impact Verspreid over het getroffen gebied komen na verloop van tijd ziektegevallen aan het licht. Veel van de getroffen inwoners herstelt op eigen kracht of na bezoek aan een huisarts. Maar zoals hierboven aangegeven is voor één persoon alle hulp onvoldoende. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal 1 2–4 > 40.000 > 40.000

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) Nvt A C D A Nvt Nvt Nvt A Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “mogelijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

Bronvermelding ▪

Vitens

D-hoog

E

Scenario

Uitval Waterzuivering Wetterskip Fryslân zuivert op 27 locaties in Fryslân huishoudelijk- en bedrijfsafvalwater, waaronder op vier Waddeneilanden. Daarnaast beschikt het Wetterskip over 275 rioolgemalen en in totaal over 830 kilometer persleiding. Op deze zogenaamde RWZI’s (rioolwaterzuiveringsinstallaties) wordt al het rioolwater uit heel Fryslân gezuiverd en weer op het oppervlaktewater gebracht. Elke zuivering heeft een eigen stelsel van aanvoerende persleidingen. Dit is een belangrijke schakel in de afvalverwerking van de regio, met deze installaties wordt voorkomen dat ongezuiverd afvalwater in de Friese wateren en meren terecht komt.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Enkele oppervlaktewateren (de Friese boezem) raken vervuild als gevolg van dit scenario; • Er vallen geen slachtoffers tijdens of na het scenario, op de middel- en langere termijn zijn er wel volksgezondheidsrisico’s; • Het scenario vindt plaats in een (natte) zomer; • Er worden geen kwetsbare groepen onderscheiden, wel lopen zwemmers in open water risico ziek te worden door contact met het rioolwater; • De Gemeentelijke riolering kan overbelast raken, met lozingen van ongezuiverd afvalwater via rioolwater overstorten tot gevolg.

(Bron: www.waternet.nl)

Beschrijving Door blikseminslag in een van de grotere RWZI’s in de regio valt de gehele installatie uit. Als gevolg hiervan kan voor dit deel van de regio geen rioolwater meer gezuiverd worden. Ondanks dat er buffering plaatsvindt van vuil water in het (gemeentelijk) rioolsysteem is dit niet voldoende en ontstaat de situatie dat er vuil rioolwater in het oppervlakte water terecht komt (via riooloverstorten). Het waterschap beschikt niet over de juiste onderdelen om de installatie direct te vervangen. Ook als alle onderdelen wel op voorraad zouden zijn, hebben installateurs tijd nodig om de staande installatie te ontmantelen en een nieuwe op dezelfde plek weer op te bouwen.

Gedurende deze herstelperiode zal voor gebruikers van het oppervlaktewater een probleem ontstaan. Recreatie in dergelijk verontreinigd water is bijvoorbeeld niet mogelijk doordat de kans op ziektes aanwezig is. Daarnaast zullen boeren moeten zorgen dat ze hun vee niet uit het water laten drinken en het land niet moeten besproeien met oppervlaktewater.

Slachtofferbeeld en impact Het is niet de verwachting dat er als gevolg van dit scenario dodelijke slachtoffers voordoen. Wel zijn er veel mensen getroffen en betrokken doordat het oppervlaktewater in de provincie meerdere functies heeft in het kader van vervoer van goederen, recreatie en agrarische doeleinden. Hierdoor ontstaat de kans dat onrust ontstaat onder gebruikers van het water die vragen stellen over hun veiligheid en van hun omgeving, hierbij valt te denken aan boeren, zwemmers en andere mensen die op of rond het water te vinden waren ten tijden van het incident. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal <1 <1 >40.000 >40.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) Nvt Nvt Nvt A A B B Nvt Nvt Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “onwaarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

Bronvermelding 1.

