M4 - Motie CPB. - Onderzoek kosten kwaliteitsborging kleine niet-seriematige bouwactiviteiten - Bijlage bij motie kosten omgevingsvergunning

Zo zal bij een aannemer die een lagere inspanning levert voor wat betreft de werkzaamheden onder de Wkb te maken krijgen met een kwaliteitsborger die deze keuringen zelf uit zal moeten gaan voeren. De kosten van deze aannemer blijven hierdoor lager terwijl de kosten van de kwaliteitsborger hoger zullen zijn. Bij een aannemer die veel bezig zal zijn met kwaliteitsborging, en bijvoorbeeld wel zelf meer keuringen uitvoert, zal de inspanning van de kwaliteitsborger beperkter blijven. Hier valt mogelijk winst te behalen voor aannemers omdat zijn uurtarieven lager liggen dan die van de kwaliteitsborger en doordat de keuringen efficiënter in het eigen bouwproces kunnen worden verwerkt . 13 Te denken valt aan het ontbreken van de juiste vragen (onder de Wabo voornamelijk gericht op goed en deugdelijk werk) en het keuren van de benodigde onderdelen aan de eisen uit het Bbl. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 27 / 51 Er is echter een aantal wettelijke taken die de kwaliteitsborger altijd zal moeten doen, zoals het vaststellen van het borgingsplan en afgifte van de eindverklaring (uiteraard enkel bij een gerechtvaardigd vertrouwen dat aan het Bbl wordt voldaan). Daartegenover staat dat de aannemer (of een van zijn adviseurs) zorg draagt voor het aanleveren van bepaalde bewijsinformatie, zoals bijvoorbeeld productinformatie of attesten.

De wisselwerking in tijdsbesteding is schematisch gevisualiseerd in figuur 7. Tijdsbesteding aannemer Het gaat bij de tijdsbesteding van de aannemer om zowel het verzamelen van informatie over het uitgevoerde werk (‘bewijsstukken’), zoals productinformatie of attesten, als om het uitvoeren van verschillende controles en keuringen. Een gedeelte van de (verplichte) werkzaamheden zullen ev entueel, al dan niet in opdracht van de aannemer, door derden (zoals bijvoorbeeld de architect, installateur of andere adviseurs) uitgevoerd worden. Hierbij valt te denken aan de verschillende stukken ter onderbouwing en keuringen voor het voldoen aan de BENG-eisen. Dit zou eventueel door een BRL 9500 gecertificeerd bedrijf gedaan kunnen worden. Daarnaast zullen de inspecties uit de NEN 1010 uitgevoerd worden door de installateur. Al deze kosten komen hoe dan ook voor rekening van de opdrachtgever en zijn daarom meegenomen in de vergelijking. Uitgangspunten tijdsbesteding uit te voeren controles en risicogericht werken In bijlage 2 is voor verschillende onderdelen uit de vergelijking in bijlage 3 beschreven hoe is gekomen tot de geraamde tijdsbesteding. In bijlage 2 is onderbouwd wat de extra tijdsbesteding is voor bijvoorbeeld het uitvoeren en verwerken van controles en keuringen aan de hand van de nieuwe, op de Wkb afgestemde, controlelijsten van de aannemer.

Deze extra tijdsbesteding per onderdeel is weergegeven in tabel 3. Hoeveel extra controles en keuringen uitgevoerd moeten worden is per referentieproject toegelicht in paragrafen 0 tot en met 4.5. De onderdelen in hoofdstuk 4 en bijlagen 2 en 3 zijn geverifieerd bij verschillende aannemers. Op basis hiervan is de tekst waar nodig aangevuld of gewijzigd. figuur 7. Visualisatie verhouding tijdsbesteding kwaliteitsborger / aannemer

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 28 / 51 tabel 3. Extra tijdsbesteding per onderdeel Onderdeel Toelichting Extra tijdsbesteding Uitvoeren standaardcontrole Extra tijd voor uitvoeren / verwerken nieuwe standaard controles 20 minuten controle, 10 minuten bij verbouw Afstemming borgingsplan Afstemming over het borgingsplan en de daarin beschreven beheersmaatregelen Afhankelijk van omvang project Keuringsplan Extra tijd voor invullen standaard format Afhankelijk van omvang project Keuringsplanning Extra tijd voor opstellen Afhankelijk van omvang project Risicogericht keuren Extra tijd voor uitvoeren risicogerichte keuringen die niet worden ondervangen met standaard controles 1,5 uur per risico Bespreken keuringen met kwaliteitsborger Extra tijd voor afstemming over keuringen bij risico’s 10 minuten per risico Startbespreking met kwaliteitsborger Startbespreking voor afstemming werkwijze Afhankelijk van omvang project Dossier bevoegd gezag Samenstellen / indienen dossier bevoegd gezag 30 minuten Productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen Extra tijd voor verzamelen productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen 15 minuten per product Leveringsbonnen Extra tijd voor verzamelen leveringsbonnen 15 minuten per product Uurtarieven Voor kleinere aannemers is niet altijd de verwachting dat zij beschikken over personeel in de verschillende functies van bijvoorbeeld

projectleider, werkvoorbereider of uitvoerder. Daarom is er rekening gehouden met één gemiddeld uurtarief van € 80,74 per uur.14 In dit gemiddelde uurtarief is eveneens rekening gehouden met (sporadisch) tweedelijns toezicht of beoordelen van controles en keuringen door een constructeur of andere adviseur. De uurtarieven van deze twee functies zijn meegenomen in het gemiddelde. Voor de werkzaamheden door de installateur is rekeningen gehouden met een gemiddeld uurtarief van € 72,23 per uur. Een installateur voert, in tegenstelling tot een constructeur of adviseur, zelf ook de werkzaamheden uit en hoeft niet apart l angs te komen voor het uitvoeren van keuringen. Zie tabel 4 voor de uurtarieven waarmee is gerekend. 14 Uit de verificatie is naar voren gekomen dat dit tarief hoger is dan het tarief waarmee de geconsulteerde aannemers mee rekenen. Mogelijke koststijging in het uurtarief als gevolg van de Wkb is daarmee in feite al verdisconteerd in de uitkomsten van dit onderzoek. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 29 / 51 De bepaling van de uurtarieven is weergegeven in tabel 4. Deze tarieven zijn exclusief BTW en inclusief 10 % opslag vanwege algemene kosten, winst en risico. Het gemiddelde uurtarief van de aannemers waarbij dit onderzoek is geverifieerd bedraagt circa € 58,00 exclusief BTW.

Dit gemiddelde uurtarief betreft enkel het uurtarief van de aannemer en is niet opgebouwd zoals in beschreven in tabel 4. tabel 4. Uurtarieven Functies Directe kosten Inclusief 10 % opslag Projectleider € 85,00 € 93,50 Werkvoorbereider € 65,00 € 71,50 Werknemer / uitvoerder € 47,00 € 51,70 Adviseur (inhuur) € 85,00 € 93,50 Constructeur (inhuur) € 85,00 € 93,50 Gemiddeld uurtarief aannemer € 80,74 Adviseur W € 78,00 € 85,80 Adviseur E € 72,00 € 79,20 Werknemer € 47,00 € 51,70 Gemiddeld uurtarief installateur € 72,23 4.1.1 Tijdsbesteding onder de Wabo De tijdsbesteding onder de Wabo is afhankelijk van de werkzaamheden die de aannemer nu al uitvoert, naast het bouwen zelf, om te voldoen aan het Bouwbesluit. Bepaalde werkzaamheden ten aanzien van de BENG en installaties (NEN 1010 keuringen) zijn verplicht om uit te voeren en komen daardoor ook nu al altijd terug (voor zover van toepassing op het referentieproject). In paragrafen 0 tot en met 4.5 is voor de referentieprojecten een toelichting gegeven bij specifieke onderdelen of tijdsbesteding. Het totale overzicht van de tijdsbesteding van de aannemer en/of de adviseurs onder de Wabo is opgenomen in bijlage 3. 4.1.2 Tijdsbesteding onder de Wkb Ook onder de Wkb is de tijdsbesteding eveneens afhankelijk van wat de aannemer zelf aan controles en keuringen uitvoert.

