13.0 VNG Jaarverslag 2018.pdf

Wij hebben bijvoorbeeld via ons Innovatienetwerk Jeugd geïn vesteerd in een app waarmee jongeren hun eigen hulpverlener kiezen. Dat maakt jeugdhulp minder institutioneel en meer gericht op het individu.’ TILBURG 31 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Niet genezen, maar voorkomen. Dat is de omslag die we nastreven in het sociaal domein. In 2018 is het gelukt om de problematiek van proble matische schulden samen met het Rijk* op te pakken. Dat is ongelooflijk belangrijk; aan veel problemen liggen schulden ten grondslag. Samen werken met het Rijk is cruciaal, door regelingen Problematische schulden aanpakken INCLUSIEVE SAMENLEVING Aanpak problematische schulden Problematische schulden aanpakken, dat kunnen gemeen- ten niet alleen. In 2018 hebben we daarom met het Rijk, maatschappelijke organisaties, wetenschap en de grote uitvoerders de handen ineengeslagen. Begin 2018 presenteerde de VNG in een rondetafel- bijeenkomst in de Tweede Kamer een positionpaper. Hier staan we als gemeenten voor: • Beter gegevens uitwisselen om eerder zicht te krijgen op betalingsproblemen • Financiële educatie op school • Snellere schuldhulpverlening • Een eenvoudiger stelsel van toeslagen en inkomens regelingen • Sociale incasso ‘De Rijksoverheid is een van de grootste schuldeisers, dat brengt verantwoordelijkheid met zich mee.

Wanneer zet je dwangmiddelen in, wanneer kun je beter een lijntje leggen naar de gemeentelijke schuld- hulpverlening?’ Jeannette de Ridder, VNG-beleids medewerker en trekk er aanpak problematische schulden ›› * met 7 departementen en 6 grote uitvoerders zoals CJIB en Belastingdienst 32 Jaarverslag 2018 van het Rijk ontstaan schulden of ze staan een snel herstel van schulden in de weg. Het stelsel van wetten en regels rond schuldhulp- verlening werkt ook niet mee. In het kader van het IBP gaan we in een groot aantal pilots op zoek naar betere oplossingen. De opvang van personen zonder recht op verblijf of rijksopvang, beter bekend Voorbeeld van een pilot Gezamenlijke dienstverlening op locatie van de gemeente In 5 gemeenten (Amsterdam, Leeuwarden, Enschede, Breda en Maastricht) zitten de gemeente en de grote uitvoerders DUO, CAK, SVB en het Juridisch Loket één dag in de week bij elkaar in het gemeentehuis. Ook zijn er directe lijnen met UWV en de Belastingdienst. Inwoners die liever persoonlijk worden geholpen, digitaal niet vaardig zijn, schulden hebben of complexe problemen, kunnen aan deze balies terecht. Zo maken we dienstverle- ning passend: persoonlijk, in de buurt en op één plek. De gezamenlij- ke dienstverlening blijkt in de praktijk goed te werken. Problemen worden opgelost en inwoners zijn tevreden.

Zo werkt dat in de praktijk In Maastricht komt een inwoner aan het loket die pensioengerechtigd is, daardoor vervalt zijn bijstandsuitkering. Zijn jongere partner heeft recht op een aanvulling vanuit de bijstand. Maar het formulier daarvoor is zoek geraakt tussen Sociale Zaken en de SVB. Het gevolg: veel minder inkomen. De medewerker van Sociale Zaken klopt aan bij z’n collega van de SVB. Binnen drie dagen is het allemaal geregeld. Ook speelt er een onterechte juridische vordering, die kan worden opgelost door het Juridisch Loket. Het CAK inde bij dit stel bestuursrechtelijk de zorg- premie omdat er sprake was van een betalingsachterstand bij de zorg- verzekeraar. Het Juridisch Loket maakt de bestuursrechtelijke boete ongedaan. Zo kan voor dit stel een reeks van problemen snel worden opgelost. Kloosterhoeveberaad Bovenstaande pilot is voortgekomen uit het Kloosterhoeveberaad, waarin gemeenten en grote uitvoerings- organisaties samenwerken om de dienstverlening van de overheid te verbeteren. IBP – een gezamenlijke aanpak In 2018 is het (Interbestuurlijke Programma) IBP ondertekend. De overheden hebben afgesproken om gezamenlijk met drie thema’s aan de slag te gaan.