Bestrijdingsplan waterkwaliteit Wetterskip Fryslân, 2016

E

Scenario

Uitval spraak-en datacommunicatie Telecommunicatie en ICT zijn een belangrijke factor in onze samenleving. Uitval van dergelijke voorzieningen kunnen een brede impact hebben op ons dagelijks leven, omdat het sterk verweven zit binnen onze samenleving. Voorzieningen waar aan gedacht kan worden bij zo’n uitval zijn pinsystemen, vitale infrastructuur, verkeersmanagement et cetera. Hulpdiensten maken ook veelvuldig gebruik van systemen die worden aangestuurd door telecommunicatie. Er wordt gebruik gemaakt van communicatiesysteem C2000, alarmeringssysteem P2000 en het alarmnummer 112. Een trigger voor het uitvallen van spraak- en datacommunicatie kan cybercrime zijn. Cybercrime is op het moment een belangrijk onderwerp en staat hoog op de bestuurlijke agenda. Omdat het een onderwerp is die vrij nieuw en onbekend is, kan dit veel onrust veroorzaken in de maatschappij. Belangrijk bij dit onderwerp is dat de uitval van spraak- en datacommunicatie niet provinciegrens gebonden is.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Uitval telecommunicatie en ICT; • Effecten duren een aantal dagen; • De effecten treffen mogelijk een groot gebied; • Er is ook uitval van systemen als verkeerslichten; • Zorgcontinuïteit; • Functioneren van de crisisorganisatie wordt aangetast; • Oorzaak is cybercrime.

Beschrijving Hackers die het voorzien hebben op een dataserver zorgen voor uitval van telecommunicatievoorzieningen. Als gevolg hiervan vallen alle spraakdatacommunicatievoorzieningen uit binnen Fryslân, maar ook in delen over de provinciegrens.

de en

Door de uitval is het niet meer mogelijk om internet en de telefoon te gebruiken. Verschillende gevolgen treden direct op, zoals het uitvallen van pinbetalingen en het verstoren van verkeersmanagementsystemen. Nutsbedrijven ondervinden ook problemen om hun dienstverlening in

stand te houden. Doordat de telefoon niet meer gebruikt kan worden, is het bereiken van hulpdiensten zeer lastig. Hierdoor is het alarmeren van de hulpdiensten en communiceren tussen hulpdiensten lastig, omdat systemen als C2000 en P2000 plat liggen. Doordat de storing pas na 2 dagen opgelost kan worden ontstaat er grote schade en paniek. Mensen worden ongerust, omdat veel voorzieningen niet meer werken.

Slachtofferbeeld en impact Het slachtofferbeeld en de impact wordt tijdens de werksessie met de aanwezige partners beoordeeld. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal 2 4-16 >40.000 >40.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) N.v.t. B C N.v.t. B N.v.t. C N.v.t. B N.v.t.

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “Waarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd:

Datum Maart 2017 24 juni 2019

Incident Storing KPN noorden door kabelbreuk (Sportstad Heerenveen, Zorggroep Alliade) Landelijke telefoniestoring KPN, met als effect uitval 112

Bronvermelding -

Expert judgement: werksessie met partners.

GRIP-niveau GRIP 0 GRIP 2

2.6

Verkeer en vervoer

Het maatschappelijk thema verkeer en vervoer is voor een waterrijke provincie als Friesland zeer relevant als wordt gekeken naar bijvoorbeeld vervoersbewegingen over het binnenwater. De provincie is een aantal kanalen als een grote hoeveelheid meren rijk. Op deze kanalen en meren vindt zowel recreatie- als beroepsvaart plaats en op veel plekken kruisen deze beide soorten elkaar. Het is dan ook niet ondenkbaar dat door de (zomer)drukte op het water een groot ongeval plaatsvindt op het water of dat er watersporters in de problemen raken bij een plotselinge weersomslag. Door de aanwezigheid van de Waddeneilanden heeft de provincie het hele jaar door ook te maken met vervoersbewegingen van veerboten die de eilanden met het vaste land verbinden. Daarnaast bevindt zich in de provincie een van de laatst overgebleven bases van de Koninklijke Luchtmacht. Rondom de vliegbasis wordt regelmatig geoefend door de vliegtuigen uit zowel Nederland als het buitenland. Een incident nabij de vliegbasis wordt rekening mee gehouden. Voorbeelden van mogelijke incidenten die in dit hoofdstuk aan de orde komen zijn: Incident bij start of landing op of om een luchtvaartterrein; Incident waterrecreatie - op groot water; Incident beroepsvaart; Incident op natuurijs; Incident wegverkeer.

