Bijlage - Erfgoednota inclusief bijbehorende beleidsnota's en bijlagen

Prioritering Binnen cultureel erfgoed zijn er verschillende gradaties qua cultuurhistorische waarden. Zo is een rijksmonument in principe ‘belangrijker’ dan een pand in een gemeentelijk beschermd dorpsgezicht. Deze prioritering gebruiken wij bij het maken van afwegingen bij verbouwingsplannen, maar gaan we ook gebruiken voor aanpassingen in het kader van duurzaamheid. Zoals al eerder gezegd blijft het echter maatwerk. De prioritering binnen erfgoed en daarmee ook de duurzame aanpassingsmogelijkheden is hieronder van hoog naar laag aangegeven. 1.

Rijksmonumenten Door het rijk aangewezen objecten, die vanwege hun schoonheid of cultuurhistorische -of wetenschappelijke waarde op nationaal niveau beschermenswaardig zijn.

2.

Gemeentelijke monumenten Door de gemeente aangewezen objecten, die vanwege hun schoonheid of cultuurhistorische -of wetenschappelijke waarde op lokaal niveau beschermenswaardig zijn.

3.

Rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten Door het rijk aangewezen groepen van onroerende zaken die van algemeen nationaal belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke -of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke -of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich één of meer monumenten bevinden.

51

4.

Gemeentelijk beschermde stads- en dorpsgezichten Door de gemeente in een bestemmingsplan aangewezen groepen van onroerende zaken die van algemeen lokaal belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke -of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke-of cultuurhistorische waarde en in welke groepen zich één of meer monumenten bevinden.

Binnen de prioritering vanuit cultureel erfgoed bestaan er nog twee aanvullende gradaties, namelijk 5. Karakteristieke panden en 6. Historische kernen in de welstandsnota. Deze onderdelen worden vanuit de wetgeving niet beperkt in het toepassen van duurzame maatregelen en worden derhalve niet meegenomen in deze Notitie duurzaam erfgoed.

Overzichtstabel In onderstaande tabel is te zien dat er binnen de gradaties van de erfgoedsector ruimte is om mee te doen aan de duurzame opgave die er in Súdwest-Fryslân ligt. Rijksmonument

Gemeentelijk monument

Gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht

+

Rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht +

Isolatie en ventilatie

+

Vensters en isolatieglas

+/-

+/-

+/-

+/-

Installaties

+

+

+

+

Zonnepanelen

+/-

+/-

+/-

+

+

Legenda: + Verduurzaming is mogelijk, mits goed uitgevoerd +/Verduurzaming is mogelijk, maar er is maatwerk nodig om te bepalen welke optie het beste is

1.4 Hoe nu verder? Duurzame maatregelen worden een steeds groter onderdeel in onze maatschappij en daarmee ook in de aanpassingen die nodig zijn bij monumentale panden of panden in een historische omgeving. Helaas leeft het idee dat er in een monument weinig tot niets mogelijk is qua duurzame maatregelen, maar niets is minder waar. Er is veel mogelijk op het gebied van het verduurzamen van historische panden, alleen moet dat wel met extra zorg gebeuren en is een goede uitvoering van groot belang. Binnen Cluster Erfgoed denken we al jaren mee in de mogelijkheden die er zijn om tot een afgewogen balans tussen beide onderdelen te komen, maar we willen hierin ook vervolgstappen zetten. Bewustwording Een belangrijk onderdeel daarin is het vergroten van de bewustwording bij eigenaren van monumentale panden en panden in een historische omgeving, voor de diverse mogelijkheden van duurzame maatregelen. Het blijkt voor eigenaren namelijk lastig te zijn om uit de grote hoeveelheid informatie het juiste te filteren. De website De Groene Menukaart, met daarin een gepersonaliseerde site voor onze gemeente met zijn eigen specifieke regelingen, wordt daarin belangrijk in onze communicatie.

Subsidieregeling De samenwerking met het cluster duurzaamheid zal worden versterkt, om meer samen op te kunnen trekken in bijvoorbeeld subsidieregelingen die voor zowel voor duurzaamheid als erfgoed een positieve uitwerking hebben. Een voorbeeld kan een energiescan op pandniveau voor monumenten zijn, als onderdeel voor in het maatwerkgesprek. Zonnepanelen De mogelijkheden voor zonnepanelen in een historische omgeving zijn in 2018 via de welstandsnota al verruimd, maar het ontbrak nog aan een duidelijke richting van wat nu als ‘niet storend’ moet worden aangemerkt. Dit bleek een flinke opgave te zijn, waarbij verruiming van de regels leidde tot niet handhaafbare mogelijkheden. Toch is nu een modus gevonden, waarbij mogelijkheden voor zonnepanelen in een historische omgeving ruim voorhanden blijken te liggen.

52

Beleidsonderdeel 3b:

Zonnepanelen of -collectoren in beschermde stads- en dorpsgezichten en monumenten

Inleiding In Súdwest-Fryslân liggen 20 rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten, waarmee we veruit de grootste gemeente van Nederland zijn. Ook staan er ca. 740 rijksmonumenten en ca. 140 gemeentelijke monumenten in Súdwest-Fryslân. Dit duidt op een groot historisch verleden, dat nog op veel plaatsen terug te vinden is in onze gebouwde omgeving. Een gebouwde omgeving die steeds aan verandering onderhevig is en waar we vanuit cultuurhistorisch oogpunt steeds weer zoeken naar een historisch passende oplossing/invulling. Zo ook met de huidige zonnepanelen of -collectoren. Zonnepanelen of -collectoren zijn tegenwoordig niet meer weg te denken uit onze omgeving. Het is ook een zeer effectieve manier voor particulieren om bij te dragen aan een duurzame leefomgeving. Zonnepanelen of -collectoren vallen echter ook op en we moeten dus kijken hoe we ze kunnen integreren in de historische omgeving. Want beide zijn waardevol op hun eigen manier. Monumenten en beschermde gezichten zijn wettelijk verankerd in onze wetgeving. Het is dus onze plicht om zorgvuldig met veranderingen om te gaan. Wil men binnen een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht zonnepanelen plaatsen dan heeft het rijk beslist dat hiervoor een omgevingsvergunning noodzakelijk is.

Nagenoeg alle gemeenten in Nederland hanteren bij monumenten en beschermde gezichten de regel dat zonnepanelen of -collectoren niet zichtbaar mogen zijn vanaf openbaar gebied. Dat is een meetbare manier voor de gemeente om aan te toetsen bij een omgevingsvergunnings-aanvraag voor zonnepanelen of -collectoren in beschermde gezichten. Hiermee is er al veel dakoppervlak binnen de beschermde gezichten geschikt voor zonnepanelen. De gemeente Súdwest-Fryslân gaat bij panden in beschermde gezichten al een stapje verder, door in de Welstandsnota te stellen dat zonnepanelen of -collectoren niet storend zichtbaar mogen zijn vanaf openbaar gebied. Maar wat is dan ‘niet storend’? We hebben daarom naar een oplossing gezocht waarbij er ruimte is om zonnepanelen of -collectoren in het zicht te plaatsen, maar dat dit niet als storend wordt ervaren. Omdat ‘niet storend’ een breed begrip is, hebben we hier regels voor opgesteld maar hier zal altijd een deel uit maatwerk bestaan. Het is namelijk gebleken dat het niet mogelijk is allesomvattend in regels te zetten die ook nog eens goed handhaafbaar blijken te zijn. Binnen cultureel erfgoed zijn er verschillende gradaties qua cultuurhistorische waarden. Zo is een rijksmonument in principe ‘belangrijker’ dan een pand in een gemeentelijk beschermd dorpsgezicht.

Deze prioritering wordt ook gebruikt bij de beoordeling door welstand over wat onder niet storend valt. Ook voor plaatsing van zonnepanelen op en bij monumenten hebben we naar een verruiming van de regels gezocht. Hierbij willen we aansluiten bij de nieuwe richtlijn van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Zij hebben hun adviesbeleid voor zonnepanelen (pv-cellen) op monumenten onlangs aangepast. Doel is om monumenteneigenaren meer mogelijkheden te geven om gebruik te maken van pv-cellen bij de verduurzaming van hun monument. Aanleiding hiervoor zijn het Erfgoed Telt beleid waarin de verduurzaming van monumenten een belangrijke plek inneemt en de ambities uit het Klimaatakkoord, waarin is afgesproken dat ook monumenten een substantiële bijdrage zullen leveren aan de energiebesparing en schone energieopwekking. De weg naar dat doel hebben de deelnemers vastgelegd in de Routekaart Verduurzaming Monumenten. De zorgvuldige toepassing van zonnepanelen past hierin. In bijgaande richtlijnen wordt nader uitgewerkt hoe wij om willen gaan met het plaatsen van zonnepanelen op en bij erfgoed, om hiermee een (toetsings)kader te bieden aan de aanvrager, de adviserende partij in het vergunningstraject en het bevoegde gezag.

