20.1 VNG - jaarverslag 2019.pdf

Het bedrijf ontwikkelde zich in de afgelopen jaren van logistiek organisator naar adviseur en ontwikkelaar van inhoudelijke en creatieve concepten. Het resultaat is een nieuwe flexibele organisatie die snel kan inspelen op trends en ontwikkelingen. Verbind mensenkennis VNG CONNECT* Niet te missen: het Democratiefestival 6411 mensen hebben in augustus meegedaan aan het eerste landelijke Democratiefestival. Twee dagen lang stonden bezoekers stil bij onze democratie, bij de vrijheden en zekerheden die daarbij horen, maar ook bij de verschillen. Er waren politici, artiesten, bekende en onbekende Neder- landers, die naar elkaar luisterden, van elkaar leerden en elkaar hun ongezouten mening gaven. En zoals dat hoort op een festival waren er leuke dingen te doen, bijvoorbeeld dansen of ontsnappen uit een tot escaperoom verbouwde ME-bus. Zo’n 30 gemeenten kwamen gezamenlijk met inwoners en ambtenaren in een bus naar het Democratie- festival. De heenweg werd gebruikt om lokale problemen te bespreken en de terugweg voor evaluatie van de dag. Zo ook de gemeente Heerhugowaard. Burgemeester Blase vroeg de deelnemers op de terugweg wie er volgend jaar weer mee wilden en wat ze van het festival vonden: ‘Eerlijk zeggen, want ik wil geen vingers zien als je het niet meent.’ De deelnemers waren zonder uitzondering positief over het festival en ja, ze wilden allemaal weer mee volgend jaar.

Top 5 grootste congressen Democratiefestival 30 en 31 augustus 6411 deelnemers VNG Jaarcongres 4 en 5 juni 3000 deelnemers Dag van de Stad 28 oktober 2000 deelnemers LabourLawLands 21 november 2000 deelnemers Voor de Jeugd Dag 7 oktober 1500 deelnemers ›› 26 Jaarverslag 2019 VNG Connect haalde een productontwikkelaar, een accountmanager en een communicatieadviseur in huis. Congressen 80 grote congressen heeft VNG Connect dit jaar georganiseerd met zo’n 30.000 deelnemers. De grootste zijn het Democratiefestival, de Dag van de Stad en LabourLawLands 2019 over de Wet normalisering rechts positie ambtenaren (Wnra). Een conferentie in festivalvorm over arbeidsrecht voor gemeenten, advocaten en HR-professionals. Zo’n 2000 deelnemers en meer dan 130 sprekers hebben die dag op een dynamische en ontspannen manier kennis uitgewisseld over de dagelijkse arbeidsmarktpraktijk, arbeidsmarktregelgeving en hun visie daarop. Kortom een – inhoudelijk – feest voor iedereen in Nederland die zich bezighoudt met arbeidsrecht. Academie 400+ trainingen en opleidingen heeft de Academie in eigen beheer of in opdracht georganiseerd. Verreweg de meeste incompanytrainingen (80) waren gericht op invoering van de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) die 2020 in werking treedt en waarbij ambtenaren dezelfde rechten en plichten krijgen als werknemers in het bedrijfsleven.

Een grote omschakeling in arbeidsvoorwaarden, rechtspositie en personeelsbeleid. Trainees 43 trainees heeft VNG Connect dit jaar begeleid. Dat is een verdubbeling in een paar jaar tijd. Wendelien Tönjann, directeur VNG Connect: ‘We hebben met ons traineeship een enorme groei en ontwikkeling door- gemaakt. Het hele curriculum is op de schop gegaan en we bieden de trainees nu een contract voor twee jaar, ook als ze nog geen opdracht hebben. Voorheen hadden ze drie contracten in twee jaar. Het VNG- traineeship is een uitgelezen kans om jong talent aan te trekken voor het openbaar bestuur en de verbinding met gemeenten te versterken.’ VNG-trainee Gerard Ekelmans heeft bestuurskunde gestudeerd en werkt als beleidsadviseur bij het Ministerie van BZK. Behalve op vrijdag, dan zijn er trainingen. Voor de trainingen worden de trainees niet op studierichting maar op instroomdatum in groepen van zo’n 15 personen verdeeld. Die groepen zijn dus heel divers. Gerard Ekelmans: ‘De trainingen zijn gericht op persoonlijke ontwikkeling, zoals persoonlijk leiderschap. Maar er zitten ook hele praktische vaardigheidstrainingen tussen. In de groep dagen we elkaar uit en stimuleren we elkaars vindingrijkheid. Dat is heel leerzaam. Omdat we elkaar twee jaar lang elke vrijdag zien, bouwen we bovendien een sterke band op, ook persoonlijk.

Vergelijkbaar met het netwerk dat je opbouwt tijdens je studietijd.’ Advisory Board In 2019 is niet alleen de organisatie- structuur vernieuwd, er is ook een Advisory Board opgericht, die toeziet op het curriculum, adviseert over trends en ontwikkelingen, input geeft voor productontwikkeling, en ideeën en producten toetst. De 10-koppige Advisory Board bestaat uit burge- meesters, gemeentesecretarissen, raadsleden, wetenschappers en dwarsdenkers en gaat in 2020 aan de slag. * Tot 31 maart 2020: VNG CS (VNG Academie, Congressen & Trainees) ‘Het Democratiefestival was ons grootste project van 2019 en spannend om te organiseren. We zijn heel trots op de opkomst en waardering: deelnemers gaven een 7,9 voor de organisatie en zelfs een 8,7 voor de opzet van het festivalterrein. Een fantastisch resultaat.’ Luuk de Vries, businessunit manager bij VNG Connect Verbind mensenkennis • 27 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Wethouders in actie Laat mensen die extra hulp nodig hebben niet in de kou staan. Kom gemeenten voldoende tegemoet bij de tekorten in de jeugdhulp en de ggz. Op 18 november waren 150 wethouders jeugd aanwezig bij het Kamerdebat over de problemen in de jeugdzorg. Ze waren met zovelen dat veel wethouders het debat buiten op een scherm moesten volgen. Actievoeren ligt niet in de aard van bestuurders, des te krachtiger is het signaal. De boodschap is tweeledig.

Wijzigingen in het stelsel gaan de problemen niet oplossen en een betere uitvoering vraagt structureel om meer middelen. De grote opkomst illustreert de eendracht; samen staan gemeenten pal voor de jeugdzorg. 28 Jaarverslag 2019 29Vereniging van Nederlandse Gemeenten Vijf jaar na de decentralisaties maakten we de balans op. Heeft de invoering van de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet geleid tot de gewenste verbetering van de kwaliteit van de zorg? Uit onderzoek van het SCP blijkt dat burgers tevreden zijn met de ondersteuning die ze van gemeenten krijgen. Ook blijkt dat gemeenten in staat zijn zorg, werk en onderwijs aan Niet het stelsel maar de uitvoering verbeteren INCLUSIEVE SAMENLEVING Jeugd In 2019 kwam vast te staan dat gemeenten structureel geld tekort komen voor jeugdzorg. Lange tijd zat het kabinet op de lijn dat gemeenten het tekort konden dichten met geld dat overbleef op de Wmo. Maar het Fonds Tekortgemeenten bracht in 2018 de omvang van het tekort aan het licht. Ook bleek uit onderzoek dat het aantal kinderen in de jeugdhulp met 12% was gestegen. Daardoor kantelde de discussie in de Tweede Kamer en zo kwam in 2019 € 1 miljard incidenteel geld voor drie jaar beschikbaar, met uitzicht op een afspraak voor een structurele extra bijdrage. Samen met de leden hebben we er hard aan getrokken om dit voor elkaar te krijgen.