Scenario

Incident bij start of landing op of om een luchtvaartterrein Bij de vliegbasis in Leeuwarden vinden er geregeld vliegbewegingen plaats van militaire vliegtuigen. Eens in de zoveel tijd worden er grotere oefeningen georganiseerd waarbij meerdere internationale militaire vliegtuigen bij zijn betrokken zoals Frisian Flag. Dergelijke oefeningen trekt veel bekijks van onder andere vliegtuigspotters.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Voor dit scenario is gebruik gemaakt van het geldende Rampbestrijdingsplan van de Vliegbasis; • Er is gekozen om een crash van een vliegtuig tijdens de oefening Frisian Flag uit te werken; • Tijdens deze oefening waren er veel spotters aanwezig aan het uiteinde van de start- en landingsbaan.

Beschrijving Tijdens de oefening Frisian Flag raakt één van de vliegtuigen in problemen tijdens het opstijgen. Wanneer de piloot de noodrem probeert in te schakelen slaagt dit niet en rijdt hij vol in op de spottersplek, waar op dat moment meerdere vliegtuigspotters aanwezig zijn. Door de klap komen er zo’n 20 mensen direct te overlijden. Daarnaast raken er door het in brand vliegen van het vliegtuig en rondvliegende brokstukken meerdere mensen (ernstig) gewond.

Slachtofferbeeld en impact Door de impact en vrijkomen van brokstukken en brandstof zijn er in de directe nabijheid van de crashlocatie veel dodelijke slachtoffers te betreuren. Daarnaast zijn door de hitte en brokstukken veel mensen gewond geraakt. Een groot deel hiervan heeft direct medische hulp nodig en zal vervoerd moeten worden naar ziekenhuizen in de omgeving. Om de opname en verspreiding van deze slachtoffers te coördineren wordt het SIS (slachtoffer informatie systeem) ingeschakeld. Dit is een landelijke dienst met eigen telefooncentrale en website waar verwanten en betrokkenen kunnen nagaan of hun familielid of bekende is opgenomen in een van de betrokken ziekenhuizen. Dit systeem werkt naast het systeem van een gemeentelijke/ regionale crisiswebsite/ rampenzender en informatienummer. Ook op sociaalpsychologisch vlak heeft de crisis impact. Het kan namelijk leiden tot angst en onrust. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden

Aantal 16 – 40 12 60 150

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E) Nvt C-hoog C Nvt C Nvt Nvt Nvt B Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “onwaarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd:

Datum Juni 2016 Juli 2021

Incident Ongeval Straaljager Bitgum Ongeval F16 Vliegbasis Leeuwarden

Bronvermelding ▪ ▪

Rampbestrijdingsplan Vliegbasis Leeuwarden; Expert judgement.

GRIP-niveau GRIP 2 GRIP 1

Scenario

Incident waterrecreatie op groot water Friesland is bij uitstek een provincie die zich leent voor watersport. De provincie is meer dan 500 km aan kanalen rijk en telt een aantal grote binnenmeren. Daarnaast staat de provincie in direct contact met het IJsselmeer en de Waddenzee. Fryslân heeft daarnaast een groot aantal ligplaatsen voor de pleziervaart. In Fryslân zijn meer dan 60 jachthavens waar, voornamelijk in de zomerperiode, meer dan 250 personen aanwezig kunnen zijn per jachthaven. Op de Friese wateren wordt dus veel gevaren. Zeker in de zomermaanden wordt de provincie door veel toeristen/ waterrecreanten bezocht.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het scenario vindt plaats op een van de (grote) binnenmeren van de provincie; • Op het moment van plaatsvinden zijn veel toeristen op het water aanwezig; • Veel reguliere watersporters hebben zich goed voorbereid en ondervinden minder hinder van de plotselinge weersomslag. Zij zijn daarom veelal tijdig teruggekeerd naar een haven; • Dit scenario is gecombineerd met het scenario ‘incident op ruim water’.