54

Definities In deze richtlijnen wordt verstaan onder:

Dakvlak, een dakvlak is een hellend of plat dakgedeelte van een gebouw Openbaar toegankelijk gebied: weg als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder b, van de Wegenverkeerswet 1994, alsmede pleinen, parken, plantsoenen, openbaar vaarwater en ander openbaar gebied dat voor publiek algemeen toegankelijk is, met uitzondering van wegen uitsluitend bedoeld voor de ontsluiting van percelen door langzaam verkeer;

Zonnecollector: Systeem om water te verwarmen met behulp van de warmte van de zon. Doorgaans bestaat een zonneboiler uit een zonnecollector die de warmte opvangt, een transportvloeistof die de warmte doorgeeft en een boilervat waarin het warme water bewaard wordt voor gebruik.

Zonnepaneel: Een paneel waarin fotovoltaïsche cellen licht van de zon omzetten in elektriciteit.

55

Richtlijnen Beschermd gezicht 2.1 Wat mag wel in een beschermd gezicht 1. Zonnepanelen of -collectoren op een dakvlak, die niet zichtbaar zijn vanaf openbaar gebied. 2. Zonnepanelen of -collectoren op vrijstaande frames die niet zichtbaar zijn vanaf het openbare gebied. 3. Zonnepanelen of -collectoren die een volledig geïntegreerd onderdeel zijn in het dakontwerp van een compleet nieuwbouwproject, mits de welstandscommissie een positief advies heeft gegeven heeft op het plan. 2.2 Zijn de panelen of - collectoren op een dakvlak wel (deels) zichtbaar vanaf openbaar gebied? Dan gelden de volgende regels 1. Het deel van de zonnepanelen dat zichtbaar is vanaf het openbare gebied mag ‘niet storend’ zichtbaar zijn, zoals in de welstandsnota is opgenomen. Per geval wordt dit door de welstandscommissie beoordeeld (maatwerk). 2. Bij meerdere zonnepanelen en/of -collectoren op één dakvlak dienen deze aaneengesloten en in één richting te worden geplaatst.3 3. De zonnepanelen en/of -collectoren worden binnen het bestaande dakvlak en direct boven de bestaande dakbedekking aangebracht. 4. De hellingshoek van de zonnepanelen en/of –collectoren dient gelijk te zijn aan de hellingshoek van het dakvlak. 5. Op een zwart dak wordt gekozen voor all-black panelen en/of –collectoren en op een ander kleurig dak wordt gekozen voor dezelfde kleur panelen en/of -collectoren (zelfde kleurlijn) 6.

Indien de collector of het paneel niet één geheel vormt met de installatie voor het opslaan van het water of het omzetten van de opgewekte elektriciteit dient die installatie aan de binnenzijde van het bouwwerk te worden geplaatst. 7. Voor plaatsing van zonnepanelen en/of -collectoren op een plat dak (ook dakkapel) geldt: o maximaal 30cm boven de dakrand uitsteken o de afstand tot de zijkanten van het dak moet ten minste gelijk zijn aan de hoogte van het paneel of de collector o de draagconstructie van de panelen en/of -collectoren in een zwarte of donkere kleur uitvoeren, of de opening die naar openbaar gebied gericht is, dichtzetten met een donker element waardoor het frame minder zal opvallen.

3

Zie de uitleg voor aaneengesloten en in één richting in de toelichting in hoofdstuk 5.

56

57

Richtlijnen Monumenten Conform adviesbeleid rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) 3.1 Wat mag wel bij monumenten 1. Zonnepanelen of -collectoren op een dakvlak, die niet zichtbaar zijn vanaf openbaar gebied. 3.2 Zijn de panelen of - collectoren op een dakvlak wel zichtbaar vanaf openbaar gebied? Dan gelden de volgende regels 1. Zonnepanelen worden enkel toegestaan op dakvlakken in het zicht als er geen andere alternatieven zijn: • Op het erf • Op andere daken of dakvlakken • Op bijgebouwen • Op andere gebouwen in de buurt of omgeving of; • Met andere energiesystemen 2. Het beeld van het beschermde gebouw of de directe omgeving niet onevenredig verstoord wordt en; 3. Er een zorgvuldig afgewogen ontwerp is voor de positie, groepering, grootte en kleur van de panelen op het dak. 4. Zonnepanelen en collectoren op hellende daken mogen geplaatst worden als: • De collectoren of panelen als losse elementen boven de bestaande dakpannen gemonteerd zijn (opbouw); ze liggen niet verdiept in het dak door dakpannen te verwijderen (inbouw).

• Er alleen vlakkeplaatcollectoren (dus geen vacuümbuiscollectoren) toegestaan zijn; • Panelen toegepast worden met een kleur die is aangepast aan het omringende dak, bijvoorbeeld het rood van de dakpannen; • De randen van de panelen dezelfde terughoudende kleur hebben en aan de voorkant van panelen loopt geen wit blokkenpatroon tussen de zonnecellen; • De kabels, leidingen en bevestigingsmiddelen – voor zover al zichtbaar – steken niet af in kleur en glans. • De collectoren en panelen reflecteren zo min mogelijk. • Plaatsing van de zonnepanelen of -collectoren leidt niet tot sloop van historische schoorstenen, dakkapellen of andere karakteristieke dakelementen om meer panelen kwijt te kunnen. • Op daken met veel andere elementen, zoals dakkapellen en dakramen, blijf het totale beeld van de zonnepanelen ondergeschikt. • De dakconstructie kan het gewicht van de installatie dragen. • Aanbrengen van eventuele versterkingen leidt niet tot ongewenste fysieke of visuele schade aan historisch waardevolle constructies aan de binnen- of buitenkant van het monument. • Op hellende daken met metalen bevestigingshaken die zijn vastgeschroefd op het constructiehout van de kap zoals sporen of gordingen, zonder dat er extra hulpconstructies in de kap nodig zijn • Het systeem mag niet overheersen in het zicht 5.

Zonnepanelen en collectoren op platte daken mogen geplaatst worden als: • De panelen op platte daken bij voorkeur egaal zwart zijn, inclusief de rand. Blauwachtig met afstekende randen kan eventueel ook. • Op platte daken staan de zonnepanelen en -collectoren onder een hoek waarbij hun hoogste punt uit het zicht blijf vanuit openbaar gebied • Op platte daken staan de zonnepanelen en -collectoren evenwijdig aan de dakrand • De dakconstructie kan het gewicht van de installatie dragen. • Aanbrengen van eventuele versterkingen leidt niet tot ongewenste fysieke of visuele schade aan historisch waardevolle constructies aan de binnen- of buitenkant van het monument. 6. De zonnepanelen of –collectoren op erven: • staan op een ondergeschikte, minder belangrijke of uit historisch oogpunt logische plek van het erf; • staan op een ondersteuningsconstructie die zo laag en onopvallend mogelijk is; • zijn regelmatig gerangschikt; • doorbreken geen belangrijke uitzichten op, vanuit of binnen het erf; en • blijven zo veel mogelijk uit het zicht, bijvoorbeeld door de gekozen locatie, achter een wintergroene haag of verdiept geplaatst • Het systeem mag niet overheersen in het zicht 58

7.

Vervangen of verwijderen is later mogelijk zonder blijvende schade aan historische materialen en constructies, zoals met opbouwsystemen los van de bestaande dakpannen.