In dit geval om te voldoen aan het Bbl en om informatie te leveren voor de kwaliteitsborger. Bepaalde werkzaamheden ten aanzien van de BENG en installaties blijven verplicht om uit te voeren en komen ook onder de Wkb terug (voor zover van toepassing op het referentieproject). In paragrafen 0 tot en met 4.5 is voor de referentieprojecten indien nodig een toelichting gegeven bij specifieke onderdelen of tijdsbesteding. Het totale overzicht van de extra tijdsbesteding van de aannemer en/of de adviseurs onder de Wkb is opgenomen in bijlage 3. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 30 / 51 4.2 Wijziging draagconstructie 4.2.1 Uit te voeren controles en risicogericht werken Voor de wijziging in de draagconstructie worden alleen de controlelijsten 4, 5 en 6 uit bijlage 5 gebruikt. De overige onderdelen zijn niet van toepassing op deze bouwactiviteit (3 controlelijsten x 10 minuten in verband met verbouw). De aannemer voert zelf de controles uit. Globaal zitten de volgende risico’s in het plan: • Schade in onder- en/of bovenliggende constructie • Scheurvorming bovenliggende steenachtige wanden Risicobeheersing ten aanzien van voorstaande onderdelen zou in basis voldoende in de standaard controlelijsten van de aannemer moeten zitten waardoor extra tijd voor risicogerichte keuring niet nodig is.

Afstemming van de hiervoor genoemde keuringen met de kwaliteitsborger is echter w el noodzakelijk (2 risico’s x 10 minuten). Er zal gezien de omvang van de bouwactiviteit geen keuringsplan en -planning worden opgesteld waarmee afstemming over het borgingsplan niet nodig is. Er is immers maar een beperkt aantal keuringen noodzakelijk. Verder is er wel rekening gehouden met een startbespreking tussen de kwaliteitsborger en in ieder geval de aannemer (0,5 uur). Gezien de omvang van de bouwactiviteit zal een dergelijk gesprek via de telefoon of digitaal plaats kunnen vinden. De tijdsbesteding en kosten die gemaakt moeten worden bij onvoorziene omstandigheden onder de Wabo, wijziging van de vergunning, en onder de Wkb, herbeoordeling door de kwaliteitsborger, zijn tegen elkaar weg te strepen. 4.2.2 Aan te leveren productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen Bij de wijziging in de draagconstructie worden de leveringsbonnen van de stalen profielen aangeleverd (15 minuten). Verder is het niet vereist om bepaalde productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en/of leveringsbonnen aan te leveren. 4.2.3 Conclusie De totale extra tijdsbesteding van de aannemer voor het werken volgens de Wkb ten opzichte van de Wabo voor het wijzigen van de draagconstructie bedraagt 2 uur en 45 minuten. De totale extra kosten die hiermee gemoeid gaan bedragen circa € 220.

Het verschil in tijdsbesteding van de aannemer tussen beide stelsels is opgenomen in bijlage 3. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 31 / 51 4.3 Dakopbouw 4.3.1 Uit te voeren controles en risicogericht werken Voor de dakopbouw worden niet alle controlelijsten gebruikt die in bijlage 5 staan benoemd. De onderdelen die niet worden meegenomen zijn onderdelen 1, 3, 12, 13 en 17. Daarnaast zijn de controlelijsten van de installaties niet meegenomen (onderdelen 2, 11 en 20) omdat deze apart worden gekeurd (totaal 12 controlelijsten x 10 minuten in verband met verbouw). De aannemer voert zelf de controles uit, waarbij een constructeur of adviseur eventueel meekijkt. Het keuren van installaties zal ten opzichte van het werken onder de Wabo bij het werken volgens de Wkb wel worden uitgevoerd (door de installateur). Globaal zitten de volgende risico’s in het plan: • Schade in onder- en/of bovenliggende constructie • Isolatiematerialen (verwerking) • Kozijnen (verwerking) • Detaillering (met name lucht en vocht) • Uitvoering verwarming en tapwater (met name i.v.m. legionella) • Brandwerende voorzieningen • Installatiegeluid warmtepomp (uitvoering volgens advies) Risicobeheersing ten aanzien van voorstaande onderdelen zou in basis voldoende in de standaard controlelijsten van de aannemer moeten zitten waardoor extra tijd voor risicogerichte keuring niet nodig is.

Afstemming van de hiervoor genoemde keuringen met de kwaliteitsborger is echter wel noodzakelijk (7 risico’s x 10 minuten). De aannemer zal een keuringsplan en -planning op gaan stellen onder de Wkb. De benodigde tijdsbesteding door de aannemer voor het keuringsplan is echter verwaarloosbaar omdat gebruik wordt gemaakt van een standaard format en het borgingsplan. De controles en keuringen zelf moeten wel worden ingepland (30 minuten). Afstemming over het borgingsplan zal plaats moeten vinden (1 uur). Verder is er nog rekening gehouden met een startbespreking tussen de kwaliteitsborger en in ieder geval de aannemer (1 uur) voor een nadere afstemming over de werkwijze en taakverdeling. De tijdsbesteding en kosten die gemaakt moeten worden bij onvoorziene omstandigheden onder de Wabo, wijziging van de vergunning, en onder de Wkb, herbeoordeling door de kwaliteitsborger, zijn tegen elkaar weg te strepen. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 32 / 51 4.3.2 Aan te leveren productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen Het gaat bij de dakopbouw enkel om productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen van het kalkzandsteen. De aan te leveren informatie voor de thermische prestaties is niet meegenomen aangezien dit onder beide stelsels gelijk is. Overige informatie is niet vereist om aan te leveren.

De extra tijdsbesteding is dus beperkt (15 minuten voor zowel de productinformatie als de leveringsbon). 4.3.3 Conclusie De totale extra tijdsbesteding van de aannemer voor het werken volgens de Wkb ten opzichte van de Wabo voor de dakopbouw bedraagt 8 uur en 15 minuten. De totale extra kosten die hiermee gemoeid gaan bedragen circa € 665. Het verschil in tijdsbesteding van de aannemer tussen beide stelsels is opgenomen in bijlage 3. 4.4 Vrijstaande woning 4.4.1 Uit te voeren controles en risicogericht werken Voor de vrijstaande woning worden controlelijsten gebruikt van alle onderdelen die in bijlage 5 staan benoemd, waarbij de keuringen van de installaties niet zijn meegenomen (onderdelen 2, 11 en 20) omdat deze apart worden gekeurd (totaal 17 controlelijsten x 20 minuten). De aannemer voert zelf de controles uit, waarbij een constructeur of adviseur eventueel meekijkt. Het keuren van installaties zal ten opzichte van het werken onder de Wabo bij het werken volgens de Wkb wel worden uitgevoerd (door de installateur).

Globaal zitten de volgende risico’s in het plan: • Niet aanbrengen van constructieve trekelementen (met name bij HSB) • Niet ondersabelen/aangieten van stabiliserende steenachtige verticale elementen • Uitvoering riolering • Uitvoering van vloerafscheidingen (met name hoogte en openingen) • Isolatiematerialen (verwerking) • Kozijnen (verwerking) • Detaillering (met name lucht en vocht) • Uitvoering binnenwanden en plafonds (geluidwering ruimten) • Uitvoering verwarming en tapwater (met name i.v.m. legionella) • Installatiegeluid (uitvoering volgens advies) • Situering rookmelders • Waterdichtheid sanitaire ruimten 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 33 / 51 Risicobeheersing ten aanzien van voorstaande onderdelen zou in basis voldoende in de standaard controlelijsten van de aannemer moeten zitten waardoor extra tijd voor risicogerichte keuring niet nodig is. Afstemming van de hiervoor genoemde keuringen met de kwaliteitsborger is echter we l noodzakelijk (12 risico’s x 10 minuten). Voldoen aan de vereisten vanuit de BENG (zoals bijvoorbeeld de verweking van isolatie) is ook een risico. Het uitvoeren van de keuringen hiervoor is niet dubbel geteld, mede omdat het onderdeel is van de standaard controles en ook onder de Wabo al verplicht is. Afstemming met de kwaliteitsborger over de resultaten is echter wel noodzakelijk.