• Sociale incasso • Preventie & vroegsignalering en het voorkomen van problemati- sche schulden • Effectieve en integrale schuldhulp verlening en bescher- mingsbewind In de praktijk krijgt dit vorm in een actieagenda voor de korte en lange termijn. In verschillende gemeenten worden pilots uitgevoerd die worden opge- schaald als het een succes blijkt. ›› Problematische schulden aanpakken 33 Vereniging van Nederlandse Gemeenten als ‘bed-bad-brood’ , was jaren een heet hangijzer tussen Rijk en gemeenten. In 2015 en 2016 hebben gemeenten en Rijk onderhandeld over de opvang van deze doelgroep, maar zijn ze niet tot een akkoord gekomen. In 2018 is er een samenwerkingsafspraak tussen Rijk en VNG getekend. In 2018 was er veel te doen rond de tekorten op Eerste stappen op weg naar de LVV Een belangrijke succesfactor was het open gesprek dat zowel ambtelijk als bestuurlijk is gevoerd met respect voor elkaars positie. ‘En dat heeft resultaat gehad,’ aldus Josephine Maasland van VNG-team Migratie en Integratie. ‘Op 29 november 2018 hebben VNG en Rijk samenwerkingsafspraken getekend. Daarin is afgesproken om in vijf gemeenten, Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Groningen en Eindhoven, in pilots aan de slag te gaan met de ontwikkeling van Landelijke Vreem- delingenvoorzieningen (LVV).

Via deze pilots ontwikkelen gemeenten in de praktijk stap voor stap voorzieningen en kunnen ze oefenen met een werkwijze rondom de doelgroep. Belangrijk onderdeel hiervan is de samenwerking tussen lokale partijen, NGO’s, de dienst Terugkeer en Vertrek en de IND. Doel is om gezamenlijk tot een bestendige oplossing te komen. Dit kan zijn terugkeer naar land van herkomst, legalisering van verblijf of mogelijk iets anders. Het is de bedoeling om de LVV’s op termijn uit te breiden tot een landelijk dekkend netwerk. De pilot wordt gefinancierd door Rijk een gemeenten samen. Gecoördineerd & Zorgvuldig Sociale incasso Lobby Netwerkmanagement Grondslagen overheid Intervisie & Reflectie Uitvoering Lef & Ruimte Innovatie Lerende praktijk Wetenschap Mobility mentoring Bewezen interventies Gedragswetenschap commissie participatie, schuldhulp- verlening & integratie Bewust & Samen Preventie & Vroeg- signalering M ensgericht & Integraal Effectieve schuldhulp SBS Brede aanpak Expert groep schulden Schulden lab Schouders eronder IBP werk- groepen Klooster hoeve beraad Expert- groep inkomen Strategie groep Bij de aanpak van problematische schulden grijpt alles in elkaar. De inzet op betere wet- en regelgeving, het meer gebruikmaken van wetenschappe- lijke inzichten in de hulpverlening, en betere uitvoering.