Beschrijving Tijdens een warme zomerdag slaat plotseling het weer om in de zuidwesthoek van de provincie. Op de binnenmeren zijn op dat moment veel zeilboten en andere watersporters aanwezig. Een groot deel van hen wordt door de plotselinge omslag verrast en komt daarmee in de problemen. Recreanten krijgen te maken met windstoten en grote hoeveelheden water. Als gevolg van de weersomslag slaan veel boten om of komen (voornamelijk bij de sluizen en ingangen van kanalen) met elkaar in aanvaring. Daarmee is er sprake van meerdere personen ter water/ mogelijke drenkelingen. Na ongeveer anderhalf uur is de storm gaan liggen en kan de balans op het water opgemaakt gaan worden. De chaos is op dat moment nog onverminderd groot, vele hulpverleners en recreanten/ beroepsvaarders geven hulp aan getroffen watersporters. In deze fase wordt ook duidelijk dat veel mensen elkaar in de hectiek zijn kwijt geraakt. Het kost de nodige inspanning van verschillende instanties om de juiste mensen met elkaar in contact te brengen wen weer te herenigen. Ondanks snel ingrijpen van hulpdiensten en mede watergebruikers wordt in de loop van het incident duidelijk dat er mensen vermist zijn. Tegen het invallen van het duister worden twee vermiste personen levenloos in het water aangetroffen.

Het aantal dodelijke slachtoffers loopt in de volgende dag/ dagen mogelijk op doordat pas blijkt of mensen terecht zijn of daadwerkelijk zijn vermist.

Slachtofferbeeld en impact De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal 2–4 4 – 16 < 4.000 < 4.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E) Nvt B C Nvt A Nvt Nvt Nvt C Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “mogelijk tot waarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 9 mei 2013 25 juni 2013

Incident Vrachtschip overvaart sloep op het Prinses Margrietkanaal bij Tjerkgaast Vrachtschip overvaart plezierjacht op het Prinses Magrietkanaal bij Grou

GRIP-niveau GRIP 1 GRIP 1

Bronvermelding 1. 2. 3.

Nautische Risico-Inventarisatie IJselmeergebied - Samenwerkingsregeling Incidentbestrijding IJselmeergembied (Samij); IBP hoofdvaarwegen; IBP Waddenzee.

Scenario

Incident beroepsvaart De Provincie Friesland kenmerkt zich door de aanwezigheid van een viertal Waddeneilanden. Deze eilanden worden middels veerdiensten met het vaste land verbonden. Op de vier eilanden wordt door twee aanbieders van veerdiensten gevaren. De eilanden worden gemiddeld 40 tot 50 keer per week aangedaan door de veerdiensten. Binnen Friesland zijn meerdere beroepsvaarders actief bij het vervoer van en naar de vier Waddeneilanden. De veerboten die hiervoor gebruikt worden bieden plaats aan 48 tot 1.200 personen.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Er wordt uitgegaan dat er gemiddeld 1.000 personen op de veerboot aanwezig zijn; • De maximale capaciteit van de veerboten is ongeveer 1.200 personen; • Het incident vindt plaats in het voorjaar als de buitentemperatuur langzaam begint op te lopen, maar de watertemperatuur nog erg laag kan zijn; • De veerboot zal niet zinken maar op een zandbank tot stilstand komen; • Ouderen en kinderen worden als kwetsbare groepen aangemerkt omdat zij wellicht expliciete hulp nodig hebben bij het verlaten van het schip.

Beschrijving Tijdens één van de overtochten van een veerboot naar een van de eilanden ontstaat brand aan boord. De kapitein kiest ervoor het schip preventief vast te leggen op een zandbank. Op deze manier wordt voorkomen dat het schip als gevolg van de schade die wordt veroorzaakt door de brand zinkt. Door de hevige rookontwikkeling aan boord wordt het schip direct ontruimd en worden mensen van boord gehaald. Aan boord ontstaat als gevolg van de rook en het vastlopen paniek onder de passagiers. Enkelen van hen springen over boord en belanden zo in het koude water. Tijdens de paniek en brand komen enkele mensen om het leven en raken tientallen mensen gewond of onderkoeld.

Slachtofferbeeld en impact Door de paniek, verdrukking en onderkoeling zijn er tussen de 160 en 400 personen gewond geraakt. Door de brand en onderkoeling zijn echter ook zo’n 4 tot 16 personen om het leven gekomen. Pas op de vaste wal en na complete (SIS) registratie kan na verloop van tijd duidelijkheid gegeven worden over de daadwerkelijke omvang van het incident. Aangezien de rederijen op de Waddenzee beschikken over meerdere veerboten is een herstelfase, waarbij een eiland bijvoorbeeld voor langere tijd niet bereikbaar is, niet aan de orde.