3.3 Wat mag niet op, op, of bij een monument 1.

De zonnepanelen mogen niet worden geplaatst op monumenten: • Met daken met: o een bijzondere vorm, zoals rond, spits of veelhoek o Bijzondere of kwetsbare materialen, zoals zeldzame typen dakpannen, riet, koper, zink, lood en vaak leien; of o pannen in een bijzonder of decoratief legpatroon. 2. Binnen beschermde stads- en dorpsgezichten op zichtlocaties die: • door hun hoogte of breedte domineren boven de gemiddelde bouwmassa van het beschermde gezicht; • liggen in de zichtassen van straten, grachten of parken; of • deel uitmaken van een historische plein- of parkwand. 3. Binnen beschermde historische buitenplaatsen of bij gebouwen met een historische tuin- of parkaanleg die als ensemble beschermd zijn: • op hoofdgebouwen in deze ensembles; • in zichtassen binnen deze ensembles; • op ondergeschikte gebouwen die in zichtassen liggen of goed zichtbaar zijn vanuit de historische groenaanleg; • op goed zichtbare plekken in de groenaanleg; • zonder een zorgvuldig afgewogen ontwerp dat aansluit bij de omgeving door de locatie, omvang, vorm, omringende, streekeigen beplanting en bijvoorbeeld een verdiepte ligging. 4. Binnen een complexbescherming: • op plekken waar panelen een onevenredig negatief effect hebben op het beeld van het ensemble; of • op (daken rond) binnenplaatsen of binnentuinen van complexen van beschermde monumenten.

59

Hardheidsclausule Hardheidsclausule Deze richtlijnen bieden het (toetsings)kader voor de aanvrager, de adviserende partij, en het bevoegde gezag in het vergunningstraject voor zonnepanelen en/of -collectoren.

4.1 Bijzondere omstandigheden Bijzondere omstandigheden kunnen er voor zorgen dat strikte toepassing van het vastgestelde beleid in een concreet geval tot onevenredige hardheid leidt. In het algemeen zal er een beroep op de hardheidsclausule kunnen worden gedaan indien: 1. Er bijzondere omstandigheden kunnen worden aangevoerd die tot medewerking in afwijking van het beleid noodzaken en er geen redelijke alternatieven bestaan om hierin te voorzien, mits dit niet leidt tot ongewenste precedentwerking . 2. Als de aanvraag weliswaar niet binnen het geldende beleid past, maar een beleidswijziging als gevolg van het verzoek denkbaar is.

60

Toelichting 5.1

Aaneengesloten en in één richting

Om in een beschermd gezicht een rustig beeld van de zonnepanelen of -collectoren op een dak te krijgen, is het van belang om de zichtbare delen zo geordend mogelijk te plaatsen. Een rustig beeld lukt niet als er allemaal gaten in het panelen- of collectorenvlak zitten vanwege aanwezige dakramen en/of afvoerpijpjes, of als er meerdere losse panelen- of collectorenvlakken op één dakvlak liggen. Ook verschillende legrichtingen (verticaal of horizontaal) in een panelen- of collectorenvlak maken het beeld onrustig. Daarom dienen de zichtbare zonnepanelen of -collectoren in de beschermde gezichten als aaneengesloten panelen of collectorenvlak en in één richting te worden gelegd. In onderstaande tekeningen wordt dit verduidelijkt.

61

Beleidsonderdeel 4:

Wijziging gebiedsgerichte criteria gebied ‘Historische Kernen’ welstandsnota 2018

Toelichting Het wijzigen van het aanzicht van panden is op grond van de Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht veelal vergunningsplichtig. Indien men een vergunning aanvraagt wordt de aanvraag door de welstandscommissie getoetst aan de welstandscriteria uit onze Welstandsnota. In onze Welstandsnota is opgenomen dat voor gebieden die liggen in het welstandsgebied ‘Historische kernen’, gevelopeningen bestaan uit natuurlijke materialen (hoofdzakelijk hout). Kunststof is niet toegestaan voor de delen die zichtbaar zijn vanuit het openbare gebied. Hier is voor gekozen omdat behoud van het oorspronkelijke materiaal belangrijk is voor het behoud van de historische uitstraling van panden in een historisch gezicht en met name voor de panden binnen de gemeentelijke en rijk beschermde gezichten. Hoewel kunststof steeds meer op hout begint te lijken, zit het nog niet op het niveau van ‘vergelijkbaar’. Kunststof blijft een niet natuurlijk materiaal dat een veel strakker en moderner uiterlijk geeft dan hout. In 2018 is de Welstandsnota gewijzigd waarbij alle historische kernen (63) in de gemeente onder het bijzondere welstandsgebied ‘historische kernen’ vallen.

Onder deze historische kernen vallen in ieder geval de rijks- en gemeentelijk beschermde stads- en dorpsgezichten (20), maar ook diverse zones/kernen binnen overige dorpen (en Stavoren) waar ook ensembles van historische bebouwing aanwezig zijn. Voorbeelden van deze dorpen zijn: Gaast, Arum, Koudum, Zurich, Oudega, Dearsum, etc. Door de wijziging van de Welstandnota in 2018 is het verbod op de toepassing van kunststofmaterialen uitgebreid naar alle historische kernen binnen onze gemeente. Bij enkele gebieden binnen onze gemeente waren de welstandscriteria voorheen ten aanzien van het gebruik van kunststof al gelijk, maar dit had ook tot gevolg dat bij enkele dorpen de welstandscriteria ten aanzien van dit aspect strenger zijn geworden. Binnen cultureel erfgoed zijn er verschillende gradaties qua cultuurhistorische waarden. Zo is een rijksmonument in principe ‘belangrijker’ dan een pand in een gemeentelijk beschermd dorpsgezicht. Deze prioritering gebruiken wij altijd bij het maken van afwegingen bij verbouwingsplannen. Vanuit dit perspectief gezien, zien wij ook ruimte voor aanpassing van de welstandscriteria voor het gebruik van kunststofmaterialen in historische kernen die geen status hebben van rijks- of gemeentelijk beschermd gezicht. Er is echter nog wel veel diversiteit binnen de toepassingsmogelijkheden van kunststofmaterialen.

Met name voor kozijnen is er nog veel verschil in uiterlijke verschijningsvorm mogelijk. Omdat we het belangrijk vinden om het historische beeld in de historische kernen zoveel mogelijk te behouden, stellen we randvoorwaarden op waaraan toepassing van kunststofmaterialen moet voldoen, om een zekere beeldwaarde voor de historische kernen te behouden. In het vergunningstraject zal aan deze voorwaarden worden getoetst.

63

Aanvullende criteria voor de Welstandsnota 2018 Súdwest-Fryslân Hoofdstuk 7.1 Bijzondere welstandsgebieden 7.1.1. Historische kernen Aan de gebiedsgerichte welstandscriteria wordt toegevoegd onder Aanzichten en opmaak: Bij gebouwen die niet in een gemeentelijk- of rijksbeschermd gezicht liggen, is toepassing van kunststofmaterialen toegestaan, indien het vergelijkbaar is met de esthetische kwaliteit van hout. - Indien er sprake is van toepassing van kunststof kozijnen bij vervanging van houten kozijnen, dan worden de oorspronkelijke of gelijkwaardige profileringen (rechthoekig) van de houten kozijnen aangehouden. De kozijnen dienen met een houtnerf uitgevoerd te worden en er mogen geen schuingelaste hoeken toegepast te worden. - Bij dakkapellen is toepassing van kunststof beplating/materialen toegestaan voor delen die zichtbaar zijn vanaf het openbare gebied, mits er kunststof met een houtnerf wordt toegepast en de maatvoering vergelijkbaar is met die van houten beplating/materialen. Kunsthars gebonden materialen (zoals trespa) zijn niet toegestaan. - Bij goten en boeidelen is toepassing van kunststof toegestaan, mits de traditionele details en uitvoering worden gehandhaafd. Kunsthars gebonden materialen zijn niet toegestaan.