Coördinatie, mens- gericht werken en samenwerken over de grenzen van domeinen zijn daarbij sleutelwoorden. ›› 34 Jaarverslag 2018 het sociaal domein. Er is een Fonds tekort gemeenten ingesteld waarin € 200 miljoen, beschikbaar was; gemeenten hebben daarvan € 100 miljoen zelf bijge dragen. Uiteindelijk kwamen 77 gemeenten in aanmerking voor middelen uit het fonds. Vernieuwing en verbetering van de jeugdzorg komt nog onvoldoende op gang. Fonds tekortgemeenten Tijdens de ALV in juni 2018 hebben gemeenten besloten om een Fonds tekortgemeenten op te richten. Het fonds is bedoeld om gemeenten met grote tekorten op het sociaal domein te compenseren (Jeugd, Wmo en de Integratie Uitkering Sociaal Domein). Gemeenten en Rijk hebben elk een bedrag van € 100 miljoen beschikbaar gesteld voor het Fonds tekortgemeen- ten. Een onafhankelijke commissie beoordeelde de aanvragen bij het fonds. Binnen zes weken na de sluitings- datum was al duidelijk dat 77 gemeen- ten geld uit het fonds kregen. Het gaat om een eenmalige actie om de grootste problemen in de tekortgemeenten op te lossen. ‘Het Fonds tekortgemeen- ten was een staaltje soli- dariteit tussen de leden. Alle gemeenten hebben eenmalig meebetaald aan de gemeenten die het diepst in het rood stonden.

Het was een spannend traject.’ Geert Schipaanboord, projectleider Jeugdhulp VNG ›› 35 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Joke van der Meulen, lid van het Schakelteam en moeder ‘Je wordt gestraft voor een terugval’ Joke van der Meulen is moeder van een zoon met verslavingsproblematiek. Het gaat vaak tijden goed met hem, maar soms valt hij terug. Als hij niet de juiste zorg krijgt, kan hij verward raken. Van der Meulen was lid van het Schakel- team Personen met Verward Gedrag. Het team heeft verschil gemaakt, vindt ze. Al is het nog niet klaar. Wat vindt u de belangrijkste opbrengst van het Schakelteam? De opbrengst is dat er in het hele land beweging is gekomen. Partijen zijn aan tafel gekomen, er zijn schotten doorbroken. In het begin werd verward gedrag vooral gezien als een veilig- heidsprobleem. De insteek was: wat hebben we hier als maatschappij toch veel overlast van. Dit is omgedraaid, de perceptie is nu meer dat er een probleem is met een groep mensen die schreeuwt om zorg, en dat het moeilijk is die zorg te organiseren. Wie zijn de betrokken partijen die bij elkaar zijn gaan zitten? De gemeenten, zij hebben hier de regierol, de politie en de zorgaanbie- ders. Ook zitten gelukkig inmiddels vrijwel overal ook de mensen om wie het gaat en hun naasten aan tafel.

Hoe hebt u zelf het verschil kunnen maken in het Schakelteam? Bij veel partijen leeft het gevoel dat je als je wilt, de zorg kunt krijgen die je nodig hebt. Dit is maar ten dele waar. In de praktijk is het organiseren daarvan behoorlijk complex. Dat heb ik in het schakelteam goed onder de aandacht kunnen brengen. Bovendien zal de groep die het betreft, nooit zo goed geformuleerd hulp vragen. Het beeld is dat bemoeizorg nodig is voor de groep kwetsbare zwervers, en dat alle anderen zelf hulp vragen. Mijn ervaring is dat een grote groep ertussenin zit. Vaak mensen waarbij verslavings- en/of gedragsproblematiek een rol speelt. Het is voor hen moeilijk om zorg te krijgen en te houden. Waar gaat het dan mis? Iemand met verslavingsproblemen wordt bijvoorbeeld gestraft voor een terugval. Je zit in beschermd wonen, het ging goed, maar bij een herhaalde terugval zegt de instelling: dit accepteren we niet, we beëindigen het zorgcontract. Instanties en hulpverle- ners laten een cliënt te snel los. Dit vraagt om een vangnet, iemand die op zo’n moment de regie over de zorg wil en kan voeren. Ik weet hoe hard er gewerkt wordt door bijvoorbeeld de GGD in mijn regio, maar de werkelijk- heid is nog steeds heel weerbarstig. Is daar iets mee gebeurd in het Schakelteam? Ja, er was zeker wel aandacht voor, maar we hadden niet genoeg tijd om dit proces af te maken. Hier sluit de aanpak nog niet.