De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden

Aantal 4 – 16 160 – 400 < 4.000 < 4.000

Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E) Nvt C D hoog Nvt B Nvt Nvt Nvt D Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “mogelijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 2 januari – 6 februari 2019 7-8 april 2021 21 april 2021

Incident Containercalamiteit Waddenzee Vijf containers van schip overboord geslagen in de Noordzee Brand machinekamer Koegelwieck

GRIP-niveau GRIP 4 GRIP 0 GRIP 0

Bronvermelding 1 2

Incidentbestrijdingsplan Waddenzee, februari 2016 Risicoanalyse Waddenzee, Analyse verkeers- en vervoerstromen 2015, november 2016

Scenario

Incident op natuurijs Schaatsen is een ware volkssport in de provincie Fryslân. Naast de alom bekende Elfstedentocht worden er in winters met voldoende natuurijs nog veel meer schaatstoertochten georganiseerd. Hieraan toen duizenden mensen mee, verdeeld over de hele provincie. Nu strenge vorst steeds minder voorkomt en schaatsen op natuurijs steeds unieker, ontstaat er steeds meer ijsgekte bij mensen. Dit resulteert in ongevallen op het ijs, mede doordat mensen niet geoefend zijn met schaatsen.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Uitgangspunt is dat er ten tijde van het incident grote groepen mensen op het ijs zijn; • Het scenario vindt plaats tijdens een van de grote toertochten in de regio; • Er wordt vanuit gegaan dat iedereen die tijdens het incident kwetsbaar is. Extra aandacht gaat uit naar kinderen en ouderen; • Het scenario gaat niet in op vitale infrastructuur. Het scenario heeft hier geen invloed op.

Beschrijving Tijdens een van de schaatstochten in de regio zakt een grote groep schaatsers midden op een bevroren meer door het ijs. Met hulp van andere schaatsers weten de meesten weer op het ijs te komen. Voor deze groep dreigt onderkoeling. Het lukt een aantal niet om uit het water te komen en deze personen dreigen onder water te verdwijnen. Ook zijn er inmiddels al een aantal schaatsers vermist. Hierdoor is sprake van een duikinzet en oppervlakteredding. Over het exacte aantal slachtoffers is op dat moment niks te zeggen doordat niet iedereen elkaar kent en er wellicht schaatsers andere richtingen hebben gekozen nadat ze uit het water gekomen zijn. De hulpdiensten starten bij melding direct een zoekactie op de opgegeven locatie. Dit wordt bemoeilijk doordat alle vaar- en waterwegen met ijs bedekt zijn en de incidentlocatie moeilijk bereikbaar is.

Slachtofferbeeld en impact De hele groep schaatsers vertoont symptomen van onderkoeling. Daarnaast zijn een aantal schaatsers om het leven gekomen. Van een specifieke herstelfase waarbij diensten of gebieden langere tijd niet beschikbaar zijn is geen sprake naar aanleiding van dit scenario. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal 2-4 16 - 40 < 400 < 400

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E) Nvt B C hoog Nvt A Nvt Nvt Nvt Nvt Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “mogelijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

Bronvermelding Het scenario is tot stand gekomen door middel van expert judgement. Dit geldt ook voor het kaartmateriaal.

Scenario

Incident wegverkeer In Friesland zijn diverse snel- en provinciale wegen aanwezig waar veel auto- en vrachtwagenverkeer overheen gaat. In combinatie met slechte weersomstandigheden als gladheid en mist, kunnen zich hier grote incidenten voordoen. In het verleden zijn er meerdere malen grote kettingbotsingen geweest.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het incident doet zich voor in de avond op een vierbaans snelweg; • Ten tijde van het incident was het donker en zeer mistig op de snelweg.