De aannemer zal een keuringsplan en -planning op gaan stellen onder de Wkb. De benodigde tijdsbesteding door de aannemer voor het keuringsplan is echter verwaarloosbaar omdat gebruik wordt gemaakt van een standaard format en het borgingsplan. De controles en keuringen zelf moeten wel worden ingepland (1 uur). Afstemming over het borgingsplan zal plaats moeten vinden (2 uur). Ver der is er nog rekening gehouden met een startbespreking tussen de kwaliteitsborger en in ieder geval de aannemer (2 uur) voor een nadere afstemming over de werkwijze en taakverdeling. 4.4.2 Aan te leveren productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen Het gaat bij de vrijstaande woning om de onderstaande productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen (de aan te leveren informatie voor de BENG is niet meegenomen aangezien dit onder beide stelsels gelijk is). Productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen (5 x 15 minuten): • Prefab elementen verdiepingsvloeren (kanaalplaatvloer) • Prefab wanden • Binnenwanden • Gipsbeplating • Dakbedekking (plat dak) Leveringsbonnen (6 x 15 minuten): • Beton (i.v.m.

betonkwaliteit) • Prefab elementen verdiepingsvloeren (kanaalplaatvloer) • Prefab wanden • Binnenwanden • Gipsbeplating • Dakbedekking (plat dak) 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 34 / 51 4.4.3 Conclusie De totale extra tijdsbesteding van de aannemer voor het werken volgens de Wkb ten opzichte van de Wabo voor de vrijstaande woning bedraagt circa 19 uur. De totale extra kosten die hiermee gemoeid gaan bedragen circa € 1.535. Het verschil in tijdsbesteding van de aannemer tussen beide stelsels is opgenomen in bijlage 3. 4.5 Twee-onder-een-kap woning 4.5.1 Uit te voeren controles en risicogericht werken Voor de twee-onder-een-kap woning worden controlelijsten gebruikt van alle onderdelen die in bijlage 5 staan benoemd, waarbij de keuringen van de installaties niet zijn meegenomen (onderdelen 2, 11 en 20) omdat deze apart worden gekeurd (totaal 17 controlelijsten x 20 minuten). De aannemer voert zelf de controles uit, waarbij een constructeur of adviseur eventueel meekijkt. Het keuren van installaties zal ten opzichte van het werken onder de Wabo bij het werken volgens de Wkb wel worden uitgevoerd (door de installateur).

Globaal zitten de volgende risico’s in het plan: • Niet aanbrengen van constructieve trekelementen • Niet ondersabelen/aangieten van stabiliserende steenachtige verticale elementen • Niet aanbrengen van koppelelementen tussen de verdiepingsvloeren van de woningen onderling • Uitvoering riolering • Uitvoering van vloerafscheidingen (met name hoogte en openingen) • Opstapmogelijkheid van radiatoren • Uitvoering breedplaatvloeren • Isolatiematerialen (verwerking) • Kozijnen (verwerking) • Detaillering (met name lucht en vocht) • Uitvoering binnenwanden en plafonds (geluidwering ruimten) • Uitvoering binnendeuren (geluidwering ruimten) • Uitvoering woningscheidende constructies (met name brand en geluid) • Uitvoering brandwerende constructies (garage) • Uitvoering verwarming en tapwater (met name i.v.m. legionella) • Installatiegeluid (uitvoering volgens advies) • Situering rookmelders • Waterdichtheid sanitaire ruimten Risicobeheersing ten aanzien van voorstaande onderdelen zou voor het grootste gedeelte voldoende in de standaard controlelijsten van de aannemer moeten zitten waardoor extra tijd voor risicogerichte 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 35 / 51 keuring niet nodig is. De cursief gedrukte risico’s zijn wel een verbijzondering op de standaard controles waardoor hier wel tijd voor gerekend is (2 risico’s x 1,5 uur).

Afstemming van alle hiervoor genoemde keuringen met de kwaliteitsborger is wel noodzakelijk (18 risico’s x 10 minuten). Voldoen aan de vereisten vanuit de BENG (zoals bijvoorbeeld de verwerking van isolatie) is ook een risico. Het uitvoeren van de keuringen hiervoor is niet dubbel geteld, mede omdat het onderdeel is v an de standaard controles en ook onder de Wabo al verplicht is. Afstemming met de kwaliteitsborger over de resultaten is echter wel noodzakelijk. Voor wat betreft het risicogericht werken (afstemming borgingsplan, keuringsplan, -planning en startbespreking) geldt hetzelfde als bij de vrijstaande woning (afstemming borgingsplan 2 uur, keuringsplanning 1 uur en startbespreking 2 uur). 4.5.2 Aan te leveren productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen Het gaat bij de twee-onder-een-kap woning om de onderstaande productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen (de aan te leveren informatie voor de BENG is niet meegenomen aangezien dit onder beide stelsels gelijk is). Productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen (6 x 15 minuten): • Prefab elementen verdiepingsvloeren (breed- en kanaalplaatvloer) • Kalkzandsteen • Binnen wanden • Binnendeuren • Dakbedekking (plat dak) Leveringsbonnen (7 x 15 minuten): • Beton (i.v.m.

betonkwaliteit) • Prefab elementen verdiepingsvloeren (breed- en kanaalplaatvloer) • Kalkzandsteen • Binnen wanden • Binnendeuren • Dakbedekking (plat dak) 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 36 / 51 4.5.3 Conclusie De totale extra tijdsbesteding van de aannemer voor het werken volgens de Wkb ten opzichte van de Wabo voor de twee-onder-een kap woning bedraagt circa 24 uur en 30 minuten. De totale extra kosten die hiermee gemoeid gaan bedragen circa € 1.980. Het verschil in tijdsbesteding van de aannemer tussen beide stelsels is opgenomen in bijlage 3. 4.6 Analyse en conclusie 4.6.1 Verschillen tijdsbesteding In voorgaande paragrafen is aangegeven per referentieproject waar eventueel verschillen in tijdsbesteding zitten. Het volledige overzicht is terug te vinden in bijlage 3. De verschillen zitten vooral in het uitvoeren van controles en keuringen en alles dat daarbij komt kijken (van risicogerichter tot keuringsplanning). Verder zal het verzamelen en aanleveren van bewijsstukken als productinformatie en leveringsbonnen meer tijd in beslag gaan nemen. 4.6.2 Meerkosten Het verschil in tijdsbesteding tussen beide stelsel voor elk van de referentieprojecten is terug te vinden in tabel 5. De tijdsbesteding in de tabel is afgerond op kwartieren, de kosten zijn afgerond op € 5.

In bijlage 3 zijn de meerkosten per referentieproject opgenomen voor wat betreft de extra tijdsbesteding van de aannemer. Werkzaamheden die nu al uitgevoerd worden onder de Wabo en straks eveneens worden uitgevoerd onder de Wkb leiden logischerwijs niet tot een verschil in kosten. Het tijdsverschil zit voornamelijk in het meer en gerichter gaan keuren onder de Wkb en het aanleveren van verschillende bewijsstukken. De geraamde extra tijdsbesteding is geverifieerd bij een aantal, door de AfNL aangedragen, aannemers die vanuit de proefprojecten ervaring hebben met het werken volgens de Wkb. Verificatie heeft geleid tot een beperkte aanpassing in de eerder geraamde tijdsbesteding. tabel 5. Meerkosten tijdsbesteding aannemer en derden Referentieproject Tijd [uren] Kosten Wijziging draagconstructie 2,75 € 220 Dakopbouw 8,25 € 665 Vrijstaande woning 19 € 1.535 Twee-onder-een-kap woning 24,5 € 1.980 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 37 / 51 4.7 Effect van de mate van interne kwaliteitsborging Om het effect in beeld te brengen van het wel of niet keuren en het al dan niet hanteren van een (geautomatiseerd) intern kwaliteitssysteem is (kwalitatief) gekeken naar een aannemer die niets aan eigen controles en keuringen uitvoert en een aannemer die een eigen geautomatiseerd kwaliteitssysteem heeft. Deze aannemers zijn hierna kort omschreven.