Signalen komen niet vanzelf op de goede plek. Beschermd wonen heeft bijvoorbeeld niet de verplichting om een vangnet in te schakelen voordat ze het zorg contract beëindigen. Het kan ook gebeuren dat iemand naar een andere regio gaat en daar verward gedrag gaat vertonen. Het is dus niet klaar, maar ik vind wel dat er veel is verbeterd dankzij de inzet van het Schakelteam. verschilm aker Landelijke inkoop Jeugd en Wmo Weinig voorkomende specialistische jeugdzorg en Wmo zintuigelijk gehan- dicapten koopt de VNG landelijk in. Met verschillende partijen zijn daarvoor raamovereenkomsten gesloten. Gemeenten willen meer grip krijgen op de uitgaven; de zorg wordt ingezet door huisartsen en medisch specialisten en niet door gemeenten zelf. Om dit beter in de greep te krijgen is in 2018 een administratieprotocol opgesteld. Iedereen gebruikt nu het berichten- verkeer op dezelfde manier en aan- bieders moeten binnen een maand factureren. Daarnaast is afgesproken dat aanbieders twee maal per jaar financiële en beleidsinformatie leveren aan de hand van een CBS-uitvraag. Het gaat over aantallen cliënten, in- en uitstroom, en behandelingsduur. Deze informatie wordt per jeugdregio verspreid zodat gemeenten inzicht hebben in deze gegevens. Kwetsbare kinderen moeten beter in beeld komen.

Voor de onder- steuning van kinderen met complexe problematiek ›› 36 Jaarverslag 2018 Zorg voor de Jeugd Uit de eerste evaluatie van de Jeugdwet (januari 2018) bleek dat de doelen van de wet nog niet genoeg in zicht waren. Na drie jaar Jeugdwet zijn in 2018 daarom flinke stappen gezet om de transformatie echt op gang te krijgen. Om de vernieuwing van het jeugdhulpstelsel een impuls te geven, stelden de VNG en het Rijk een Transformatiefonds in. Van 2018 tot 2020 is via het Transformatie- fonds jaarlijks € 36 miljoen beschikbaar; in totaal € 108 miljoen, waarvan de helft beschikbaar is gesteld door de gemeenten. Het Transformatiefonds is onderdeel van het programma Zorglandschap Jeugd (vanaf 2019 Actieprogramma Zorg voor Jeugd). Gemeenten kunnen via een van de 42 jeugdzorgregio’s een aanvraag indienen. In alle 42 jeugdzorgregio’s zijn Regionaal Expertteams gevormd. De gemeente heeft daarin een rol op de achtergrond, in de teams zitten cliëntenorganisaties, professio- nals en vertegenwoordigers van zorgaanbieders. De expertteams zetten zich in voor: • Maatwerkoplossingen in complexe casussen waar de reguliere hulpverlening niet uitkomt. • Beter opdrachtgeverschap en opdrachtnemerschap en betere samenwerking tussen jeugdzorgregio’s en zorgaanbieders.

• Een lerende omgeving waarin jeugdzorgregio’s en (specialistische) zorgaanbieders (van elkaar) leren, zich ontwikkelen en meer gebruikmaken van bestaande weten- schappelijke kennis. In 2018 is besloten dat vanaf 2019 een Ondersteuningsteam vanuit de VNG het programma faciliteert. Dit team heeft een belangrijke rol in het verbinden van regio’s die met dezelfde dingen bezig zijn. Stel dat een jeugdzorgregio wil inves teren in kleinschalige gezinsgerichte voorzieningen, dan kan het team deze regio in contact brengen met regio’s die daar al ervaring mee hebben opgedaan. Het Ondersteuningsteam kan ook het overleg tussen regio’s rond specialistische bovenregionale instellingen faciliteren. worden regionale expertteams opgezet. De 42 jeugd regio’s hebben in 2018 plannen ingediend om de organisatie van de jeugdzorg te verbeteren . Verder zijn we vorig jaar in het kader van het IBP begon - nen met het beter verbinden van de domeinen zorg en veiligheid. Die domeinen komen onder meer samen in de proble matiek van ›› 37 Vereniging van Nederlandse Gemeenten mensen met verward gedrag. Het Schakelteam Personen met Verward Gedrag is in 2018 gestopt. Hiervoor in de plaats komt een team van de VNG dat gemeenten gaat ondersteunen op het terrein van verward gedrag, de Wet verplichte ggz, en de transitie van beschermd wonen en maatschappelijke opvang.

