20.1 VNG - jaarverslag 2019.pdf

OOG OP UITVOERING JAARVERSLAG 2019 Cijfers Dienstverlening 224.566 Totaal aantal binnen - gekomen vragen bij Klantcontactcentrum (KCC) 103 Ledenbrieven 22.052 Percentage tijdigheid beantwoording vragen (binnen 5 werkdagen) 90% Totaal aantal inlogs VNG-fora Top 5 onderwerpen waar vragen over werden gesteld Politieke ambtsdragers Juridisch overig Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) Vereniging Salaris, vergoedingen en IKB 762 616 416 374 767 Jaarverslag 2019 Colofon Dit is een uitgave van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever worden overgenomen. Tekst en concept Marjan Arenoe en Jolanda van Ham Ontwerp en realisatie VormVijf Fotografie Jeronimus van Pelt (omslag, p.8-9, 52-53), Studio Koot (p.3, 13, 70, 71), Shutterstock (p.11, 42, 57, 65), Henri Kaper (p.14), Ida van den Enk (p.17), Arie Raaphorst (p.18), Inge van Mill (p.19, 22, 25, 31, 32, 36, 37, 54, 56), Henk Tammens (p.23), iStock (p.

24, 35, 36, 50), Kick Smeets (p.26, 61), Henriëtte Guest (p.28-29), Gemeente Den Haag (p.40-41), Pieter Magielsen (p.47), Pixabay (p.48), VNG Inter - national (p.66, 67), Jack Tummers (p.68-69) 4 HIER STAAN WE Oog op uitvoering 10 FINANCIËN Steeds bijsturen om de begroting sluitend te krijgen 14 VNG REALISATIE Uitvoering verbinden met beleid 16 ONTWIKKELING VNG Een wendbare en veerkrachtige organisatie 19 LEEFOMGEVING Weer een hoofdrol voor gemeenten 26 VNG CONNECT Verbind mensenkennis 30 INCLUSIEVE SAMENLEVING Niet het stelsel maar de uitvoering verbeteren 38 VNG RISICOBEHEER Verstandig omgaan met risico’s van vandaag en morgen 42 INFORMATIESAMENLEVING Gemeenten nemen het voortouw 46 GEZAMENLIJKE GEMEENTELIJKE UITVOERING (GGU) Samen de uitvoering versterken 50 VNG NALEVING Handhaving begint met preventie 54 VEILIGHEID Ondermijning aan pakken in de wijken 58 LOKAAL BESTUUR EN DEMOCRATIE Meer taken, een sterker lokaal bestuur 62 EUROPA Een jaar van transitie 64 OVERZEESE GEBIEDSDELEN Kennis en ervaring uitwisselen met collega’s 66 VNG INTERNATIONAL Building Better Futures 70 KOMEN EN GAAN Leonard Geluk volgt Jantine Kriens op als algemeen directeur 72 DOORKIJK NAAR 2020 Gemeenten en Rijk hebben elkaar nodig Inhoud 2019 was geen makkelijk jaar voor gemeenten. De effecten van de decen- tralisaties van 2015 waren nog volop merkbaar.

Door de extra taken op het gebied van de jeugdzorg, de Wmo en de Participatiewet, en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen, de volumegroei in de jeugdzorg en de aanzuigende werking van het abonne- mentstarief zijn veel gemeenten in de knel geraakt. Meer dan voorheen was 2019 een jaar waarin gemeenten aan de bel trokken bij kabinet en parlement. Zo hebben we in aanloop naar de voorjaarsnota meerdere malen met het kabinet gesproken. Met een open brief aan onze inwoners in het AD en de regionale kranten onderstreepten we onze noden en zorgen. Rond Prinsjesdag was er volop media-aandacht voor de financiële positie van gemeenten. In november waren we met ruim 150 wethouders aanwezig bij het Tweede Kamerdebat over jeugdhulp en -zorg. Mede dankzij deze signalen erkende het kabinet onze problemen. Het Rijk weet hoe groot de kracht van gemeenten is, welke enorme verantwoordelijkheid wij dragen, en wilde ons tegemoetkomen. Ter compensatie van de opgelopen tekorten ontvingen we dit jaar eenmalig een bedrag van € 420 miljoen. In 2020 en in 2021 krijgen we er nog eens € 300 miljoen bij. Maar dat biedt nog steeds geen struc turele oplossing voor de situatie van gemeenten. Want als er niets verandert in de verhoudingen zoals die nu zijn, lopen de tekorten verder op. In veel gemeenten verlopen de begrotings- onderhan delingen moeizaam.

Tekorten nopen tot bezuinigingen op voorzienin- gen als de bibliotheek en het zwembad, maar ook op onderhoud aan de open- bare ruimte, evenementen en het culturele aanbod in dorpen en steden. Tegelijkertijd staan nieuwe opgaven voor de deur. Gemeenten investeren volop in klimaatadaptie en de energietransitie. Stikstof en Pfas brengen extra uitdagin- gen met zich mee. Kortom: 2019 was het jaar van de rauwe werkelijkheid. Als (koepel)vereniging van gemeenten zijn we niet van mening dat het stelsel opnieuw op de schop moet. Wel vinden we dat er specifieke oplossingen moeten komen voor specifieke problemen. Geen nieuw beleid, maar een betere uitvoe- ring. Het thema van dit jaarverslag van 2019 luidt daarom ‘Oog op uitvoering’. In dit jaarverslag leest u hoe het de VNG in 2019 vergaan is. De VNG staat stevig in haar schoenen. Door korte lijnen met de leden, door netwerken goed te bedienen en dankzij de inzet van alle leden van het bestuur en de commissies, die georganiseerd zijn op basis van geografische en politieke afspiegeling. De organisatie is in navolging van het advies van mijn voor-voorganger Wim Deetman anders gaan werken; meer als een netwerkorganisatie die werkt van buiten naar binnen. Veelzeggend is dat de VNG een onderscheiding heeft gekregen voor goed werkgeverschap. Daar zijn we trots op.

Het geeft ons de moed en het vertrouwen om ook in 2020 onze leden bij te staan, hoe groot de uitdaging ook is. Jan van Zanen, voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten Voorwoord 3 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Onder gemeenten is er een groot besef van eendracht; van samen doorgaan op de inge slagen weg. Geen nieuwe Haagse regels of stelsel- wijzigingen. Dat verbetert de uitvoering niet. Wat gemeenten nodig hebben zijn goede rand- voorwaarden, stabiele financiën en specifieke oplossingen voor specifieke problemen. Zo  kunnen we maatwerk leveren, dichtbij de inwoners en met oog voor de uitvoering. Dat is de koers die we hebben ingezet en waarop we willen voortgaan. De idealen van de decentralisaties zijn onver - minderd actueel, maar deze idealen waarmaken is taaier dan gedacht. Vijf jaar na de invoering van de Wmo, de Jeugdwet en de Participatiewet zijn de kosten hoger dan geraamd. Het aantal kinderen in de jeugdzorg is toegenomen en door de vergrijzing doen steeds meer mensen een beroep op Wmo-voorzieningen. Maar de financiën stijgen niet mee. Zo komt de beoogde slag naar de voorkant – voorkomen dat mensen ernstig in de problemen raken – onder druk te staan. Veel gemeenten krijgen slechts met grote moeite de begroting sluitend. Vaak ten koste van uitgere - kend de maatregelen in de preventieve sfeer.

Toch hadden we in 2018 goede afspraken gemaakt om gemeenten meer financiële armslag te geven. Het gemeentefonds werd via het accres gekoppeld aan de rijksbrede uitgaven. Maar de feitelijke uitgaven van het Rijk bleven achter; daardoor geen stijging, maar juist een daling van het accres. Weliswaar kan het Rijk in de toekomst de geraamde middelen nog uitgeven, maar de schommelingen in het gemeentefonds stellen de wethouders Financiën in het hele land voor aanzienlijke problemen. Dit brengt spanning met zich mee. De decentralisaties in het sociaal domein zijn nog niet klaar en nieuwe grote opgaven staan voor de deur. Van gemeenten worden aanzienlijke investeringen gevraagd om de uitvoering goed te organiseren en dat valt slecht te rijmen met bezuinigen. Zo beschouwd was 2019 het jaar van de rauwe werkelijkheid. Gemeenten kunnen en willen lokaal maatwerk bieden, maar we kunnen het niet alleen. Genoeg middelen, ruimte om te manoeuvreren en gelijkwaardige samenwerking van het Rijk. Daar blijven we ons samen hard voor maken. Met het oog op uitvoering.