64

Beleidsonderdeel 5:

Beleidsnota religieus erfgoed: kerkgebouwen

Inhoud nhoud 1 Inleiding Achtergrond Kansen voor de toekomst 2 Visie op religieus erfgoed Súdwest-Fryslân Uitgangspunten Visie/missie gemeente Súdwest-Fryslân Toelichting op vijf mogelijke gebruiksfuncties 3 Wat willen we doen als gemeente? 4 Hoe gaat de gemeente dat doen? 5 Inzet en financiën voor uitvoering beleid Religieus Erfgoed: kerkgebouwen 6 Resultaten

Inleiding Súdwest-Fryslân heeft veel en bijzonder religieus erfgoed. Als we niet oppassen en nu geen actie ondernemen, zal dit echter stukje bij beetje verdwijnen. We hechten er als gemeente veel waarde aan en zetten ons in voor behoud en ontwikkeling van de religieuze gebouwen. Daarom is deze ‘Beleidsnota Religieus Erfgoed; kerkgebouwen’ opgesteld, behorend bij de gemeentelijke Erfgoednota. In deze nota geven we onze visie op religieus erfgoed en met welk beleid en maatregelen we die gaan uitvoeren. Het gaat daarbij om gebouwen die oorspronkelijk zijn gebouwd voor religieus gebruik: 154 kerken en 4 kapellen. We gaan de eigenaren en andere belanghebbenden zo goed mogelijk helpen bij het behoud en bij het benutten van de kansen. Veel onderdelen van dit beleid deden we in de praktijk al. We pakken ze nu actiever en meer stelselmatig op met een aantal nieuwe instrumenten en werkwijzen. Op die manier willen we vanuit een goed rentmeesterschap zorgvuldig omgaan met ons religieus erfgoed. Onze visie en beleid sluiten aan bij de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân die de gemeente heeft opgesteld samen met kerkeigenaren en andere betrokkenen. Daarmee waren we een van de zes deelnemers van een landelijke pilot van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor gemeentebrede kerkenvisies.

De Kerkenaanpak beschrijft een gezamenlijke visie op het zoveel mogelijk behouden van het religieus erfgoed. Daarnaast is de Kerkenaanpak vooral een praktisch ingestoken document voor de kerkeigenaren en andere belanghebbenden om samen te werken aan de toekomst van de kerkgebouwen: wat kunnen kerkeigenaren doen en wat kunnen zij van de gemeente Súdwest-Fryslân verwachten? In deze Beleidsnota Religieus Erfgoed staat hoe we dat gemeentelijke aandeel aanpakken. Het beleid gaat in eerste instantie om de periode 2021-2026. Dit beleid voor religieus erfgoed geeft ook invulling aan de Omgevingsvisie Súdwest-Fryslân. Daarin worden behoud en herbestemming van kerken expliciet genoemd als een essentieel onderdeel (thema 2, Sterke kernwaarden: cultureel erfgoed, weids en waterrijk landschap). Bij de implementatie van de Omgevingswet wordt gestreefd naar een goede balans tussen benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving, met behoud van kwaliteit.

Achtergrond Fryslân heeft een hoge kerkdichtheid en dat geldt ook voor onze gemeente. Het religieus erfgoed in Súdwest-Fryslân betreft 158 religieuze gebouwen: 154 kerken en vier kapellen. Ze zijn sterk verbonden met de 89 woonkernen waarin ze staan. Naast zes steden zijn dat vooral dorpen en buurtschappen. Zelfs in heel kleine woonplaatsen staat vaak een kerk, het is dan niet zelden het enige grote publieke gebouw. De meeste zijn gebouwd voor 1900 waarvan een flink deel zelfs in de Middeleeuwen, veel kerken hebben waardevolle interieurs en de helft van de kerken is rijksmonument. Maar net als in de rest van Nederland zet in Súdwest-Fryslân de ontkerkelijking door, is er mede daardoor een gebrek aan vrijwilligers en zijn de kosten voor gebruik, onderhoud en restauratie steeds moeilijker op te brengen. Ook gewenste of benodigde duurzaamheidsmaatregelen en de energietransitie zijn serieuze vraagstukken die het kerkeigenaren lastig maken. De verschillende factoren hebben ertoe geleid dat al een derde van de kerkgebouwen in Súdwest-Fryslân niet meer in religieus gebruik is. De verwachting is dat daar in de komende tien jaar nog eens 27 bijkomen, zo blijkt uit de enquête die voor de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân is gehouden onder kerkeigenaren) eind 2018. Het kan zijn dat door de gevolgen van corona 66

meer kerkgebouwen worden afgestoten in de komende tien jaar. De vraag is of er dan een herbestemming voor het gebouw wordt gevonden - en hoe passend en succesvol die zal zijn - of dat er uiteindelijk gekozen moet worden voor sloop. Vanuit een grote betrokkenheid steken de eigenaren en de (kerkelijke) gemeenschap veel energie in hun kerk. Vooral wanneer de toekomst onzeker wordt, maken zij een intensief, emotioneel en jarenlang proces door om te proberen hun kerk te behouden. Ze komen pas in een laat stadium bij de gemeente, bijvoorbeeld wegens vergunningen of met vragen over financiering. Het proces maken zij vaak in kleine kring door: het kerkbestuur en de kerkelijke gemeenschap, al wordt die soms pas in een later stadium betrokken. Aan de bredere mienskip en andere belangstellenden erbij betrekken, wordt niet zo snel gedacht.

Kansen voor de toekomst De gemeente Súdwest-Fryslân zou het verdwijnen van religieus erfgoed zeer betreuren. De kracht van een kerkgebouw is niet te onderschatten. Het is een ijkpunt vanuit de verte, een natuurlijk centrum van een dorp of stad, een historisch gebouw vol verhalen. Kerkgebouwen zijn vaak beeldbepalend in het landschap en in het dorp of de buurt; zonder de kerkgebouwen zou Súdwest-Fryslân niet hetzelfde zijn. Behalve letterlijk staan ze figuurlijk nog steeds midden in de mienskip, ook voor nietgelovigen. Ze zijn belangrijk voor de leefbaarheid vanuit een sociale en vanuit een directe of indirecte economische betekenis: activiteiten of bedrijvigheid in de gebouwen, maar ook de gebouwen zelf kunnen bijdragen aan de aantrekkingskracht van dorp of stad. Voor (nieuwe) bewoners, bezoekers en toeristen of wellicht ondernemers. De kerkgebouwen bieden veel kansen voor de toekomst met ruimte voor allerlei invullingen, of die nu (deels) religieus zijn of niet. Waar de stimulans vanuit de rijksoverheid voor gemeentebrede kerkenvisies vooral uitging van herbestemming, blijkt in Súdwest-Fryslân dat hulp juist ook welkom is bij het voorkomen van de noodzaak voor herbestemming. Oftewel: veel kerkeigenaren willen op de een of andere manier de religieuze functie zo lang mogelijk behouden.

Andere kerkeigenaren zitten wel in een proces van afstoting, met als bijkomende kwestie het vinden van een geschikte herbestemming, wat niet eenvoudig is. Sommige kerken worden daardoor jarenlang weinig of niet gebruikt. Vaak ook zitten (gefuseerde) kerkgemeenschappen in een keuzeproces voor meerdere kerken. Aan de andere kant zijn er partijen die wellicht mogelijkheden zien in de vrijkomende gebouwen.

Overzichtskaart kerken in SWF

In alle gevallen kunnen betrokkenen te maken krijgen met zaken als onderhoud, restauratie, duurzaamheid, vergunningen, financiering, eventuele verbouwingen en passende (neven)activiteiten. De gemeente wil helpen om zorgvuldig met religieuze gebouwen om te gaan en ze voor zover als mogelijk is, te behouden. De gemeentelijke subsidiemogelijkheden blijven weliswaar beperkt, aan vergrijzing en ontkerkelijking kan een gemeentelijke overheid weinig doen. Ook de andere kwesties kan de gemeente niet zelf oplossen. Wel nemen we als gemeente binnen onze mogelijkheden een actieve rol om (toekomstige) kerkeigenaren te helpen bij behoud en ontwikkeling van kerkgebouwen in SúdwestFryslân. Als het kan met een religieuze functie en anders met een zo passend mogelijke nieuwe invulling.

67

2. Visie op religieus religieus erfgoed SúdwestSúdwest-Fryslân De gemeentelijke visie op religieus erfgoed in Súdwest-Fryslân geldt voor gebouwen die oorspronkelijk zijn gebouwd voor een religieuze functie. De visie heeft drie uitgangspunten:

-

Een kerkgebouw is belangrijk voor de mienskip. mienski p. Met, maar ook zonder religieuze functie speelt een kerkgebouw een grote rol bij de leefbaarheid in een dorp of buurt. Een plek waar mensen kunnen samenkomen, een plek voor godsdienst of bijvoorbeeld bezinning of cultuur of een plek die bezoekers van buiten trekt. Een kerkgebouw kan behalve van sociale, ook van economische betekenis zijn.

-

De kerkgebouwen zijn zeer waardevol. De gemeente heeft veel Middeleeuwse kerken en ook de nieuwere kerken zijn vaak karakteristieke gebouwen. Ze hebben een grote historische, culturele en architectonische waarde en zijn beeldbepalend in de dorpen, steden en het open landschap. Een gebouw afbreken kun je niet ongedaan maken. Ook voor de interieurs geldt: hoe meer je verandert, hoe minder je terug kunt draaien.