VNG-commissieleden gingen in gesprek met ambtenaren en de ministers van BZK, VWS, Financiën en zelfs met de minister-president. We zetten de ongebruikelijke stap om met een open brief in de landelijke kranten onze zorgen over de jeugdzorg te delen. De wethouders van de regerings- partijen stuurden er nog een brief overheen. Organisaties van zorg- aanbieders, professionals en vakbonden onderschreven de noodkreet van de gemeenten. Met 150 wethouders Jeugd woonden we in het november het Kamerdebat over de jeugdzorg bij. Deze uitzonder- lijke demonstratie was enerzijds bedoeld om de wens van structureel extra geld kracht bij te zetten. Anderzijds was het een statement tegen de uitspraak van minister Hugo de Jonge van VWS om vanuit het Rijk verplichte regionale samenwerking op te leggen. Gemeen- ten willen er zelf alles aan doen om de uitvoering te verbeteren. Dit vraagt om specifieke oplossingen voor specifieke problemen, een algemene stelsel- wijziging vanuit het Rijk lost niets op.  ›› 30 Jaarverslag 2019 lobby Hoofdlijnenakkoord ggz Gemeenten willen zich inzetten om cliënten van de ggz in de wijken de ondersteuning te bieden die ze nodig hebben. Zo kunnen mensen met een psychische kwetsbaarheid meedoen in de samenleving, en bespaart het Rijk kosten. Dat gemeenten extra geld krijgen voor deze zorg is afge- sproken in het Hoofdlijnenakkoord ggz.

In 2018 konden we dit akkoord nog niet ondertekenen; de VNG-leden hadden uitgesproken niet meer te willen mee- doen aan akkoorden die gemeenten geld kosten. Kort voor het algemeen overleg stuurden we een position paper naar de Tweede Kamer. Boodschap: de VNG doet mee als de middelen op tafel komen. Staatssecretaris Blokhuis was er veel aan gelegen de gemeenten aan boord te krijgen en bood ruimte. Samen met het NDSD (Netwerk Directeuren Sociaal Domein) berekenden we hoeveel extra geld nodig was om ons aan het akkoord te committeren. Het gaat om geld voor het helpen van de doelgroep met dagbesteding, participatie, schuldhulp, sociale contacten etc. Na onderhandelingen met Ministerie van VWS kwam er voor uitvoering van het Hoofdlijnenakkoord ggz voor 2019 € 50 miljoen extra beschikbaar. Dit bedrag loopt op tot structureel € 95 miljoen in 2022. Voor gemeenten is de uitstroom van cliënten uit de ggz naar zelfstandig wonen een grote opgave. Het vraagt aandacht en begeleiding op de verschillende levensgebieden. Verschillende hulpverleners moeten samenwerken, wat vraagt om sturing en coördinatie. Ook met de woningcorporaties en de politie; veiligheid en zorg gaan dikwijls hand in hand. Het is ook van belang dat niet alle kwetsbare mensen in dezelfde wijken terechtkomen. elkaar te verbinden. Dit verbetert de kwaliteit en de maatschappelijke betrokken heid.

Maar andere zaken vallen tegen. We hebben ons verkeken op het grote aantal mensen dat een beroep doet op gemeentelijke zorg. Het gevolg: hogere kosten en lagere budgetten. De speelruimte voor gemeenten om op inhoud en financiën te sturen, is te beperkt. ‘Als Nederlandse gemeenten roepen wij het kabinet op de mensen die wat extra hulp nodig hebben niet in de kou te laten staan’ Uit de open brief van de VNG in de landelijke kranten in mei 2019  ›› 31 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Dit komt door landelijke maatregelen zoals de beperking van de eigen bijdrage op de Wmo en gerechtelijke uitspraken over huishoudelijke hulp. De tekorten op de jeugd en Wmo brachten gemeenten ertoe de noodklok te luiden in een open brief in de dagbladen. 150 wethouders Jeugd kwamen in november demonstratief naar het wetgevingsoverleg in Eensluidend advies over beschermd wonen Hoe kunnen we verantwoord de taken op het gebied van beschermd wonen beleggen bij alle gemeenten (door decentraliseren)? Het Expertiseteam Maatschappelijke Opvang, Beschermd Wonen en Begeleiding slaagde erin een eensluidend advies op te stellen. Dat is een prestatie want er zijn flinke belangentegenstellingen. Doordecentraliseren is nodig omdat we willen dat alle inwoners – ook mensen met verward gedrag – gewoon kunnen wonen in de wijk met passende ondersteuning en zorg.

Om cliënten in hun eigen omgeving te huisvesten en te ondersteunen, nemen alle gemeenten hun verantwoordelijk- heid. Dit heeft gevolgen voor de verdeling van de middelen en de organisatie van het zorglandschap. In sommige delen van het land moeten voorzieningen worden afgebouwd, in andere moeten ze juist worden opgebouwd. Hoe doe je dat op een eerlijke en verantwoorde manier? De VNG richtte een Expertiseteam Maatschappelijke Opvang, Beschermd Wonen en Begeleiding op met inhoudelijk experts, belangenbeharti- gers van cliënten en bestuurders van verschillende gemeen- ten. In slechts twee maanden tijd lukt het met een gedragen advies te komen dat is overgenomen door het VNG-bestuur en de Ministeries van VWS en BZK. De strekking is dat beschermd wonen wordt doorgedecentraliseerd met een nieuw verdeelmodel en een overgangsfase van tien jaar. Daarnaast worden afspraken gemaakt over verplichte regionale samenwerking. Zorgaanbieders hoeven dan niet met alle gemeenten apart afspraken te maken. Het gaat om een landelijke herverdeling en in tweede instantie om een regionale herverdeling. Voorheen was beschermd wonen een taak voor de centrumgemeenten, straks zijn alle gemeen- ten verantwoordelijk.  ‘Gemeenten willen bewegen naar beschermd wonen in de wijk, maar onder voorwaarden die ze zelf van belang vinden. We zijn mans genoeg gebleken om ons eigen proces te organiseren.

Dat smaakt naar meer.’ Miriam Kettani, coördinator Inclusieve Wijken VNG ›› 32 Jaarverslag 2019 ‘Er is vrijwel geen veiligheidscasus zonder zorg- component. Het is van cruciaal belang dat veiligheid en zorg in het beleid worden gecombi- neerd’ Loes van der Meijs, burgemeester van Doesburg en lid van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid de Tweede Kamer. De boodschap: het jeugdhulpbudget moet structureel omhoog. Gemeenten zijn ook kritisch op zichzelf. Ze werken aan een betere organisatie en het verminderen van administratieve lasten , samen met de jeugdbescherming en de gecertificeerde instellingen. Intussen dreigen ook bij de Wmo aanzienlijke tekorten. De groep ouderen groeit GGU * Snijden in administratieve lasten Het Ketenbureau i-Sociaal Domein werkt samen met gemeenten en zorgaanbieders om admini- stratieve lasten in het sociaal domein structureel terug te dringen. In 2019 resulteerde dit in stan- daard administratieprotocollen. Daarin is bijvoor- beeld vastgelegd dat zorgaanbieders per maand declareren bij gemeenten en dat gemeenten binnen een maand betalen. Het Ketenbureau i-Sociaal Domein is opgericht door de VNG, de zorgbranche en het Ministerie van VWS. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering ›› 33 Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de gemiddelde leeftijd stijgt. Deze kwetsbare ouderen doen vaker een beroep op kostbare voorzieningen.

Eind 2019 riepen we het Rijk op om deze dubbele vergrijzing op te vatten als een gezamenlijke opgave, en te onderzoeken wat nodig is. De VNG heeft zich steeds verzet tegen het invoeren van het abonnementstarief , de vaste eigen bijdrage aan de oplossen Abonnementstarief Wmo In 2019 werd duidelijk dat de invoering van een vaste eigen bijdrage voor Wmo-voorzieningen (het abonnementstarief) een aanzuigende werking heeft op het aantal aanvragen. Gemeenten vrezen dat cliënten die de zorg het hardst nodig hebben, lijden onder de toestroom. De lobby om het abonnementstarief van tafel te krijgen, had geen succes. Vervolgens zette de VNG in op het ondersteunen van gemeenten bij het invoeren van de wetswijziging. ‘Waarom krijg je een werkster van € 1,50 per uur?’ Uit de rubriek Geldvraag in De Volkskrant Dubbele vergrijzing Door de dubbele vergrijzing in Nederland en de stijgende zorgvraag stijgen de Wmo-kosten bij gemeenten. De VNG heeft het gemiddelde beroep op de Wmo in de afgelopen vijf jaar uitgevraagd bij enkele gemeenten. Die lijn hebben we door- getrokken naar de toekomst en vermenigvuldigd met de gemiddelde kosten per cliënt. Dit leidt tot een kostenstijging van ongeveer 7% per jaar. Verwachte stijging Wmo-kosten gemeenten ongeveer 7% per jaar uitgaven Wmo 2019 prognose uitgaven Wmo 2024 € € € € € € € € € € 0 ›› 34 Jaarverslag 2019 Wmo.