Oog op uitvoering HIER STAAN WE 4 Jaarverslag 2019 246 ORGANOGRAM ALGEMENE LEDENVERGADERING BEDRIJFSVOERING COMMUNICATIE CONCERNSTAF BESTUUR ADVIESCOMMISSIE COLLEGE VOOR ARBEIDSZAKEN VASTE BELEIDSCOMMISSIES COLLEGE VAN DIENSTVERLENINGSZAKEN VNG DIENSTEN BV VNG CONNECT BV VNG INTERNATIONAL BV VNG NALEVING BV VNG REALISATIE BV DIRECTIE BELEID Team Financial Control Team Informatie- voorziening Team Communi catie- medewerkers Team Woord voering en Advies Directie- advies Secretaresse- pool Team Human Resources Team Facilitaire Dienst Team Infor- matisering & Automatisering Team Arbeidszaken Team CIO functie Team Digitale overheid Team Financiën Team Inclusieve samenleving Team Leef- omgeving Team Lokale democratie Team Publieke Waarden Team Programma’s en projecten Team Recht Programma Energie Programma Omgevingswet VNG RISICOBEHEER BV PROVINCIALE AFDELINGEN ALGEMENE DIRECTIE BESTUUR EN COMMISSIES leden in VNG-bestuur en -commissies 55% wethouder commissies Bestuur en Veiligheid | Economie, Klimaat, Energie en Milieu | Financiën | Informatie- samenleving | Participatie, Schuldhulpverlening en Integratie (PSI) | Raadsleden & Griffiers | Ruimte, Wonen en Mobiliteit | Zorg, Jeugd en Onderwijs | Europa en Internationaal College voor Arbeidszaken College van Dienstverleningszaken colleges 009 002 5% secretaris 5% griffier 10% raadslid 24% burgemeester 5Vereniging van Nederlandse

Gemeenten Landelijke en lokale politieke partijen Europese en internationale netwerken Adviesraden Overzeese gebieden Rijksoverheid (ministeries) Medekoepels Gelieerde verenigingen Ketenpartners en belangen- behartigers Eerste & Tweede Kamer Gewesten Bijzondere gemeenten Gemeentelijke netwerken Nederlandse Vereniging van Burgerzaken (NVVB) Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Vereniging van Speelautomatenhallen Nederland Gemeenten voor Duurzame ontwikkeling (GDO) Vereniging van Plaatselijke Politieke Partijen Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak Raad voor de Rechtspraak Centraal Bureau Fondsenwerving Koninklijke Horeca Nederland Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Centrale Vereniging van Ambulante Handel Staatsdrukkerij en Uitgeverij (SDU) Open State Foundation Vereniging voor Administratief Recht Orde van Advocaten Bureau Regioburgemeesters Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Clean Air Nederland … … Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) Zorgverzekeraars Nederland (ZN) IederIn Sociaal Werk Nederland Zorgthuis NL Per Saldo GGZ Nederland GGD GHOR Mind Movisie Actiz ZonMw PO-Raad Kindcentra 2020 Vo-raad Jeugdzorg Nederland BOINK Brancheorganisatie Kinderopvang MKB Nederland VNO-NCW PGGM Longfonds Recycling netwerk Consumentenbond NVVK (Ned. Ver.

Voor Volkskrediet) Ketenbureau i-Sociaal Domein Sociaal Werk Nederland Leger des Heils Landelijke cliëntenraad Nibud Divosa Kunsten ‘92 Regionale Publieke Omroep (RPO) NOC/NSF Vereniging Sport en Gemeenten Kamer van Koophandel Mind Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO) Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) Vereniging Institutionele Beleggers (IVBN) Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) Nederlandse Vereniging van Banken … Bureau Landsadvocaat (Pels Rijcken Drooghleever Fortuijn) Stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen Cedris KNVB Agentschap NL Dienst Regelingen CAK Kadaster IND DUO Groene 11 Woonbond SVB CVZ RDW ANWB … … CBS CIZ UWV CJIB SVB Dienst Justis Nidos E-decentraal Platform 31 RAI/BOVAG VVE belang CNV FNV NVRD … United Cities and LocalGovernments (UCLG) Platforma Europa Decentraal Council of European Municipalities and Regions (CEMR) Raad van Europa (Congres van Lokale en Regionale overheden)Europees Comité van de Regio's European Centre of Employers and Enterprises (CEEP)Provinciale afdelingen G4 M50 G40 P10 Nederlandse Vereniging voor Raadsleden Vereniging van Griffiers Nederlandse Genootschap van Burgemeesters Wethoudersvereniging Curaçao Aruba Bonaire Saba SintEustatius LTO Aedes Vewin SkVV ABU / NBBU Unie van

Waterschappen (UvW) InterprovinciaalOverleg (IPO) Sociaal Economische Raad (SER) ROB/RFV Ombudsman Raad van State Planbureau voor de Leefomgeving … … … … Orde van Advocaten Fietsersbond Valente (fusie van Federatie Opvang en RIBW Alliantie) Bouwend Nederland Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) Klimaatverbond Stadswerk / Vereniging van Bouw en Woning toezicht Detailhandel Nederland Koninklijke Horeca Nederland (KHN) VastgoedBelang Brandweer Nederland Neprom Stichting Natuur en Milieu De Metaal Unie Vereniging van Grondbedrijven (VVG) Belastingdienst Energie Nederland Bond Nederlandse Architecten (BNA) Netbeheer Nederland Transport en Logistiek Nederland (TLN) Bouwend NL Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang Nedvang Neprom ROVER Recron COELO EVO … … VNG 355 gemeenten De VNG is een typische netwerk vereniging. We werken samen met andere overheden, maat schappe lijke partners, belangen verenigingen, koepelorganisaties, beroeps- verenigingen etc. Het is een caleidoscoop van veranderende contacten, netwerken en verbanden. Altijd in beweging, nooit stil.

Landelijke en lokale politieke partijen Europese en internationale netwerken Adviesraden Overzeese gebieden Rijksoverheid (ministeries) Medekoepels Gelieerde verenigingen Ketenpartners en belangen- behartigers Eerste & Tweede Kamer Gewesten Bijzondere gemeenten Gemeentelijke netwerken Nederlandse Vereniging van Burgerzaken (NVVB) Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Vereniging van Speelautomatenhallen Nederland Gemeenten voor Duurzame ontwikkeling (GDO) Vereniging van Plaatselijke Politieke Partijen Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak Raad voor de Rechtspraak Centraal Bureau Fondsenwerving Koninklijke Horeca Nederland Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Centrale Vereniging van Ambulante Handel Staatsdrukkerij en Uitgeverij (SDU) Open State Foundation Vereniging voor Administratief Recht Orde van Advocaten Bureau Regioburgemeesters Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Clean Air Nederland … … Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) Zorgverzekeraars Nederland (ZN) IederIn Sociaal Werk Nederland Zorgthuis NL Per Saldo GGZ Nederland GGD GHOR Mind Movisie Actiz ZonMw PO-Raad Kindcentra 2020 Vo-raad Jeugdzorg Nederland BOINK Brancheorganisatie Kinderopvang MKB Nederland VNO-NCW PGGM Longfonds Recycling netwerk Consumentenbond NVVK (Ned. Ver.

