bijlage - Eindrapport Raadsenquête

Struikelblokken waren: Het proces tot nu toe andere verwachtingen had gewekt – Het beeld is ontstaan dat Súdwest-Fryslân gedurende de wedstrijd de regels aanpast – Gemeenten zich gebonden voelen aan het tijdpad en hierover toezeggingen hebben gedaan aan de gemeenteraad – Het wordt niet logisch gevonden om zonder Empatec te discussiëren; mogelijk strijdige belangen worden niet onderkend. Conform afspraak met het college van Súdwest-Fryslân is de inhoud van de heisessie aangepast en de uitnodiging aan de directie van Empatec ingetrokken. Deze stand van zaken is teruggekoppeld op 16 januari 2019 aan de wethouder met het advies om het standpunt van het college van Súdwest-Fryslân persoonlijk te communiceren met de bestuurders van de andere gemeenten voordat de heisessie van 18 januari 2019 van start zou gaan. Als gevolg van een overvolle agenda heeft de portefeuillehouder ervoor gekozen om de overige bestuurders van de GR F-W per e-mail te informeren over het standpunt van het college van Súdwest-Fryslân en de gevolgen voor de heisessie van 18 januari 2019. Deze e-mail is op 17 januari 2019 verzonden. De e-mail met het standpunt van het college van Súdwest-­ Fryslân heeft de overige bestuurders laat bereikt.

Dit heeft geleid tot irritatie bij de andere bestuurders, mede omdat de overige bestuurders de wethouder van Súdwest-Fryslân niet hebben kunnen bereiken voor tekst en uitleg, voorafgaand aan de heisessie. Bovendien omschrijft de memo dat de wethouder afwezig was op de heisessie van 18 januari, waarna deze is verzet. Vervolgens is telefonisch overlegd tussen de bestuurders op 21 januari 2019. Op 22 januari wordt het gesprek vervolgd per conference call. De consequentie van de ontstane situatie, aldus de memo, is, dat de overige GR-leden hebben aangegeven dat zij van mening zijn dat Súdwest-Fryslân geen trekker meer kan zijn in het proces. De regievoering op het gezamenlijke proces is overgedragen aan de gemeenten in Noardwest-Fryslân. Zij hebben inmiddels een ambtelijk trekker aangewezen en een nieuwe heisessie gepland op 31 januari 2019, waarbij Empatec aanwezig zal zijn, . De gemeente Súdwest-­ Fryslân is voor dit overleg uitgenodigd. In de memo wordt geconstateerd dat de bestuurlijke verhoudingen onvoldoende hersteld zijn en dat de positie van Súdwest-Fryslân als grootste gemeente schade heeft opgelopen. Verder achten, volgens de memo, de overige GR-leden het mogelijk dat Súdwest­Fryslân

Eindrapport raadsenquête

35

uit de GR F-W wil stappen. Zij wensen de verzekering van het college van Súdwest-Fryslân dat een eventuele uittreding niet eerder ingaat dan in 2021. De memo concludeert, dat de wethouder enerzijds niet voldoet aan het mandaat dat het college haar heeft meegegeven; anderzijds is de positie van de wethouder in het AB en het DB ingewikkeld geworden. Ze kan niet meer meegaan in de eerder afgesproken koers in het AB/DB. Geadviseerd wordt om de bestuurlijke verhoudingen te herstellen en een inhoudelijk standpunt te formuleren in het college van B&W SWF. In een brief van 30 januari 2019 van de RvC van Empatec aan de directie uit de RvC haar zorgen over de financiële situatie van Empatec. Zij blikt terug op het constructieve informele overleg van 29 november 2018, waarin zij heeft benadrukt dat het belangrijk is dat de gemeenten zo snel mogelijk hun visie­ ontwikkelingstraject voor de uitvoering van de Participatiewet afronden. De aanwezige wethouders zijn volgens de brief unaniem van mening dat er snel duidelijkheid moet komen over zowel de situatie voor 2019 als de strategie voor de ontwikkeling van Empatec in de komende jaren. Voor de uitwerking van die afspraken is de deadline van eind januari 2019 afgesproken. Vastgesteld wordt dat de directie alle taken van de toen opgestelde takenlijst heeft afgrond, maar dat ditzelfde niet geldt voor de gemeenten.

Zij hebben de volgende zaken niet binnen de afgesproken termijn afgerond: a. Onderzoeken of SWF in 2019 € 200.000 aan projecten weer kan inbesteden bij Pastiel b. Bepalen van de aannemelijkheid dat de Wurkjouwer in de gemeente SWF ook na 1 augustus 2019 wordt doorgezet c. Wat kunnen gemeenten aan extra opdrachten in 2019 bij Pastiel en Empatec inbesteden, waardoor er minder omzet naar externe partijen vloeit en er meer omzet naar Empatec en Pastiel toevloeit d. Planning van ambtelijke werkgroep valideren om te beoordelen wat er nodig is om in maart 2019 een meerjarenraming 2020-2024 voor de GR F-W gereed te hebben. De RvC spreekt daarnaast haar bezorgdheid uit over de constatering dat de directie van Empatec niet welkom zou zijn op een heisessie van 18 januari jl. In haar ogen moeten de gemeenten uiterlijk 15 april volstrekte helderheid bieden over de toekomstige rol van Empatec en de noodzakelijke aanvullende bijdragen van gemeenten in de meerjarige exploitatie, die in de begroting van de GR F-W voor 2020 en in de meerjarenraming moeten worden opgenomen. De RvC adviseert de gemeenten om door te gaan met de implementatie van het door hen ingezette bedrijfsmodel voor de Empatec-bedrijven.

De RvC geeft aan dat ze zich gedwongen voelt om zich in haar keuzes niet meer primair te laten leiden door de geconsolideerde cijfers van de NV en de GR F-W, maar zich primair zal richten op de enkelvoudige cijfers van Empatec. Ten slotte vraagt zij de directie om een bijeenkomst te organiseren tussen bestuur 88 Brief van de RvC van Empatec aan de directie van Empatec over de financiële situatie van de NV. 30 januari 2019

(ook in haar rol als aandeelhouder), directie en RvC.88 Op 2 april 2019 besluit het college van SWF in te stemmen met de notitie ‘Brede verkenning scenario’s Participatiewet’ en op basis van deze notitie te kiezen voor scenario 3: het werkleerbedrijf. Het college verzoekt de portefeuillehouder om in overleg te treden met de overige GR-leden en de directie van Empatec om te verkennen of partijen de visie van het college delen en willen meewerken aan de ontwikkeling van een werkleerbedrijf. Gelet op deze discussie, wordt nog niet ingestemd met een structurele verhoging van de gemeentelijke bijdrage tot € 2.000 per subsidie-eenheid, in afwachting

89 Collegebesluit ’Brede verkenning scenario’s uitvoering Participatiewet’. 2 april 2019

36

van de nadere financiële onderbouwing van de GR F-W en de reactie van partijen op de voorgenomen koers van de gemeente SWF richting een werkleerbedrijf.89

Uit het AB-verslag van 10 april 2019 blijkt dat er een nieuwe secretaris voor de GR F-W wordt aan­ gesteld. De oude secretaris, die tevens financieel directeur (directeur Finance & Control) van Empatec was, is volgens de presentielijst bij dit verslag enkel nog aanwezig als financieel directeur. Op 28 mei 2019 besluit het college de GR F-W te berichten dat de raad op 4 juli een besluit neemt over haar advies en mening over de begroting van de GR F-W 2020, inclusief het meerjarenperspectief. In het raadsvoorstel wordt toegelicht dat het subsidietekort vanuit de GR F-W in het verleden werd opgevangen door de winsten en reserves van de GR F-W, maar dat het AB heeft besloten dat dit per 2020 niet meer mag vanwege liquiditeitseisen die voortvloeien uit de door het bestuur ingestelde commissie Van Gent. Het college vraagt de raad om: – Eenmalig in te stemmen met een extra bijdrage van € 750.000 als tegemoetkoming in de kosten van de transitie naar een werkleerbedrijf en als dekking van de meerkosten per SE, en dit op te nemen in de begroting als onvermijdelijke ontwikkeling – In te stemmen met de voorgestelde richting van de verdere ontwikkeling van Empatec en de GR F-W (richting een werkleerbedrijf) – In te stemmen met het voornemen tot herijking en bestuurlijke en uitvoerende aanpassing van de GR F-W.