Kabinet en parlement hebben het abonnementstarief toch ongewijzigd ingevoerd. Nu ondersteunen we gemeenten bij de invoe- ring. Samen met het CAK en het ketenbureau i-Sociaal Domein. De nieuwe Wet verplichte Ico Kloppenburg, beleidsadviseur Sociaal Domein ‘Gedwongen zorg is altijd het laatste redmiddel’ ‘In gemeenten moest er in 2019 veel worden geregeld om klaar te zijn voor het invoeren van de Wet verplichte ggz (Wvggz). De wet is een verbetering voor patiënten en hun families. Zij krijgen meer zeggenschap over de behandeling en de zorg die nodig is. De oude wet BOPZ was vooral gericht op het opnemen van mensen, nu staat behandeling centraal. Het is belangrijk om snel en goed te kunnen handelen als iemand in een crisissituatie zit en een gevaar vormt voor zichzelf of voor anderen. Veiligheid is cruciaal, maar vrijheid ook; gedwongen zorg is altijd het allerlaatste redmiddel. De burgemeester kan een crisismaatregel nemen om iemand van de straat te halen. De informatie tussen de instanties moet dan veilig en met de juiste wettelijke grondslag wordt uitgewisseld. Dat vereist duidelijke processtappen en informatievoorzieningen. Daar zijn we druk mee geweest. Een nieuwe verantwoordelijkheid voor gemeenten is het verkennend onderzoek. Burgers die zich zorgen maken over een familielid, vriend of buur kunnen dit melden.

De gemeente moet de melding onderzoeken en – als er aan - leiding voor is – voorleggen aan de officier van justitie. Ook rond het verkennend onderzoek moesten gemeenten nieuwe werkprocessen inrichten met de overdracht van informatie die daarbij hoort. De VNG heeft handreikingen gemaakt voor het verkennend onderzoek en voor de crisis- maatregel. Dat hebben we gedaan in overleg met de ggz, het Openbaar Ministerie, cliëntenbelangenbehartigers en verschillende gemeenten. Daarnaast hebben we verschil- lende regionale bijeenkomsten gehouden waar de wettelijke veranderingen en de uitvoering zijn besproken, en waar gemeen- ten hun ervaringen konden uitwisselen. Voor de communicatie met burgers over de Wvggz hebben we een toolkit gemaakt. Ook hebben we ons ingezet voor extra geld voor de uitvoering. Uiteindelijk is daarvoor € 20 miljoen beschikbaar gekomen in het gemeentefonds. Veel gemeenten vinden dit te weinig, de afspraak is dat we monitoren of het past.’ achter de schermen Kwaliteitskader om schulden voor te zijn De VNG-commissie Participatie, Schuldhulpverlening en Integratie heeft in 2019 samen met ervaringsdeskundigen en de Nationale Ombudsman een bestuurlijk kwaliteitskader opgesteld. Daarin wordt in 22 punten geformuleerd waarop inwoners hun gemeente kunnen afrekenen waar het gaat om het voorkomen en oplossen van problematische schulden.

Een voorbeeld is het doorbreken van het taboe op financiële problemen door een gesprek aan te bieden als er geldzorgen zijn en samen te kijken welke dienstverlening passend is. Het is namelijk gebleken dat het gemiddeld drie tot vijf jaar duurt voordat mensen met geldproblemen hulp zoeken. Betalings- achterstanden zijn dan vaak al opgelopen tot problematische schulden met gemiddeld zo’n 15 schuldeisers en een schuld van € 43.000. Vroegtijdig herkennen, bespreekbaar maken en effectief aanpakken van schulden voorkomt dat er nieuwe problemen ontstaan, zoals eenzaamheid, depressie, huiselijk geweld en huisuitzetting. oplossen ›› 35 Vereniging van Nederlandse Gemeenten geestelijke gezondheidszorg (Wvggz) en de Wet zorg en dwang (Wzd) zijn op 1 januari 2020 in werking getreden. 2019 stond in het teken van een goede voorbereiding. De nieuwe wetten brengen veel beleidsmatige en organisatorische gevolgen voor gemeenten: de crisismaatregel, het verkennend onderzoek en veilige informatie-uitwisseling tussen zorg- Zorg en veiligheid Samenwerking tussen de domeinen van zorg en veiligheid is essentieel voor een adequate aanpak van bijvoorbeeld huiselijk geweld en de re-integratie van ex-gedetineerden en mensen met verward gedrag. Gemeenten hebben ook te maken met de gevolgen van mensenhandel en radicalisering. De VNG zet zich in om op al deze terreinen zorg en veiligheid te verbinden.

Zo bieden Zorg- en Veiligheidshuizen een persoonsgerichte aanpak aan mensen die in het gewone veld niet terecht kunnen, en waarbij veiligheid en zorg een rol spelen. In het Meerjarenprogramma Zorg- en Veiligheids- huizen wisselen ze best practices en ervaringen uit. Terugkeer gedetineerden ‘Kansen bieden voor re-integratie’. Zo heet het bestuurlijk akkoord voor een betere re-integratie van gedetineerden. Voor het eerst doen ook de drie reclasseringsorganisaties daaraan mee. In het akkoord is geregeld dat de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), reclassering en gemeenten vanaf het begin van de detentie samenwerken aan de terugkeer van de gedetineerde in de samenleving. De gedetineerde is in de eerste plaats zelf verantwoordelijk. Hij krijgt tijdens de detentie de kans hieraan te werken en wordt waar nodig ondersteund. Elk jaar keren 30 duizend mensen uit detentie terug. ›› 36 Jaarverslag 2019 instellingen en de gemeente. In Nederland is er een groot aantal werkende armen . Vaak hebben mensen problematische schulden en ze kunnen de dagelijkse boodschappen niet betalen. De onzekerheid over dagelijkse levensbehoeften tast hun bestaanszekerheid aan. Gemeenten zijn in gesprek met het Rijk en de werkgevers over concrete maatregelen.

Grote zorgen over uitvoerbaarheid Wet inburgering De VNG heeft grote zorgen over de uitvoerbaarheid van de Wet inburgering die in 2021 in werking zou moeten treden. Gemeenten willen de wet graag uitvoeren maar dan moeten de randvoorwaarden op orde zijn, financieel en inhoudelijk. Dat heeft in het voorjaar van 2019 geleid tot pittige discussies met het Rijk. Uiteindelijk hebben we samen met het Rijk een kostenonderzoek laten uitvoeren in combinatie met een analyse van het Centraal Planbureau. Daaruit bleek dat gemeenten zo’n € 42 miljoen tekort gaan komen. Ook in de uitvoering voorzien wij problemen. Gemeenten krijgen in het wetsvoorstel een regierol. Tegelijk worden deeltaken elders, buiten regie van gemeenten neergelegd. Dat maakt de wet onwerkbaar voor gemeenten en ingewikkeld voor inburge- raars.

Tot slot is er nog veel onduidelijk over de uitwerking in AMvB’s: hoeveel wordt vooraf in regels vastgelegd, wat betekent dat voor de gemeentelijke uitvoering en tot welke meerkosten gaat dat leiden? Josephine Maasland van VNG-team Inclusieve samenleving: ‘De inrichting van de Wet inburgering kan een stuk eenvoudiger door de regie bij gemeenten te leggen en minder te sturen vanuit het Rijk.’ Een toekomst zonder werkende armen De VNG heeft februari 2019 in het position paper ‘Gemeenten: een toekomst zonder werkende armen’ op een rij gezet hoe je bestaanszekerheid voor iedereen kunt realiseren. Zoals voldoende inkomen om van rond te komen, vaste lasten die in verhouding staan tot het inkomen en ondersteuning bij financiële keuzes. In het position paper is dit uitgewerkt in acht concrete maatregelen, variërend van voldoende betaalbare woningen en een sociaal incassobeleid van het Rijk tot het aanpakken van het doolhof van toeslagen, voorzieningen en inkomens- ondersteuning. Peter Heijkoop, wethouder in Dordrecht en voorzitter van de VNG-commissie Participatie, Schuldhulpverlening en Integratie, heeft het position paper gepresenteerd in de Tweede Kamer en kreeg daar veel bijval van andere organisaties die zich bezighouden met het tegengaan van armoede. • 37 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Resilience Sterk staan voor de toekomst.