Voor Volkskrediet) Ketenbureau i-Sociaal Domein Sociaal Werk Nederland Leger des Heils Landelijke cliëntenraad Nibud Divosa Kunsten ‘92 Regionale Publieke Omroep (RPO) NOC/NSF Vereniging Sport en Gemeenten Kamer van Koophandel Mind Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO) Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) Vereniging Institutionele Beleggers (IVBN) Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) Nederlandse Vereniging van Banken … Bureau Landsadvocaat (Pels Rijcken Drooghleever Fortuijn) Stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen Cedris KNVB Agentschap NL Dienst Regelingen CAK Kadaster IND DUO Groene 11 Woonbond SVB CVZ RDW ANWB … … CBS CIZ UWV CJIB SVB Dienst Justis Nidos E-decentraal Platform 31 RAI/BOVAG VVE belang CNV FNV NVRD … United Cities and LocalGovernments (UCLG) Platforma Europa Decentraal Council of European Municipalities and Regions (CEMR) Raad van Europa (Congres van Lokale en Regionale overheden)Europees Comité van de Regio's European Centre of Employers and Enterprises (CEEP)Provinciale afdelingen G4 M50 G40 P10 Nederlandse Vereniging voor Raadsleden Vereniging van Griffiers Nederlandse Genootschap van Burgemeesters Wethoudersvereniging Curaçao Aruba Bonaire Saba SintEustatius LTO Aedes Vewin SkVV ABU / NBBU Unie van

Waterschappen (UvW) InterprovinciaalOverleg (IPO) Sociaal Economische Raad (SER) ROB/RFV Ombudsman Raad van State Planbureau voor de Leefomgeving … … … … Orde van Advocaten Fietsersbond Valente (fusie van Federatie Opvang en RIBW Alliantie) Bouwend Nederland Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) Klimaatverbond Stadswerk / Vereniging van Bouw en Woning toezicht Detailhandel Nederland Koninklijke Horeca Nederland (KHN) VastgoedBelang Brandweer Nederland Neprom Stichting Natuur en Milieu De Metaal Unie Vereniging van Grondbedrijven (VVG) Belastingdienst Energie Nederland Bond Nederlandse Architecten (BNA) Netbeheer Nederland Transport en Logistiek Nederland (TLN) Bouwend NL Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang Nedvang Neprom ROVER Recron COELO EVO … … VNG 355 gemeenten NETWERK 6 Jaarverslag 2019 Landelijke en lokale politieke partijen Europese en internationale netwerken Adviesraden Overzeese gebieden Rijksoverheid (ministeries) Medekoepels Gelieerde verenigingen Ketenpartners en belangen- behartigers Eerste & Tweede Kamer Gewesten Bijzondere gemeenten Gemeentelijke netwerken Nederlandse Vereniging van Burgerzaken (NVVB) Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Vereniging van Speelautomatenhallen Nederland Gemeenten voor Duurzame ontwikkeling (GDO) Vereniging van Plaatselijke Politieke

Partijen Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak Raad voor de Rechtspraak Centraal Bureau Fondsenwerving Koninklijke Horeca Nederland Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Centrale Vereniging van Ambulante Handel Staatsdrukkerij en Uitgeverij (SDU) Open State Foundation Vereniging voor Administratief Recht Orde van Advocaten Bureau Regioburgemeesters Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Clean Air Nederland … … Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) Zorgverzekeraars Nederland (ZN) IederIn Sociaal Werk Nederland Zorgthuis NL Per Saldo GGZ Nederland GGD GHOR Mind Movisie Actiz ZonMw PO-Raad Kindcentra 2020 Vo-raad Jeugdzorg Nederland BOINK Brancheorganisatie Kinderopvang MKB Nederland VNO-NCW PGGM Longfonds Recycling netwerk Consumentenbond NVVK (Ned. Ver.

Voor Volkskrediet) Ketenbureau i-Sociaal Domein Sociaal Werk Nederland Leger des Heils Landelijke cliëntenraad Nibud Divosa Kunsten ‘92 Regionale Publieke Omroep (RPO) NOC/NSF Vereniging Sport en Gemeenten Kamer van Koophandel Mind Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO) Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) Vereniging Institutionele Beleggers (IVBN) Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) Nederlandse Vereniging van Banken … Bureau Landsadvocaat (Pels Rijcken Drooghleever Fortuijn) Stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen Cedris KNVB Agentschap NL Dienst Regelingen CAK Kadaster IND DUO Groene 11 Woonbond SVB CVZ RDW ANWB … … CBS CIZ UWV CJIB SVB Dienst Justis Nidos E-decentraal Platform 31 RAI/BOVAG VVE belang CNV FNV NVRD … United Cities and LocalGovernments (UCLG) Platforma Europa Decentraal Council of European Municipalities and Regions (CEMR) Raad van Europa (Congres van Lokale en Regionale overheden)Europees Comité van de Regio's European Centre of Employers and Enterprises (CEEP)Provinciale afdelingen G4 M50 G40 P10 Nederlandse Vereniging voor Raadsleden Vereniging van Griffiers Nederlandse Genootschap van Burgemeesters Wethoudersvereniging Curaçao Aruba Bonaire Saba SintEustatius LTO Aedes Vewin SkVV ABU / NBBU Unie van

Waterschappen (UvW) InterprovinciaalOverleg (IPO) Sociaal Economische Raad (SER) ROB/RFV Ombudsman Raad van State Planbureau voor de Leefomgeving … … … … Orde van Advocaten Fietsersbond Valente (fusie van Federatie Opvang en RIBW Alliantie) Bouwend Nederland Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) Klimaatverbond Stadswerk / Vereniging van Bouw en Woning toezicht Detailhandel Nederland Koninklijke Horeca Nederland (KHN) VastgoedBelang Brandweer Nederland Neprom Stichting Natuur en Milieu De Metaal Unie Vereniging van Grondbedrijven (VVG) Belastingdienst Energie Nederland Bond Nederlandse Architecten (BNA) Netbeheer Nederland Transport en Logistiek Nederland (TLN) Bouwend NL Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang Nedvang Neprom ROVER Recron COELO EVO … … VNG 355 gemeenten Landelijke en lokale politieke partijen Europese en internationale netwerken Adviesraden Overzeese gebieden Rijksoverheid (ministeries) Medekoepels Gelieerde verenigingen Ketenpartners en belangen- behartigers Eerste & Tweede Kamer Gewesten Bijzondere gemeenten Gemeentelijke netwerken Nederlandse Vereniging van Burgerzaken (NVVB) Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Vereniging van Speelautomatenhallen Nederland Gemeenten voor Duurzame ontwikkeling (GDO) Vereniging van Plaatselijke Politieke Partijen Nederlandse Vereniging

voor Rechtspraak Raad voor de Rechtspraak Centraal Bureau Fondsenwerving Koninklijke Horeca Nederland Vereniging van Juridische Kwaliteitszorg Centrale Vereniging van Ambulante Handel Staatsdrukkerij en Uitgeverij (SDU) Open State Foundation Vereniging voor Administratief Recht Orde van Advocaten Bureau Regioburgemeesters Centraal Bureau Levensmiddelenhandel Clean Air Nederland … … Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) Zorgverzekeraars Nederland (ZN) IederIn Sociaal Werk Nederland Zorgthuis NL Per Saldo GGZ Nederland GGD GHOR Mind Movisie Actiz ZonMw PO-Raad Kindcentra 2020 Vo-raad Jeugdzorg Nederland BOINK Brancheorganisatie Kinderopvang MKB Nederland VNO-NCW PGGM Longfonds Recycling netwerk Consumentenbond NVVK (Ned. Ver.

Voor Volkskrediet) Ketenbureau i-Sociaal Domein Sociaal Werk Nederland Leger des Heils Landelijke cliëntenraad Nibud Divosa Kunsten ‘92 Regionale Publieke Omroep (RPO) NOC/NSF Vereniging Sport en Gemeenten Kamer van Koophandel Mind Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) Nederlandse Lokale Publieke Omroepen (NLPO) Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) Vereniging Institutionele Beleggers (IVBN) Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) Nederlandse Vereniging van Banken … Bureau Landsadvocaat (Pels Rijcken Drooghleever Fortuijn) Stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen Cedris KNVB Agentschap NL Dienst Regelingen CAK Kadaster IND DUO Groene 11 Woonbond SVB CVZ RDW ANWB … … CBS CIZ UWV CJIB SVB Dienst Justis Nidos E-decentraal Platform 31 RAI/BOVAG VVE belang CNV FNV NVRD … United Cities and LocalGovernments (UCLG) Platforma Europa Decentraal Council of European Municipalities and Regions (CEMR) Raad van Europa (Congres van Lokale en Regionale overheden)Europees Comité van de Regio's European Centre of Employers and Enterprises (CEEP)Provinciale afdelingen G4 M50 G40 P10 Nederlandse Vereniging voor Raadsleden Vereniging van Griffiers Nederlandse Genootschap van Burgemeesters Wethoudersvereniging Curaçao Aruba Bonaire Saba SintEustatius LTO Aedes Vewin SkVV ABU / NBBU Unie van

Waterschappen (UvW) InterprovinciaalOverleg (IPO) Sociaal Economische Raad (SER) ROB/RFV Ombudsman Raad van State Planbureau voor de Leefomgeving … … … … Orde van Advocaten Fietsersbond Valente (fusie van Federatie Opvang en RIBW Alliantie) Bouwend Nederland Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) Klimaatverbond Stadswerk / Vereniging van Bouw en Woning toezicht Detailhandel Nederland Koninklijke Horeca Nederland (KHN) VastgoedBelang Brandweer Nederland Neprom Stichting Natuur en Milieu De Metaal Unie Vereniging van Grondbedrijven (VVG) Belastingdienst Energie Nederland Bond Nederlandse Architecten (BNA) Netbeheer Nederland Transport en Logistiek Nederland (TLN) Bouwend NL Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Brancheorganisatie Maatschappelijke Kinderopvang Nedvang Neprom ROVER Recron COELO EVO … … VNG 355 gemeenten 7 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 8 Jaarverslag 2019 Fietsenstalling bergt water Het Stationsplein Noord in Zwolle krijgt een fonkelnieuwe inrichting met onder meer een nieuwe ondergrondse fietsenstalling voor bijna 5,5 duizend fietsen. Het plein er bovenop wordt omgevormd tot een groen gebied waar je prettig kunt verblijven.