Na jaren lobbyen ging een belangrijke GGU * Optimalisatie berichtenverkeer Sociaal Domein Via het Gemeentelijk Gegevens Knooppunt Sociaal Domein zijn in 2018 meer dan 10 miljoen berichten – zorg- opdrachten en facturen – uitgewisseld tussen gemeenten en zorgaanbieders. De iWmo-standaard en de iJw-standaard voor het aanbieden van zorg en het factureren zijn geoptimaliseerd. Vanuit de Gemeentelijke Gemeenschappelijke Uitvoering hebben we gemeenten ondersteund bij het eenduidig gebruiken van de standaarden, bijvoorbeeld de productcodes. Dit is essentieel om de administratieve lasten voor zorgaanbie- ders te verminderen, wat veel onnodige kosten bespaart. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering ›› Personen met verward gedrag Snel de juiste zorg, minder bureaucratie Als je je zorgen maakt over iemand met verward gedrag, moet je snel de juiste instantie kunnen inschakelen. Die meldingen horen niet thuis bij 112, maar bij een regionaal meldpunt. Verscheidene regio’s hebben zo’n meldpunt opgezet. Staatssecretaris Blokhuis van Volksgezondheid werkt aan het opzetten van een landelijk publieksnummer, gekoppeld aan die meldpunten. Dit is mede het resultaat van het Schakel- team Personen met Verward Gedrag dat z’n werkzaamheden in 2018 afrondde. De VNG was samen met de ministeries van V&J, BZK en VWS opdrachtgever.

Het team, geleid door Onno Hoes, fungeerde twee jaar als aanjager voor betere zorg voor mensen met verward gedrag. Tweederde van de gemeenten heeft nu een aanpak gemaakt en er wordt beter samengewerkt tussen zorgorganisaties en hulpdiensten. In alle regio’s zijn speciale beoordelingslocaties en steeds vaker wordt passend vervoer ingezet in plaats van een politieauto. 38 Jaarverslag 2018 Michiel Geuzinge, team Veiligheid van de VNG ‘Inhoudelijk werken aan opgaven, samen met partners’ Michiel Geuzinge van het VNG-team Veiligheid nam in 2018 het initiatief voor structurele samenwerking tussen het sociaal domein en veiligheid. Zo maakte hij de verbinding tussen zorg en veiligheid. Waarom moesten zorg en veiligheid bij elkaar gebracht worden? ‘Het is al langer duidelijk dat veel veiligheidsvraagstukken een relatie hebben met zorg. Denk aan personen met verward gedrag. Bovendien kunnen gemeenten nu makkelijker verbindingen leggen dankzij de taken die ze er in het sociaal domein bij hebben gekregen. Je gaat als VNG’er dan thema’s en vraagstukken bij elkaar brengen en kijken hoe je gemeenten daarin kunt helpen. Maar ook de VNG zelf moet op zoek naar een nieuwe vorm van werken.’ Hoe heb je dat aangepakt? ‘Als kwartiermaker van de samenwerking tussen zorg en veiligheid heb ik een intern netwerk opgezet van VNG- medewerkers zorg en veiligheid.