Bouwen aan een wendbare gemeente die adequaat kan inspelen op mondiale problemen, zoals klimaatverandering, cyberveiligheid of de uitbraak van corona. Resilience gaat over het vóór zijn van risico’s en over de veerkracht om te kunnen omgaan met crises. Het is één van de pijlers van VNG Risicobeheer. We delen kennis en ervaringen, onder meer die van Den Haag en Rotterdam die als eerste steden het werken vanuit het principe van resilience hebben omarmd. Verstandig omgaan met risico’s van vandaag en morgen VNG RISICOBEHEER VNG Risicobeheer ondersteunt gemeenten bij risicomanagement. Sleutelwoorden: verstandig omgaan met (belasting)geld, doelmatig en doeltreffend risico’s afdekken en slim anticiperen op de toekomst. We verbinden gemeenten onderling, met de wetenschap en met marktpartijen. We verzamelen en delen kennis en best practices. Risico Platform Overheden Samen organiseren en kennis uitwisselen doen we onder meer in het Risico Platform Overheden (RPO). Hier delen we informatie over risicomanagement, gericht op concerncontrollers en directeuren van gemeentelijke afdelingen financiën. In 2019 hielden we bijeenkomsten in Rotterdam over het thema data, in Leidschendam-Voorburg over de weerstandsparagraaf en in Amsterdam over de praktijk van het risicobeheer.

Hoe zorg je dat dit een vraagstuk wordt van de hele organisatie, en niet alleen van de afdeling Financiën? Deze gemeenten zijn aangesloten op het Risicoplatform Overheden ›› Gemeenten met 0 – 25.000 inwoners Gemeenten met 25.001 – 50.000 inwoners Gemeenten met 50.001 – 99.999 inwoners Gemeenten met 100.000 – 250.000 inwoners Gemeenten met 250.001 en meer inwoners 38 Jaarverslag 2019 Ons Risico Platform Overheden is een community van concern- controllers en directeuren van afdelingen Financiën. Beheerders van verzekeringsportefeuilles delen kennis in de Expertgroep Verzekeringsmanagement. Zo brengen we samen de beroepspraktijk van risicomanagement, verzekeren en resilience op een hoger plan. ‘Onze aanpak is integraal, daar zit de kracht. Niet alleen financiële mensen, maar ook medewerkers van inkoop, personeel en auto- matisering, en van de primai- re processen zijn betrokken bij het risicomanagement’ Klaartje Vingerhoets, teammanager Financiën en Administratie van Mijn gemeente dichtbij Verzekeringslab VNG Risicobeheer en de Haagse Hogeschool zetten samen een leergang op voor verzekeringsambtenaren van gemeenten en Veiligheidsregio’s: het Verzekeringslab. De opleiding verbindt de theorie van risicomanagement met het praktisch beheer van de verzekeringsportefeuille.

Deelnemers leren verzekeringsmanagement te voeren, ze kunnen risico’s analyseren, een risicoprofiel maken en dit vertalen naar beleid. De leergang is gebaseerd op casuïstiek van de deelnemers zelf. Het Verzekeringslab past in het streven van VNG Risico- beheer om de beroepspraktijk te verbeteren. Goed voorbeeld Hoe werken gemeenten aan integraal risicomanagement? Een goed voorbeeld is dat van Boxtel en Sint Michielsgestel. De uitvoeringsorganisatie Mijn gemeen- te dichtbij heeft een Control Expertteam (CET) opgezet. Dit ondersteunt amb- tenaren om werkprocessen en de risico’s die daarbij horen kritisch onder de loep te nemen. Aan de hand van een proces risicokaart wordt systematisch en gestructureerd het gesprek over risico’s gevoerd. Ook krijgen alle teams een training in interne fraudebeheersing aan de hand van een rollenspel. 90 bezoeken aan gemeenten 3 bijeenkomsten RPO 3 bijeenkomsten van het Expertplatform Verzekeringsmanagement 1 (deel)congres Risicoverkenner Wat is het grootste risico voor de gemeente? Zijn er specifieke omstandig- heden die een gemeente extra kwets- baar maken? Hoe zien andere gemeen- ten hun risico’s en hoe gaan ze daarmee om? VNG Risicobeheer ontwikkelde een online tool: de Risicoverkenner. Hierin zijn de risicoparagrafen van alle gemeentelijke begrotingen ingelezen en geanalyseerd.

Gebruikers kunnen zoeken op bepaalde risico’s en vinden welke beleid andere gemeenten voeren ten aanzien van deze risico’s. OOG OP UITVOERING ‘In de bestaande praktijk wordt er nog veel gedacht vanuit verzekeringen en polissen. We willen breder kijken naar risico’s en risicobereidheid om maatschappelijke kosten terug te brengen.’ Edwin Toren, adviseur VNG Risicobeheer • 39 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 40 Jaarverslag 2019 Zelfredzaam met hulp van technologie Zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen. Dat is wat veel mensen het liefste willen. Technologie kan ouderen en andere mensen met een zorg- vraag helpen om zelfredzaam te blijven en contact te houden met familie, vrienden en buren. In Den Haag brengt de opgave Zorg&Innovatie de Wmo, het sociaal domein en economie bij elkaar. In de iZi-ervaarwoning testen ouderen samen met technologie ontwikkelaars of (nieuwe) hulpmiddelen goed werken en of ze aansluiten bij hun behoeften. Er zijn meer dan negentig slimme oplossingen, zoals sociale robots, zorgrobots, seniorentablets en personen- alarmering te vinden in deze woning. 41Vereniging van Nederlandse Gemeenten Digitalisering is overal. We leven in een overgangstijd: de industriële samenleving verandert in een informatiesamenleving. Gemeenten willen een actieve rol spelen in het vormgeven daarvan. Ze willen kansen benutten met oog voor de keerzijde.

Zo is niet iedereen digitaal vaardig en de privacy van burgers kan op het spel staan. Gemeenten nemen het voortouw INFORMATIESAMENLEVING Digitalisering gaat over onder meer: • Leegstand in winkelgebieden door het webwinkelen • Mobiliteitsdata inzetten voor het slim plaatsen van laadpalen voor elektrisch rijden • Schuldhulpverlening en het koppelen van data • Integraal samenwerken van hulpverleners rond een cliënt • Buurtapps om wijken veiliger te maken • Ondermijning aanpakken door het koppelen van data • Het risico op cyberaanvallen ‘De invloed van gemeenten op de digitale samenleving is aan het toenemen’ Henri Rauch, beleidsadviseur ‘Kansen pakken, basis op orde, en publieke waarden veiligstellen in de informatie- samenleving’ Nathan Ducastel, VNG-beleidsdirecteur Informatiesamenleving, Gemeenterecht, Lokale Democratie en Veiligheid ›› 42 Jaarverslag 2019 Digitale Agenda Gemeenten 2024 De commissie Informatiesamenleving werkte in 2019 aan de Digitale Agenda Gemeenten 2024. Het gaat om de koers van gemeenten. Niet lijdzaam afwachten waar de technologische revolutie toe leidt, maar zelf de richting bepalen. De agenda bestaat uit drie hoofdpunten. 1. Mogelijk maken Dat betekent dat de basis op orde moet zijn. De digitale infrastructuur, de basisregistraties en dat de digitale identiteit van inwoners goed geregeld moet zijn.

Daarbij is het vraag- stuk van de regie op (persoons)gegevens van belang. Ook informatieveiligheid en voorkomen en bestrijden van cyber- criminaliteit vallen hieronder. 2. Kansen benutten Digitalisering biedt kansen om verschillende beleids- domeinen te verbinden en maatwerk te bieden waarbij De VNG zette in 2019 de koers uit in de Digitale Agenda Gemeenten 2024. Kernpunten zijn: zorgen dat de ICT-basis in gemeenten op orde is, kansen pakken en publieke waarden zeker stellen. De digitale agenda is niet meer alleen het domein van ICT’ers, maar steeds meer ook van bestuurders want sturing is heel hard nodig. KANSEN BENUTTEN /uniF1E0 Beleidsdomeinen overheid en economie Digitale veiligheid -Agenda Digitale Veiligheid Betrouwbare overheid -Inclusie - Competenties gemeenten Eén digitale overheid - NL Digibeter/GDI - Common Ground - Dienstverlening Verbinden beleidsdomeinen - Lokaal bestuur - Sociaal/fysiek - Veiligheid Verbinden met economie - NL Digitaliserings Strategie Innovatie en technologie - Nieuwe technologie - Ethiek DUIDEN EN REFLECTEREN /search Waarden en innovatie in de informatie- samenleving MOGELIJK MAKEN /cogs Basis op orde Publieke waarden - Democratie - Rechtsstaat DIGITALE AGENDA GEMEENTEN 2024 de burger centraal staat. Een goed cliëntendossier ondersteunt het integraal werken van verschillende hulpverleners.