-

De kerkgebouwen kerkgebouwen blijven gebruiken of hergebruiken is duurzaam. Het zou verspilling zijn om geen gebruik te maken van een bijzonder gebouw dat er al staat. En ongeacht of het gebouw een sociale, culturele, commerciële of een woonfunctie heeft, gebruik draagt zelf al bij aan het voortbestaan van het gebouw.

Kerk Oudega

De uitgangspunten leiden naar de visie/missie van de gemeente Súdwest-Fryslân: De religieuze gebouwen in SúdwestSúdwest-Fryslân zijn zeer waardevol, vervullen een belangrijke rol voor de mienskip en de gebouwen blijven gebruiken of hergebruiken is duurzaam. Daarom streeft de gemeente SúdwestSúdwest-Fryslân naar behoud en/of ontwikkeling van het religieus erfgoed en ondersteunt de eigenaren daarbij. We houden een voorkeursvolgorde aan voor vijf mogelijke gebruiksfuncties van religieuze gebouwen: 1. Religieus gebruik 2. Meervoudig gebruik 3. Herbestemming met publiek gebruik 4. Herbestemming met privégebruik 5. Tijdelijk gebruik/leegstand Gestreefd wordt naar de best passende gebruiksfunctie en invulling. Die hangen af van onder meer de historie, van de kenmerken van het gebouw en ook van de plek in het landschap, in de kerkelijke gemeenschap en in de bredere mienskip. Daarnaast ligt bij panden met grote monumentale waarde de voorkeur bij behoud en bij minder monumentale monumentale waarde bij ontwikkeling. Sloop is pas een alternatief wanneer andere oplossingen niet mogelijk zijn. 68

Toelichting op vijf mogelijke gebruiksfuncties van religieuze gebouwen:

3. Wat willen we doen als gemeente?

1. Religieus gebruik Het beste gebruik voor een religieus gebouw is religieus gebruik. Ook al leiden vergrijzing en secularisatie tot een steeds Net als de visie zijn het daaruit voortvloeiende gemeentelijke beleid en maatregelen afgestemd op wat er leeft en waaraan kleiner aantal kerkleden, vrijwilligers en kerkbestuurders en tot verminderde inkomsten, voor het behoud is het van belang behoefte is bij kerkeigenaren en andere belanghebbenden. Uiteraard binnen de rol en de mogelijkheden van de gemeente. religieus gebruik zo lang mogelijk aan te houden. Ook is het uiteindelijk aan de eigenaren om te besluiten wat er, met inachtneming van de regels, met hun kerkgebouwen gebeurt. 2. Meervoudig gebruik Uit onderals meer een enquête we als gemeente Súdwest-Fryslân hebbenof gehouden voor de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân, Vooral er steeds minderdie kerkdiensten zijn, kunnen nevenactiviteiten mede-gebruikers uitkomst bieden om toch een blijkt dat de grootste problemen liggen bij ontkerkelijking, gebrek aan vrijwilligers en de financiële positie. De kerkeigenaren religieuze functie te kunnen voortzetten. Meestal gaat het dan om de kerk als zaalruimte voor activiteiten, die niet van gaven aan vooral behoeftetetezijn. hebben aan advies, (financiële) ondersteuning en soepel beleid.

Ook werd duidelijk daten er een veel religieuze aard hoeven Dit meervoudige gebruik kan extra inkomsten en meer betrokkenheid opleveren meer kan worden samengewerkt. Met geven de gemeente, ook met bijvoorbeeld andere kerken en organisaties. bredere maatschappelijke betekenis aan een maar kerkgebouw. Als gemeente willen we onze rol in het behoud van de religieuze gebouwen bestendigen, maar oppakken tegemoet te komen aan de behoefte hulp en kennis. Hetook kan actiever nodig zijn om voorom de extra activiteiten voorzieningen aan teaan brengen zoals Hieronder noemen we op welke we dat ook wataanpassingen we niet kunnen een keukentje of toiletten. Ookmanieren in gebouwen diedoen voor(en dergelijke in doen) eneerste welkeinstantie aandachtspunten we lijken, daarbijishebben. kunnen helpen bij allerlei vragen rond niet geschikt dit somsWe toch mogelijk. deOok bestvoor passende van de vijf mogelijke gebruiksfuncties en de andere aspecten van het gebouw en voor zaken alsinvulling. de monumentale waarde en de samenhang of juist mogelijke concurrentie met voorzieningen in de omgeving, Vervolgens komenom in te hetkijken volgende hoofdstuk instrumenten enook werkwijzen aan de orde is het belangrijk naar de beperkingen, maar zeker naar de kansen. waarmee we dit beleid in praktijk brengen.

Dat zijn een gemeentelijke Helpdesk Kerken, de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân, de Wegwijzer die daar een onderdeel van is en die ook Herbestemming met gebruik bijeenkomsten voor kerkeigenaren en enkele los3.wordt gepubliceerd, hetpubliek Kerkenpaspoort, Is religieus of meervoudig gebruik niet meer mogelijk en verliest de kerk haar gemeentelijke subsidies. religieuze functie, dan wordt gekeken naar herbestemming. De voorkeur heeft dan een maatschappelijke functie, een functie die ten dienste staat van de ‘mienskip’ of Informeren, kennis delen en meedenken in ieder geval een functie die publiek toegankelijk is. Bijvoorbeeld een dorpshuis, Kerkeigenaren en andere betrokkenen kunnen bij de gemeente terecht voor kennis en een museum, een cultureel podium of een restaurant. Een kerk is immers een informatie over allerlei onderwerpen die te maken hebben met religieus erfgoed. Denk aan drager van een sociale structuur, een symbolisch hart van een gemeenschap. Met onderhoud, restauratie, verbouwen, vergunningen, verduurzamen, nevenactiviteiten, het verlies van de religieuze functie verliest een dorp of buurt een verbindende maatherbestemmen of verkopen. Onze experts zoals de dorpscoördinatoren en schappelijke plek.

Door publiek gebruik blijft een kerkgebouw toch een levendige beleidsmedewerkers cultuur, toerisme, duurzaamheid en erfgoed informeren, adviseren en plek voor iedereen en kan zo zelfs iets extra’s bieden aan de gemeenschap en de kunnen helpen met procedures en vergunningen. Soms gaat het om een korte vraag, maar omgeving. Dit vergt een bredere blik dan alleen gericht op het gebouw. Ook de onze experts kunnen ook intensiever meedenken over de kansen en mogelijkheden voor omgeving speelt een grote rol, zowel fysiek als qua draagvlak. een kerkgebouw. Bijvoorbeeld over de meest geschikte van de vijf gebruiksfuncties, over de invulling daarvan of over heel specifieke vragen. We kunnen ook helpen bij subsidieaanvragen, bij herbestemming en bij wind- en 4. Herbestemminghaalbaarheidsonderzoeken met privégebruik waterdichtregelingen. Als een nieuwe publieke functie niet haalbaar blijkt, is het van belang dat de kerk toch voor het dorp of de buurt behouden blijft. De kerk is een ankerpunt van herinnering, Op maatcollectief als individueel, en het gebouw zorgt voor een stedenbouwkundige zowel Kanten-klare oplossingen zijn niet(zichtbare) voorhanden, iedere kerk en iedereDe situatie is anders. oriëntatie vanwege de bijzondere positie in de omgeving. kerk zorgt Daarom ondersteunen weeen kerkeigenaren bij hun kwaliteit. oplossingen.

voor identiteit en heeft waarde vooropdemaat ruimtelijke In dit licht ligt er ook een kans voor herbestemming met privégebruik; kerkgebouwen zijn interessante vastgoedobjecten die veelal centraal gelegen zijn en door hun maatvoering en Weg wijzen vele nieuwe kunnen herbergen. Derobuustheid gemeente wijst de weg functies binnen de gemeentelijke organisatie en naar andere instanties, organisaties en informatiebronnen. Dit is erg welkom bij kerkeigenaren. Vaak zijn zij veel tijd en energie kwijt aan het uitzoeken waar zij waarvoor terecht kunnen of weten ze niet 5. Tijdelijk van het gebruik/leegstand bestaan van bepaalde regels of mogelijkheden. Geschikte Heeft de zoektocht naar eenbijvoorbeeld, nieuwe invulling niets opgeleverd, dan kan tijdelijke duurzaamheidsmaatregelen benodigde vergunningen, subsidies of leegstand of een tijdelijke functie een optie zijn om sloop te voorkomen. Door organisaties die kunnen adviseren of helpen bij restauratie of bij aanpassingen aanhet gebouw wind-Deze en waterdicht te houden, nieuwe Kerken en de Wegwijzer van de Kerkenaanpak ofpand interieur. wegwijsfunctie vindtblijven plaatsde viaopties onderopen meervoor de Helpdesk ontwikkelingen – misschien zelfs toch weer een religieuze functie - of een koper. Súdwest-Fryslân. Sloop Sloop is slechts een allerlaatste optie als geen van de gebruiksfuncties mogelijk is gebleken.