Beschrijving Op een zeer mistige avond op de A7 tussen Heerenveen en Drachten rijdt er een auto in op een langzaam rijdende auto die er voor rijdt. Hierdoor schiet de voorste auto naar de linker rijstrook van de snelweg, waardoor zo’n 35 voertuigen op beide zijden van de snelweg achter op elkaar botsen. Onder deze voertuigen zitten zowel personenauto’s als vrachtwagens. Door de fysieke impact van deze botsingen raken meerdere personen in diverse voertuigen bekneld. Eén van de vrachtwagens raakt tijdens de botsing in brand, waardoor de chauffeur om het leven komt. Door de mist wordt de hulpverlening ernstig gehinderd. Dit heeft als gevolg dat de diverse hulpdiensten lang onderweg zijn naar het incident toe, maar ambulances zijn ook lang onderweg naar het ziekenhuis. Door de grote ravage, langdurige reddingsacties en het onderzoek van de politie blijft de A7 lange tijd gesloten voor verkeer.

Slachtofferbeeld en impact In meerdere voertuigen raken mensen gewond. Dit verschilt van lichte verwondingen zoals kneuzingen tot (zeer) zwaar letsel waarbij botbreuken en dergelijke voorkomen. Van alle betrokkenen raakt ongeveer 30% (circa 10 personen) gewond door dit incident. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen:

Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal 1 10 35 120

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E) N.v.t. A C N.v.t. A N.v.t. A A A N.v.t.

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “waarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 11 juli 2014 22 juni 2016 30 september 2016 28 februari 2019 1 januari 2020 21 augustus 2020

Incident Verkeersongeval bus met 60 Duitse schoolkinderen en een auto waarbij 1 dodelijk slachtoffer is, Stiens File A7, Afsluitdijk Verkeersongeval knooppunt Joure Meerdere verkeersongevallen op de A32 i.v.m. dichte mist Kettingbotsingen in dichte mist op A32 en A7 Kettingbotsing met brand A6

Bronvermelding Het scenario is tot stand gekomen door middel van expert judgement.

GRIP-niveau GRIP 1 GRIP 1 GRIP 1 GRIP 1 GRIP 1 GRIP 1

2.7

Gezondheid

Binnen het maatschappelijk thema gezondheid staan incidenten centraal die een directe bedreiging voor de volksgezondheid vormen. Een grote griepuitbraak (pandemie) zou bijvoorbeeld effect kunnen hebben op het dagelijks leven en de continuïteit van bedrijven en instellingen binnen de provincie. Daarnaast zijn in Friesland veel veeteelt bedrijven aanwezig. Daarom wordt in dit hoofdstuk ook stilgestaan bij het thema dierziekten waarbij Mond en Klauwzeer (MKZ) een van de meest sprekende voorbeelden is. Een grote uitbraak van een dergelijke ziekte kan grote gevolgen hebben voor de inwoners van de provincie doordat vervoersverboden en blokkades opgeworpen worden om verdere verspreiding te voorkomen.

Scenario

Besmettingsgevaar Ondanks het groene en rurale karakter van de provincie zijn er in Friesland enkele tientallen bedrijven aanwezig waar met verschillende soorten (en grote hoeveelheden) gevaarlijke stoffen wordt gewerkt. Hierbij valt te denken aan chemiebedrijven voor bijvoorbeeld verven en lakken en afvalverwerkers die zich hebben gespecialiseerd in gevaarlijk (bedrijfs)afval.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Het scenario vindt plaats bij een bedrijf met verschillende soorten gevaarlijke stoffen; • Het bedrijf ligt in de nabijheid van een woongebied/ -kern; • Het incident vindt aan het einde van de dag plaats; • Ouderen, kinderen, zieken en minder validen zijn in dit scenario als kwetsbare groepen aangemerkt.

Beschrijving Bij een groot risicobedrijf in de provincie breekt aan het eind van de dag brand uit. De eigen Bedrijfshulpverlening (BHV) tracht het vuur onder controle te krijgen, maar slaagt hier niet in. Bij aankomst van de brandweer is het vuur reeds uitslaand en wordt opgeschaald naar grote brand. Ondanks de snelle opschaling en inzet van hulpdiensten kan niet worden voorkomen dat het bedrijf volledig uitbrandt en dat grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen in vlammen op gaan. Naarmate het incident vordert melden zich steeds meer inwoners van de nabijgelegen woonkern met (soms ernstige) klachten aan ogen en luchtwegen. Daarnaast blijkt dat in de wijde omgeving van de brand schadelijke roetdeeltjes zijn neergekomen.