Kansen zitten in het verbinden van verschillende datasets om bijvoorbeeld ondermijning op te sporen. Digitalisering gaat hand in hand met economische ontwikkeling. In smart cities experimenteren gemeenten, universiteiten en hogescholen, en bedrijven met innovaties zoals zelfrijdende auto’s, slimme straat- verlichting etc. 3. Duiden en reflecteren Zoals de (gemeentelijke) overheid zorgt voor een veilige en toegankelijke openbare ruimte, ligt er ook zo’n taak voor de digitale ruimte. Gemeenten willen verantwoord omgaan met technologie en het gebruik van data en publieke waarden beschermen. Ze hebben daarom de Principes voor de Digitale Samenleving opgesteld. Gemeenten nemen het voortouw ›› 43 Vereniging van Nederlandse Gemeenten beschermen We willen voorkomen dat de grote platforms de dienst uitmaken. Gemeenten zoeken de balans tussen technologische ontwikkeling en het publiek belang. Daarom ontwikkelden we de Principes voor de Digitale Samenleving . Publieke waarden beschermen Technologie inzetten om de kwaliteit van de samenleving te verbeteren. Op zo’n manier dat de privacy van inwoners beschermd is en dat publieke waarden recht overeind staan. Dat is het idee van de Principes voor de Digitale Samen- leving. De BALV stelde ze in november vast. Dit is bijzonder; Nederlandse gemeenten lopen hiermee voorop in Europa.

Het denken over de uitgangspunten begon in de steden Eindhoven en Amsterdam. Experimenten met slimme toepassingen riepen vragen op. De mogelijkheden zijn groot, hoe ver kun je gaan? Eindhoven wilde bijvoorbeeld het geluid meten in het uitgaansgebied om te monitoren of er ergens een opstootje is. Maar gesprekken letterlijk opnemen tast de privacy aan. Het is nu technisch zo geregeld dat wel de decibellen worden gemeten, maar de gesprekken onhoorbaar zijn. Ook van belang is dat de bezoekers van het gebied weten dat ze worden gemonitord door camera’s en geluidssensoren: transparantie. De Principes dragen eraan bij dat digitali sering wordt ingezet voor maatschappelijke opgaven, dat een gezond en eerlijk economisch klimaat wordt gecreëerd en dat de publieke waarden worden beschermd. Het is belangrijk dat digitale infrastructuur voor iedereen toegankelijk is, zoals een stekker in elk stopcontact past. Miguel Boerboom, strategisch adviseur ‘Het gesprek met het Rijk gaat gemakkelijker als je zelf een agenda hebt’ ‘De informatiesamenleving is volop in ontwikkeling, het is bij uitstek de rol van bestuurders om er vorm aan te geven. Anders overkomt het je allemaal en krijgen de grote platforms alle touwtjes in handen. Met de nieuwe VNG-commissie Informatie- samenleving zijn we aan de slag gegaan met de Digitale Agenda.

In een start- bijeenkomst op de hei en later met één op één-gesprekken in het land hebben we de onderwerpen geïnventariseerd die de commissieleden belangrijk vinden, en waar ze in hun gemeenten mee bezig zijn. Dat levert een gevarieerd beeld op. Sommige gemeenten zijn ver met innovatie in samenwerking met bedrijven en het hoger onderwijs, anderen zijn nog druk met de basis in de eigen organisatie. Digitalisering heeft grote gevolgen voor de eigen gemeentelijke organisatie. Zijn mede- werkers er voldoende voor toegerust? Een wethouder vertelde dat de oude generatie mede werkers op schouw gaat om te onder zoeken wat er moet gebeuren in het openbaar gebied. De nieuwe generatie belt met Google Maps om te vragen waar de meeste auto’s rijden. Dit illustreert de zoektocht in gemeentehuizen. Wat voor organisatie zijn we over tien jaar en wie hebben we daarvoor nodig? De VNG heeft een belangrijke rol om de leerervaringen van de koplopergemeenten te delen en te vertalen naar andere gemeenten. We trekken op met koplopers, maar net zo veel met gemeenten die nog niet zover zijn. De Digitale Agenda toetsen we bij de ministers van EZK, Justitie en Veiligheid, en BZK. Het gesprek met het Rijk gaat gemakkelijker als je zelf een agenda hebt. Dat merken we bijvoorbeeld rond het vraagstuk van de publieke waarden.

Iedereen weet dat dit onderwerp belangrijk is, maar om er echt iets mee te kunnen doen heb je voorbeelden en casuïstiek nodig. De VNG biedt die integraliteit; we weten wat er speelt in de wijken en wat de ervaringen in de praktijk zijn. Zo kunnen we als gemeenten een leidende rol pakken.’ achter de schermen Een leverancier van de digitale infra- structuur moet zorgen dat de infra- structuur en de data voldoen aan een standaard. Zo kunnen alle marktpartijen services ontwikkelen, en voorkom je een lock-in: de situatie dat je afhankelijk wordt van één aanbieder. Deze stan- daardisering kan de overheid in het contract vastleggen. De VNG ontwikkel- de hiervoor de Modelovereenkomst slimme toepassingen. Daarin staan enerzijds regels om de privacy te beschermen en anderzijds regels om rechten op data en het gebruik van de digitale infrastructuur te regelen. Ook maakte de VNG een white paper over sensoren en de rol van gemeenten. De Principes voor de Digitale Samen- leving zijn bedacht en uitgewerkt door een werkgroep met ambtenaren uit verschillende gemeenten. Wethouder Jim Janssen van Maastricht leidde het proces. De VNG-commissie Informatie- samenleving omarmde de principes en er werden vijf regionale bestuurlijke bijeenkomsten gehouden om de principes uit te dragen en erover te discussiëren met wethouders in het hele land.

De vervolgstap is dat gemeenten het, ondersteund door de VNG, gaan implementeren. De VNG wil de prin- cipes ook verder brengen: er overheids- brede principes van maken, en mogelijk zelfs Europa-brede. ›› 44 Jaarverslag 2019 Om het geluid van gemeenten over de digitale samenleving goed naar voren te brengen bij het kabinet, het parlement en de markt, stelden we vier samenhangende position papers op. Met een duidelijke gemeen- schappelijke koers zijn gemeenten een gelijkwaardige gesprekspartner van andere overheden en de markt. Position papers De VNG publiceerde in 2019 vier samenhangende position papers over de belangrijkste onderwerpen van de digitale transitie. Het is een gemeenschappelijke gemeentelijke koers voor de ontwikkelingen op het terrein van de digitale overheid. Met een duidelijke agenda zijn we een gelijkwaardige partner van het Rijk en andere overheden. Zo heeft het position paper Digitale identiteit de landelijke koers sterk beïnvloed. Digitale identiteit Dienstverlening gaat steeds vaker via het internet en is 24/7 beschikbaar. Daarom is er behoefte aan een betrouwbare digitale identiteit die dezelfde status heeft als het paspoort, en die bruikbaar is voor alle digitale kanalen. We streven naar een Digitale Identiteit waarmee burgers stukken rechtsgeldig kunt ondertekenen, en waarmee ze de regie hebben op hun eigen gegevens.