De tijdsbesteding van deze twee aannemers is eveneens opgenomen in bijlage 3. Aannemer die geen eigen controles en keuringen uitvoert Deze aannemer voert zowel onder de Wabo als onder de Wkb geen eigen controles en keuringen uit. Onder de Wkb zullen hooguit enkele foto’s gemaakt worden door de aannemer wegens de verscherpte aansprakelijkheidseisen. Daarnaast zal hij zorgdragen voor het (laten) aanleveren van bewijsstukken als productinformatie. Het uitvoeren van de andere ‘Wkb werkzaamheden’, zoals risicogerichte keuringen, zullen door de kwaliteitsborger worden gedaan. De tijdsbesteding van de kwaliteitsborger is dus hoog waardoor ook zijn kosten hoger zijn. Aannemer met geautomatiseerd kwaliteitszorgsysteem Deze aannemer heeft software voor het uitvoeren van eigen controles en keuringen en beschikt ook over een goed werkend geautomatiseerd kwaliteitszorgsysteem. Hij is gewend om risicogericht te werken, bijvoorbeeld voor UAV-GC projecten. Hij voert onder de Wabo zelf controles en keuringen uit met behulp van eigen (geautomatiseerde) keuringsformulieren die gericht zijn op het voldoen aan het Bouwbesluit.

Door gebruik te maken van keuringssoftware is zijn totale tijdsbesteding voor het uitvoeren en verwerken van controles en keuringen circa 50 % minder dan bij een aannemer die enkel met papier formulieren werkt.15 Dit werkt ook door in de geraamde tijdsbesteding per controle of keuring zoals genoemd in tabel 3. De keuringsformulieren en vastlegging sluiten aan op de Wkb en de kwaliteitsborger heeft hier voldoende vertrouwen in. Naast de standaard controles voert de aannemer ook (risico)gericht enkele andere keuringen uit. Onder de Wkb zal de aannemer op aangeven van de kwaliteitsborger meer risicogerichte keuringen gaan uitvoeren op het voldoen aan het Bbl. De kwaliteitsborger zal zelf hooguit in beperkte mate keuringen uitvoeren en verder zijn verplichte werkzaamheden moeten doen. Qua werkzaamheden is deze aannemer vergelijkbaar aan de aannemer waar we in dit onderzoek i n basis vanuit zijn gegaan. Het grote verschil is echter dat deze aannemer veel efficiënter werkt vanwege automatisering en ervaring met kwaliteitsborging. 15 Videler, 2014 (in te zien via deze link). Volgens klantreferenties van Ed Controls kan de tijdsbesteding zelfs nog verder worden teruggedrongen, zie bron 1 en bron 2. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 38 / 51 In figuur 7 is schematisch het verschil in tijdsbesteding tussen de kwaliteitsborger en aannemer weergegeven.

Zowel de kwaliteitsborger als aannemer zullen altijd een aantal werkzaamheden moeten blijven uitvoeren. Doordat de aannemer echter efficiënter kan gaan werken, zal de totale tijdsbesteding voor de werkzaamheden in het kader van kwaliteitsborging afnemen. Dit is schematisch gevisualiseerd in figuur 8. Kosten bij fouten Door bijvoorbeeld fouten tijdens de uitvoering kan het zijn dat, naast herstelmaatregelen, extra keuringen nodig zijn om aannemelijk te maken dat aan het Bbl wordt voldaan. Wanneer de aannemer deze keuringen niet uitvoert, zal de kwaliteitsborger dit doen. Mogelijk is een aanvullende berekening of andere onderbouwing in een dergelijk geval ook nodig. Aanvullende kosten voor een keuring, het v ergaren en verwerken informatie en/of het opstellen en bespreken van een rapport bedragen tussen de € 1.000 en € 2.500 exclusief BTW. Conclusie Het tijdsverschil tussen het werken onder de Wabo en onder de Wkb bij een aannemer die geen eigen controles en keuringen uitvoert (en dit ook niet zal gaan doen) is beperkt. Echter zullen de kosten van de kwaliteitsborger bij deze aannemer maximaal zijn (zie verder paragraaf 5.2). De aannemer die gebruik maakt van keuringssoftware heeft al enige tijd ervaring met het werken i n de geest van de Wkb.

Zo stelde hij al een keuringsplan en -planning op en liet hij al productinformatie, attesten, kwaliteitsverklaringen en leveringsbonnen aanleveren. Het verschil in tijdsbesteding tussen het werken onder de Wabo en onder de Wkb is dus relatief beperkt. De werkzaamheden onder de Wkb ten opzichte van de aannemer waar we in dit onderzoek in basis vanuit zijn gegaan zijn vergelijkbaar. De tijdsbesteding van de aannemer met een geautomatiseerd kwaliteitssysteem, met name voor het uitvoeren en verwerken van controles en keuringen, is echter beperkter. figuur 8. Visualisatie verhouding tijdsbesteding kwaliteitsborger / aannemer bij optimale samenwerking

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 39 / 51 In bijlage 3 is de geraamde tijdsbesteding van de twee hiervoor beschreven aannemers terug te vinden. Doordat de extra tijdsbesteding bij de hiervoor beschreven aannemers tussen het werken onder de Wabo en onder de Wkb relatief beperkt is, is het verschil in extra tijdbesteding ten opzicht van de aannemer waar we in basis vanuit zijn gegaan groot, namelijk circa 30 tot 65 % afhankelijk van het referentieproject. Dit betekent echter niet dat de totale kosten daardoor lager liggen. Zo zullen de kosten van de kwaliteitsborger namelijk een stuk hoger liggen bij een aannemer die geen controles en keuringen uitvoert. De aannemer in dit onderzoek voert wel zelf controles en keuringen uit, echter doet hij dit nog op papier. De kosten van de kwaliteitsborger liggen hierdoor lager. Wanneer hij zijn controles en keuringen met keuringssoftware gaat uitvoeren kan hij zijn totale tijdsbesteding voor het uitvoeren en verwerken hiervan, en daarmee zijn kosten hiervoor, zoals gezegd kan halveren. Met name daar valt winst te behalen en zal het verschil in tijdsbesteding tussen de drie soorten aannemers verkleinen.

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 40 / 51 Hoofdstuk 5 Overige meer- en minderkosten 5.1 Inleiding Informatie in dit hoofdstuk is gebaseerd op van verschillende bronnen, onder meer het ministerie van BZK, zoals hierna per onderdeel is toegelicht. 5.2 Kosten kwaliteitsborger Voor de kosten van de kwaliteitsborger is gebruik gemaakt van het overzicht met pro efprojecten (door de Begeleidingsgroep proefprojecten aangeleverd en betreft de gegevens van de proefprojecten tot en met 1 maart 2022). In dit overzicht is voor een aantal projecten de bouwkosten opgeven en zijn voor de meeste projecten de kosten van de kwaliteitsborger bekend. Voor slechts een beperkt aantal zijn beide kosten opgegeven. In de selectie gebruikt voor de vergelijking zijn enkele excessen (zoals extreem hoge bouwkosten) en sterk van de referentieprojecten in dit onderzoek afwijkende proefproj ecten niet meegenomen. De overgebleven gegevens zijn gebruikt voor het overzicht in tabel 6. Het gaat hierbij om gemiddelde bedragen exclusief BTW. Op basis van de percentages in tabel 6 zijn in tabel 7 de kosten van kwaliteitsborger geraamd voor de vier referentieprojecten. De kosten zijn afgerond op € 5. tabel 6.

Kosten kwaliteitsborger proefprojecten Referentieproject Bouwkosten Kosten kwaliteitsborger Percentage Vrijstaande woning € 399.500 € 4.200 1,05 % Twee woningen € 531.000 € 5.200 0,98 % Verbouw € 63.000 € 3.470 5,51 % tabel 7. Kosten kwaliteitsborger referentieprojecten op basis van gemiddeld proefprojecten Referentieproject Bouwkosten Gehanteerd percentage Kosten kwaliteitsborger Wijziging draagconstructie € 5.850 5,51 % € 320 Dakopbouw € 80.000 5,51 % € 4.410 Vrijstaande woning € 310.000 1,05 % € 3.255 Twee-onder-een-kap woning € 410.000 0,98 % € 4.020 Voor de twee verbouw referentieprojecten zijn weinig proefprojecten die als referentie kunnen dienen voor de kosten van de kwaliteitsborger. Om een realistischer beeld te krijgen van de kosten van de kwaliteitsborger bij de referentieprojecten, met name de twee verbouwprojecten, is door een aantal kwaliteitsborgers, gebruikmakend van verschillende instrumenten, een kostenraming gemaakt voor het uitvoeren van hun werkzaamheden. Hierbij hebben zij een bandbreedte aangegeven tussen een 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 41 / 51 maximale en minimale inspanning, afhankelijk van de inspanning van een aannemer. De kosten zijn genoemd in tabel 8. De kosten zijn afgerond op € 5. Zoals in paragraaf 4.1 al is toegelicht is er een wisselwerking tussen de tijdsbesteding van de aannemer en die van de kwaliteitsborger.