Slachtofferbeeld en impact De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen Impactcriterium

Aantal 0 4–6 < 4.000 < 4.000 Score (A-E of Nvt)

1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

A Nvt C Nvt B A Nvt Nvt B Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “waarschijnlijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 11 oktober 2012 September 2013 februari 2014 18 november 2017

–

Incident Asbestbrand, Boazum

GRIP-niveau GRIP 2

Dioxine-eieren, Harlingen

GRIP 0

Asbestbrand, Franeker

GRIP 1

Bronvermelding 1 2.

Rook bij Branden (GGD Groningen, 2013) Meetresultaten en risicobeoordeling Brand Shell Moerdijk (RIVM, 2014)

Scenario

Dierziekten De provincie Friesland is voornamelijk agrarisch van aard. Dit vertaalt zich onder meer in het feit dat de provincie meer dan 6.000 veebedrijven rijk is. Verspreid over de provincie leven meer dan 550.000 runderen, 95.000 varkens en bijna 9 miljoen kippen. Een uitbraak van een besmettelijke dierziekte waarbij veel bedrijven, zo niet de gehele sector in de provincie, worden getroffen is dus een groot risico voor de agrarische sector. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld MKZ of vogelgriep.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • De eerste uitbraak wordt aanvankelijk op een klein aantal bedrijven geconstateerd die tevens bij elkaar in de buurt liggen; • Er is geen sprake van een overdracht van mens op dier of mens op mens.; • Landelijke organisaties nemen direct de leiding bij de eerste meldingen van uitbraak; • De eerste kwetsbare groep betreft de eigenaren/ medewerkers van de getroffen bedrijven, zij hebben de meeste tijd doorgebracht met (mogelijk) besmette dieren.

Beschrijving Op een van de veebedrijven wordt bij een aantal dieren meerdere symptomen van een besmettelijke dierziekte geconstateerd. Een veearts neemt monsters en stuurt deze ter analyse naar het lab. Terwijl de analyse wordt uitgevoerd, komen meer meldingen van andere bedrijven binnen. Hierop wordt contact opgenomen met onder andere de NVWA en worden vervoersverboden rond de getroffen bedrijven ingesteld. Deze verboden lopen, afhankelijk van de verdere verspreiding en afhandeling, voor meerdere weken tot maanden.

Figuur 1: Bijvoorbeeld bij MKZ: Vaccinatiegebied en toezicht zone, beschermings- en toezicht gebied

Bron: MKZ beleidsdraaiboek, Ministerie van Economischie Zaken (2013)

Slachtofferbeeld en impact Het is niet de verwachting dat er dodelijke slachtoffers vallen als gevolg van dit scenario. De in dit gekozen scenario dierziekte is niet gemakkelijk direct overdraagbaar op de mens. wel voor mensen die (langdurig) in direct contact staan met de dieren bestaat de kans dat ze symptomen van de ziekte kunnen krijgen zoals blaasjes in de mond. De meeste symptomen verdwijnen echter vanzelf na een aantal dagen. De beoordeling van de impact geschiedt met behulp van onderstaande tabellen: Status Doden Gewonden (T1/T2) Getroffenen Betrokkenen

Aantal 0 0 15 bedrijven > 6.500 bedrijven

Impactcriterium 1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied 2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften) 3.1 kosten 4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna) 5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact 6.1 aantasting van cultureel erfgoed

Score (A-E of Nvt) A Nvt Nvt Nvt B–C Nvt A Nvt B Nvt

Impact A

B

C

C-hoog

D

D-hoog

E

Waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid van dit scenario wordt als “mogelijk” ingeschat. Klasse

% waarschijnlijkheid

Kwalitatieve omschrijving

A

< 0.05

Zeer onwaarschijnlijk

B

0.05 – 0.5

Onwaarschijnlijk

C

0.5 – 5

Mogelijk

D

5 – 50

Waarschijnlijk

E

50 – 100

Zeer waarschijnlijk

‘Grotere’ incidenten die zich tussen 2009 en juli 2021 in Fryslân hebben afgespeeld en die gerelateerd aan dit scenario zijn, staan hieronder opgesomd: Datum 2014 - 2020 April 2015