Gemeenten hebben een voor trekkersrol omdat we de leverancier zijn van paspoorten (de analoge identiteit) en beheerder van de Burgerlijke Stand en het BRP . Dienstverlening Als meest nabije overheid moeten gemeenten toegankelijk en betrouw- baar zijn. We willen burgers en bedrijven op maat bedienen, online waar het kan en persoonlijk waar nodig. Burgers staan centraal, overheids- informatie moet begrijpelijk en vindbaar zijn. Dat vraagt samenwerking met ketenpartners en medeoverheden en het zo veel mogelijk standaar- diseren van diensten, processen en systemen. Data Met data kunnen gemeenten de kwaliteit van de dienstverlening verbeteren en maatschappelijke opgaven beter aanpakken, denk aan schuldhulpverlening of ondermijning. Hoe meer gemeenten databeleid voeren, hoe groter de meerwaarde van het netwerk. Het gaat om onder meer data uit de basisregistraties en gegevens van derden, zoals verkeersregistraties. De VNG deelt kennis en zet zich in om knelpunten bij het delen van data op te lossen. Samenhangende objectenregistratie De basisregistraties willen we doorontwikkelen naar een samen- hangende objectenregistratie. Dit is nodig om knelpunten bij het verzamelen van gegevens, het beheer en het gebruik te verhelpen. ‘Technisch is alles mogelijk, de verleiding is groot alle data aan elkaar te koppelen. Maar je moet grenzen stellen om publieke waarden te beschermen.

Het is daarom van groot belang dat 355 gemeenten de Principes voor de Digitale Samenleving onderschrijven.’ Jim Janssen, wethouder van Maastricht Principes voor de Digitale Samenleving De VNG-commissie Informatie- samenleving adviseerde de VNG in 2019 om een werkgroep van gemeenten op te richten om tot gezamenlijke principes te komen. Dit zijn die principes. • Dataverzameling en -gebruik staat in dienst van het maatschappelijk belang • Data zijn open en inzichtelijk, tenzij dit in strijd is met de wet of de veiligheid • De digitale infrastructuur voor dataverzameling is voor iedereen toegankelijk (open interface) • Marktpartijen, instellingen, overheden en inwoners werken samen • Alle spelers zijn transparant over apparatuur en technologie in de openbare ruimte beschermen • 45 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Samen de uitvoering versterken GEZAMENLIJKE GEMEENTELIJKE UITVOERING (GGU) Gemeenten willen in de informatiesamenleving flexibele, mensgerichte en toekomstbestendige dienstverlening en bedrijfsvoering realiseren. Daarom werken zij samen in de uitvoering. Dat betekent meer gezamenlijk doen en collectief ontwikkelde diensten en voorzieningen gebruiken. Gemeenten werken samen met de VNG en ketenpartners aan ‘Samen organiseren is heel belangrijk in een aantal domeinen, omdat de schaal van die domeinen daar om vraagt. Zoals het sociaal domein.

Het is goed dat we uniforme afspraken maken over hoe we administreren. In andere domeinen is samen organiseren noodzakelijk omdat gemeenten het alleen niet redden. Zoals bij de invoering van de Omgevingswet. Als Taskforce Samen Organiseren stimuleren we innovatie in deze domeinen en jagen we de samenwerking tussen gemeenten aan.’ Arne van Hout, gemeentesecretaris van Nijmegen en voorzitter van de Taskforce Samen Organiseren De 9 prioriteiten van GGU 1. Gemeenten als één: gezamenlijke basisprocessen en dienstverlening 2. Inzet op digitale identiteit 3. Gezamenlijke basis in informatievoorziening 4. Datagedreven samenleving en sturing 5. Informatieveiligheid en privacy 6. Realisatie en beheer 7. Gezamenlijke inkoop 8. Fysiek Domein: Omgevingswet 9. Doorontwikkeling sociaal domein Een volledig overzicht van de in 2019 per prioriteit behaalde resultaten vindt u in het digitale GGU-jaarverslag 2019 op vng.nl. In dit bestuurlijke jaarverslag vindt u verspreid door het jaarverslag enkele voorbeelden. De 4 GGU-uitgangspunten 1. Ruimte creëren voor lokaal maatwerk en autonomie 2. Bundelen van schaarse expertise en kennis 3. Samen sterk in overleg met Rijk, ketenpartners en marktpartijen 4. Realiseren van efficiencyvoordelen ›› 46 Jaarverslag 2019 De kracht van samen organiseren Gemeenten werken samen in de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering.

Op veel verschillende manieren wordt samengewerkt, een goed voorbeeld is een landelijke meet-up over het Wmo-voorspelmodel. Deze samenwerking is ook bestuurlijk verankerd, in de Taskforce Samen Organiseren en in het College van Dienst verleningszaken. De taskforce stimuleert innovatie bij gemeenten, het college adviseert het bestuur over standaarden in de gezamenlijke gemeentelijke uitvoering en de besteding van de middelen uit het Fonds GGU. De leden van de VNG beslissen elk jaar op de Algemene Leden vergadering welke activiteiten er vanuit het Fonds GGU worden ondernomen. het realiseren van de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering. De GGU is in woord en daad ‘door en voor gemeenten’. Dat wordt onder meer duidelijk bij Common Ground, waaraan meer dan 600 deelnemers vanuit gemeenten en (landelijke) partners samen in een community bouwen aan onder meer toepassingen die werken volgens de principes van Common Ground. ›› 47 Vereniging van Nederlandse Gemeenten ›› Andere voorbeelden van de kracht van het collectief zijn de Informatie beveiligingsdienst voor gemeenten (IBD), de Gezamenlijke Gemeentelijke Infrastructuur (GGI), gezamenlijke inkoop en de acties om de administratieve lasten in het sociaal domein terug te dringen.

Alle inspanningen zijn gericht op het versterken van de gemeentelijke Meten is weten Een belangrijke functie van de GGU is het verzamelen en gebruiken van data waar gemeenten hun uitvoeringspraktijk mee kunnen verbeteren. Daar zijn allerlei instrumenten voor, zoals Waarstaat jegemeente, Vensters voor bedrijfsvoering en de monitor Sociaal Domein. In 2019 zijn onder meer twee nieuwe dashboards voor het fysieke domein gelanceerd: Mobiliteit en Duurzame Leefomgeving. Ook is op basis van het in de gemeente Den Haag ontwikkelde Wmo-voorspelmodel een eerste versie van een landelijk voorspelmodel gemaakt . Digitaal weerbaar In de informatiesamenleving is digitale weerbaar- heid essentieel. Gemeenten worden vanuit de GGU ondersteund in het vergroten van hun digitale weerbaarheid. Onder meer met de verantwoordingsmethodiek ENSIA, de standaard verwerkersovereenkomst voor de verwerking van persoonsgegevens, de collectieve infrastructuur GGI-Veilig en de ondersteuning door de Infor- matiebeveiligingsdienst van gemeenten (IBD). De IBD is een initiatief van alle Nederlandse gemeenten en helpt gemeenten op het gebied van informatiebeveiliging. Door kennisdeling, advies, ondersteuning bij calamiteiten en als schakel met landelijke partijen en ketenpartners, zoals het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC).

Zo ondersteunde de IBD in 2019 de gemeente Lochem, die ternauwernood een ransomware-aanval wist te voorkomen. De opgedane ervaringen van dit zogeheten Lochemincident werden opgetekend en gedeeld via de IBD, zodat alle gemeenten daarvan kunnen leren. 48 Jaarverslag 2019 • uitvoering, op zaken die voor alle gemeenten min of meer gelijk zijn. Door op deze manier samen te werken , houden gemeenten geld en tijd over voor datgene wat lokaal het verschil maakt. Remco Groet, woordvoerder en communicatieadviseur van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD): ‘Het verschil maken voor gemeenten’ ‘Persoonlijk vind ik het het interessantste als ik een gemeente met woordvoeringsadvies kan bijstaan tijdens een informatie- beveiligingsincident. Dat gebeurt zo’n tien tot vijftien keer per jaar. Een incident bij een gemeente op het gebied van informatie- veiligheid is vaak een datalek. Dat vraagt wat anders van je communicatie en woordvoering dan een gemeente gewend is en mijn advies kan dan echt het verschil maken. Het is de kunst om niet te moeilijk, technisch of juridisch te worden. Een persoonlijke benadering werkt vaak goed, zeker als mogelijk gevoelige gegevens van inwoners zijn gelekt. Als het gaat om een datalek in de jeugdzorg, bijvoorbeeld, dan hebben cliënten een vaste contactpersoon.