Dit heeft zowel gevolgen voor de kosten van de aannemer als die van de kwaliteitsborger. Bij een aannemer die een minimale inspanning levert zullen de kosten van de kwaliteitsborger hoger zijn (zie kolom met maximale kosten in tabel 8). Bij aannemers die een hoge inspanning leveren zullen de kosten van de kwaliteitsborger lager zijn (zie kolom met minimale kosten in tabel 8). De minimale kostenraming van de kwaliteitsborgers bij de verbouwactiviteiten lopen zeer sterk uiteen waardoor het nog onduidelijk is hoe realistisch deze cijfers zijn. Aangezien de kosten in tabel 8 de gemiddelde kosten van kwaliteitsborgers zijn op basis van de referentieprojecten, zijn deze kosten verder als uitgangspunt genomen. tabel 8. Kosten kwaliteitsborger op basis van kostenraming kwaliteitsborgers Referentieproject Minimale kosten Maximale kosten Wijziging draagconstructie € 960 € 1.290 Dakopbouw € 1.290 € 2.440 Vrijstaande woning € 3.415 € 4.740 Twee-onder-een-kap woning € 3.625 € 5.420 Initiatief Kwaliteitsborging bij kleine werken Door één kwaliteitsborger is aangegeven dat de kosten aanmerkelijk lager zijn als wordt gewerkt volgens het initiatief kleine werken van Bouwgarant. Hierbij wordt gewerkt met standaard risico’s , borgingsplannen en keuringen.

De werkzaamheden van de kwaliteitsborger zijn hierbij beperkt tot met name het vaststellen van het borgingsplan, het valideren van de risicobeoordeling en keuringen , steekproefsgewijze keuringen en het opstellen van de eindverklaring. In dit geval kunnen de kosten van de kwaliteitsborger (volgens de betreffende kwaliteitsborger) voor het wijzigen van de draagconstructie worden beperkt tot € 250 en bij een dakopbouw tot € 350. Deze kosten betreffen het absolute minimum, het is niet te verwachten dat de kosten van de kwaliteitsborger verder zullen dalen. Wanneer gewerkt wordt volgens dit initiatief wordt er wel verwacht dat een aannemer ook daadwerkelijk de benodigde keuringen uitvoert. Als een aannemer geen keuringen uitvoert kan dus niet gewerkt worden volgens het initiatief en vallen de kosten van de kwaliteitsborger hoger uit. Gecertificeerde woonconcepten Door een andere kwaliteitsborger is aangegeven dat men bezig is met ‘gecertificeerde woonconcepten’ en bijvoorbeeld gecertificeerde dakkapellen. Voor een volledig gestandaardiseerde woning, zonder kopersopties, kunnen de kosten van de kwaliteitsborger circa 10 tot 15 % van de standaard maximum kosten bedragen. Op basis van tabel 8 bedragen de kosten van de kwaliteitsborger dan circa € 500 tot € 750.

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 42 / 51 5.3 Kosten verzekeringen Door het ministerie van BZK is geïnventariseerd wat de eventuele wijzigingen in kosten zijn voor verzekeringen, bankgaranties, etc. Hierin is meegenomen: • Aansprakelijkheidsverzekering • Kosten Waarborgcertificaat + garantstelling • Kosten bankgarantie (5 %-regeling) De kosten zijn bepaald door navraag te doen bij enkele verzekeraars (via het Verbond van Verzekeraars en enkele tussenpersonen) en bij de twee partijen verbonden aan het Keurmerk Garantiewoning. Bij de waarborginstellingen is de vraag uitgezet wat het effect van kwaliteitsborging is op de hoogte van de premie voor het waarborgcertificaat. De waarborginstellingen geven aan de premie niet aan te zullen passen of wellicht iets te verlagen bij een combinatie van kwaliteitsborging en waarborgcertificaat. De verklaring van de kwaliteitsborger zal hierbij als extra informatie verplicht worden gesteld. Uit gesprekken tussen het ministerie van BZK en verzekeraars blijkt dat de kosten voor verzekeringen in het eerste jaar waarschijnlijk niet zullen stijgen vanwege de Wkb. Wel zullen de kosten voor een verzekering (autonoom) stijgen als gevolg van hogere aanneemsommen van bouwwerken. De hoogte van de kosten van de verzekering zal in de toekomst afhangen van ‘past performance’ (de feitelijke cijfers).

Twee andere partijen bevestigen het beeld dat zij geen extra kosten voor verzekeringen verwachten. De Wkb lijkt bij aanvang geen kostenverhogend effect te hebben aangezien verzekeraars de Wkb als het minimum zien van wat zij nu ook al verwachten van hun verzekerden. Op basis van de claims die worden ingediend en ‘past performance’ van aannemers zullen verzekeraars uiteindelijk hun premie gaan bepalen, wat mogelijk zal leiden tot premiedifferentiatie. Het ministerie van BZK is met het Verbond van Verzekeraars in gesprek over het bevorderen van zogenoemde ‘first party verzekeringen’. Bij een dergelijke verzekering van een bouwwerk kan de eigenaar van het bouwwerk direct bij de verzekeringsmaatschappij aankloppen, in plaats van, zoals bij een ‘third party verzekering’, eerst de aannemer te moeten aanspreken. Uit de eerste gesprekken met het Verbond van Verzekeraars is naar voren gekomen dat de oorspronkelijk door één verzekeraar ontwikkelde ‘verborgen gebreken verzekering’ (VGV) inmiddels breed wordt aangeboden en toegepast. Bij een dergelijke verzekering worden gebreken die in een periode van (meestal) 10 jaar na oplevering aan het licht komen direct door de verzekeraar vergoed. Om voor een dergelijke verzekering in aanmerking te komen is op dit moment een zogenoemde Technische Inspectie Service (TIS) verplicht.

De TIS – één van de instrumenten die ook in het kader van de Wkb wordt ingezet – controleert het werk en geeft bij oplevering een verklaring af aan de initiatiefnemer waarmee vervolgens een verzekering kan worden afgesloten. De VGV en de TIS sluiten daarmee naadloos aan bij de Wkb en verzekeraars, zoals 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 43 / 51 bijvoorbeeld Allianz en Aon, geven aan dat ook andere binnen het de Wkb erkende instrumenten bij de VGV ingezet kunnen gaan worden. Verzekeraars zien dat de inzet van een kwaliteitsborger bijdraagt aan de kwaliteit in de bouw en een afname van de faalkosten. Een VGV is een verzekering die kwalitatief goed bouwen beloond: goed werk levert lagere verzekeringskosten en lagere faalkosten op. Dit in tegenstelling tot een ‘Construction All Risk’ (CAR) verzekering die (slechts) schade vergoed en waar men geen voordeel ondervindt van het leveren van goed werk (quote van één van de verzekeraars). Uit de gesprekken tussen het ministerie en de verzekeringsbranche volgt dat er gee n reden is om aan te nemen dat de kosten voor verzekeringen zullen toenemen door de Wkb. Verzekeraars zien een toenemende intrinsieke motivatie van aannemers om zelf een kwaliteitsborger in te schakelen en een kwaliteitszorgsysteem op te zetten. Dit leidt tot een betere kwaliteit van de bouw en lagere faalkosten. Een daling van de kosten is eerder voor de hand liggend.