In het raadsvoorstel wordt toegelicht waarom de begroting niet zonder meer kan passeren. Dit komt onder andere doordat de begroting geschoeid is op de leest van een sociale onderneming (hierover is door deelnemende gemeenten nog geen besluit genomen); gevraagd wordt om een structurele extra bijdrage van € 2.000 per persoon in de oude Wsw-regeling (SE) om de efficiencykorting op te vangen en de uitbouw naar nieuwe doelgroepen te bewerkstelligen. Beargumenteerd wordt dat de GR F-W, en niet de afzonderlijke gemeenten, hierover het eindoordeel heeft. De begroting schetst een ontwikkeling van de omzet met een stijgende lijn (§1.3, blz. 9). SWF verwacht echter dat met de afname van de “klassieke WSW’ers” de omzet eerder daalt dan stijgt. Vanwege de gestaakte instroom zal het aantal oud Wsw-medewerkers afnemen en uiteindelijk nul zijn, wat een omzetafname betekent. Op het moment van schrijven zijn de jaarrekening van Empatec over 2018 en de jaarrekening van de GR F-W nog niet bij de gemeente aangeboden. Dit maakt het beoordelen van de begroting voor de komende jaren niet makkelijk. Met betrekking tot de bestuurlijke herijking wordt in het raadsvoorstel aangegeven dat de GR F-W is opgericht vóór de samenvoeging van de voorheen elf gemeenten en voor het laatst kort na de invoering van de Participatiewet is aangepast.

Daarna is er lokaal en landelijk een fors aantal ingrijpende wijzigingen geweest. De structuur van de besturen, met een algemeen en een dagelijks bestuur, was ingericht op elf gemeenten. Nu er na de herindeling nog maar zes deelnemende gemeenten zijn, past die structuur niet meer en moet deze worden aangepast. Op 13 juni 2018 is bovendien de Wet gemeenschappelijke regelingen aangepast, waardoor de GR F-W ook aangepast moet worden. De verwachting is dat voor het einde van 2019 duidelijk is wat de vorm wordt. Daarvoor moet de regeling van de GR F-W (de GR F-W spreekt van een regeling; de NV kent statuten) worden aangepast, waar de raden over moeten besluiten.90 In juni 2019 komt het interne medewerkersonderzoek van SWF uit. Opvallend is dat bij het cluster

90 Raadsvoorstel ’Visie op door­ ontwikkeling GR F-W en Empatec en gevoelen over de begroting GR 2020’. 4 juli 2019

Beleid sociaal domein (n=14) op een schaal van 1-10 significant lage scores worden gegeven voor de thema’s Informatievoorziening (3,6) en Werkdruk (2,7).

Eindrapport raadsenquête

37

Tijdens de bespreking van de begroting 2020, inclusief meerjarenperspectief, in de gemeenteraad op 4 juli 2019 besluit de gemeenteraad echter alsnog in te stemmen met de (door de GR F-W) gevraagde structurele bijdrage van € 2.000 per SE. Het amendement dat hiertoe leidt, is ingediend door GroenLinks, D66, GBTL en De Wind. Dit besluit is in strijd met het raadvoorstel van het college waarbij een incidentele extra bijdrage van € 750.000 wordt voorgesteld (als tegemoetkoming in de kosten van de transitie naar een werkleerbedrijf en als dekking van de meerkosten per SE). De toelichting bij het amendement is viervoudig. Allereerst wordt gesteld dat SWF sinds jaar en dag € 500 per SE betaalt terwijl het landelijke gemiddelde € 3.250 bedraagt. Ook de wethouder heeft dit volgens het amen­ dement meermaals zo gezegd. Daarnaast zijn de overige gemeenteraden van de gemeenten binnen de GR F-W allemaal akkoord gegaan met de structurele verhoging. Ten derde wordt geconcludeerd dat dit extra geld nodig is om de mensen aan het werk te kunnen houden. Het geldt heeft niets te maken met eventuele kosten van (onderzoek naar) de transitie naar een leerweerkbedrijf. Ter conclusie wordt gesteld dat de functie van de GR F-W en Empatec van belang is voor de mensen die daar aan het werk zijn.

Deze verhoging van de bijdrage is volgens het amendement onvermijdelijk als “‘wij” 91 Amendement (artikel 30 RvO) ’Fyzje GR F-W en Empatec. 4 juli 2019.

Empatec “in de lucht” willen houden.91 Op 4 juli 2019 wordt de position paper ‘Samen Krachtig Verder’, inclusief addendum ‘Brede Verkenning scenario’s Participatiewet’, ter besluitvorming aangeboden aan de gemeenteraad. De raad wordt gevraagd om eenmalig in te stemmen met een extra bijdrage van € 750.000 als tegemoetkoming in de kosten van de transitie naar een werkleerbedrijf en als dekking van de meerkosten per SE, dit op te nemen in de begroting als onvermijdelijke ontwikkeling en in te stemmen met de voorgestelde richting van de verdere ontwikkeling van Empatec en de GR F-W). De gemeente SWF heeft, parallel aan de totstandkoming van de position paper, een eigen brede verkenning uitgevoerd naar uitvoerings­ modellen voor de Participatiewet. De position paper geeft richting aan de gewenste uitvoering van de Participatiewet in het gebied Fryslân-West.

Bij de gemeenten van de GR F-W bestaat consensus over de volgende, in de position paper uitgewerkte uitgangspunten voor de ontwikkelrichting van de samenwerking op het terrein van de Participatiewet: – Er is consensus bij de aangesloten gemeenten in de regio Fryslân-West om in de toekomst een deel van de arbeidsinschakeling voor inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt in samen­ werking uit te voeren (conform schema) en op te dragen aan een gezamenlijk te vormen publieke organisatie – Het organiseren van vrijwilligerswerk en maatschappelijke participatie is en blijft de verantwoorde­ lijkheid van de individuele gemeente – Elke individuele gemeente regelt zelf de inkomensvoorzieningen, het verstrekken van uitkeringen en het vaststellen en uitvoeren van het minimabeleid – De regie op de werkgeversdienstverlening en de werknemersdienstverlening ligt bij de gemeenten. De coördinatie hiervan wordt in Fryslân-West gezamenlijk belegd bij een publieke organisatie. Op basis van de position paper heeft de gemeente Súdwest-Fryslân daarnaast een verdieping geschreven waarin een voor SWF duidelijke richting uit naar voren komt: een doorontwikkeling naar een werkleer-

92 Bestuursopdracht uitwerking position paper, 8 juli 2019

bedrijf, met bijbehorende aanpassingen in de governance.92 In de vergadering van 8 juli 2019 komt de stuurgroep bij elkaar met als doel het verkrijgen van een bestuurlijke opdracht voor de uitvoering van de Participatiewet. Op verzoek van de procesregiegroep heeft SWF een plan van aanpak geschreven dat door alle leden van die groep - behalve Empatec – wordt onderschreven. In de vergadering wordt het plan van aanpak van SWF besproken. De brede

38

verkenning van SWF wordt meegestuurd als bijlage bij de bestuursopdracht en voorgesteld wordt om deze als richtinggevend te beschouwen voor de uitwerking van de position paper in een duurzaam uitvoeringsmodel voor de uitvoering van de WSW’er en de Participatiewet in Fryslân-West. De voor­ gestelde opdracht is om een bedrijfsplan uit te werken, met daarin onder andere de visie en de ambitie van het werkleerbedrijf, de doelgroepen alsook de gevolgen hiervan voor de huidige NV Empatec en de gemeenten. Een discussie vindt plaats in de vergadering over wat de bestuurders willen, over de discrepantie tussen de verwachtingen van de bestuurders en de procesregiegroep, en de wijze waarop dit tot stand is gekomen. In dit verslag worden zaken vermeld waarvan is aangegeven dat de nieuwe opdrachtomschrijving daaraan moet voldoen. Er zullen verschillende zaken moeten worden aangepast in de opdrachtomschrijving, waaronder: de verbreding van doelgroepen moet worden verwerktde wenselijkheid van een onderzoek naar een werkleerbedrijf, Empatec moet betrokken worden en een financiële businesscase moet worden geschreven.93 In een ambtelijke memo van 29 augustus 2019 krijgt het college omtrent de strategische visie informatie over de stand van zaken aangaande de doorontwikkeling en de uitkomsten van het Iroko-onderzoek en een bijgaand advies.