Sloop is onherroepelijk, er verdwijnt dan cultureel erfgoed dat uniek is en onvervangbaar. Vooral sloop van monumentale kerken zou vernietiging zijn van panden en interieurs van culturele, kunst- en cultuurhistorische waarde. Soms kan een kerkelijke gemeente met twee of drie kerkgebouwen nog maar één daarvan aanhouden en moet zij het andere gebouw/gebouwen afstoten met eventueel sloop als gevolg. Als gemeente Súdwest-Fryslân dan in haar ondersteuning keuzes moet maken, gaat behoud van kerken met een monumentale status voor op kerken zonder monumentale status.

69

Duurzaamheid, cultuurtoerisme en mienskip Kerkeigenaren hebben vooral veel vragen en ideeën die te maken hebben met duurzaamheid, cultuurtoerisme en mienskip. Net zoals de gemeente zien zij in deze thema’s kansen voor de toekomst. 

Duurzaamheid Bij duurzaamheid gaat het al gauw om verwarming en elektriciteit. Kerkeigenaren denken inderdaad na over energiegebruik, geschikte technieken voor toepassing in de kerk en over oplossingen voor de energietransitie. Duurzaamheid gaat ook over bewust (her)gebruik van grondstoffen. Maar duurzaamheid betekent in de eerste plaats dat we de gebouwen behouden. Dat kan als ze in goede staat worden gehouden en als ze in gebruik blijven.



Cultuurtoerisme Kerkgebouwen zijn opvallend en ruim, met bijzondere architectuur en interieurs en ze hebben een rijke geschiedenis. Het maakt ze bij uitstek geschikt voor culturele activiteiten en toerisme. Veel (toekomstige) kerkeigenaren komen voor nevenactiviteiten en herbestemming dan ook uit bij cultuurtoerisme.



Mienskip Een betrokken lokale mienskip kan een grote rol spelen bij het behoud van een kerk. Een mienskip, een gemeenschap die zich verbonden en betrokken voelt en die bereid is om samen ergens de schouders onder te zetten, is precies wat veel kerken nodig hebben. Zeker nu geloofsgemeenschappen steeds kleiner worden. De mienskip kan helpen bij het opzetten van genoeg nevenactiviteiten of bij een nieuwe invulling als de kerk wordt afgestoten. Andersom biedt een kerkgebouw veel mogelijkheden voor de mienskip.

Een groot deel van de vragen die bij de gemeente binnenkomen zullen over deze drie thema’s gaan. Die kunnen we voor een deel zelf beantwoorden en we kunnen verwijzen naar relevante organisaties en bedrijven. Ook kunnen we kerkeigenaren met elkaar in contact brengen voor samenwerking of het uitwisselen van ervaringen of tips geven hoe ze anderen uit de omgeving erbij kunnen betrekken. Wat duurzaamheid betreft is het mogelijk om een energie-inspectie te laten uitvoeren met subsidie van de gemeente (zie ‘Gemeentelijke subsidies’ in hoofdstuk 4).

Samenhang tussen kerken en met andere voorzieningen De gemeente stimuleert om naar een kerkgebouw te kijken als deel van een geheel. De slagingskans voor (neven)activiteiten of een herbestemming is veel groter wanneer niet iedereen hetzelfde doet en het niet concurreert met andere voorzieningen of kerkgebouwen in de buurt. Liever nog zijn de activiteiten of herbestemming een aanvulling. Marktonderzoek kan daarom onderdeel zijn van een advies. Breed kijken kan ook aan het licht brengen dat het kerkgebouw een welkome locatie zou zijn voor bestaande wensen in eigen dorp of stad of misschien willen kerken of voorzieningen in een dorp verderop graag samenwerken. Zorgen voor samenhang is goed voor de kerk, de gemeenschap en de omgeving. Anderen (op tijd) betrekken We moedigen kerkeigenaren aan om hun kerkelijke gemeenschap en ook de bredere mienskip en eventuele andere belanghebbenden te betrekken bij problemen, plannen en wensen. Dat kunnen ook verenigingen, ondernemers of een architect zijn of bewoners van naburige dorpen. Allerlei betrokkenen denken vaak graag mee. Het betrekken van die verschillende mensen en partijen kunnen kerkeigenaren het beste in een vroeg stadium doen. Zo ontstaat sneller zicht op de mogelijkheden en waar (ook financieel) rekening mee gehouden moet worden.

Misschien komen er direct al verrassende gedachten en ideeën, vooral wanneer mensen met verschillende achtergronden en invalshoeken bij elkaar worden gezet. Een vroege betrokkenheid versterkt ook het draagvlak. Vroeg contact met gemeente We willen ervoor zorgen dat kerkeigenaren zo vroeg mogelijk contact opnemen met de gemeente. Vaak hebben zij al een lang en moeizaam traject doorlopen voor zij bij de gemeente komen, bijvoorbeeld wanneer zij toe zijn aan het aanvragen van vergunningen. Door plannen en wensen al vroeg aan te geven, kan de gemeente op tijd inschatten welke hulp waar en wanneer 70

nodig is. Ook kunnen we dan alvast vertellen wat de gemeente wel en niet voor hen kan betekenen en de (toekomstige) eigenaar op weg helpen met tips. Maar vooral willen we in een vroeg stadium meedenken, om zo een probleem of plan samen zo goed mogelijk te kunnen aanpakken. De Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân heeft wat dat betreft al vruchten afgeworpen. Door het boekje zelf dat er nu ligt en door de enquête en bijeenkomsten die eraan vooraf gingen, is de gemeente al veel beter in beeld bij de kerkeigenaren.

Centraal punt en overzicht Vanuit onze centrale positie kunnen we als gemeente veel betekenen voor de afzonderlijke kerken en voor de kerken samen. Er is al de nodige expertise binnen de gemeente en we weten de weg te vinden buiten de gemeente wat betreft religieus erfgoed. Door contacten met allerlei betrokkenen zal die kennis niet alleen groeien, we krijgen ook overzicht op wat er speelt, welke kerkgemeenschap waarmee bezig is en welke partijen zouden kunnen bijdragen aan oplossingen. Zo kunnen we fungeren als spil voor de eigenaren en andere betrokkenen. Verbinden Vanuit de spilfunctie kunnen we zorgen voor verbindingen. We kunnen contacten tot stand brengen tussen kerkeigenaren onderling of met andere betrokkenen, organisaties of initiatiefnemers. Wellicht kunnen vraagstukken rond verschillende kerken ook worden gecombineerd. Soepel met regels en vergunningen Waar dat kan is de gemeente soepel met regels, bestemmingsplannen en vergunningen. Bijvoorbeeld bij verbouwen en herbestemming, maar ook bij tijdelijke invullingen en bij leegstand, om ruimte te geven voor behoud en een mogelijke (nieuwe) bestemming. Sloop De gemeente is terughoudend wat betreft sloop van kerkgebouwen. We zullen sloop niet altijd kunnen tegenhouden.