5.4 Kosten consumentendossier De Wkb schrijft via toevoeging van artikel 757a van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek een consumentendossier voor waarin informatie wordt opgenomen over het gerealiseerde bouwwerk en over hoe om te gaan met het bouwwerk en de aanwezige installaties in het kader van beheer en onderhoud. Het dossier valt onder het regelend recht waardoor over het wel of niet aanleveren en de exacte inhoud van het dossier tussen opdrachtgever en opdrachtnemer afspraken worden gemaakt. In gezamenlijk overleg tussen het ministerie van BZK en de NVBU is vastgesteld dat de kosten voor het consumentdossier bepaald worden door de afspraken hierover tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Dit leidt niet tot extra kosten voor de aannemer aangezien deze kosten één op één voor rekening zijn van de opdrachtgever. 5.5 Daling leges De leges voor het in behandeling nemen van een bouwaanvraag zijn door gemeenten vastgelegd in een legesverordening. De hoogte van de leges varieert sterk van gemeente tot gemeente. Daarnaast varieert ook de mate van ‘kruissubsidiering’ (de grote projecten betalen voor de kleine) sterk. Onder de Wkb vervallen ten opzichte van de huidige situatie de leges voor het onderdeel ‘bouwen’. In de meeste gemeenten zullen daar leges voor terugkomen voor de omgevingsplanactiviteit, de ruimtelijke toestemming.

Omdat op dit moment nog geen informatie beschikbaar is over de hoogte van die leges i s in dit kostenonderzoek uitgegaan van een raming van het aandeel ‘bouwen’ op basis van de gemiddelde leges nu en het deel van de werkzaamheden dat wegvalt bij de gemeente na invoering van de Wkb. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 44 / 51 De gemiddelde bouwleges lagen in 2020 op 3,33 % van de bouwkosten.16 In de Atlas van de lokale lasten van COELO is aangegeven dat de bouwleges met 8-10 % zijn gestegen bij verbouwingen en nieuwbouwwoningen.17 In de Atlas is tevens de gemiddelde leges genoemd van een aantal standaardbouwwerken. Alhoewel dakkapellen niet onder de Wkb zullen vallen en uitbouwen slechts gedeeltelijk, zijn de percentages genoemd in de rapportage van COELO (zie tabel 9) die uit de bedragen volgen bruikbaar voor een vergelijking. tabel 9. Legeskosten, bron: Atlas van de lokale lasten, tabel 1 Bouwwerk Bouwkosten Leges Percentage Dakkapel € 11.300 € 397 3,5 % Uitbouw € 50.600 € 1.577 3,2 % Nieuwbouwwoning € 158.000 € 4.618 2,9 % De cijfers in tabel 9 zijn een gemiddelde. Sommige gemeenten hanteren hogere prijzen voor een dakkapel en bijvoorbeeld weer lagere voor een woning. In figuur 9 is een verdeling gegeven naar gemeente op basis van een gemiddelde index, waarbij het getal aangeeft wat het de hoogte van leges ten opzichte van het gemiddelde in Nederland is.

Eerder onderzoek van Cebeon laat zien dat met het vervallen van de bouwtechnische toets 30 tot 40 % van de werkzaamheden van gemeente vervallen.18 Het meest recente ‘artikel 2 onderzoek’ laat een lager percentage zien. 19 Dit onderzoek is nog in december 2021 gepubliceerd. 20 Volgens het meest recente onderzoek van Cebeon bedragen de lasten voor vergunningverlening van bouwactiviteiten in gevolgklasse 1 € 206 à 357 miljoen, dit is gemiddeld € 281,5 miljoen. Door invoering van de Wkb valt € 78 tot 116 miljoen aan lasten weg. Door de nieuwe taken door de Wkb nemen de lasten met € 11 tot 25 miljoen toe. Dit zorgt voor een totale afname aan lasten van € 67 tot 91 miljoen, gemiddeld € 79 miljoen, door het wegval len van taken bij de gemeente door invoering van de Wkb. De gemiddelde daling van taken bedraagt 28 %. In dit onderzoek 16 http://www.bouwleges.nl/Analyse/Analyses.aspx 17 Zie tabel 1, https://www.coelo.nl/images/rapporten/Coelo_Atlas_van_de_lokale_lasten_2021.pdf 18 https://www.cebeon.nl/wp-content/uploads/2017/02/16849-rapport-kwaliteitsborging-bouwen-achterblijvende-taken-en- financiele-gevolgen-voor-gemeenten.pdf 19 Het gaat hierbij om een onderzoek zoals bepaald in artikel 2 van de Financiële-verhoudingswet. 20 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/08/06/eindrapport-onderzoek-artikel-2-fvw-wkb figuur 9.

Index kosten omgevingsvergunning woning 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 45 / 51 is voor een daling van de leges daarom rekening gehouden met een daling van 25 tot 30 %. Als aanname voor de vermindering van leges zijn de volgende waarden aangehouden: • Voor verbouwingen is uitgegaan van 30 % van het gemiddelde van de verbouwingen in tabel 9 = 1,0 % van de bouwsom. • Voor nieuwbouwwoningen is uitgegaan van 30 % van 2,9 % = 0,87 %. De daling van de leges is weergegeven in tabel 10. De kosten zijn afgerond op € 5. Deze hoogte van de leges is vooralsnog aangehouden, tot dat (vanuit legesverordeningen en/of monitoring) meer informatie beschikbaar is. Mogelijk kan er wegens kruissubsidiëring in werkelijkheid een grotere daling worden gerealiseerd. tabel 10. Raming leges referentieprojecten onder de Wkb Referentieproject Bouw- Huidige leges Daling leges kosten Percentage Kosten Percentage Kosten Restant Wijziging draagconstructie € 5.850 3,5 % € 205 1,0 % € 60 € 145 Dakopbouw € 80.000 3,2 % € 2.560 1,0 % € 800 € 1.760 Vrijstaande woning € 310.000 2,9 % € 8.990 0,87 % € 2.695 € 6.295 Twee-onder-een-kap woning € 410.000 2,9 % € 11.890 0,87 % € 3.565 € 8.325 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 46 / 51 5.6 Daling faalkosten Over de daling van faalkosten is nog weinig bekend. Er zijn nog niet veel harde cijfers bekend over bepaalde percentages van deze daling.

Door ABN AMRO is een rapport opgesteld over faalkosten in de bouwsector.21 In de rapportage is geschreven dat één van de effecten van de Wkb een reductie van de faalkosten zal zijn. Zij beschrijven in hun rapportage een tweetal referenties. Zie ook de uitsnede uit de rapportage in figuur 10. De gemiddelde faalkosten bedragen volgens het onderzoek 5 % en kunnen door de Wkb worden gereduceerd naar 0,75 tot 2,25 % (dus een daling van 2,75 tot 4,25 %). Een van de aangehaalde referenties is een project van Hercuton waarbij de (faal)kosten door opleverpunten slechts 0,0015 % van de bouwsom bedroegen. 22 In de rapportage van ABN AMRO staat op pagina 12 beschreven dat de cijfers voor de faalkosten sterk uiteenlopen. Op basis van wetenschappelijk onderzoek in het Verenigd Koninkrijk en Nederland geven zij een schattingen van de faalkosten van 5 tot 35 % van alle projectkosten. Uitgaande van een faalkosten van 5 %, omdat de referentieprojecten niet complex zijn, en een bandbreedte voor de daling van de faalkosten van 2,75 tot 4,25 % is in tabel 11 een indicatie gegeven van de te verwachten daling van de faalkosten. De kosten zijn afgerond op € 50. tabel 11.

Daling faalkosten referentieprojecten Referentieproject Bouw- Huidige faalkosten Daling faalkosten kosten Percentage Kosten Minimaal Maximaal Wijziging draagconstructie € 5.850 5 % € 300 € 150 € 250 Dakopbouw € 80.000 5 % € 4.000 € 2.200 € 3.400 Vrijstaande woning € 310.000 5 % € 15.500 € 8.550 € 13.200 Twee-onder-een-kap woning € 410.000 5 % € 20.500 € 11.300 € 17.450 21 https://www.abnamro.nl/nl/media/Verspilde%20moeite.%20Over%20faalkosten%20in%20de%20bouwsector_tcm16-64849.pdf 22 https://www.stichtingibk.nl/2017/11/22/proef-met-externe-kwaliteitsborging-smaakt-naar-meer/ figuur 10. Uitsnede rapportage ABN AMRO, Verspilde moeite, p. 11 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 47 / 51 Hoofdstuk 6 Conclusie 6.1 Inleiding In de navolgende paragrafen zijn kort de conclusies uit het onderzoek herhaald waarna in paragraaf 6.5 de eindconclusie is gegeven met daarbij in tabel 12 het totaaloverzicht van de meer- / minderkosten van kwaliteitsborging bij kleine niet-seriematige bouwactiviteiten. De cijfers beschreven in dit hoofdstuk betreffen de totale meer- / minderkosten uit dit onderzoek zoals weergegeven in figuur 11. 6.2 Conclusie gegevens en bescheiden bouwplan Voor de wijziging van de draagconstructie, de dakopbouw en de vrijstaande woning zit er geen verschil in de aan te leveren gegevens en bescheiden tussen het stelsel van de Wabo en Wkb.