De memo stelt dat er risico’s verbonden zijn aan het aannemen van een alternatief plan van aanpak voor de uitvoering van de position paper. Met name wordt gesteld dat wederom de mogelijkheid bestaat, en door Empatec aangegrepen kan worden, om door te ontwikkelen naar een commercieel, meer privaat bedrijf volgens het stramien van de strategische visie -. Het lijkt erop, dat Empatec altijd is doorgegaan met een ontwikkeling naar een commercieel bedrijf, de door de gemeenten aangegeven richting ten spijt. Geadviseerd wordt om de oorspronkelijke richting van het eerste plan van aanpak te onderschrijven, namelijk richting een werkleerbedrijf waarvan de proces­ regie­groep de uitwerking doet, die daarin een opdracht verleent aan gemeenten en Empatec. Empatec zal zorgdragen voor het deel dat te maken heeft met de bedrijfsvoering en het bedrijfsplan. Ook wordt geadviseerd om Empatec per brief van het college te berichten dat de strategische visie, of een meer commerciële organisatie, voor SWF niet acceptabel is, en om de overige deelnemers van de GR F-W

93 A) De doelgroepen en de verbreding van doelgroepen voor Empatec staan centraal, met als streven ‘uitstroom naar regulier werk’. Meer doelgroepen gaan naar Empatec en bezien zal worden welke gevolgen dit heeft voor Empatec. B) Vervolgens is het mogelijk dat de uitbreiding van doelgroepen aanleiding geeft om Empatec door te ontwikkelen, waarbij een werkleerbedrijf tot de mogelijkheden behoort, zoals reeds door SWF in de Visie Participatiewet West-Fryslân is beschreven. C) Een onderzoek naar een werkleerbedrijf is wenselijk. D) Het is aan Empatec om goed te kijken naar de punten, zoals beschreven onder 3e tot en met 3g: een financiële businesscase, de belangrijkste risico’s en succesfactoren, de gevolgen voor huidige NV Empatec. Hierbij wordt op een later tijdstip aangemerkt dat gemeenten echter financieel verantwoordelijk zijn, waardoor zij betrokken moeten worden. E) Voor wat betreft het punt met betrekking tot governance: deze moet worden onderzocht. Niet in relatie tot een werkleerbedrijf, wel praktisch en doelmatig, passend bij de vorm, rekening houdend met de verschillende doelgroepen

te verzoeken ditzelfde te doen. Uit een memo van het AB van de GR F-W d.d. 29 augustus 2019 blijkt dat EY-accountants de controle­ opdracht in juli 2019 (informeel) met GR F-W heeft opgezegd, met ingang van het boekjaar 2019. Er moet daarom een selectieproces gestart worden om een partij te selecteren voor het verzorgen van de accountantsdiensten van de GR F-W. Het AB van de GR F-W neemt uiteindelijk het formele besluit om de accountant aan te stellen. De directie van Empatec stelt tijdens een vergadering van de AvA op 18 september 2019 voor om de controleopdracht voor de jaarstukken van Empatec en BV Grienskip bij dezelfde partij te beleggen.94 De herschreven opdracht voor de uitvoering van de position paper wordt op 11 september 2019 door

94 Verslag van de Algemene vergadering van Aandeelhouders, gehouden op woensdag 18 september 2019

de stuurgroep besproken en geaccordeerd door de bestuurders. Er wordt een datum afgesproken voor de heidag: 11 oktober. De belangrijkste verschillende tussen de eerste en tweede versie van aanpak zijn als volgt: – In het eerste plan van aanpak wordt de brede verkenning vastgesteld en als basis gezien van een doorontwikkeling naar een werkleerbedrijf (wlb). In de tweede versie wordt de brede verkenning niet vastgesteld. Een onderzoek naar een werkleerbedrijf is wenselijk – Een werkleerbedrijf wordt in de eerste versie als enige richting aangegeven en in de tweede versie worden een werkleerbedrijf en een strategische visie als meest positief omschreven

Eindrapport raadsenquête

39

– In de eerste versie is het onderzoek neergelegd bij de procesregiegroep als geheel; deze zet de sub-opdrachten verder uit. In de tweede versie heeft Empatec een leidende positie in de onderzoeksfase, inclusief de gevolgen voor gemeenten, toeleiding van doelgroepen, de belangrijkste risico’s en succesfactoren voor de publieke organisatie, de gevolgen voor de gemeenten, gevolgen voor de doelgroep. Op 15 oktober 2019 komt een financiële omissie in de begroting van de GR F-W aan het licht. Deze wordt op 15 oktober 2019 telefonisch medegedeeld aan het dagelijks bestuur van de GR F-W en op 22 oktober 2019 gemeld tijdens het controllersoverleg en per brief door de directie van Emaptec aan de GR F-W. Deze omissie is ontstaan doordat de post loonkostensubsidie Begeleid Werken van € 1.574.000 95 Presentatie door Empatec over de ’financiële stand van zaken’ oktober 2019 tijdens een vergadering met beleidsambtenaren en controllers op 21 oktober 2019

onterecht niet is opgenomen in de begroting 2019.95 Dit heeft grote gevolgen voor het financiële resultaat over 2019 van de GR F-W. De vastgestelde begrotingen van zowel de GR F-W de NV Empatec zijn daardoor niet juist. Er is een aansluitverschil tussen de bijdrage van Empatec in de resultatenrekening van de GR F-W, € 2.547.000 en de bijdrage aan de GR F-W, € 3.349.000 opgenomen in de resultatenrekening van de Empatec. Daarnaast is de post lage inkomensvoordeel (LIV) opgenomen in de begroting van Empatec als een verlaging van de overige bedrijfskosten. Deze post hoort deel uit te maken van de begroting van de GR F-W. Er zijn verder verschillen geconstateerd tussen de vastgestelde begrotingen

96 Brief ’tekort 2019‘, gericht aan wethouders van het AB. 22 oktober 2019

van de GR F-W en Empatec en de begroting die intern is ingelezen in Exact (financiële administratie).96 Op 4 november 2019 meldt de verantwoordelijk wethouder Empatec bij de burgemeester van SWF, dat zij samen met de algemeen directeur van Empatec een bod heeft uitgebracht op een woning in Sneek. Op 4 november is aan de burgemeester en de gemeentesecretaris gemeld dat het bod is geaccepteerd. Naar aanleiding hiervan wordt het bureau Necker van Naem Integriteit BV gevraagd om een integriteitsonderzoek uit te voeren waarbij de vraag met name is of de wethouder voldoende zorgvuldig en conform integriteitsregels heeft gehandeld met het oog op het voorkomen van belangen­

97 Rapport ‘Onderzoek (voorgenomen) aankoop woning door wethouder’. Necker van Naem. 6 december 2019

verstrengeling. Op 6 december 2019 wordt het rapport uitgebracht.97 Op 14 november 2019 laat de directeur van Empatec via een presentatie aan de regiegroep de ontwikkeling zien van de loonkosten en de rijksbijdrage SW, wat de situatie is van de rekening courant positie, wat de liquiditeitsontwikkeling zal zijn en doet hij een voorstel voor hoe men aan de betalingsverplichtingen kan voldoen. Ondanks afspraken die gemaakt zijn op 21 oktober 2019, bevestigd in de brief van 22 oktober 2019 aan de wethouders van het AB van het bestuur Fryslân-West, zijn er zijn ambtelijk geen voorstellen gedaan. De directie stelt voor om op korte termijn een lening van € 4,5 miljoen aan te gaan. Ambtelijk wordt een kasgeldlening als alternatief genoemd. Kortom, er is op dit moment geen concreet gezamenlijk voorstel. Op 15 november 2019 treedt de verantwoordelijk portefeuillehouder, mevr. S. van Gent, af als wethouder. Zij is vanaf dat moment niet langer betrokken bij het dossier Empatec/SWF. Zij wordt vervangen door wethouder mevr. G. Wielinga. Op 19 november 2019 verschijnt een ambtelijk memo, gericht aan de wethouders in het AB, over begrotings­tegenvallers bij de GR F-W. Er wordt voorgesteld een analyse te laten maken door een registe­accountant.