Deze medewerkers zoeken elkaar maandelijks op. Ze delen de belangrijkste ontwikke- lingen met elkaar, organiseren de belangenbehartiging en beleidsvoor- bereiding en zorgen dat deze ontwikke- lingen op een gestructureerde manier aan de orde komen in de directie en de VNG-commissies. Op landelijk niveau heb ik de VNG met een aantal partners bij elkaar gebracht in de Landelijke Stuurgroep Zorg en Veiligheid. In deze stuurgroep onder voorzitterschap van Jantine Kriens, wordt op bestuurlijk niveau nagedacht over het verbeteren en versterken van de inhoudelijke samenwerking tussen zorg, welzijn en veiligheid.’ Zie je al resultaten? ‘In veel bestuursoverleggen bestond de neiging te denken vanuit belangen en posities. Dat kan niet meer, we werken nu in een tijd waarin je samen met partners vanuit de inhoud opgaven aanpakt. Dat is het mooie van die landelijke stuurgroep zorg en veiligheid. We spreken er op een ontspannen manier over de inhoud en kijken hoe we daar richting aan kunnen geven. Verder zie ik dat de verbinding tussen zorg en veiligheid breed erkenning krijgt. Gemeenten benaderen de VNG vaker voor ondersteuning en steeds meer landelijke partijen willen zich aansluiten bij de stuurgroep.

Een belangrijk resultaat in 2018 is ook het voorstel van staatssecretaris Blokhuis van VWS voor een landelijke onder- steuningsstructuur zorg en veiligheid waarin verschillende landelijke deel- programma’s op het gebied van zorg en veiligheid worden samengebracht. Bijvoorbeeld de stuurgroepen verwarde personen en Wet verplichte ggz. Wij hebben daar als VNG hard voor gelobbyd.’ verschilm aker wens in 2018 in ver- vulling: gemeenten krijgen de regie op de inburgering van nieuwkomers . • Regie op inburgering Op het gebied van inburgering heeft de VNG in 2018 resultaten geboekt. In juni 2018 heeft de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in zijn contourenbrief aan de Tweede Kamer meegedeeld dat inburgering teruggaat naar gemeenten. Gemeenten hebben de afgelopen jaren flink gelobbyd voor terugkeer van hun regierol op inburgering. Op deze manier kunnen gemeenten de verbinding leggen met andere beleidsterreinen, ze kunnen bijvoorbeeld werk en geïnte- greerde trajecten op maat aanbieden. 39 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Voor toezicht en handhaving is bestuurlijk gezien vaak weinig belangstelling. Totdat er iets fout gaat, totdat bijvoorbeeld een groep kwetsbare burgers slachtoffer wordt van malafide ondernemers die fraude plegen met geld dat voor de zorg bedoeld is.

VNG KCHN adviseert en ondersteunt gemeenten op het terrein van toezicht, VNG KCHN in 2018 in cijfers • 379 gemeenten hebben gebruikgemaakt van de ondersteuning van VNG KCHN • 137 gemeenten hebben meer dan 10 keer gebruikgemaakt van ondersteuning door VNG KCHN • 52 gemeenten maken al gebruik van extra dienstverlening via het abonnement dat in 2018 is geïntroduceerd • 62 mensen werken voor het kenniscentrum: 42 mensen in dienstverband met daaromheen een schil van zo’n 20 mensen die onder meer zijn gedetacheerd vanuit ketenpartners en bedrijven waarmee we samenwerken; met daaromheen nog een schil met zzp’ers • 4 regionale teams werken in het noorden, oosten, zuiden en westen van het land • 9 regionale platforms waarin gemeenten kennis delen. De platforms bestaan uit wethouders, leidinggevenden in gemeenten en regionale leidinggevenden van politie, UWV, SVB, Belastingdienst etc. • 1 landelijke Stuurgroep Interventieteams waar alle kennis uit de platforms bij elkaar komt.’ 379 gemeenten hebben gebruikgemaakt van ondersteuning 137 gemeenten hebben meer dan 10 keer gebruik gemaakt van ondersteuning 052 gemeenten maken al gebruik van extra dienstverlening ›› Toezicht en hand- having: vangrail van de samenleving VNG KENNISCENTRUM HANDHAVING EN NALEVING (KCHN) 40 Jaarverslag 2018 handhaving en naleving ter versterking van de uitvoeringskracht van gemeenten.