Een sloopvergunning is nodig als het gebouw een monumentenstatus heeft en/of in een beschermd dorps- of stadsgezicht staat en/of de status ‘karakteristiek’ heeft in het bestemmingsplan. Is dat allemaal niet van toepassing, dan hoeft de eigenaar sloop alleen te melden. In al die gevallen wil de gemeente echter samen kijken of sloop is te voorkomen; of één van de vijf gebruiksfuncties toch haalbaar is. Een sloopvergunning geven we dan ook alleen af als het kerkgebouw langdurig heeft leeggestaan en er geen enkel zicht is op een oplossing voor behoud en herbestemming. Er gaat een gedegen onderzoek aan vooraf waarbij ook de bredere mienskip op de hoogte wordt gebracht. Erfgoed opgeven kan uiteindelijk een keus zijn, maar dan weloverwogen onderbouwd. Bewustwording De gemeente ziet ook een taak in het creëren van bewustwording van het belang van religieus erfgoed. Bij directe betrokkenen, maar ook bij een breder publiek, om draagvlak en actiebereidheid te vergroten voor instandhouding. Hulp bij financiering Veel kerkeigenaren zoeken financiering. We infomeren over mogelijkheden als donateurs, legaten, inkomsten uit culturele of andere activiteiten, investeringen van ondernemers, bedrijfsmatige inkomsten en misschien zonnepanelen op eigen of andermans gebouwen. Ook zijn er subsidies aan te vragen bij het rijk, Provincie Fryslân, bij fondsen en stichtingen.

Subsidies kunnen voor onderhoud, restauratie of verbouwing zijn, maar ook voor herErfgoedbijeenkomst Sneek bestemming, duurzaamheid en activiteiten in de kerk. Al hebben rijksmonumenten met meer regels en beperkingen te maken, vaak is het voor rijksmonumenten makkelijker om subsidies te krijgen. Gemeente Súdwest-Fryslân kan kerkgebouwen slechts in beperkte mate zelf financieel ondersteunen. Toch zijn er enkele gemeentelijke subsidiemogelijkheden, ook voor niet-monumenten (zie ‘Gemeentelijke subsidies’ in hoofdstuk 4). Voorkeursvolgorde voor gebruiksfuncties Bij adviezen over het kiezen van een gebruiksfunctie van een kerkgebouw, houden we de voorkeursvolgorde aan van de vijf mogelijke functies: religieus gebruik, meervoudig gebruik, publiek gebruik, privégebruik en eventueel tijdelijk gebruik of tijdelijke leegstand. Religieus gebruik heeft dus de voorkeur. Als een functie niet mogelijk blijkt, komt steeds de daaropvolgende functie in aanmerking en kijken we met de eigenaar wat daarin wel of niet mogelijk is.

71

Monumentale waarde Bij monumentale kerken ligt de prioriteit bij behoud van het gebouw en het interieur. Bij kerken zonder monumentenstatus is het, onder andere in verband met vergunningen, vaak eenvoudiger om het gebouw en/of interieur aan te passen aan nieuwe wensen. Daarom ligt daar de nadruk meer op ontwikkeling. Dat wil niet zeggen dat een niet-monumentale kerk minder waardevol is voor de mienskip of dat in een monumentaal gebouw niets mogelijk is. Prioriteitsvolgorde bij inzet gemeente Alle oorspronkelijk religieuze gebouwen in de gemeente horen bij ons religieus erfgoed. We zetten ons dan ook zo goed mogelijk in voor behoud en ontwikkeling. Wel kan het nodig zijn om bij onze inzet en ondersteuning prioriteiten te stellen. Net als bij de adviezen over het kiezen van een gebruiksfunctie, houden we in dat geval de voorkeursvolgorde van de vijf gebruiksfuncties aan. Ook gaan kerken met monumentenstatus, wanneer we genoodzaakt zijn keuzes te maken over onze inzet, voor op kerken zonder monumentenstatus. Verder concentreert de gemeente zich voor concrete ondersteuning eerst op de kerken waar de hulp het hardst nodig is. Dat zijn vooral de kerken die hebben aangegeven het binnen nu en tien jaar financieel niet te kunnen bolwerken. Maar ook andere (toekomstige) kerkeigenaren zijn welkom voor vragen en advies.

4. Hoe gaat gemeente SúdwestSúdwest -Fryslân dat doen? Voor de uitvoering van dit beleid voor religieus erfgoed heeft gemeente Súdwest-Fryslân een aantal instrumenten en werkwijzen.

Helpdesk Kerken Een sleutelrol in de uitvoering van het beleid ligt bij de Helpdesk Kerken, een nieuwe service van de gemeente. De Helpdesk Kerken is geen fysieke helpdesk, maar bestaat uit twee adviseurs erfgoed. Zij vormen hiermee binnen de gemeente het eerste aanspreekpunt voor alle vragen over religieus erfgoed. Hun hulp kan bestaan uit korte informatie of verwijzing naar de betreffende medewerkers binnen de gemeente of naar een externe instantie of organisatie, maar deze adviseurs erfgoed kunnen ook actief meedenken. Voor een aantal kerken zullen zij daarbij het speciaal ontwikkelde Kerkenpaspoort gebruiken. Mensen die de gemeente belden over bijvoorbeeld regels en vergunningen rond kerken, wisten vaak niet bij welke afdeling of medewerker ze moesten zijn. De Helpdesk Kerken geeft duidelijkheid, behalve voor bellers overigens ook voor medewerkers van de gemeente. Bovendien is het palet aan hulp dat de gemeente kan bieden veel breder dan regels en vergunningen; de helpdesk helpt of verwijst bij allerlei aspecten en vraagstukken rond kerkgebouwen. Naarmate de helpdesk bekender wordt en meer wordt benaderd, zal de spilfunctie van de gemeente groeien. Via de helpdesk zal steeds meer overzicht ontstaan van wat er speelt en waar. Dat maakt ook het combineren mogelijk van kerken, kwesties en oplossingen en draagt bij aan de samenhang tussen kerken en activiteiten.

Die kunnen elkaar daardoor aanvullen, versterken of in ieder geval onbedoelde concurrentie voorkomen. Bellers worden naar de Helpdesk Kerken doorverwezen vanuit het telefooncentrum en ook het Centrale Hart zal binnengekomen vragen uitzetten bij de helpdesk. Daarnaast biedt het Centrale Hart administratieve ondersteuning.

72

73

Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân De gemeente heeft in 2020 met en voor kerkeigenaren en andere betrokkenen de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân opgesteld. Dit is een toegankelijk en praktisch ingestoken boekje met een gezamenlijke visie en aanpak. De Kerkenaanpak is bedoeld om te informeren en inspireren. De Kerkenaanpak is een bundeling van wensen, ervaringen, kennis, tips en ideeën, voor nevenactiviteiten, herbestemming, restauratie, duurzaamheidsmaatregelen, verbouw en verkoop. Hij moet helpen bij oplossingen voor ieders specifieke gebouw en situatie. De basis ligt in de indeling van de vijf gebruiksfuncties. Er is extra aandacht voor de thema’s duurzaamheid, mienskip en cultuurtoerisme. In de Kerkenaanpak staat benoemd wat kerkeigenaren zelf kunnen doen en wat de gemeente voor hen kan betekenen. Het boekje sluit af met de Wegwijzer. Hierin staan gegevens van allerlei relevante instanties, organisaties en regelingen, gerubriceerd op onderhoud, restauratie, verbouwen, duurzaamheid, nevenactiviteiten, herbestemming en verkopen. De weg vinden naar de juiste informatie en hulp blijkt namelijk vaak lastig. Ook denken kerkeigenaren aan sommige zaken niet direct, bijvoorbeeld in welke gevallen een vergunning nodig is.

De Wegwijzer geeft korte informatie en verwijst naar onder andere afdelingen van de gemeente, subsidieregelingen, het Coördinatiepunt Fryske Tsjerken van Steunpunt Monumentenzorg Fryslân, Monumentenwacht Fryslân, Stichting Alde Fryske Tsjerken, het Nationaal Restauratiefonds, bouwkundig adviseurs of interessante websites. Kerkeigenaren in Súdwest-Fryslân krijgen een gedrukt exemplaar van de Kerkenaanpak en hij staat op de website van de gemeente: www.samensudwestfryslan.nl/kerkenvisie.

Wegwijzer online De Wegwijzer uit de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân publiceren we ook online op www.samensudwestfryslan.nl/kerkenvisie. Deze digitale versie van de Wegwijzer wordt regelmatig geactualiseerd. Kerkenpaspoort Samen met JADE architecten heeft de gemeente het Kerkenpaspoort ontwikkeld, een gespreksmiddel dat duidelijk maakt waar de kansen van kerken liggen. Iedere kerk en iedere situatie is anders; het Kerkenpaspoort maakt maatwerk mogelijk. We kunnen het gebruiken voor kerken die mogelijk worden afgestoten en/of herbestemd. ‘Een rationeel hulpmiddel bij een emotioneel proces’, wordt het genoemd. Het Kerkenpaspoort brengt de situatie, betekenis en potentie van een kerkgebouw overzichtelijk in beeld. Behalve naar het gebouw zelf (inclusief het interieur), wordt gekeken hoe het zich verhoudt tot andere kerkgebouwen, de omgeving en de mienskip; naar wat betrokkenen belangrijk vinden, welke wensen er zijn en naar het vermijden van concurrentie van of voor andere voorzieningen. Met het Kerkenpaspoort kan worden bepaald welke van de vijf gebruiksfuncties het beste past bij de kerk en welke invullingen kans van slagen hebben. Dat helpt eigenaren bij het maken van keuzes, voor één kerk of soms voor meer kerken.