Een klus met een dubbel doel; de fietsenstalling draagt ook bij aan het verminderen van de wateroverlast die in de naastgelegen wijk Assendorp geregeld voorkomt. Onder de grond worden infil tratie- kratten aangelegd om bij zware neerslag het water te kunnen opvangen. Dit past in het bredere beleid van de gemeente Zwolle op het terrein van klimaat, energietransitie en CO2-reductie. 9 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Naar een nieuwe verdeling van het gemeentefonds In het gemeentefonds zit ruim € 30 miljard en dat bedrag gaat de komende jaren op een nieuwe manier verdeeld worden. In financieel opzicht stond 2019 in het teken van het onderzoek naar zo’n nieuwe verdeling. De gemeentefondsbeheerders BZK en Financiën hebben de uitgaven van gemeenten in beeld gebracht en welke factoren daarop van invloed zijn voor het sociaal domein en de andere onderdelen van het gemeentefonds. Al deze gegevens worden via computermodellen gecom bineerd tot een nieuwe verdeling. De herijking van het gemeentefonds is nodig vanwege knelpunten in de verdeling in het sociaal domein, die nog extra knellen door de grote tekorten. Vóór de overgang van taken in het sociaal domein, de decentralisaties, zijn er verdeelmodellen gemaakt. Op dat moment was echter nog niet duidelijk hoeveel geld elke gemeente zou uitgeven.

‘Het was voor ons uitermate belangrijk dat gemeenten goed werden betrokken en konden aangeven wat ze nodig hebben,’ aldus Andries Kok van VNG-team Financiën. ‘Daar hebben we veel energie in gestoken. We hebben gemeenten gevraagd wat ze precies anders willen en waar volgens hen een nieuwe verdeling aan moet voldoen.’ In 2020 zal er meer duidelijkheid ontstaan over de nieuwe modellen die gebruikt gaan worden. Op financieel gebied was het een roerig jaar voor gemeenten. Dit heeft te maken met de voorgenomen herijking van het gemeentefonds . Maar nog meer met de scheefgroei in de financiële verhoudingen. Die is te wijten aan de tekorten op de jeugdzorg en de grote schommelingen in het accres die de gemeentefinanciën instabiel maken. Steeds bijsturen om de begroting sluitend te krijgen FINANCIËN ›› 10 Jaarverslag 2019 Omdat het Rijk minder uitgeeft dan gepland, is de uitkering uit het gemeentefonds telkens lager dan gedacht. Zo moeten gemeenten steeds bijsturen om de begroting sluitend te krijgen: minder onderhoud van wegen, bibliotheken dicht, minder geld voor sociale voorzieningen. Tegelijk komen er nieuwe grote opgaven aan, zoals de energietransitie. De tekorten jeugd en het ggz-akkoord Het kabinet wilde met gemeenten een ggz-akkoord afsluiten. Gemeenten wilden dat ook graag maar dan wel onder de voorwaarde dat de extra kosten die daaraan verbonden zijn ook gecompenseerd worden.

Daarnaast gaven gemeenten aan dat ze honderden miljoenen tekortkomen op de jeugdhulp. Dat tekort is mede veroorzaakt door volumegroei. Uit onder- zoek is gebleken dat er 12,1% volumegroei is geweest in de jeugdhulp. Uiteindelijk hebben we van het Rijk € 1 miljard extra gekregen voor Jeugdhulp voor drie jaar (€ 400 miljoen in 2019, € 300 miljoen in 2020 en € 300 miljoen in 2021). En daarnaast € 95 miljoen structureel voor het ggz-akkoord. Samen is dit een groot onderhandelingsresultaat. Maar het is niet genoeg. Om de opgave goed te kunnen uitvoeren moet er ook in de jeugdhulp structureel geld bij. ‘Ook de volgende kabinets- periode staan we voor enorme opgaven. Denk aan de energietransitie. Maar met de huidige finan ciële middelen kunnen gemeenten die niet in het gewenste tempo door- voeren. We lijken steeds weer vast te lopen op het Ministerie van Financiën en te verzanden in discussies over structuren. Dat zijn discussies op de Haagse vierkante kilometer, daar is geen burger mee geholpen.’ Jan van Zanen, voorzitter VNG ›› 11 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Gemeenten willen stabiele financiën Vanwege de brede koppeling met de rijksbegroting in de trap op trap af-systematiek stijgt of daalt de uitkering uit het gemeentefonds met de uitgaven van het Rijk.

Als het kabinet in de loop van een jaar minder uitgeeft dan begroot, heeft dat dus gevolgen voor de lopende gemeentebegroting. Ook in 2019 was dat het geval. Door forse onderbesteding bij het Rijk ontstonden schommelingen die niet werkbaar zijn voor gemeenten. Bestuurders willen weten waar ze aan toe zijn, ze willen toe naar een systematiek die stabieler is. De VNG pleit voor voorspelbaarheid, transparantie en uitlegbaarheid. In het najaar van 2019 hebben wij nog eens goed gekeken naar de systematiek en verschillende varianten onderzocht. Het gesprek hierover wordt in 2020 voortgezet. Duidelijk is dat gemeenten niet de nadelen moeten ondervinden van het feit dat het het Rijk z’n geld niet uitgeeft. Ali Rabarison, VNG-beleidsdirecteur voor sociaal domein en financiële verhoudingen: ‘Financiën was een dominant thema in 2019. Met name de discussie over de stabiliteit van het gemeentefonds, de tekorten in het sociaal domein, het Klimaatakkoord, en de invoering van de Omgevingswet. Bij al deze onderwerpen zitten er voor gemeenten stevige financiële randvoorwaarden aan. Voor nu en de komende regeerperiode zullen we nog veel meer benadrukken dat de financiële randvoorwaarden voor gemeenten op orde moeten zijn, anders kunnen we de extra taken niet op ons nemen.’ Ook de Tweede Kamer is bezorgd over de financiële situatie van gemeenten.

In een motie kreeg het kabinet opdracht om met de VNG te over leggen over de schomme lingen in het gemeentefonds, en om de finan ciële impact van alle grote opgaven te onderzoeken. Gemeentefinanciën moeten voorspelbaar zijn. Dit is een onmisbare ‘We hebben bij het Rijk heel hard gelobbyd voor betere financiën en op zichzelf hebben we daar een duidelijk resultaat behaald, namelijk € 1 miljard over drie jaar en een afspraak over onderzoek naar structurele financiering. Maar het aantal kinderen dat jeugdzorg nodig heeft, blijft stijgen. De werkelijkheid haalt ons steeds in. Nu, vier jaar na de decentralisaties sociaal domein, zien we dat de werkelijkheid veel taaier is dan gedacht.’ Jantine Kriens, algemeen directeur bij de VNG • ›› 12 Jaarverslag 2019 OOG OP UITVOERING basis voor goed lokaal bestuur. Gezonde financiële verhoudingen zijn essentieel om gemeentelijke taken te kunnen uit voeren. Voortdurende tekorten zetten het vertrouwen in het bestuur en de democratie onder druk. Gemeenten hebben voldoende middelen nodig en de vrijheid om te beslissen over het inzetten daarvan. ‘Voorheen dachten we nog wel eens, we lossen het wel op als gemeenten en we kunnen wel wat schuiven. Maar dat gaat niet meer. Gemeenten zitten nu finan cieel in zwaar weer.