Met het besluit tot een externe analyse hoeft het bestuur op dat moment geen besluit te nemen over de concept herziene begroting 2020 en het aantrekken van een lening. Het liquiditeits­vraagstuk zou met een kasgeldlening opgelost kunnen worden. Deze oplossing is ter sprake gekomen tijdens het controllersoverleg bij Empatec. Tevens wordt vanuit Empatec, in het

40

document ’Ontvlechting NV en GR’, een kasgeldlening als mogelijkheid aangemerkt om het liquiditeits­ probleem op te lossen. Geadviseerde besluiten: 1. Instemmen met een externe analyse door een registeraccountant in opdracht van de gezamenlijke gemeenten 2. Geen besluit nemen over de concept herziene begroting 2020 3. Het liquiditeitsvraagstuk met een kasgeldlening oplossen en geen langdurige lening gaan. Op 25 november 2019 besluit het AB van de GR F-W de jaarrekening 2019 vast te stellen. Tevens is op diezelfde dag de jaarrekening van Empatec vastgesteld door de AvA. Tot en met 2018 is het verschil tussen kosten en opbrengsten van de GR F-W doorbelast aan (hierna omschreven als aangezuiverd door) Empatec. In de jaarrekening 2019 van de GR F-W is dit niet doorgevoerd. De RvC ziet geen mogelij­heden om de doorbelasting in 2019 plaats te laten vinden. De intentie is om de doorbelasting voor 2020 op andere wijze plaats te laten vinden. Op 26 november 2019 neemt het college kennis van de memo (19 november 2019) met betrekking tot de stand van zaken GR F-W (begrotingstegenvallers GR F-W) en besluit het college de raad conform deze actieve informatie te informeren.

In de memo die is opgesteld door de ambtelijke werkgroep van de deelnemende gemeenten en gericht aan de wethouders in het AB van Fryslân-West, worden de aanleiding voor en de context van de begrotingstegenvallers in 2019 toegelicht. De geadviseerde besluiten luiden om: 1. In te stemmen met een externe analyse door een registeraccountant in opdracht van de gezamenlijke gemeenten 2. Geen besluit te doen nemen over de concept herziene begroting 2020 3. Het liquiditeitsvraagstuk met een kasgeldlening te doen oplossen en geen langdurige lening aan te gaan. Daarnaast besluit het college in te stemmen met een extern onderzoek naar de financiële situatie bij Empatec, zoals voorgesteld in de meegezonden memo, opgesteld na de AB-vergadering van 28 november 2019. In de meegezonden memo staat toegelicht dat de directie van Empatec eind oktober de deelnemende gemeenten heeft geïnformeerd over verwachte financiële tegenvallers. De eerste bevindingen van de directie wijzen op boekhoudkundige fouten waardoor Empatec naar verwachting het jaar 2019 afsluit met een negatief resultaat van € 1,2 miljoen. Voor de GR F-W wordt een negatief resultaat verwacht van € 940.000. Bij het opstellen van de begrotingen voor Empatec en de GR F-W is hiermee geen rekening gehouden.

Om de liquiditeitspositie weer op peil te brengen is de vraag voorgelegd of de deelnemende gemeenten via de GR F-W aan Empatec een bedrag van € 4,5 miljoen willen lenen. Vanuit de GR F-W is er bereidheid om dit liquiditeitsprobleem tijdelijk op te lossen en vooralsnog geen langdurige lening aan te gaan totdat nader is onderzocht waar de financiële tegenvallers vandaan komen. Omdat de GR F-W en Empatec nauw met elkaar verweven zijn en omdat de zes deelnemende gemeenten borg staan voor de GR F-W, hebben de gemeenten besloten een bredere analyse te laten maken. De analyse heeft betrekking op zowel de GR F-W als Empatec en wordt uitgevoerd door een onafhankelijke register­ accountant. De analyse omvat onderzoek naar: Financial controlling binnen de GR F-W en Empatec – Risico’s op de korte, middellange en lange termijn – De mate van transparantie over besteding publieke middelen – Sturingsmogelijkheden voor het openbaar bestuur.

Eindrapport raadsenquête

41

Binnen de GR F-W is besproken dat er zo nodig voor de korte termijn een lening verstrekt kan worden om aan lopende verplichtingen te voldoen. Daarna wordt een besluit genomen over de gevraagde lening. In de onderliggende stukken van dit collegebesluit zijn ook een presentatie over de financiële stand van zaken (door Empatec) en de brief over het financiële tekort 2019 opgenomen.

3.7 2020: Diverse onderzoeksrapporten, vertraging P&C-documenten, extra bijdrage Op 14 februari besluit het college de raad te informeren over de stand van zaken rondom de uitwerking van de positon paper Participatiewet. Op 25 februari 2020 ontvangt de raad actieve informatie over de stand van zaken met betrekking tot de doorontwikkeling van Empatec. Toegelicht wordt dat er, na behandeling van de position paper, een projectorganisatie wordt ingericht voor de doorontwikkeling van de samenwerking tussen gemeenten op het terrein van de Participatiewet. Deze project­organisatie bestaat uit een stuurgroep (de betreffende wethouders van de gemeenten) en een ambtelijke procesregiegroep. De procesregiegroep werkt een organisatiemodel uit van de publieke organisatie (Fryslân-­ West) op basis waarvan definitieve keuzes kunnen worden gemaakt. Daarbij gaat het om onder meer visie, missie en ambitie van de publieke organisatie, de doelgroepen en de verbindingen tussen publieke organisatie, gemeenten en overige lokale en regionale partners, en een bij het organisatiemodel passende financiële businesscase. De procesregiegroep onderzoekt ook welke governancestructuur voor de publieke organisatie praktisch, doelmatig en passend is, gelet op de doelstellingen en de ambitie.

Verwacht wordt dat de procesregiegroep rond de zomer haar advies aan de colleges van B&W en een 98 De samenstelling van de stuurgroep en procesregiegroep is als volgt: Boukje Tol, Paul Schoute, Luciënne Boelsma, Stella van Gent, Jeltje Hoekstra, Elsje de Ruijter. Aangevuld met proces­ regiegroep en Harry de Wit

ontwerp raadsvoorstel oplevert.98 Op 26 februari 2020 wordt het vertrouwelijke Intobest-rapport uitgebracht. Dit rapport is geschreven in opdracht van de RvC van Empatec, in 2020, gericht op de oorzaken van en adviezen over de boekhoudkundige omissie die leidde tot de grote tekorten die in 2019 aan het licht kwamen. Aanleiding voor dit onderzoek waren twee financiële tegenvallers: een tegenvaller in de GR F-W van € 940.000 en in Empatec van € 1,2 miljoen. Op 28 april 2020 ontvangt de gemeenteraad middels actieve informatievoorziening vanuit het college een update over het aangepaste besluitvormingsproces inzake de jaarstukken 2019 en de begroting 2021 van de GR F-W en Empatec. De raad wordt geïnformeerd over onder andere de vertraging bij het de vaststelling van de jaarstukken 2019 en de begroting 2021. De geboden reden is de langdurige afwezig­heid van de financieel directeur van Empatec en het vertrek van de concerncontroller; hierdoor moest noodgedwongen een beroep worden gedaan op interim-krachten en daarbovenop kwam nog de COVID-19-crisis. De begroting 2021 van de GR F-W is op 23 april behandeld maar niet vastgesteld. Er wordt uitstel aangevraagd bij de provincie om behandeling in de colleges en de raden mogelijk te maken. Zo snel mogelijk na vaststelling door het DB van de GR F-W en behandeling in het college wordt dit op de raadsagenda geplaatst.

Op 29 april 2020 verzoekt de directie van Empatec de gemeenten om de rijksbijdrage aan de GR F-W eerder over te maken. In het verzoek wordt toegelicht dat er eind 2019 sprake was van een situatie waarin het liquiditeitsniveau dusdanig laag was, dat er maatregelen nodig waren om in december de salarissen en de eindejaarsuitkeringen aan de WSW’ers en de ambtenaren te kunnen betalen. Tijdens de afgelopen aandeelhoudersvergadering van Empatec en de AB- en DB-vergaderingen van 23 april jl., kondigt de directie aan, dat in dit kader de aangesloten gemeenten verzocht zou worden de rijksbijdrage voor het derde kwartaal van dit jaar, eerder dan gebruikelijk, over te maken. Mede namens de

42

voorzitter van het AB van de GR F-W wordt de aangesloten gemeenten daarom verzocht de rijks­ bijdrage voor 1 juni over te maken.99 Op 26 mei wordt hier middels een collegebesluit van de gemeente SWF mee ingestemd.