Een medewerker van de Helpdesk Kerken vult het paspoort deels samen met de kerkeigenaar in en een deel van de gegevens komt uit bestaande gemeentelijke Kerkenpaspoort databases. De gegevens worden via software automatisch visueel weergegeven in handige overzichten, diagrammen, illustraties en luchtfoto’s. Het gaat om aspecten op drie niveaus: 1) Het gebouw zelf, zoals bouwjaar, type, oppervlakte, hoogte van de kerktoren, de bouwkundige structuur, het interieur en de monumentale waarde. 2) De kerk in zijn omgeving, zoals de huidige functie, kerkbezoek, voorzieningen in de buurt, bereikbaarheid per auto en openbaar vervoer, benodigde vergunningen en bestemmingsplan.

74

3)

De streek, het dorp of de stad. Het gaat om bijvoorbeeld functies van andere kerken, het aantal inwoners, voorzieningen en recreatie in de omgeving. Ook zichtbaarheid in het landschap is een belangrijk kenmerk. Om visuele redenen, maar ook als oriëntatiepunt op land en voor navigatie vanaf het water.

De gemeente stelt de Kerkenpaspoorten eerst op met eigenaren van de kerken die dat het meest nodig hebben en er behoefte aan hebben. Dat gebeurt op aanvraag; kerkeigenaren kunnen hun belangstelling aangeven via de Helpdesk Kerken. Bij te veel aanvragen tegelijk krijgen de 27 kerken voorrang waarbij in de enquête van de Kerkenaanpak naar voren kwam dat sluiting binnen tien jaar dreigt. De Kerkenpaspoorten zijn voor eigen gebruik en worden niet openbaar gemaakt.

Bijeenkomsten Met enige regelmaat gaan we bijeenkomsten organiseren of initiëren voor eigenaren en andere betrokken bij religieus erfgoed. Aanleiding zijn de bijeenkomsten die we hebben gehouden in de aanloop naar de Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân. De contacten met andere eigenaren (van religieuze en van herbestemde kerken) en met andere betrokkenen (gemeente, architecten, ondernemers, kunstenaars) bevielen de kerkeigenaren zo goed, dat ze hebben gevraagd om herhaling. Het bleek een goede manier om eigenaren met elkaar in contact te brengen, om ideeën op te doen, andere invalshoeken te bekijken, ervaringen uit te wisselen en zaken af te stemmen. Zo’n bijeenkomst kan rond een thema zijn, een specifieke kerk of in een bredere opzet. De gemeente verstuurt hiervoor uitnodigingen. Al naar gelang de behoefte en onze eigen mogelijkheden kijken we hoe vaak de bijeenkomsten zullen plaatsvinden. Gemeentelijke subsidies Gemeente Súdwest-Fryslân heeft een aantal subsidieregelingen voor kerkgebouwen. De vermelde bedragen zijn gebaseerd op de Subsidieverordening 2021. Instandhoudingssubsidie voor kerkgebouwen zonder monumentale status Voor kerkgebouwen zonder status heeft de gemeente binnen de subsidieregeling Cultureel Erfgoed een subsidie voor het uitvoeren van groot onderhoud of cascoherstel. De subsidie kan één keer per zes jaar worden aangevraagd.

De gemeente vergoedt 50% van de subsidiabele kosten tot een maximum van € 7.500,-. Het subsidieplafond hiervoor ligt op € 40.000,-. Het college van B&W heeft hiertoe in juli 2019 besloten, omdat voor kerkgebouwen zonder status bijna nooit aanspraak gemaakt kan worden op subsidie bij de provincie of het rijk. Instandhoudingssubsidie voor kerkgebouwen met de status van gemeentelijk monument Voor gemeentelijke monumenten heeft de gemeente binnen de subsidieregeling Cultureel Erfgoed een subsidie voor het uitvoeren van groot onderhoud of cascoherstel. De subsidie kan één keer per drie jaar worden aangevraagd. De gemeente vergoedt 50% van de subsidiabele kosten tot een maximum van € 10.000,-. Het subsidieplafond hiervoor ligt op € 40.000,-. Subsidie voor bouwkundige inspectie, voor kerkgebouwen met en zonder monumentenstatus Voor gemeentelijke monumenten, rijksmonumenten en vanaf 1 januari 2021 ook voor kerkgebouwen zonder status, is subsidie beschikbaar voor een bouwkundige inspectie. Het gaat om een eerste inspectie door Monumentenwacht Fryslân of een andere onafhankelijke instantie. De subsidie bedraagt 100% van de kosten met een maximum van € 500,- per bouwwerk. Het subsidieplafond is € 1.500,- per jaar.

75

5. Inzet en financiën voor uitvoering beleid religieus erfgoed •

De Helpdesk Kerken is een (gratis) service aan kerkeigenaren waarvoor geen extra budget is begroot. Deze informatieverstrekking, doorverwijzing en/of advisering zijn onderdeel van de werkzaamheden van twee adviseurs erfgoed. Hetzelfde geldt voor de werkzaamheden van de medewerkers naar wie zij eventueel verwijzen. De verwachting is dat de werkwijze meer efficiëntie zal opleveren en doeltreffender zal zijn, zowel voor kerkeigenaren als de gemeente. Mocht bij de evaluatie van het beleid Religieus Erfgoed blijken dat de helpdesk zoveel extra werk oplevert dat het niet binnen de uren van de medewerkers past, dan wordt opnieuw gekeken hoe de inzet geregeld kan worden.

•

De Kerkenaanpak Súdwest-Fryslân is tot stand gekomen met financiering vanuit de rijksoverheid: Súdwest-Fryslân was een pilotgemeente binnen het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed voor het opstellen van een kerkenvisie.

•

Het opstellen van Kerkenpaspoorten hoort bij de werkzaamheden van de medewerkers Helpdesk Kerken oftewel de adviseurs erfgoed.

•

De bijeenkomsten voor kerkeigenaren gaan we organiseren vanuit de post ‘Cultureel erfgoed – bewustwording’.

•

De genoemde gemeentelijke subsidies worden gedekt uit de post ‘Erfgoed – subsidieregeling monumenten’.

6. Resultaten Met de uitvoering van het beleid Religieus Erfgoed willen we bijdragen aan het door de gemeente, kerkeigenaren en de mienskip gewenste resultaat. Dat is religieus erfgoed zoveel mogelijk behouden of ontwikkelen, op manieren die passend zijn bij de kerken, de dorpen, de steden en de hele gemeente en die zelfs een toevoeging betekenen voor de leefbaarheid. We beschouwen het beleid Religieus Erfgoed als geslaagd wanneer de gemeente met haar beschikbare middelen heeft kunnen bijdragen aan bewustwording, kennis en samenwerking rond religieus erfgoed, aan instandhouding en/of ontwikkeling en aan een passend gebruik van de gebouwen. We hopen dat kerkeigenaren de gemeente Súdwest-Fryslân meer aan het begin van hun proces weten te vinden en betrekken.

We verwachten jaarlijks: - 10 contacten met kerkeigenaren via de Helpdesk Kerken - 5 adviesgesprekken met kerkeigenaren, door de helpdeskmedewerkers of door deskundigen binnen de gemeente naar wie is doorverwezen - 2 Kerkenpaspoorten in te vullen met kerkeigenaren - 50 bezoeken aan de website www.samensudwestfryslan.nl/kerkenvisie - 10 contacten tot stand brengen tussen betrokkenen van kerkgebouwen - 50 bezoekers bij erfgoedbijeenkomsten, waaronder kerkeigenaren en andere belanghebbenden - 10 subsidieaanvragen voor de kerkgerelateerde subsidies Het beleid ‘Religieus Erfgoed Súdwest-Fryslân: kerkgebouwen’ wordt in 2026 geëvalueerd door de gemeente.