Inves teren in het ene domein gaat ten koste van het andere.’ Ali Rabarison, VNG-beleidsdirecteur Inclusieve Samenleving en Gemeentefinanciën GGU * Vensters voor bedrijfsvoering Hoe presteert de gemeente qua bedrijfsvoering, vergeleken met andere gemeenten? Vensters voor bedrijfsvoering is een onderzoeksmethode en benchmark, ontwikkeld door ICTU en VNG Realisatie, en geeft inzicht in de resultaten op het gebied van bedrijfsvoering en organisatie- ontwikkeling. Door deze resultaten te vergelijken met die van andere gemeenten en door de duidings- gesprekken die bij Vensters voor bedrijfsvoering horen, zien deelnemers wat er in hun gemeente beter zou kunnen. Vensters voor bedrijfsvoering bestaat sinds 2012 en werd in 2019 gebruikt door meer dan 120 publieke organisaties, waaronder veel gemeenten. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering Meer duidelijkheid over aanbestedingsregels Gemeenten zijn sinds 2015 verantwoordelijk voor de jeugdzorg. Gemeenten sluiten hiervoor contracten met zorgaanbieders; ze kunnen dan te maken krijgen met Europese aanbestedingsregels. Caspar Sluiter van VNG-team Europa: ‘Als consument ga je naar de winkel en koop je wat je wil en wat binnen je budget past. In een aanbestedingsprocedure moet je je aan allerlei regels houden om binnen- en buitenlandse zorgaanbieders dezelfde kans te bieden op een contract.

Iedereen moet bijvoorbeeld op hetzelfde moment dezelfde informatie krijgen. Een nadeel hiervan is dat het vaak een verhaal wordt van juridische procedures: wat mag wel, wat mag niet, mag je later nog van mening veranderen etc.? Het kan daardoor gebeuren dat een aanbesteding van de rechter over moet of dat gemeenten om juridische procedures te voorkomen, strikt de regels volgen. Wij proberen voor gemeenten om hier meer helderheid over te krijgen. We vragen bij de Europese Commissie uitleg over toepassing van de regels en gaan bij andere lidstaten kijken hoe zij dit hebben geregeld, of ze dezelfde problemen hebben en zo niet, hoe komt dat dan?’ • 13 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Gezamenlijk besparen Gemeenten blijven besparen door gezamenlijk in te kopen. De voorziene besparingen op een rij: • Voor afgeronde programma’s mobiele en vaste datacommunicatie: € 200 miljoen over 6 jaar. • Voor lopende programma’s voor printers, standaard software, end user devices en mobiel: € 100 miljoen over 6 jaar. Uitvoering verbinden met beleid VNG REALISATIE VNG Realisatie is voor gemeenten dé partner voor het verbeteren van de uitvoeringspraktijk. We verbinden beleid en uitvoering en werken op het snijvlak van dienstverlening, bedrijfsvoering en informatievoorziening, samen met tientallen gemeenten en de beleidsdirecties van de VNG.

Zo werken we samen aan een goede aansluiting tussen (landelijk) beleid GGU Met de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU) komen we tot een collectieve verbetering van de uit- voeringspraktijk. VNG Realisatie heeft een belangrijke rol in het realiseren van de GGU-activiteiten. We werken hieraan met vele gemeenten, departementen en samenwerkings verbanden. Het College van Dienst verleningszaken en de Task force Samen Organiseren spelen een belangrijke rol in de GGU, door het portfolio te beheren en de beweging van samen organiseren levend te houden. Het Congrestival Samen Organiseren 2019 werd bezocht door 1500 bezoekers uit 300 gemeenten. ›› 14 Jaarverslag 2019 en de uitvoeringspraktijk, met maatschappelijke opgaven als uitgangs- punt. Een belangrijke taak is het stimuleren en organiseren van de gezamenlijke gemeentelijke uitvoering. Ook dat doen we samen met gemeenten en andere betrokkenen. Zoals met de ruim 600 deelnemers aan de community Common Ground. Impact in beeld VNG Realisatie verbindt beleid en uitvoering letterlijk in de impactanalyses. Hiermee wordt de impact van voor genomen beleid en wetgeving op de uitvoeringspraktijk in kaart gebracht. En andersom: we doen onze eigen impact analyses om vanuit de uitvoeringspraktijk beleid te beïn vloeden. Dat maakt beleid beter en voorkomt voor gemeenten onnodige kosten.

In 2019 deden we impactanalyses op onder meer de Wet Open Overheid en het Wmo-abonnementstarief. Facts & figures 2019 Common Ground Community: 666 deelnemers, 21 lopende initiatieven, Groeipact Common Ground is getekend door 50 partijen. 100 gemeenten gebruiken GGI- Netwerk Websites van 224 gemeenten zijn via IPv6 bereikbaar Standaard verwerkers overeenkomst: 2803 x gedownload en in gebruik bij 98% van alle gemeenten Besparingen door gezamenlijke inkoop: € 300 miljoen over 6 jaar Ruim 100 deelnemers van 70 gemeenten op bijeenkomst Wmo-voorspelmodel 4 sprint-demo’s, 5 API-labs en 2 hackathons voor de realisatie van een gegevenslandschap 45.000 bezoekers per maand op Waarstaatjegemeente 220 burgemeesters spelen het IBD Crisisgame De Informatiebeveiligingsdienst De Informatiebeveiligingsdienst voor gemeenten (IBD), onderdeel van VNG Realisatie, helpt gemeenten op het gebied van informatie beveiliging. Door kennisdeling, advies, ondersteuning bij calamiteiten en als schakel met landelijke partijen en ketenpartners, zoals het Nationaal Cyber Security Centrum. In 2019 ondersteunde de IBD onder meer de gemeente Lochem, die ternauwernood een ransomware- aanval wist te voorkomen. Ook zorgde de IBD ervoor dat gemeenten eind 2019 niet in gevaar zijn geweest door het lek in Citrix (een applicatieplatform om vanaf afstand te werken).

De IBD in 2019 3044 vragen en meldingen over privacy en informatiebeveiliging 144 informatiebeveiligings- incidenten met een hulpvraag van gemeenten • 15 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Netwerkorganisatie met korte lijntjes naar de leden In het jaar 2019 stelde de VNG haar verenigingsstrategie voor de komende jaren op, de meerjarenvisie Gemeenten 2024. Deze strategie is gebaseerd op input van de hele organisatie en op heel veel inbreng van de leden. VNG-directeuren Jantine Kriens en Pieter Jeroense bezochten hiervoor alle provinciale afdelingen. In de verenigingsstrategie hebben we vastgesteld wat voor soort vereniging we willen zijn: een netwerk- organisatie met korte lijnen naar de leden en een vereniging die aanwezig is bij cruciale vraagstukken van gemeenten. Een voorbeeld is de discussie in het afgelopen jaar over de financiën en de jeugdzorg. We namen het initiatief om met 150 wethouders naar Den Haag te gaan. Een initiatief dat onze achterban aansprak. Ook trokken we samen op in de strijd tegen de schomme lingen in het gemeentefonds. Veel gemeenten kwamen daardoor in de problemen. We zorgen dat gemeenten elkaar daar weten te vinden waar er behoefte aan is. Dat is onze rol. We lopen daarbij niet weg voor stevige discussies over de koers van de vereniging. Of als de belangen van gemeenten niet allemaal gelijk lopen. De VNG opereert steeds meer als één concern.

Dat maakt de organisatie wendbaar en veerkrachtig. De VNG-bedrijven worden sterker betrokken bij de doelstellingen van de vereniging. De verschillende afdelingen werken nauw samen zodat alle onderdelen werken aan dezelfde doelstelling: een krachtige ledenorganisatie . We werken vanuit één verenigingsstrategie, Een wendbare en veerkrachtige organisatie ONTWIKKELING VNG ‘Netwerkend samenwerken is het kernwoord in onze manier van werken. Niet als doel op zich, maar om onze opgaven te rea liseren. Veel onderwerpen zitten verspreid over verschillende onderdelen van de VNG. In 2019 zijn we de verschillende onderdelen gaan samen- voegen onder de VNG-vlag. Door als één concern te opereren, door netwerkend samen te werken, kunnen we veel meer bereiken.’ Pieter Jeroense, plaatsvervangend algemeen directeur bij de VNG ›› 16 Jaarverslag 2019 waarin elk jaar plannen worden gemaakt voor het hele concern: beleid, staf en ondersteuning, en de bedrijven. De drie pijlers van de VNG zijn kennisdeling, belangenbehartiging en dienstverlening. achter de schermen Sharifa van Drunen, programmamanager HR-strategie De basis op orde Zo’n drie jaar geleden besloot de VNG nog meer strategisch te willen werken. Dat betekent vanuit een visie de agenda bepalen bij voor gemeenten relevante vraagstukken en ontwikkelingen. Centraal staan daarin lokale vraagstukken en versterking van de dienst- verlening.