Bij de twee-onder-een-kap woning treden wel meerkosten op. De meerkosten zitten in het aanpassen van berekeningen. Hierbij is rekening gehouden met de juridische werkelijkheid zoals ook is toegelicht in het kader in paragraaf 1.3.2.1. De meerkosten zijn opgenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. 6.3 Conclusie interne tijdsbesteding aannemer Bij alle referentieprojecten zal de tijdsbesteding door de aannemer toenemen. Deze toename komt voornamelijk door het meer en gerichter uitvoeren van controles en keuringen en het aan moeten leveren van bepaalde bewijsstukken. De aannemer is niet verplicht om controles en keuringen uit te voeren , echter zijn in dat geval de kosten voor inhuur van de kwaliteitsborger hoger. Daarnaast kan de aannemer zijn kosten terugdringen wanneer hij efficiënter te werk gaat door bijvoorbeeld gebruik te maken van keuringssoftware. Door hier gebruik van te maken kunnen de kosten voor het uitvoeren en verwerken van controles en keuringen ten minste worden gehalveerd. De meerkosten zijn opgenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. Hierbij is rekening gehouden met het wel of niet uitvoeren van controles en keuringen en het wel of niet hanteren van een geautomatiseerd kwalite itssysteem door de aannemer.

De geraamde extra tijdsbesteding is geverifieerd bij een viertal, door de AfNL aangedragen, aannemers die vanuit de proefprojecten ervaring hebben met het werken volgens de Wkb. Verificatie heeft geleid tot een beperkte aanpassingen in de door ons geraamde tijdsbesteding. figuur 11. Categorieën kosten 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 48 / 51 6.4 Conclusies overige meer- en minderkosten 6.4.1 Kosten kwaliteitsborger De kosten van de kwaliteitsborger hangen af van de werkzaamheden die de aannemer doet in het kader van kwaliteitsborging, zoals het uitvoeren van keuringen. Als de aannemer geen controles en keuringen uitvoert, zal de kwaliteitsborger dit moeten doen en zullen zijn kosten hoger zijn. Als de aannemer wel controles en keuringen uitvoert, kunnen de kosten van de kwaliteitsborger worden beperkt. De kosten zijn opgenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. Hierbij is rekeningen gehouden met de werkzaamheden van de aannemer. Daarnaast zijn verschillende kwaliteitsborgers bezig met standaard concepten, zoals het initiatief kleine werken en gecertificeerde woonconcepten, om zo hun kosten laag te houden. Bij dit initiatief wordt er wel van aannemers verwacht dat zij keuringen uitvoeren. Als een aannemer geen keuringen uitvoert kan dus niet gewerkt worden volgens het initi atief en vallen de kosten van de kwaliteitsborger hoger uit.

6.4.2 Kosten verzekeringen Verschillende verzekeraars geven aan dat de kosten voor verzekeringen in principe niet zullen gaan stijgen vanwege de Wkb. De hoogte van de kosten van de verzekering zal in de toekomst afhangen van ‘past performance’ (de feitelijke cijfers). Omdat er voorlopig geen meerkosten door de Wkb te verwachten zijn, is dit niet meegenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. 6.4.3 Kosten consumentendossier De kosten voor het consumentdossier kan bepaald worden door de afspraken hierover tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Dit leidt niet tot extra kosten voor de aannemer aangezien deze kosten één op één voor rekening zijn van de opdrachtgever. Omdat dit niet leidt tot meerkosten, is dit niet meegenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. 6.4.4 Daling leges Met het vervallen van de bouwtechnische toets vervallen 25 tot 30 % van de werkzaamheden van de gemeente. Dit heeft naar verwachting een daling van de legeskosten tot gevolg van 1 ,0 % van de bouwkosten bij verbouwprojecten en 0,87 % van de bouwkosten bij nieuwbouwwoningen. Deze daling van de leges is vooralsnog aangehouden tot dat (vanuit legesverordeningen en/of monitoring) meer informatie beschikbaar is. Deze kostendaling is opgenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5.

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 49 / 51 6.4.5 Daling faalkosten Faalkosten bedragen naar schattingen 5 tot 35 % van alle projectkosten. Het werken volgens de Wkb, met beter en meer gestructureerde controles, keuringen en toezicht, leidt tot een daling van de faalkosten van tussen de 2,75 tot 4,25 %. Deze kostendaling is opgenomen in het totaaloverzicht in tabel 12 in paragraaf 6.5. 6.5 Eindconclusie In tabel 12 is op basis van de resultaten van dit onderzoek een totaaloverzicht gegeven van de meer- / minderkosten van kwaliteitsborging bij kleine niet-seriematige bouwactiviteiten. De cijfers betreffen de totale meer- / minderkosten uit dit onderzoek zoals benoemd in de vorige paragrafen van dit hoofdstuk. Dit is exclusief de kosten voor verzekeringen en het consumentendossier omdat hier (voorlopig) geen meer- / minderkosten aan toebedeeld worden zoals is toegelicht in respectievelijk paragraaf 6.4.2 en 6.4.3. Uit de tabel is op te maken dat de kosten voor kwaliteitsborging bij kleine niet-seriematige bouwactiviteiten zullen toenemen. Bij drie van de vier referentieprojecten zullen de kosten circa 2 % toenemen ten opzichte van de bouwkosten. Voor het wijzigen van de draagconstructie zullen de kosten met circa 20 % toenemen ten opzichte van de bouwkosten, zonder dat hierbij nog rekening is gehouden met een eventuele kostendaling.

Het grootste deel van de kostenstijging komt door de kosten van de kwaliteitsborger. Bij de grotere projecten dekt de daling van de legeskosten de kosten van de kwaliteitsborger nog enigszins. Dit is niet het geval bij de wijziging van de draagconstructie. Wanneer rekening gehouden wordt met de te verwachten minimale en maximale daling van de faalkosten zal bij drie van de vier referentieprojecten een vermindering van de kosten optreden. De meerkosten door kwaliteitsborging en de daling van de faalkosten zijn weergegeven in tabel 12. De bijbehorende percentages ten opzichte van de bouwkosten zijn eveneens in deze tabel weergegeven. Voor drie van de vier referentieprojecten geldt dat met de daling van de leges- en, met name, de faalkosten de extra kosten door kwaliteitsborging ruimschoots worden gecompenseerd. Bij de wijziging van de draagconstructie is dit niet zo. Dergelijke verbouwactiviteiten maken vaak onderdeel uit van een grotere verbouwing waarbij bijvoorbeeld ook een nieuwe keuken wordt geplaatst. De totale projectkosten zijn in een dergelijk geval een stuk hoger. Door de lage bouwkosten is de daling aan leges- en faalkosten eveneens beperkt bij de wijziging van de draagconstructie. Wegens kruissubsidiëring is het mogelijk dat gemeenten lage legeskosten vragen voor kleinere verbouwactiviteiten.