Ik adviseer dan om de contactpersonen hun cliënten te laten vertellen wat er is gebeurd en uit te leggen wat dat betekent in aanvulling op een algemene brief met excuses en natuurlijk het informeren van de raad. Het mooiste vind ik als een incident wordt gebruikt om de toezichthoudende rol van de gemeenteraad te versterken. Daarvoor moet je niet alleen aan de raad rapporteren wat er fout ging, maar ook laten zien wat er allemaal in de organisatie gebeurt, welk deel daarvan niet goed gaat en welk deel wel en welke maatregelen je neemt om incidenten te voorkomen. Op die manier gaat een organisatie leren van de dingen die niet goed gaan. Daarom adviseer ik gemeenten om op die manier hun raad in te lichten. En, tot slot, als er een incident is gebeurd dan kan ik dat voor ze in perspec- tief plaatsen. Je bent niet getroffen omdat je een gemeente bent, maar omdat je een organisatie bent die met computers werkt. Het is heel vervelend en natuurlijk moet je maatregelen nemen en met je inwoners communiceren, maar het kan elke organi- satie overkomen.’ achter de schermen Samen sterk Gezamenlijk vastgestelde standaard administratie- protocollen die de administratieve lasten in het sociaal domein verminderen. Het samen onder- zoeken of er toch een nieuwe Basisregistratie Persoonsgegevens kan komen, want daar hebben gemeenten dringend behoefte aan.

Het zijn allemaal voorbeelden van hoe gemeenten in 2019 samenwerkten aan vernieuwing, aan collectieve voorzieningen en afspraken, waar ze allemaal beter van worden. ‘Willen we als gemeenten volwaardig blijven meedoen bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken, dan moet de basis van onze infor matievoorziening worden gemoderniseerd. Daar wordt aan gewerkt met Common Ground. Ik vind die ontwikkeling een heel mooi voorbeeld van de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering, omdat gemeenten hier echt samen met hun partners aan werken.’ Henri Lenferink, burgemeester van Leiden en voorzitter van het College van Dienstverleningszaken 49 Vereniging van Nederlandse Gemeenten De uitvoering van toezicht en handhaving in het sociaal domein is ingewikkeld. Het budget is beperkt. De juridische vraagstukken zijn complex, evenals de ketensamenwerking en het uitwisselen van informatie. VNG Naleving ondersteunt gemeenten met praktische hulp, goede voorbeelden en kennisdeling. Preventie is het sleutelwoord. De voorkant moet goed geregeld zijn Bij het verlenen en inkopen van zorg kunnen veel problemen voorkomen worden door zaken aan de voorkant goed te regelen.

Ingrid Hoogstrate, directeur VNG Naleving: ‘Dat betekent dat er voor de mensen die zorg nodig hebben goede voorlichting moet zijn, dat alle informatie in duidelijke taal gesteld moet zijn en dat formulieren zo eenvoudig mogelijk moeten zijn. Daarnaast is het essentieel dat gemeen- ten richting zorgleveranciers en bedrijven goede afspraken maken, scherp inkopen en scherpe eisen stellen waarop een leverancier kan worden afgerekend. Ook dat is preventie.’ Handhaving begint met preventie VNG NALEVING* 355 gemeenten maakten gebruik van de dienstverlening van VNG Naleving 27 grootschalige wijkgerichte projecten werden door VNG Naleving onder- steund (bijvoorbeeld wijkgerichte aanpak of aanpak recreatieparken) 500 mensen deden mee aan het landelijk congres Toezicht en Handhaving 750 mensen uit 200 gemeenten volg- den de opleidingen en trainingen ›› 50 Jaarverslag 2019 Belangrijke troeven zijn een wijkgerichte aanpak, duidelijke communicatie met cliënten en concrete kaders bij het aanbesteden van zorg. Informatieknooppunt Zorg In 2019 hebben wij een grote rol gespeeld bij de uitwisseling van informatie tussen gemeenten en andere organisaties zoals zorgverzekeraars of de Belastingdienst, met name op het gebied van zorgfraude. Dat gaat van preventie tot invorde- ring. Ingrid Hoogstrate, directeur VNG Naleving: ‘Wij zijn een van de partners in het Informatie- knooppunt Zorg (IKZ).

Op dit moment zijn zo’n 150 gemeenten hierbij aan gesloten, maar wij zouden het liefst zien dat alle gemeenten meedoen. Informatie-uitwisseling via een keten is minder waardevol als niet de hele keten meedoet.’ Het Ministerie van VWS bereidt op dit moment een wetswijziging voor waarmee aansluiting op het IKZ wettelijk geregeld wordt. Kennisloket Onderzoek Vermogen Buitenland (OVB) Het kennisloket (OVB) helpt gemeenten die in het kader van handhaving willen onderzoeken of mensen die een uitkering ontvangen wellicht ook vermogen hebben in het buitenland. Dit soort onderzoek is juridisch complex en tijdrovend. Het kennisloket biedt actuele informatie over vermogens- onderzoek in het buitenland. Het kennisloket is opgezet in samenwerking tussen VNG Naleving, het Ministerie van SZW, SVB en UWV. Extra budget voor toezicht kinderopvang VNG heeft met ondersteuning van VNG Naleving gesignaleerd en onderbouwd dat er onvoldoende middelen waren voor toezicht op kinderopvang en gastouderopvang. Het Rijk heeft in 2019 extra budget toegevoegd aan het gemeentefonds om het toezicht op de kinder- en de gastouderopvang te versterken. Handhaving begint met preventie *Tot 6 april 2020: VNG Kenniscentrum Handhaving en Naleving (KCHN) • Jan Hamming, Burgemeester van Zaanstad ‘Samen zorgen dat iedereen meedoet’ In Zaandam liggen de wijken Poelenburg en Peldersveld.

Landelijk bekend van een vlogger, bij burgemeester Jan Hamming hebben deze wijken inmiddels een plek in zijn hart. Jan Hamming: ‘Het zijn wijken met mooie maatschappelijke initiatieven en prachtige mensen. Tegelijkertijd zijn het wijken waar inwoners het moeilijk hebben. Hier groeit bijvoorbeeld een op de drie kinderen op in armoede en hebben substantieel meer mensen een uitkering. De leefbaarheid van deze wijken en de toekomstkansen van de kinderen gaan achteruit en de criminaliteit grijpt om zich heen. Dat konden wij niet accepteren. Daarom ben ik er trots op dat we samen met bewoners, professionals en overheid een “pact” hebben gesloten. In dit pact maken we afspraken en committeren we ons voor de komende 20 jaar aan deze wijken. Een voorbeeld hiervan is de verlengde leertijd van 2,5 uur die kinderen vanaf 2020 gaan krijgen. De kracht zit hem in twee zaken: de lange adem en de gezamenlijkheid. Ondertussen werken we samen met verschillende partners om deze wijken te verbeteren. Een voorbeeld is de samen- werking bij het verbeteren van de leef- baarheid van één specifieke flat in de wijk Peldersveld waaraan ook VNG Naleving meewerkt. Aan de hand van risico-indica- toren hebben we in beeld gebracht wat achter de voordeur speelt en dat gecontro- leerd via huisbezoeken.

Dit was niet alleen een controle op rechtmatigheid in de sociale en fiscale sfeer, maar ook een vraag naar de zorgbehoefte. Bewoners kregen vervolgens een passend aanbod met onder andere als doel verdere begeleiding naar participatie/ integratie. Deze aanpak was op twee punten succesvol: besparingen vanwege geconsta- teerde fraude en positieve maatschappelijke effecten voor bewoners met een zorgvraag. Maar wat vooral opviel was het enthousias- me van de projectdeelnemers. Zo zorgen we samen dat iedereen meedoet, want dat is uiteindelijk waar we het voor doen.’ 8+ is het gemiddelde cijfer dat gemeenten aan VNG Naleving gaven voor de dienst verlening 51 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 52 Jaarverslag 2019 BOA’s zijn zichtbaar en aanspreekbaar Gemeentelijke BOA’s zijn de ogen en oren van de stad en hebben een grote rol waar het gaat om leefbaarheid en veiligheid. Ze zijn zichtbaar en aanspreekbaar en komen in actie bij overlast- meldingen. Bijvoorbeeld een autowrak dat al wekenlang een schaarse parkeerplek bezet houdt, een voetgangersgebied waar gefietst wordt, honden die niet aangelijnd zijn of afvalcontainers waaromheen het vuil zich opstapelt. Door snel op te treden, lukt het doorgaans om de situatie beheersbaar te houden. Dat betekent niet dat ze meteen een boete uitdelen; een goed gesprek kan ook prima werken.