Daarbij hoort een strategisch personeelsbeleid. Sharifa van Drunen, toentertijd interim bij HR, zag hier meteen mogelijkheden: ‘Als we met elkaar die omslag willen maken, wat is daar dan voor nodig? Daar wilde ik graag een basis voor creëren.’ In 2017 is Sharifa van Drunen als programma- manager gestart met het opstellen van een HR-strategie met de vraag wat er bij HR ontwikkeld moet worden om de organisatie en de medewerkers te faciliteren in het behalen van de strategische doelstellingen. De jaren daarna zijn we aan de slag gegaan met als eerste prioriteit: de basis op orde. ‘Daarvoor hebben we een aantal zaken in gang gezet’, vertelt Sharifa. ‘We hebben een gesprekscyclus opgezet waarin de persoonlijke ontwikkeling van medewerkers centraal staat en die gekoppeld is aan de VNG-doelstellin- gen. Het introductieprogramma voor nieuwe medewerkers is compleet vernieuwd en opgezet vanuit de één-concerngedachte. We hebben een generiek functiegebouw opgezet met loopbaanpaden die medewerkers goed zicht geven op waar ze nu staan en wat ze nodig hebben om zich verder te ontwikkelen. Voorheen had elk organisatieonderdeel een eigen functiegebouw met veel specifieke functiebeschrijvingen, dit belemmerde de interne mobiliteit en brede inzetbaarheid van medewerkers.

Om diezelfde reden zijn we ook aan de slag gegaan met het samenvoegen van alle arbeidsvoorwaardenregelingen tot één nieuwe met flexibele arbeidsvoorwaarden. Wat ik heel mooi vind, is dat ik bij deze projecten samenwerk met alle HR-collega’s van het VNG-concern, met als een van de mooiste voorbeelden het medewerkersonderzoek waaraan voor het eerst in de geschiedenis het hele VNG-concern heeft meegedaan.’ Uitvoering samen efficiënt organiseren Het is voor gemeenten en inwoners belangrijk dat de uit- voering goed en efficiënt geregeld is. De dienstverlening van de VNG is daar dan ook op gericht: processen waar mogelijk standaardiseren en zodanig regelen dat er bij gemeenten minder inzet nodig is. Veel van deze producten komen tot stand bij VNG Realisatie vanuit het budget van GGU. Het gaat daarbij veelal om beleidsarme uitvoeringszaken die iedereen anders doet maar die je veel makkelijker en met minder inspanning allemaal hetzelfde kunt doen. ‘Zowel bij het Klimaat akkoord als bij het finan ciële dossier kun je zien hoe sterk de VNG is, omdat we dat met elkaar oppakken. De VNG is een sterke vereniging die samen met gemeenten iets kan bereiken.

Deze twee voorbeelden laten dat goed zien.’ Jan van der Voet, hoofd VNG-Concernstaf ‘Bij het bezoek van Jantine Kriens en Pieter Jeroense aan Overijssel merkte ik weer eens dat de VNG de twaalf provinciale afdelingen ziet als het cement van onze Vereniging. Dat is mooi want met elkaar vormen we een actieve netwerkorganisatie.’ Martijn Dadema, burgemeester van Raalte en voorzitter van de Provinciale Afdeling Overijssel ›› 17 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Concernbreed werken maakt samenwerken aan één opgave gemakkelijk. Met verschillende afdelingen, maar ook met gemeenten en maatschappe- lijke organisaties. Dit vraagt om gemotiveerde medewerkers die goed kunnen netwerken. Dat mensen graag bij de VNG werken, blijkt uit het medewerkersonderzoek . De score voor werkplezier was een 7,3! Samen maken wij de VNG! In oktober 2019 heeft de VNG een medewerkersonderzoek gehouden. De vragenlijst is concernbreed uitgezet: bij VNG-bureau én VNG-bedrijven. Van de 713 medewerkers (in- en extern) hebben er 585 de vragenlijst ingevuld. Dat is een respons van 82 procent. Sharifa van Drunen, programma- manager HR-strategie: ‘Een mooi resultaat. Zeker als je kijkt naar het toegenomen aantal deelnemers omdat we dit jaar voor het eerst concernbreed hebben uitgevraagd. Ook de resultaten zijn om trots op te zijn. Werkplezier scoort een 7,3 en werkgeverschap een 7,1.

We zien hier beduidend hogere scores dan in 2015 en 2017. We scoren daarmee hoger dan de Benchmark Openbaar Bestuur en Veiligheid, zodanig zelfs dat we het Beste Werkgevers Keurmerk 2019/2020 (twee sterren) in ontvangst mochten nemen.’ ‘Een 7,3 voor werkplezier, een mooi resultaat waar we heel trots op zijn. Onze ambitie ligt hoog en die kunnen we alleen realiseren als we investeren in onze medewerkers. Natuurlijk zijn er nog aandachtspunten, zoals werkdruk en onder- steuning bij loopbaan- ontwikkeling. Daar blijven we aandacht voor houden, maar dit is wel een moment waar we met zijn allen trots op mogen zijn.’ Pieter Jeroense, plaatsvervangend algemeen directeur bij de VNG werkplezier werkgeverschap 7,3 7,1 ‘Alle kennis die wij hier in huis hebben, moeten we koesteren, goed ontwikkelen en toekomstbestendig maken.’ Sharifa van Drunen, programmamanager HR-strategie • 18 Jaarverslag 2019 Na de decentralisaties van 2015 hebben gemeenten opnieuw de hoofdrol in een grote omwenteling: de energietransitie. Bij de BALV stemden gemeenten bijna unaniem in met het Klimaatakkoord . Wel met een voorbehoud: zonder het Rijk lukt het niet. De energietransitie moet haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn voor gemeenten en hun Weer een hoofdrol voor gemeenten LEEFOMGEVING Klimaatakkoord Het was de kroon op keihard werken: 99,7% van de leden zei op 29 november ‘ja’ tegen het Klimaatakkoord.

Dit neemt niet weg dat gemeenten zich zorgen maken over de finan- ciële randvoorwaarden. Veel gemeenten waren al ruimschoots aan de slag en het Klimaatakkoord biedt structuur en proces afspraken om de drie voorwaarden van gemeenten waar te maken. De energietransitie moet voor inwoners betaalbaar en voor gemeenten financieel neutraal zijn. Wet- en regelgeving moet het mogelijk maken, en er moet genoeg tijd zijn. Bij in totaal veertien bijeenkomsten gingen onder anderen de bestuurlijke trekkers Lot van Hooijdonk (wethouder Utrecht) en Berend de Vries (wethouder Tilburg) in gesprek met wethouders en raadsleden over het concept- akkoord. Wat betekent het voor gemeenten? Komt er voldoende boter bij de vis? Met aanpassingen kwam het vervolgens terug in de BALV van november 2019. De winst: gemeenten hebben aan alle ambtelijke en bestuurlijke tafels veel invloed gehad. Dit is van belang; gemeenten staan voor de grote opgave om het voor elkaar te krijgen. ‘Dit is een cyclisch akkoord,’ zegt manager Lian Merkx van het VNG- programma Energie. ‘Om de zoveel tijd kijken we of we de goede dingen hebben afgesproken en of het nog werkt. Als er knelpunten zijn, zeggen we met z’n allen: dat pakken we aan. Een andere manier van werken dan die van de SMART-doelstellingen.