Incident Vogelgriep Hazenpest

GRIP-niveau GRIP 0 GRIP 0

Scenario

Ziektegolf Een ziektegolf doet zich voor wanneer in een kort tijdsbestek een grote (groeiende) groep mensen tekenen vertoont van een besmettelijke ziekte. Wanneer de groep te groot wordt kan ontwrichting van de maatschappij ontstaan. Voorbeelden hiervan zijn, uitbraak van legionella besmetting, een grootschalige griepepidemie of de opkomst van nieuwe infectieziekten, zoals COVID-19 (corona). Tijdens een uitbraak van een griepepidemie komen tientallen tot honderden mensen (extra) te overlijden. Veelal betreft het mensen op leeftijd die al een verminderde weerstand hadden.

Kenmerken Voor dit scenario zijn een aantal belangrijke kenmerken geselecteerd: • Ongeveer 20 tot 30% van de Friese bevolking heeft gedurende de epidemie te maken met duidelijke ziekteverschijnselen; • Er is uitgegaan van een periode van enkele weken waarbinnen de epidemie zich afspeelt; • Ouderen en jonge kinderen zijn extra kwetsbaar tijdens een griepuitbraak omdat zij (mogelijk) een verlaagde weerstand hebben.

Beschrijving Tijdens een griepepidemie stijgt na enkele weken het aantal geïnfecteerde personen explosief tot enkele tientallen procenten van de Friese bevolking. Door de grote uitbraak komt het openbare leven deels stil te liggen doordat bedrijven en instellingen moeite hebben om de personeelstekorten op te vangen. Daarnaast zal een aantal scholen de deuren sluiten om verdere verspreiding zoveel mogelijk tegen te gaan. Op de piek van de epidemie zijn er naar schatting 35.000 mensen ziek en worden ongeveer 100 mensen in ziekenhuizen opgenomen met ernstige ziekteverschijnselen. De druk op de zorg is enorm toegenomen, waardoor reguliere zorg wordt afgeschaald. Casuïstiek Van een (griep)pandemie is sprake wanneer een wereldwijde uitbraak van griep of een nieuwe infectieziekte, veroorzaakt door een nieuw (griep)virus, plaatsvindt. Een dergelijke pandemie is daarmee anders dan het jaarlijks terugkerende griepseizoen. Immers deze seizoenen worden veroorzaakt door virussen die al eerder onder mensen circuleerden, in het geval van een pandemie is er sprake van een nieuw soort virus dat nog nooit eerder, of pas kort, onder mensen circuleert. Eer dergelijke pandemie kan de samenleving behoorlijk schaden en ontwrichten. De afgelopen eeuw heeft een dergelijke ontwrichting zich een aantal keer voorgedaan.

De meest in het oog springende grieppandemie was de uitbraak van de Spaanse griep in 1918. Destijds werd tussen de 25% en 30%

van de bevolking ziek. Ongeveer 1% van de geïnfecteerde kwam in Nederland om het leven. Twee andere pandemieën (Aziatische griep en Hong Kong griep) werden veroorzaakt door een combinatie van deze virussen met een variant van een vogelgriep virus. De vorige twee virusstammen die voor problemen zorgden waarden naar schatting zes maanden rond. Door een toename van internationaal reizigersverkeer zou deze periode bij een volgende pandemie korter zijn. Naar schatting tussen de 120 en 160 dagen. In 2009 heeft er ook een pandemie plaatsgevonden. Dit was de Nieuwe Influenza A (H1N1) (voorheen Mexicaanse griep). Regionale scenariostudies In het landelijk draaiboek zijn een aantal scenarioberekeningen gedaan over het verloop van een epidemie gedurende een pandemische periode. Voor de regio zijn getalsmatige bewerkingen van deze studie uitgevoerd en geven een indruk van de regionale belasting van de gezondheidszorg. Om tot een interpretatie te komen van de mogelijke scenario’s is in het landelijke draaiboek een beschrijving gemaakt. In het worst case scenario gaat het in Fryslân om circa 320.000 geïnfecteerde mensen. Bij het realistische scenario gaat het in Fryslân om circa 160.000 geïnfecteerde mensen.