Het gaat uiteindelijk om het realiseren van gedragsverandering. 53 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Georganiseerde criminaliteit brengt de rechtsstaat in gevaar. De onderwereld kan de bovenwereld corrumperen. In 2019 hebben wij onze aandacht gericht op de positie van gemeenten bij de aanpak van ondermijning. Hans Boutellier heeft op ons verzoek een essay geschreven om de discussie op gang te brengen. Voor een effectieve Ondermijning aan pakken in de wijken VEILIGHEID Ondermijning: drie punten voor de politieke agenda Wat is de positie van gemeenten in het kader van ondermijning? Om daarover de discussie op gang te brengen hebben wij Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Polarisatie en Veerkracht, gevraagd om op eigen titel een essay te schrijven. In dit essay ‘De andere kant van de medaille’ maakt Boutellier een analyse van de opkomst van ondermijning in Nederland als een vorm van ‘hidden impact crime’. Hij komt op basis van deze analyse tot drie punten voor de politieke agenda: 1. Duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden tussen strafrechtelijk en bestuursrechtelijk perspectief 2. Structureel programma voor buurten en regio’s zonder kansen 3. Maatschappelijk debat over wenselijke houding tegenover drugs Daarnaast vraagt hij in het bijzonder aandacht voor de capaciteit van handhaving en opsporing, ofwel de politiecapaciteit.

Het essay heeft al veel interessante discussies opgeleverd die in 2020 zeker worden voortgezet. Aanpak ondermijning moet richting preventie met structureel budget In 2019 heeft de minister van Justitie en Veiligheid geld vrijgemaakt voor de aanpak van ondermijning en het inrichten van een multidisciplinair inter- ventieteam. Martine Meijers van het VNG-team Veiligheid: ‘Dat is niet genoeg. Er moet structureel geld beschikbaar komen. Daarbij moeten we ons bewust zijn dat mensen voor onder andere een (centraal) interventieteam worden onttrokken aan de politie-eenheden die toch al onderbezet zijn. Ze worden ingezet voor opsporing, terwijl zij een preventieve rol zouden moeten spelen in wijken en buurten. Het structureel verbeteren van politie capaciteit vraagt dus ook aandacht. Door een gebiedsgerichte aanpak in wijken komt preventie ook bij het kabinet steeds meer in beeld als iets waar aandacht en geld voor nodig is. Dat is een positieve ontwikkeling.’ ›› 54 Jaarverslag 2019 ‘Een goede aanpak van ondermijning vraagt om een integrale inzet van repressie, preventie en afpakken. Dat moeten we als één overheid integraal en dichtbij mensen doen.

Dus in de wijken en buurten waar zij wonen, werken en naar school gaan’ Nathan Ducastel, VNG-beleidsdirecteur Informatiesamenleving, Gemeenterecht, Lokale Democratie en Veiligheid aanpak van ondermijning is meer capaciteit nodig in opsporing en handhaving. Dat betekent: structureel meer geld en een goede informatie-uitwisseling tussen gemeenten en partners van gemeenten. De aanpak van ondermijning gaat samen met een weerbare samen- leving, een weerbaar lokaal bestuur en dito ambtenaren. Informatie-uitwisseling Informatie-uitwisseling tussen gemeen- ten onderling en gemeenten en partners (politie, justitie etc.) is cruciaal bij de aanpak van ondermijning. Het is niet de oplossing maar het maakt wel helder waar nu precies de vragen zitten. Het wachten is nu op een nieuw wetsvoorstel gegevensuitwisseling samenwerkings- verbanden dat in de maak is. Een weerbare samenleving De moord op advocaat Derk Wiersum september 2019 heeft weer eens laten zien hoe belangrijk het is om op te treden tegen ondermijning, tegen de groeiende invloed van grootschalige georganiseerde en ondermijnende criminaliteit op onze maatschappij. Een gezonde samenleving is een weerbare samenleving met een weerbaar bestuur.

Jan van Zanen: ‘Als lokale volksverte- genwoordigers en gemeentebestuur- ders in Nederland staan wij naast onze collega’s bij politie, Openbaar Ministerie en Rijk, in hun vastberaden inzet tegen de groeiende invloed van grootschalige georganiseerde en ondermijnende criminaliteit op onze maatschappij. Deze collega’s kunnen zeker zijn van onze samenwerking en steun.’ GGU * Digitale veiligheid: Citrix Eind 2019 werden we opgeschrikt door een lek in Citrix, een applicatieplatform dat door duizenden organisaties wordt gebruikt. Dankzij ondersteuning van de Informatiebeveiligingsdienst voor gemeenten (IBD) zijn gemeenten niet in gevaar geweest en konden ze na een relatief korte onderbreking weer aan de slag. Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) sloeg meteen alarm toen het lek bekend werd. De IBD, een partner van het NCSC, startte onmiddellijk met het informeren en ondersteunen van gemeenten. In de gemeenten die niet al eerder de reparatie- software (patches) hadden geïnstalleerd, moest het systeem worden afgesloten. De IBD heeft de gemeenten daarna geholpen om de patches te installeren. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering Ondermijning aan pakken in de wijken ›› 55 Vereniging van Nederlandse Gemeenten ›› Ons streven is om te bewegen van repressie naar preventie. Bij een preventieve aanpak van ondermijning hoort aandacht voor leefbaarheid en lokale kwaliteit .

De wijkenaanpak kan daarbij helpen. Wat gebeurt er in wijken bijvoorbeeld met groepen jongeren? Hoe kan een kapperszaak waar nooit een klant komt, voortbestaan? Op het gebied van toezicht Voorwaarden wietexperiment nu goed op orde Gemeenten zijn voorstander van een gesloten coffeeshopketen om illegale teelt en verkoop via criminele netwerken tegen te gaan. Wij willen kortom, een consistent beleid voor de hele keten: van productie en handel tot verkoop en gebruik. Met dit uitgangspunt in ons hoofd hebben wij de AMvB die de uitvoering van de Wet experiment gesloten coffeeshopketen regelt, beoordeeld. In een position paper hebben we onze bezwaren in tien punten geformuleerd. Op acht van de tien punten hebben we de Kamer kunnen overtuigen van ons standpunt. Zo mogen burgemeesters bijvoorbeeld bepalen waar de locaties komen voor de teelt van wiet, en zijn onze eisen aan het businessplan zoals dat op de teeltlocatie van toepassing is, ingewilligd. Het mag geen grote eenzijdige wietplantage worden, maar er moet een variëteit aan planten geteeld worden. De teler moet van onbesproken gedrag zijn. Met deze maatregelen hopen wij te voorkomen dat georga- niseerde criminaliteit vat krijgt op de telers.

Wat betreft de coffeeshop- houders: zij zijn in deelnemende gemeenten verplicht om mee te doen aan het experiment en moeten meer aandacht hebben voor de gezond- heid van gebruikers, onder andere in de vorm van preventie en voor- lichting op gebruik. Martijn Groot Nibbelink van VNG-team Veiligheid: ‘2019 is dus vooral een lobbyjaar geweest waarin wij ervoor gezorgd hebben dat voorwaar- den en financiën in de uitwerking van de wet goed geregeld zijn. Dat blijkt ook uit het feit dat ondanks grote zorgen daarover, toch veel gemeenten zich hebben gemeld om mee te doen. 2020 gaat gebruikt worden om binnen gemeenten de uitvoering te regelen zodat in 2021 gestart kan worden.’ ‘De capaciteit van de politie staat zeer ernstig onder druk. Er is veel winst te behalen als BOA’s net als de politie zou- den kunnen handhaven bij kleine verkeersovertredingen, niet in plaats van maar samen met.’ Jan van Zanen, VNG-voorzitter en burgemeester van Utrecht Werken aan de lokale kwaliteit Als gemeenten willen we niet alleen bezig zijn met repressie maar vooral ook met preventie. Of zoals Hans Boutellier in zijn essay zegt: de lokale kwaliteit. Daarvoor willen we naar een hernieuwde vorm van gebiedsgericht werken ofwel de wijkenaanpak. Dat kan in grotere en kleinere gemeenten zijn.