Dat zal hier en daar vast wennen zijn.’ ‘De energietransitie is een grote schoonmaak door Nederland waar we 8 miljoen adressen tegenkomen. Het Klimaatakkoord is de eerste klaroenstoot, het is het begin van een reis die dertig jaar gaat duren, we zullen moeten leren hoe het werkt, en blijven formuleren wat gemeenten nodig hebben om het voor elkaar te krijgen.’ Lot van Hooijdonk, VNG klimaat- onderhandelaar en wethouder van Utrecht  ›› 19 Vereniging van Nederlandse Gemeenten verduurzamen inwoners. Gemeenten willen de energietransitie uitvoeren als genoeg geld beschikbaar is, passende regelgeving en voldoende tijd. Samen met de provincies, waterschappen en maatschappelijke organisaties werken gemeenten aan de Regionale Energie Strategieën (RES’en) . In dertig RES-regio’s maken ze regionale plannen voor het duurzaam opwekken Nationaal Programma RES De VNG nam samen met het Interprovinciaal Overleg en de Unie van Waterschappen het initiatief voor het Nationaal Programma Regionale Energiestrategieën (NP RES). Na een fase van kwartiermaken, ging het programma in de zomer van 2019 officieel van start. Nederland is opgedeeld in dertig energieregio’s. Daarin werken overheden samen met stakeholders (netbeheer- ders, woningcorporaties, industrie etc.) aan een Regionale Energie Strategie (RES).

Het is een instrument om gezamenlijk keuzes te maken voor de opwekking van duurzame elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving en de nodige energieopslag en -infrastructuur. Het Rijk heeft voor drie jaar (2019-2021) in totaal € 36 miljoen beschikbaar gesteld voor het onder- steunen van de RES. Dit geld is verdeeld over de dertig regio’s. Eigen initiatief in Garyp De gemeente Tytsjerksteradiel wil inwoners niets opleggen, wel initiatieven van bewoners stimuleren en begeleiden. In de kern Garyp bijvoorbeeld, waar de bewoners zelf een plan maakten voor verduurzaming van het dorp. Het begon met de aanleg van 27.000 zonnepanelen op de voormalige vuilstort in ‘Enerzjy Koöperaasje Garyp U.A.’, het grootste coöperatieve zonnepark van Nederland. Kosten: bijna € 10 miljoen. Geheel door vrijwilligers opgezet en gefinancierd. De gemeente hielp bij de subsidieaanvraag en verlaagde de leges om de kosten voor de vrijwilligers te beperken. Maar een groep bewoners van Garyp wilde méér: van het gas af. Samen met de gemeente werd een aanvraag gedaan voor een proeftuin van het Ministerie van BZK. Daardoor kwam per huis gemiddeld € 8.318 subsidie beschikbaar als bijdrage aan de kosten voor de aanpassing in de huizen. Inmiddels zijn al 30 huishoudens van het gas los. Voor 2020 zijn er 40 woningen in voorbereiding.

OOG OP UITVOERING ‘We zorgen als gemeente dat bewoners zo min mogelijk obstakels tegenkomen. Je moet je oor goed te luisteren leggen en met bewoners meedenken.’ Andries Bouwman, wethouder van Tytsjerksteradiel ’99,6% van de gemeenten steunde het Klimaatakkoord op de BALV, een belangrijk ijkpunt. Het toont dat gemeenten goed betrokken waren bij het onder - handelingsproces’ Albert Vermuë, VNG-beleidsdirecteur Leefomgeving en Arbeidszaken ›› 20 Jaarverslag 2019 van elektriciteit en het ruimtelijk inpassen daarvan. De RES gaat ook over de warmtetransitie, de opslag van energie en energie- infrastructuur. De VNG ondersteunt gemeenten bij de energietransitie in het Kennis- en Leerprogramma Aardgasvrije wijken (KLP) . Daarin wordt kennis en ervaring gedeeld en er zijn geregeld bijeenkomsten. Kennis- en Leerprogramma Aardgasvrije wijken Het Kennis- en Leerprogramma (KLP) ondersteunt gemeenten bij de transitie naar aardgasvrije wijken. Het programma is gericht op bewust- wording, het uitwisselen van kennis en ervaring en het signaleren van knelpunten.

Dit zijn de zeven thema’s: • Regie en organisatie • Kosten en financiering • Datagedreven planvorming • Technische oplossingen • Juridische (on)mogelijkheden • Participatie en communicatie • Het verbinden van sociaal-economische opgaven met klimaatdoelstellingen verduurzamen 1 Stappenplan Transitievisie Warmte 60 leer- en netwerk- bijeenkomsten 1100 gemeenteambtenaren, bestuurders en raadsleden bereikt 27 proeftuinen aardgasvrije wijken Een wijk van het aardgas afhalen is geen sinecure. Het vraagt intensief optrekken met bewoners en eigenaren van gebouwen; laagdrempelig contact is essentieel. Naast het onderzoek naar de technische mogelijkheden, de kosten en de opbrengst. Dit alles kost gemeenten veel tijd en menskracht. In 2019 zijn 27 proeftuinen aardgas- vrije wijken gehouden met de bedoeling om in 2020 een aanbod te kunnen doen aan bewoners. In een aantal proeftuinen wordt de energietransitie gecombineerd met doelen op het terrein van leef baarheid en sociale samenhang. De plannen rond het aardgasvrij maken, leiden tot meer interactie; mensen raken erover in gesprek. Een belangrijk uitgangspunt is dat wonen niet duurder wordt. Bij de proeftuinen blijkt dat nog niet duidelijk genoeg is hoe dit beginsel wordt ingevuld. ›› 21 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Het KLP is onderdeel van het Interbestuurlijk Programma Aardgasvrije Wijken.

Hoe kunnen gemeenten stimuleren dat particuliere en institu tionele vastgoedeigenaren op grote schaal woningen gaan isoleren? Gemeenten deden vier jaar lang ervaring op in het Programma Inno vatieve Aanpakken . In 2019 zijn lessen getrokken uit alle experimenten. De rapportage biedt Innovatieve Aanpakken verduurzamen woningen Vier jaar experimenteerden gemeenten met innovatieve aanpakken om woningen te verduurzamen. De lessen zijn in 2019 in kaart gebracht. Wat kun je als gemeente doen om met samenwerkende aannemers en installateurs de transitie naar energieneutraal wonen binnen bereik te brengen? Het eindrapport biedt een waardevolle verzameling lessen. Bijvoorbeeld dat woningeigenaren meer gemotiveerd worden als verduurzamen hen helpt hun woonwensen te realiseren, denk aan een verbouwing. Of iets dat hen directe en tastbare winst oplevert. Een ander belangrijk inzicht is dat je inwoners stimuleert met de vraag: waar willen we met de wijk naartoe? Dit werkt een stuk beter dan proberen draagvlak te krijgen voor een vooraf ingevulde oplossing. ‘We hebben goede afspraken gemaakt in het Klimaat- akkoord. Nu is het aan ons om ze in te vullen.

Het is daarbij belangrijk dat we als overheden één boodschap uitdragen en dat we per spec- tief bieden aan inwoners.’ Berend de Vries, VNG klimaat onderhandelaar en wethouder van Tilburg ‘Voor de eenzijdige bood- schap dat inwoners het aardgas kwijtraken, loopt niemand warm. Maar aan een rijke agenda die is gericht op kansen wil iedereen wel meedoen.’ Geert Teisman, hoogleraar bestuurskunde OOG OP UITVOERING ›› 22 Jaarverslag 2019 waardevolle inzichten voor andere gemeenten om mee aan de slag te gaan. Gemeenten staan voor de taak wijken aan te passen aan extreem weer en water overlast: klimaatadaptatie . In 2019 is een regeling uitgewerkt om de Klimaatadaptatie Het wordt droger en soms natter. Het wordt ook warmer en overvloedige regenval kan leiden tot wateroverlast. Gemeen- ten moeten maatregelen nemen om de openbare ruimte aan te passen. De stad groener maken, straten zo aanleggen dat het water gemakkelijk kan wegstromen en waterbergingen maken. De VNG werkt met andere overheden samen in het interbestuurlijk Deltaprogramma. In 2019 is het Bestuurs- akkoord van 2018 nader uitgewerkt. Daarin is een impuls- regeling opgenomen van € 250 miljoen om de openbare ruimte klimaatbestendig in te richten. De regeling is op papier klaar, het geld komt in 2021 beschikbaar.