99 Achterliggende stukken collegebesluit d.d. 26 mei 2020

Op 12 mei 2020 verschijnt het onderzoeksrapport KokxDeVoogd. Dit rapport focust op de governance­ structuren van de GR F-W en Empatec. Het rapport concludeert dat er te weinig sturing is geweest door de gemeenten, dat door gebrekkige financiële control informatie niet tijdig aan de gemeente werd verstrekt en dat een eenduidig beleidskader voor de uitvoering van taken door Empatec ontbreekt. Er moeten volgens dit rapport strategische keuzes worden gemaakt. Op 18 mei 2020 verschijnt een reactie door de voorzitter van de RvC van Empatec en de algemeen directeur over het conceptrapport Governane Empatec (KokxDeVoogd-rapport). Het conceptrapport is namens de stuurgroep op 12 mei 2020 aan de RvC voorgelegd. De RvC gaat in op een aantal conclusies en geeft een aantal correcties op het rapport. Het gaat in deze reacties met name om een feitencheck; hiervoor is het rapport aan hen voorgelegd. Verder geeft de RvC aan verheugd te zijn over drie voorstellen: – Eenmalige financiële injectie – Andere samenstelling van personen in BD/AB dan in AvA – Een controller vanuit de gemeente die (ook) controller wordt van de GR F-W.100

100 KokxDeVoogd reactie Empatec. 18 mei 2020

Dit document wordt op 26 mei in een geheime collegebespreking geagendeerd. Op 19 mei 2020 besluit het college in te stemmen met het verzenden van actieve informatie aan de gemeenteraad over de financiële situatie van Empatec. In het informatiestuk wordt de raad op de hoogte begracht van de ontwikkelingen rondom verschillende ingestelde onderzoeken en van de stand van zaken met betrekking tot de begroting 2021 en de jaarrekening 2019. Specifiek wordt daarnaast een brief van de directie van Empatec over de impact van de COVID-19-crisis met de raad gedeeld.101 Op 26 mei stemt het college in met het besluit om de rijksbijdrage voor het derde kwartaal aan de GR

101 Collegebesluit ’Instemmen met actieve info aangaande financiële situatie Empatec’. 19 mei 2020.

F-W en Empatec eerder te voldoen. Toegelicht wordt dat de toch al onder druk staande liquiditeit en bedrijfspositie van Empatec verder in zwaar weer zijn geraakt door de pandemie. Hoewel er ook zonder de pandemie problemen waren, waren deze waarschijnlijk minder ernstig geweest. Om aan de onmiddellijke behoefte aan liquiditeit te voldoen is een eerdere betaling van het termijnbedrag een simpele oplossing. Dit neemt de onderliggende problematiek niet weg maar geeft wel lucht.102 Op 16 juni stemt het college in met advies aangaande toezicht/inzicht en financiën GR F-W en Empatec.

102 Collegebesluit ’Eerder uitbetalen kwartaalbetalingen Rijksbijdrage Empatec’. 26 mei 2020.

De basis voor de adviezen zijn de uitgebrachte rapporten van KokxDeVoogd en Intobest (als basis meegenomen in KDV). Er wordt geadviseerd over drie onderwerpen. Allereerst besluit het college in te stemmen met onderstaande adviezen aangaande de vordering GR F-W op Empatec: 1. Het college draagt de afgevaardigde wethouder in de GR F-W op in te stemmen met een door het DB, in opdracht van het AB, op te stellen brief met de strekking van het bovenstaande advies over het formele verzoek. 2. De GR F-W en Empatec te verzoeken om een overzicht van de maximale financieringsmogelijkheden (zowel qua tijd als omvang) bij de BNG, verdeeld in rekening courant krediet, kasgeldlening en langlopende lening. Dit zowel als zelfstandige financiering als in maximale cumulatie. 3. Nadere besluitvorming over het afschrijven van de vordering moet plaatsvinden nadat Empatec met aanvullende informatie is gekomen. Dit kan in het formele verzoek worden opgenomen. Eindrapport raadsenquête

43

Het tweede onderwerp is het advies aangaande een structureel hogere gemeentelijk bijdrage en een eenmalige financiële injectie. Hiertoe stemt het college in met onderstaande: 1. Een formeel verzoek van de gemeenten aan de GR F-W en van de GR F-W aan Empatec om een nadere onderbouwing voor een structurele verhoging van de gemeentelijke bijdrage (boven op de verhoging die al heeft plaatsgevonden per 1 januari 2020). a. Hierbij in acht nemen dat winst met en winst zonder de gemeentelijke bijdrage verschillende dingen zijn b. De verwachte hoogte van deze bijdrage, met de onderbouwing daarvan 2. De GR F-W en Empatec verzoeken om een overzicht van de maximale financieringsmogelijkheden (zowel qua tijd als omvang) bij de BNG, verdeeld in rekening courant krediet, kasgeldlening en langlopende lening. Dit zowel als zelfstandige financiering als in maximale cumulatie 3. De GR F-W en Empatec te verzoeken om een nadere onderbouwing van de redenen voor de noodzaak van een eenmalige gemeentelijke injectie van minstens € 4,3 miljoen. Het derde onderwerp betreft het verhogen van control/inzicht. Hiertoe stemt het college in met onderstaande: 1. Financiële verhouding GR F-W en Empatec formaliseren (onder meer voor Wsw-personeel) in een samenwerkingsovereenkomst/jaarovereenkomst.

Het advies aangaande dit punt is als volgt: dit is een uitvloeisel van een scheiding van bestuurlijke en ambtelijke rollen, taken en verantwoordelijkheden. De afspraken over beleidswensen, producten- en dienstentarieven, te leveren prestaties en de betaling voor producten en diensten worden formeel vastgelegd in een overeenkomst. Hiermee is de onderlinge verhouding geformaliseerd 2. Een sluitende begroting en jaarrekening; geen openstaande vorderingen meer te accepteren. Het advies aangaande dit punt is als volgt: dit kan worden overgenomen en opgenomen in de financiële samenwerkingsovereenkomst 3. Indien nodig passen gemeenten het exploitatieverlies van Empatec bij in de GR F-W. Het advies aangaande dit punt is als volgt: dit kan worden overgenomen en opgenomen in het financiële deel van het beleidskader 4. Loonkostensubsidie bij de entiteit die de lonen betaalt (i.c. de GR F-W). Het advies aangaande dit punt is als volgt: dit kan worden overgenomen en opgenomen in de financiële samenwerkingsovereenkomst 5. Een aparte functionaris Control voor de GR F-W aanwijzen. Het advies aangaande dit punt is als volgt: er moet onderzocht worden of dit bijvoorbeeld bij toerbeurt door de afzonderlijke gemeenten gedaan kan worden of dat dit een eigenstandige organisatie moet worden.