In dergelijke gevallen zijn de leges niet kostendekkend voor het werk dat de gemeente uitvoert. Voor een kwaliteitsborger is kruissubsidiëring niet reëel waardoor zijn kosten, in relatie tot de leges, hoger liggen. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 50 / 51 tabel 12. Totaaloverzicht meer- / minderkosten kwaliteitsborging, aannemer – eigen controles en keuringen23 Wijziging draagconstructie Dakopbouw Vrijstaande woning Twee-onder-een-kap woning Bouwkosten € 5.850 Bouwkosten € 80.000 Bouwkosten € 310.000 Bouwkosten € 410.000 Gegevens en bescheiden - - - € 800 Tijdsbesteding aannemer € 220 € 665 € 1.535 € 1.980 Kosten kwaliteitsborger € 960 € 1.290 € 3.415 € 3.625 Totaal € 1.180 20 % € 1.955 2,5 % € 4.950 1,5 % € 6.405 1,5 % Daling legeskosten € -60 € -800 € -2.695 € -3.565 Daling faalkosten € -150 tot -250 € -2.200 tot -3.400 € -8.550 tot -13.200 € -11.300 tot -17.450 Totaal € -210 tot -310 -3,5 tot -5 % € -3.000 tot -4.200 -3,5 tot -5 % € -11.245 tot -15.895 -3,5 tot -5 % € -14.865 tot -21.015 -3,5 tot -5 % Saldo € 970 tot 870 16,5 tot 15 % € -1.045 tot -2.245 -1 tot -3,5 % € -6.295 tot -10.945 -2 tot -3,5 % € -8.460 tot -14.610 -2 tot -3,5 % Als gewerkt wordt volgens het initiatief Kwaliteitsborging bij kleine werken van Bouwgarant kunnen de kosten voor de kwaliteitsborger bij de verbouw referentieprojecten worden beperkt tot € 250 of € 350 voor respectievelijk het wijzigen

van de draagconstructie en de dakopbouw. In dat geval worden de meerkosten ruimschoots gehalveerd ten opzichte van de in tabel 12 genoemde kosten. In tabel 13 is het totaaloverzicht aan meer- / minderkosten weergegeven wanneer gewerkt wordt conform het initiatief Kwaliteitsborging bij kleine werken. In dit overzicht is eveneens rekening gehouden met een daling van de leges- en faalkosten. 23 De percentages in de tabel zijn afgerond op 0,5 %. De tabellen zijn exclusief de kosten voor verzekeringen en het consumentendossier omdat hier (voorlopig) geen meer- / minderkosten aan toebedeeld worden. 20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Blad 51 / 51 tabel 13.

Totaaloverzicht meer- / minderkosten kwaliteitsborging initiatief Kwaliteitsborging bij kleine werken, aannemer – eigen controles en keuringen24 Wijziging draagconstructie Dakopbouw Bouwkosten € 5.850 Bouwkosten € 80.000 Gegevens en bescheiden - - Tijdsbesteding aannemer € 220 € 665 Kosten kwaliteitsborger € 250 € 350 Totaal € 470 8 % € 1.015 1 % Daling legeskosten € -60 € -800 Daling faalkosten € -150 tot -250 € -2.200 tot -3.400 Totaal € -210 tot -310 -3,5 tot -5,5 % € -3.000 tot -4.200 -3,5 tot -5 % Saldo € 260 tot 160 4,5 tot 2,5 % € -1.985 tot -3.185 -2,5 tot -4 % Wanneer rekening wordt gehouden met het wel of niet uitvoeren van controles en keuringen en het wel of niet hanteren van een geautomatiseerd kwaliteitssysteem door een aannemer lopen de meer- en minderkosten ten opzichte van de bouwkosten uiteen. Bij de wijziging van de draagconstructie treedt een marge in de kosten op tot circa één kwart ten opzichte van het in tabel 12 genoemde percentage van de bouwkosten. Wanneer een aannemer geen eigen controles en keuringen uitvoert betreft dit een toename van circa één kwart, wanneer gewerkt wordt met een geautomatiseerd kwaliteitssysteem betreft dit een afname van enkele procenten. Bij de overige referentieprojecten is de stijging of daling ten opzichte het in tabel 12 aangegeven percentage van de bouwkosten beperkt.

Hierbij is nog geen rekening is gehouden met een daling van de leges- en faalkosten. Wanneer dit wel het geval is zullen de percentages gunstiger uitvallen. Zie eventueel ook de tabellen in bijlagen 7 en 8. In de meest ideale situatie voert een aannemer zelf controles en keuringen uit via keuringssoftware en wordt gewerkt volgens het initiatief kleine werken. In dat geval bedragen de meerkosten bij de constructieve wijziging circa 6 % van de bouwkosten. Als hierbij rekening wordt gehouden met een daling van de leges- en faalkosten, dan bedragen de meerkosten slechts enkele procenten van de bouwkosten. Zie eventueel ook de tabellen in bijlage 8. 24 De percentages in de tabel zijn afgerond op 0,5 %. De tabellen zijn exclusief de kosten voor verzekeringen en het consumentendossier omdat hier (voorlopig) geen meer- / minderkosten aan toebedeeld worden.

20220069 / 26001 | 21 juni 2022 Bijlage 1 - Vergelijking gegevens en bescheiden bouwplan Gegevens en bescheiden onder de Wabo Verschil Kosten Kwaliteitsborger Dossier bevoegd gezag (Bouwkundige) tekeningen Constructie Beschrijving uitgangspunten en samenhang constructie Beschrijving uitgangspunten en samenhang constructie Sonderingen Sonderingen Funderingsadvies Funderingsadvies Overzichtstekeningen hoofddraagconstructie Overzichtstekeningen hoofddraagconstructie Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (bestaand) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (bestaand) Tekeningen / berekeningen palen (bestaand) Tekeningen / berekeningen palen (bestaand) Tekeningen / berekeningen fundering (bestaand) Tekeningen / berekeningen fundering (bestaand) Tekeningen / berekeningen vloeren (bestaand) Tekeningen / berekeningen vloeren (bestaand) Tekeningen / berekeningen wanden (bestaand) Tekeningen / berekeningen wanden (bestaand) Tekeningen / berekeningen dak(en) (bestaand) Tekeningen / berekeningen dak(en) (bestaand) Tekeningen / berekeningen lateien en geveldragers (bestaand) Tekeningen / berekeningen lateien en geveldragers (bestaand) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Tekeningen stalen opvangconstructie (nieuw)

Tekeningen stalen opvangconstructie (nieuw) Tekeningen stalen opvangconstructie (nieuw) Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Bouwfysica / bouwregelgeving Brandveiligheid Energie / duurzaamheid / milieu Installaties Wijziging draagconstructie Gegevens en bescheiden Gegevens en bescheiden onder de Wkb Gegevens en bescheiden onder de Wabo Verschil Kosten Kwaliteitsborger Dossier bevoegd gezag (Bouwkundige) tekeningen Situatietekening Situatietekening Plattegronden (bestaand) Plattegronden (bestaand) Gevels (bestaand) Gevels (bestaand) Doorsneden (bestaand) Doorsneden (bestaand) Plattegronden (nieuw) Plattegronden (nieuw) Plattegronden (nieuw) Gevels (nieuw) Gevels (nieuw) Doorsneden (nieuw) Doorsneden (nieuw) Doorsneden (nieuw) Principe details (nieuw) Principe details (nieuw) Kozijntekeningen (thermisch) Kozijntekeningen (thermisch) Materiaalstaat Materiaalstaat Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Constructie Beschrijving uitgangspunten en samenhang constructie Beschrijving uitgangspunten en samenhang constructie Sonderingen Sonderingen Funderingsadvies Funderingsadvies Overzichtstekeningen hoofddraagconstructie Overzichtstekeningen

hoofddraagconstructie Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (bestaand) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (bestaand) Tekeningen / berekeningen palen (bestaand) Tekeningen / berekeningen palen (bestaand) Tekeningen / berekeningen fundering (bestaand) Tekeningen / berekeningen fundering (bestaand) Tekeningen / berekeningen vloeren (bestaand) Tekeningen / berekeningen vloeren (bestaand) Tekeningen / berekeningen wanden (bestaand) Tekeningen / berekeningen wanden (bestaand) Tekeningen / berekeningen dak(en) (bestaand) Tekeningen / berekeningen dak(en) (bestaand) Tekeningen / berekeningen lateien en geveldragers (bestaand) Tekeningen / berekeningen lateien en geveldragers (bestaand) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Constructie-, stabiliteits-, en gewichtsberekeningen (nieuw) Tekeningen / berekeningen vloeren (nieuw) Tekeningen / berekeningen vloeren (nieuw) Tekeningen / berekeningen vloeren (nieuw) Tekeningen / berekeningen wanden (nieuw) Tekeningen / berekeningen wanden (nieuw) Tekeningen / berekeningen wanden (nieuw) Tekeningen / berekeningen dak(en) (nieuw) Tekeningen / berekeningen dak(en) (nieuw) Tekeningen / berekeningen dak(en) (nieuw) Sterkte vloerafscheidingen Sterkte vloerafscheidingen Revisie van stukken bij onvoorziene omstandigheden Revisie van