Alle gemeen- ten werken samen in 42 werkregio’s, daarin zijn onder andere stresstesten uitgevoerd om vast te stellen waar in de gemeente de zwakke plekken zitten. Het Deltaprogramma heeft voor deze test instrumenten en standaarden ontwikkeld. Verder is de inzet van de VNG gericht op deskundigheids bevordering en kennis uitwisselen in het gemeentelijk netwerk klimaatadaptie. In drie gemeenten zijn pilots opgezet voor een klimaatbestendige inrichting. In Groningen wordt de wijk Paddepoel klimaatbesteding ingericht. In de provincie Utrecht onder zoeken gemeenten samen hoe ze bepaalde typen wijken klimaatbestendig kunnen maken. In de gemeente Meerssen is de pilot gericht op het water dat vanuit de heuvels de dorpen in stroomt. Voor vijf nieuwe pilots wordt in 2020 geld beschikbaar gesteld. In het Bestuursakkoord is ook afgesproken dat de VNG een opstartprogramma gaat doen; ondersteuning bieden aan gemeenten die vastlopen op klimaatadaptatie. Isabelle Wever Beleidsadviseur Stikstofdossier ‘Volop dynamiek in het stikstofdossier’ ‘Als beleidsadviseur deed ik landbouw, natuur en vitaal platteland. Onderwerpen die niet altijd hoog op de politieke agenda staan. Al is de biodiversiteit in het geding en kan natuur helpen tegen hittestress. Ik verlangde naar een onderwerp dat hoger op de politieke agenda stond om echt te kunnen bijdragen aan een beter leefklimaat.

Nou, dat heb ik gekregen! Het begon toen in mei 2019 de Raad van State oordeelde dat de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) zich niet verdroeg met de Europese Habitat- en Vogelrichtlijn. Dat kwam niet geheel als een verrassing; de VNG had eerder gewaarschuwd dat de PAS niet houdbaar was. In heel veel gemeenten werden direct de gevolgen zichtbaar: duizenden bouwprojecten kwamen stil te liggen, grote opgaven zoals de energie- transitie dreigen in de vertraging te komen en bij de bouwbedrijven verdwijnen banen. In dit dossier is het lastig dat gemeenten wel te maken hebben met de gevolgen, maar dat ze niet het bevoegd gezag zijn voor de Wnb-vergunning (Wet natuur- bescherming). Daarom willen gemeenten aan tafel zitten waar de besluiten worden genomen. We hebben snel een bestuurlijk en ambtelijk netwerk opgezet met als bestuurlijke trekkers wethouders Boudewijn Revis (Den Haag), Willemien Vreugdenhil (Ede) en Aart de Kruijf (Barneveld). Inmiddels is ook Lot van Hooijdonk (Utrecht) erbij. In het netwerk zit van elke provinciale afdeling een vertegenwoordiger (bestuurder) die contact houdt met de eigen regio. Samen bepalen we standpunten en acties. We willen als gemeenten armslag (drempelwaardes) om kleine projecten of projecten met tijdelijke depositie te kunnen laten doorgaan.

Het is ook belangrijk dat er een langetermijn- perspectief komt voor de landbouw en het landelijk gebied, en dat gewerkt wordt aan natuurherstel. Het stikstofdossier vraagt veel afstemming en snel inspelen op situaties. Over dynamiek in m’n werk heb ik niet te klagen, geen dag is hetzelfde.’ achter de schermen ›› 23 Vereniging van Nederlandse Gemeenten bouwen hiervoor beschikbare € 250 miljoen te ver delen. Voor de woningopgave komt dankzij lobby van onder andere de VNG ook extra geld op tafel. Dit is bedoeld voor onrendabele binnenstedelijke projecten. De invoe- ring van de Omgevingswet nadert. 2020 wordt het jaar om te oefenen met het Digitaal Stelsel Omgevingswet en met de kortere doorlooptijd Woningopgave Op Prinsjesdag 2019 kwam het kabinet met de aankondiging dat € 1 miljard extra beschikbaar komt voor de woning- opgave. De VNG had het geld gevraagd voor het stimuleren van binnenstedelijk bouwen. Veel projecten in bestaande kernen en wijken hebben een onrendabele top; er moet geld bij. Na het afschaffen van het Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing in 2014 waren daarvoor geen rijksmiddelen meer beschikbaar. Met de partners (NEPROM, Bouwend Nederland, IPO, G4, G40 etc.) uit het programma Stedelijke Transformatie hebben we hier een lobby op ingezet. Onder meer door te onderzoeken wat er nodig is om binnen stedelijke projecten te kunnen vlottrekken.

De regeling wordt nu uitgewerkt. Het lijkt erop dat het ministerie het geld breder wil inzetten dan enkel voor binnenstedelijke locaties, maar de inzet van de VNG is gericht op transformatie. Sowieso is het fonds vooral bedoeld voor de regio’s met het grootste woningtekort. Gemeenten kunnen medio 2020 projecten voordragen waarvoor de business case niet sluitend is te krijgen. ‘De druk op de leefomgeving is groot. Dat vraagt om integrale afwegingen in plaats van de doodlopende sectorale weg. Bestuurders zijn daarvoor verantwoor- delijk. Ze moeten over de grote opgaven gezamenlijk besluiten. Niet vandaag over woningen, drie maanden later over het groen en na een jaar over de voorzieningen.’ Toine van Riel, oud-programmadirecteur Omgevingswet van Rotterdam GGU * Digitaal Stelsel Omgevingswet Om de Omgevingswet straks te kunnen uitvoeren, is een goed werkend landelijk Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) nodig. Om daarop te kunnen aansluiten moeten gemeenten software aanschaffen en/of bestaande systemen aanpassen. De wet vraagt ook andere processen en dienst verlening. Het programma Omgevingswet ondersteunt gemeenten hierbij vanuit de GGU (Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering). Zo wordt er bijvoorbeeld op gelet dat de standaarden die het DSO hanteert, aansluiten bij de principes van Common Ground.

De VNG heeft 160 producten en diensten ontwik- keld, waarmee gemeenten zich kunnen voorbereiden op de invoering van de Omgevingswet en de aansluiting op het DSO. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering  ›› 24 Jaarverslag 2019 ‘Een omgevingstafel is onmisbaar voor het behande- len van complexe initiatieven. Met verschillende overheden, de veiligheidsregio en de omgevingsdienst op gezette tijden complexe plannen bespreken waar je allemaal iets over te zeggen hebt, en met een integrale reactie komen. Werken als één overheid. Het is noodzakelijk, ook om de aanvraag binnen de deadine van acht weken te kunnen afhandelen.’ Jeroen Kwint, projectleider Omgevingswet gemeente Lelystad van vergunningen. De VNG ontwikkelde in 2019 veel producten om gemeenten te ondersteunen bij het invoeren van de Omgevingswet . Een team met Regionale Implementatiecoaches (RIO’s) is ingesteld samen met het Ministerie van BZK. Omgevingswet De invoeringsdatum van de Omgevingswet komt dichtbij; 2019 was het jaar waarin we begonnen met aftellen in maanden, en waarin we opnieuw veel producten maakten om gemeenten te ondersteunen. Vanaf de tweede helft van het jaar lag de focus op implementatie-ondersteuning die sinds dat moment regionaal is georganiseerd. Kwartiermakers van een team van negen RIO’s (Regionale Implementatiecoaches Omgevingswet) gingen aan de slag.

Deze RIO’s gaan actief de regio in en zijn het vaste regionale aanspreekpunt voor gemeenten, provincies en waterschappen. Het team van RIO-coaches is een gezamenlijke activiteit van het programma Aan de slag met de Omgevingswet (ADS) en het programma Omgevingswet van de VNG. Het RIO-team is voortgekomen uit de interbestuurlijke try-outs waarbij gemeenten en andere bevoegde gezagen werkten aan vraagstukken, bijvoorbeeld het samenwerken aan complexe vergunningaanvragen. Of aan het maken van toepasbare regels voor eenvoudige aanvragen. Een ander belangrijk punt is de marktverkenning die we hebben uitgevoerd. Om te kunnen aansluiten op het digitaal stelsel Omgevingswet (DSO) moeten gemeenten software verwerven. We brachten de markt in kaart en maakten een handreiking voor het verwerven en aanbesteden van software. Top drie ondersteunings- producten Omgevingswet 1 Het minimumlijstje: wat moet je als gemeente minimaal doen om de wet te kunnen invoeren? 2 Casco omgevingsplan: een voorbeeldstructuur en een inhoudsopgave waarin alle typen regels zijn opgenomen 3 Marktverkenning en Handreiking verwerven Omgevingswetsoftware • 25 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Voor VNG Connect was 2019 het jaar van de afronding van het profes- sionaliseringstraject.