Hiervoor moet mogelijk extern advies worden gevraagd 6. Instellen van het controllersoverleg onder aanvoering van de functionaris Control van de GR F-W. Het advies aangaande dit punt is als volgt: het huidige controllersoverleg wordt geformaliseerd, samen met het ambtelijk beleidsoverleg in een nieuw te vormen ambtelijk beleidsorgaan, met per gemeente één beleidsmedewerker en één financieel beleidsmedewerker. Met hierbij aandacht voor het tijdig (minimaal twee weken van tevoren) versturen van de stukken zodat er gedegen kan worden voorbereid. Dit kan worden overgenomen en opgenomen in de financiële samenwerkingsovereenkomst. 103 Collegebesluit ’Advies aangaande toezicht/inzicht en financiën GR F-W en Empatec’. 16 juni 2020

44

Het college besluit ten slotte informatie over de adviezen als actieve informatie te verzenden aan de raad.103

Op 5 augustus 2020 schrijven de directie en de RvC van Empatec een brief aan het bestuur van de GR F-W. In een brief van de directie van Empatec (dhr. H. de Wit) - mede namens de RvC - gericht aan het bestuur van de GR F-W, wordt antwoord gegeven op vragen over de ‘rekening-courantschuld’ en de ‘eenmalige bijdrage en structurele verhoging’. Er wordt een toelichting gegeven op het perspectief van Empatec op de opgelopen tekorten in de GR F-W en er worden suggesties gedaan voor een structurele oplossing. De belangrijkste conclusies zijn als volgt: 1. De tekorten zijn in de afgelopen jaren in de GR F-W ontstaan. Dit is het gevolg van een lagere rijksbijdrage, hogere loonkosten van SW-medewerkers en het achterblijven van de verhoging van de gemeentelijke bijdrage in de afgelopen jaren. 2. De tekorten in de GR F-W zijn jarenlang afgedekt door de positieve resultaten van Empatec. Doordat de tekorten in de GR F-W sinds 2014 groter zijn dan de resultaten van Empatec, is er sinds 2014 geconsolideerd sprake van tekorten. 3. Als gevolg van deze jaarlijkse tekorten is er in de GR F-W een liquiditeitsprobleem ontstaan. 4. Sinds de oprichting van Empatec wordt in haar werkkapitaal voorzien door de GR F-W. Met het sluiten van de Raamovereenkomst van geldlening in september 2002 hebben de GR F-W en Empatec afspraken gemaakt over de financiering van het werkkapitaal van de Empatec.

Een kopie van deze overeenkomst staat in bijlage 3; de rekening courant valt onder deze overeenkomst. Op grond van deze overeenkomst heeft Empatec geen verplichting de rekening courant bij de GR F-W in te lossen. Bovendien heeft Empatec liquiditeiten die voor inlossing aangewend zouden worden, nodig voor haar bedrijfsuitoefening. De conclusie van KokxDeVoogd dat “de afrekening van de vordering door vaststelling van de jaarrekening 2018 onontkoombaar is”, is volgens de directie en de RvC niet correct, gezien de gemaakte afspraken in de overeenkomst waaraan hiervoor is gerefereerd. Op 15 september besluit het college van SWF om de jaarrekeningen van Empatec over de jaren 2016 tot en met 2018 ter beschikking te stellen aan de raad, de jaarrekening van Empatec over het jaar 2019 na ontvangst ter beschikking te stellen aan de raad, en om de antwoorden op vragen omtrent nevenfuncties, bezoldiging en controle aan de raad ter beschikking te stellen na ontvangst van deze informatie.104 Op 8 oktober worden raadsvragen ingediend met als doel dat de raad over de juiste en alle beschik-

104 Collegebesluit ’Beschikbaar stellen stukken Empatec’. 15 september 2020

bare informatie beschikt, zodat hij zijn rol optimaal kan uitvoeren. De vragen gaan over het Iroko-­ onderzoek, dat met de raad wordt gedeeld. Tevens wordt gevraagd waarom dit rapport niet eerder met de raad is gedeeld. Geantwoord wordt dat het rapport in presentatievorm met de raad is gedeeld op 17 december 2018.105

105 Schriftelijke vragen (artikel 35 RvO). 8 oktober 2020

Op 17 november besluit het college in te stemmen met het advies aan de raad over het uiten van gevoelen over de eerste begroting 2021 van de GR F-W. Aangegeven wordt dat er in en na de zomerperiode diverse gesprekken en overleggen gevoerd zijn met verschillende ambtelijke en bestuurlijke gremia om helderheid te krijgen over de financiële situatie en het toekomstperspectief van het sociaal werkbedrijf. Tot dusver is er nog geen besluit genomen over de koers en de bedrijfsaanpak van Empatec. Onder tijdsdruk is in de AB-vergadering van 6 november jl. besloten om de nu voorliggende begroting 2021 op formele grond aan te bieden, hoewel op de tekstuele en de cijfermatige presentatie nog het nodige is aan te merken (daarnaast is er nog geen overeenstemming over de herziene begroting 2020.) De begroting 2021 dient echter, na eerder verleend uitstel door de provincie, uiterlijk op 15 december 2020 bij de provincie te worden ingediend. Lukt dat niet, dan kan de GR F-W onder preventief financieel toezicht worden gesteld. Het advies van het college aan de raad is daarom om

Eindrapport raadsenquête

45

de primitieve begroting toch vast te stellen, gelet op het feit dat deze uiterlijk 31 december door de provincie moet worden goedgekeurd. In het raadsvoorstel worden kritische punten ten opzichte van 106 Collegebesluit ’Advies aan raad omtrent gevoelen eerste begroting GR Fryslân-West’. 17 november 2020

de begroting toegelicht.106 Zo wordt genoemd dat er nog geen definitieve cijfers van 2019 zijn. Tevens bevat de tekst her en der onvolkomenheden waaruit blijkt dat deze is gebaseerd op de begroting van het voorgaande jaar. Ook bevat de begroting weinig van wat er in de position paper is besproken. Aangegeven wordt dat de raad in het eerste kwartaal 2021 een aangepaste versie verwacht, waarover de raad opnieuw zijn gevoelen kan uiten. Op 17 november 2020 besluit het college de raad voor te stellen in te stemmen met een eenmalige bijdrage van € 2,8 miljoen ten behoeve van het herstel van de liquiditeitspositie van de GR F-W en Empatec. Hiervoor worden verschillende argumenten genoemd, waaronder dat de GR F-W onvoldoende financiële middelen heeft om op korte termijn aan haar verplichtingen te kunnen voldoen. Daarnaast wordt beargumenteerd dat de GR F-W op basis van de recente liquiditeitsprognose per 31 december 2020 een negatief banksaldo heeft van € 9,7 miljoen. In het kader van de Wet financiering decentrale overheden (Wet fido) bedraagt de limiet voor de kortlopende bankschuld voor de GR F-W maximaal € 2,4 miljoen. Het besluit tot niet bijdragen zou er volgens de paragraaf ‘alternatieven’ toe leiden dat er onvoldoende kaspositie overblijft om de salarissen te betalen.

Alternatieven die worden genoemd zijn onder andere het scenario waarbij de GR F-W een lening aantrekt of dat Empatec een

107 Collegebesluit ’Financiële bijdrage GR Fryslân-West ter voorziening in liquiditeits­ probleem’. 17 november 2020

lening aantrekt.107 Door de financiële injectie toe te voegen aan het eigen vermogen van de GR F-W, is het niet noodzakelijk om nu besluiten te nemen over een (gewijzigde) eenmalige of structurele bijdrage van Empatec aan de GR F-W. Deze discussie kan plaatsvinden op het moment dat de begroting (2021) of de jaarrekening (2019) ter vaststelling voor ligt. Op 8 december 2020 ontvangt het college van SWF de jaarstukken 2019 van de GR F-W en Empatec

108 Collegebesluit’ jaarstukken 2019 GR Fryslân-West en NV Empatec’. 8 december 2020

en besluit zij deze ter kennisname aan te bieden aan de raad.108 In een raadsvoorstel van 17 december 2020 over de eerste begroting GR F-W 2020 wordt de volledige hoogte van de vordering voor het eerst benoemd. In het raadsvoorstel staat over ‘kortlopende schulden en vordering’, op basis van het KokxdeVoogd rapport, het volgende. “Op pagina 18 wordt kortlopende schulden en vorderingen benoemd. Eind 2019 lijkt dit € 17,6 miljoen. Eind 2018 was dit € 8.309.000. Het is niet duidelijk waar deze snelle stijging vandaan komt. Hiervoor zien wij graag een verklaring.” De gemeenteraad besluit in de stemmen met de zienswijze op de begroting met enkele tekstuele wijzigingen, waaronder het verwijderen van de tekst over de vordering. Op 17 december 2020 besluit de gemeenteraad de GR F-W een financiële impuls te geven om betaling­ problemen te voorkomen. Hiervoor wordt vanuit de gemeenten in totaal een incidentele bijdrage van € 5 miljoen verstrekt en voor het aandeel voor de gemeente Súdwest-Fryslân wordt een bedrag van € 2.860.000 beschikbaar gesteld. Het bedrag wordt gedekt uit de Algemene Reserve. Toegelicht wordt dat de ophoging van de structurele gemeentelijke bijdrage in 2020 de daling van het banksaldo heeft afgeremd, maar dat heeft niet geleid tot herstel van het in het verleden ontstane lage liquiditeits­ niveau.

Momenteel is het banksaldo dusdanig laag dat de GR F-W regelmatig problemen ervaart bij het doen van betalingen. Op 17 december 2020 neemt de gemeenteraad van Súdwest-Fryslân twee moties aan. Allereerst wordt de motie meer zeggenschap over de GR F-W en Empatec aangenomen. De reden hiervoor is het feit, dat er voor de derde keer in deze raadsperiode incidenteel geld voor Empatec zal worden vrijgemaakt en dat Súdwest-Fryslân voor 57% van de kosten opdraait. Omdat de stemverhoudingen binnen de GR F-W daar niet op ingericht zijn, heeft de raad middels een motie van de VVD, FNP, GL, CDA, CU,

46

D66 en PoieszZijlstra, d.d. 17 december 2020, verzocht om een uitwerking van de mogelijkheden voor meer zeggenschap binnen de GR F-W én Empatec. De tweede motie betreft het instellen van een onderzoek naar Empatec, zoals bedoeld in artikel 155a Gemeentewet. De motie is afkomstig van Semplonius, De Wind, VVD, CDA, GL en CU. Gekeken wordt naar Empatec, inclusief de relatie tussen Empatec en de gemeente, zodat inzicht wordt verkregen in gemaakte afspraken en verantwoordelijkheden en het proces, om daaruit lering te trekken voor de toekomst. Op 17 december neemt de raad de volgende motie aan: 1. De huidige en mogelijke toekomstige stemverhoudingen binnen de GR F-W te onderzoeken en hierin mee te nemen hoe wij het zeggenschap en de directe sturing van onze gemeente binnen de GR F-W én Empatec kunnen vergroten 2. De raad hierover schriftelijk te informeren, via actieve informatie tijdens het behandelen van het keuzedocument en de toekomstplannen van Empatec; in ieder geval niet later dan 1 april 2021. Via het bijgevoegde memo wordt deze toezegging beantwoord. Er is vertraging opgetreden vanwege het vragen van extern juridisch advies en de situatie omtrent de GR F-W en Empatec.

3.8 2021: Financiële verdeling GR-NV, vaststelling koers Empatec, nieuwe businesscase Op 18 januari 2021 verschijnt een brief van de RvC van Empatec aan het bestuur van de GR F-W. De RvC is bezorgd over berichtgeving in de media over de financiële situatie en onderlinge financiële verhouding tussen de GR F-W en Empatec. Over het corrigeren van zulke berichtgeving zijn volgens de brief tussen de GR F-W en Empatec herhaaldelijk afspraken gemaakt. De RvC is kritisch over de naleving van die afspraken door de GR F-W en sommige gemeenten. Wanneer de GR F-W hierin haar verantwoordelijkheid niet op een adequate wijze neemt, ziet de RvC zich genoodzaakt zelf naar buiten te treden met de in haar optiek juiste feiten. Dat gaat dan vooral over: Beeldvorming tekort (jarenlang te lage bijdrage) – Duiding preventief toezicht GR F-W door het te laat indienen van de begroting. Het preventief toezicht geldt alleen voor de GR F-W, niet voor Empatec (want private onderneming) – De omstandigheden waardoor de bijdrage van Empatec achterwege bleef (onzekerheid toekomstige financiële resultaten door corona) – De duiding van de aflossing van Empatec aan de GR F-W op de rekening courant in 2020 (van € 7 miljoen naar € 1,7 miljoen) – De duiding van het minimaal noodzakelijke werkkapitaal van binnen Empatec, mede gelet op de effecten van corona.

De RvC wil in de eerstvolgende AvA in gesprek over een toekomstgericht vervolgproces in de ontwikkeling van Empatec. Op 9 februari 2021 stelt in het college het keuzedocument ‘Uitvoering Participatiewet in Fryslân-West’ vast. Het college onderschrijft de koers naar een werkleerbedrijf. Het college onderschrijft tevens dat: – Tot de doelgroep van het werkleerbedrijf worden gerekend: a) inwoners, behorend tot de categorie Perspectiefrijk en b) inwoners, behorend tot de categorie Van Waarde voor zover het de voorziening Beschut Werken betreft – De intake voor de doelgroep Perspectiefrijk op uniforme werkwijze door de gemeente wordt georganiseerd in samenwerking met het werkleerbedrijf – Dat de bepaling van loonwaarde en de beoordeling van competenties voor de doelgroep Perspectief­rijk centraal wordt gefaciliteerd door het werkleerbedrijf. Eindrapport raadsenquête

47

Ook wordt besloten dat de GR F-W, na overleg met Empatec, een bedrijfsplan/businessplan maakt 109 Collegebesluit ’Keuzedocument uitvoering Participatiewet in Fryslân-West’. 9 februari 2021

op basis van de aangegeven kaders.109

110 Verslag van de vergadering van het Dagelijks Bestuur van Fryslân-­West, gehouden op donderdag 18 februari 2021, digitaal via MS Teams

(interim) controller die verantwoordelijk is voor de GR F-W.110 Dit gezien het feit dat de regelingen nog

Uit het DB-verslag van 18 februari 2021 blijkt dat besloten wordt om te kiezen voor een tijdelijke aangepast moeten worden. In eerdere overleggen - zoals het DB van 24 september 2020 - wordt aangegeven dat, in het kader van de aanbevelingen van KokxDeVoogd en vanuit de behoefte om de scheiding tussen Empatec en de GR F-W verder door te voeren, wordt gezocht naar een aparte controller voor de GR F-W. Tijdens het DB-overleg van 24 september stelt een bestuurder voor hiervoor een

111 Verslag van de vergadering van het Dagelijks Bestuur van Fryslân-West, gehouden op vrijdag 19 juni 2020 te Sneek, Bestjoershûs (gemeente Súdwest-Fryslân) vanaf 11.30 uur

functionaris te vragen.111 Op 25 februari 2021 wordt het Rekenkameradvies ‘Analyse raadsvoorstel Keuzedocument uitvoering Participatiewet in Fryslân-West’ openbaar gemaakt. Dit advies is opgesteld in opdracht van gemeente De Waadhoeke en is zeer kritisch over het keuzedocument. De Rekenkamer concludeert: “dat niet duidelijk uit het voorstel blijkt, wat de gemeente nu precies voor wie gaat doen en wat wordt over­ gedragen aan de publieke organisatie. Het voorstel en het voorgelegde besluit leggen geen keuzen voor aan de raad. Het voorstel betreft een uitwerking van eerder gemaakte keuzen, maar niet duidelijk is wie deze keuzen wanneer heeft gemaakt. Het raadsvoorstel kan leiden tot een vorm van trechter­ besluitvorming: het voorstel wordt gepresenteerd als uitwerking op blijkbaar eerder gemaakte keuzen waar men moeilijk nog iets van kan vinden. Het bedrijfsplan zal vervolgens als uitwerking op dit keuze­ document worden gepresenteerd waar de gemeenteraad alweer niets van kan vinden.” In een brief aan de AVA van 25 februari 2021 geven het directieteam van Empatec en de RvC een update over de ‘stand van zaken afspraken GR F-W/Empatec’, met name rondom de kosten-opbrengsten­ verdeling GR F-W/Empatec, de doorbelasting arbeidsvermogen/arbeidscapaciteit van de GR F-W aan Empatec en ten slotte de ‘dividenduitkering’ van Empatec aan de GR F-W.

Er bestaat onenigheid over de titel van de winstafhankelijke bijdrage; vanuit Empatec is dit dividend en vanuit de GR F-W wordt dit een doorbelasting van arbeidsvermogen genoemd. Beargumenteerd wordt. dat het vanuit Empatec niet mogelijk is structureel meer bijdrage/doorbelasting/ dividend uit de NV te halen om dit op te lossen, zonder dat Empatec uiteindelijk tot een negatief eigen vermogen, liquiditeit en rentabiliteit komt, oftewel niet meer financieel verantwoord kan functioneren. De oplossing voor het vraagstuk van een sluitende meerjarenbegroting van de GR F-W ligt dus niet alleen bij de winstafhankelijke bijdrage/doorbelasting/dividend vanuit Empatec maar in het publieke domein, zoals een hogere jaarlijkse gemeentelijke bijdrage en/of het opnemen van een (in redelijkheid) structurele winstafhankelijke bijdrage/doorbelasting/dividend vanuit Empatec, gedekt met een risico­ reservering in de Algemene Reserve van de gemeenten (risicomanagement en paragraaf weerstandvermogen), gezien de onzekerheid. In reactie op de argumentatie van Empatec wordt het volgende gesteld: – Empatec heeft op 1 januari 2020 een eigen vermogen van € 12,4 miljoen. De gepresenteerde geconsolideerde negatieve saldi over de jaren 2020 tot en met 2025 bedragen cumulatief € 4,6 miljoen. Een negatief eigen vermogen voor Empatec is daarmee niet in beeld.

Getoetst aan de eerdergenoemde norm is er sprake van een geconsolideerd vermogen per 1 januari 2020 van € 14,5 miljoen. Ten aanzien van de liquiditeit heeft Empatec ruime faciliteiten om te lenen bij de GR F-W. – Met betrekking tot het rapport Van Gent wordt het volgende gesteld. De in dit rapport opgeno-

112 Brief ’Stand van zaken afspraken GR/NV (kostenverdeling ca.). Van Directie Team (DT) en RvC gericht aan AvA. 25 februari 2021

48

men normen zijn geschreven als wenselijk kader, niet als absolute ondergrens. Daarnaast gaat het rapport uit van geconsolideerde cijfers; daarop heeft de doorbelasting geen effect. Tot slot kan een kader dat meer belemmert dan faciliteert, ingetrokken worden.112

Op 11 maart 2021 verschijnt een ambtelijke memo in het college waaruit blijkt dat er discussie is over de handelswijze van de RvC. De AvA is van mening dat Empatec en haar RvC de publieke zaak behoren te dienen. Voor de AvA is de opstelling van de RvC reden om hieraan te twijfelen. Het advies is om als AvA de RvC op zeer korte termijn te laten weten, dat de AvA de nieuw te benoemen (algemeen) directeur wenst mee te selecteren (bedoeld wordt het volledige proces van werving en selectie vanaf de opstelling van het profiel). Mocht de RvC hier niet mee instemmen, dan is het advies de RvC te laten weten dat het vertrouwen wordt opgezegd, omdat de RvC niet bijdraagt aan de constructieve oplossing van de problemen. De RvC kan er dan uiteraard voor kiezen om op te stappen, waarbij mogelijk een van de commissarissen aanblijft om lopende zaken af te wikkelen. Op 12 maart 2021 besluiten Gedeputeerde Staten het besluit over de eerste begroting GR F-W 2021 te verdagen tot 18 maart 2021. De reden is dat de begroting 2021 van de GR F-W een aantal punten bevat dat verdere uitwerking behoeft. Op 15 maart 2021 vindt een gesprek tussen de GR F-W-bestuurders en Empatec plaats inzake de uitgangspunten van de GR F-W rondom de kostenverdeling voor de begroting 2021.

In dit gesprek herbevestigt de voorzitter van de GR F-W, dat de kaders van de commissie Van Gent worden erkend maar dat, gezien de wens van de GR F-W met betrekking tot een sluitende meerjarenbegroting, hiervan moest worden afgeweken.113 In deze uitgangspunten wordt gesteld: – De directe kosten en opbrengsten die samenhangen met de doelgroepen waarvoor Empatec is opgericht, komen ten laste van de GR F-W. In Empatec komen de directe omzet, als gevolg van

113 Brief aan het AB van de GR F-W van directie Empatec. 17 maart 2021

alle bedrijfsactiviteiten van Empatec, Pastiel en Wurkjouwer, de inkoopkosten van deze omzet, en de kosten van het kader/de staf die wordt ingezet om de doelgroepen te begeleiden alsmede de overige kosten (direct en indirect) die noodzakelijk zijn voor de bedrijfsmatige aansturing om de producten en diensten te vervaardigen en verkopen van Empatec, Pastiel en Wurkjouwer. – Empatec betaalt geen vergoeding aan de GR F-W voor de inzet van de doelgroepen – Er worden aan de GR F-W geen kosten in rekening gebracht voor de begeleiding van WSW’ers.114 In een brief van de directie van Empatec aan het AB van de GR F-W van 17 maart 2021 geeft Empatec

114 Bijlage Kosten-opbrengsten­ verdeling GR/NV. Begroting Empatec 2021

aan verheugd te zijn over het besluit om structureel de gemeentelijke bijdrage aan de GR F-W te verhogen naar € 3.000 per SE’er. Tegelijkertijd constateert zij dat de door de GR F-W voorgestelde kostenverdeling veel druk legt op de onzekere resultaten van Empatec. De effecten heeft zij voor de komende jaren doorgerekend. De directie besluit in te stemmen met de voorgenomen kosten­verdeling voor de jaren 2020, 2021 en 2022 en deze ingaande 2023 te heroverwegen.115 Op 31 maart 2021 stelt de gemeenteraad van SWF het keuzedocument ‘Voor iedereen een zinvol leven,

115 Brief aan het AB van de GR F-W van directie Empatec. 17 maart 2021

visie op de Participatie(wet) in Fryslân-West’ na enkele wijzigingen vast. De koers van ontwikkeling richting een werkleerbedrijf wordt onderschreven. Ook wordt besloten dat de GR F-W, na overleg met Empatec, een bedrijfsplan/businesscase maakt. Het hierop volgende implementatieplan wordt ter besluitvorming uiterlijk december 2021 voorgelegd aan de raden van Fryslân-West. Op 20 april 2021 besluit het college kennis te nemen van de herziene begroting 2021 en de raad voor te stellen de gevraagde extra eigen bijdrage van € 516.665 in 2021 te dekken uit de Algemene Reserve. Ook wordt gevraagd om de extra eigen bijdrage voor de jaren 2022 en verder op te nemen als autonome ontwikkeling in de programmabegroting 2022.116

116 Collegebesluit ’Herziene begroting GR Fryslân-West 2021’. 20 april 2021.

Eindrapport raadsenquête

49

Op 20 april 2021 wordt de toezegging besproken, die is gedaan na het amendement van de raad d.d. 17 december 2020, namelijk om: 1. De huidige en de mogelijke toekomstige stemverhoudingen binnen de GR F-W te onderzoeken en hierin mee te nemen hoe wij het zeggenschap en de directe sturing van onze gemeente binnen de GR F-W én Empatec kunnen vergroten 2. De raad hierover schriftelijk via actieve informatie tijdens het behandelen van het keuzedocument en de toekomstplannen van Empatec, en in ieder geval niet later dan 1 april 2021, te informeren. Er is vertraging opgetreden vanwege het vragen van extern juridisch advies en de situatie omtrent de GR F-W en Empatec. In de bijgevoegde memo wordt de raad geïnformeerd over hoe de 117 Collegebesluit ’Toezegging vergroten zeggenschap GR Fryslân-West en NV Empatec’. 20 april 2021

gemeente, en de raad, de invloed op de GR F-W en Empatec kunnen versterken.117 In de aangepaste zienswijze op de herziene begroting GR F-W 2021 van 29 april 2021 geeft de raad aan dat hij onaangenaam verrast is door de verhoging van de gemeentelijke bijdrage. “Volgend op de structurele verhoging van € 500 naar € 2.000 per SE’er en de liquiditeitsinjectie van € 5 miljoen is dit voor ons lastig te begrijpen. Beide eerdere maatregelen zijn ons voorgehouden als afdoende voor het voorzien in de noden van de GR voor de (middel) lange termijn en nu is er weer een extra bijdrage nodig.” Zij geven aan niet wettelijk genoodzaakt te zijn dit verzoek in de willigen en stellen dat de huidige onderbouwing voor de verhoging onvoldoende wordt geacht. Er wordt onder andere gevraagd om een afsprakenkader als basisprincipe voor de herverdeling van kosten en opbrengsten; een uitgewerkt plan voor hoe Empatec om denkt te gaan met minder inkomsten vanuit de GR F-W, afnemende aantallen WSW’ers en dus het afslanken van de organisatie. Ook wordt aangegeven dat de komende begrotingen de besluit­