Begin 2018 is VNG KCHN gestart met een onderzoek naar wat er moet veranderen binnen gemeenten om regelovertreding en fraude vaker te voorkomen. Dat heeft geleid tot het ‘Whitepaper toezicht en handhaving: vangrail van de samenleving!’ • Whitepaper Toezicht en handhaving: vangrail van de samenleving VNG KCHN gaat gemeenten ondersteunen bij het maken van een omslag van handhaving (repressie) naar toezien (preven- tie). Ad van Mierlo, directeur VNG KCHN: ‘We zitten nu nog te veel aan de achterkant. We repareren, waardoor hand- having vrijwel altijd repressief is. Het is belangrijk om te voorkomen dat mensen de fout ingaan. Het komt veel voor dat mensen onbedoeld regels overtreden. Mensen die een stuurfout maken, moeten we op de weg houden; kwetsbare mensen beschermen. Tegelijkertijd moet je de echte frau- deurs en kwaadwillenden aanpakken.’ Belangrijk in de aanpak van VNG KCHN is de verbinding van toezicht en handhaving tussen het sociaal domein, het fysieke domein en het openbare-ordedomein. Ad van Mierlo: ‘Als je een scheiding houdt waarbij openbare orde rechts in het stadhuis zit, het sociaal domein, de Participatiewet en toekenningen links, en handhaving er een beetje tussenin, dan blijf je achter de feiten aan lopen. Breng het bij elkaar en je ziet sneller wat er fout gaat, dan kun je problemen voor- komen. Een voorbeeld.

Als een kind vanwege problemen thuis op straat gaat zwerven en daardoor in het criminele circuit belandt, kom je daar nu vaak pas achter als er al volop problemen zijn en het kind bijvoorbeeld wordt aangemeld bij Bureau Halt. Verbind je echter het sociaal domein met het openbare-orde- en veiligheidsdomein via een buurtregisseur of een wijkagent dan zie je de problemen veel sneller en kun je ingrijpen voordat het kind de fout in gaat.’ Ad van Mierlo: ‘In ons whitepaper hebben wij de lijn neer- gezet die we de komende jaren met gemeenten willen doorzetten. Namelijk: • het sociaal domein sluitend maken (P-wet, Jeugdwet en Wmo), • een verbinding maken tussen het sociaal domein, het fysieke domein, het openbare-ordedomein en de rol die toezicht en handhaving daarbinnen heeft, • zodat je steeds verder aan de voorkant komt, • zodat handhaving steeds minder nodig zal zijn, • zodat handhaving steeds meer toezicht gaat worden, • zodat toezicht toezien wordt, • zodat je uiteindelijk een balans krijgt tussen repressie en preventie.’ VNG KCHN heeft een model ontwikkeld om gemeenten hierbij te ondersteunen. Ad van Mierlo: ‘Een belangrijk onderdeel in dit model is het bij elkaar brengen van versnip- perde kennis. De ene gemeente is heel goed in Wmo, de andere in P-wet of openbare orde. Dat brengen wij bij elkaar. Je zet de kennis van een ander in en komt daardoor snel op vlieghoogte.

Andersom kan de andere gemeente de kennis gebruiken van de onderwerpen waar jij goed in bent. Zo koppelen we kennis en kunnen gemeenten elkaar versterken. Een werkwijze die past in de kanteling die de VNG maakt met Samen organiseren. In 2018 hebben we onze plannen ontwikkeld en vastgelegd; 2019 wordt het pilotjaar voor de uitvoering.’ Toezicht en hand- having: vangrail van de samenleving 41 Vereniging van Nederlandse Gemeenten ’Mijn ervaring als wethouder is een voordeel, denk ik. Je herkent het vuur in de ogen van de ander, je weet hoe het is als de werkelijk- heid je dicht op de huid zit. Zo kun je ervoor waken dat je als minister te veel op afstand komt te staan. En dat zorgt ervoor dat we elkaar in moeilijke situaties kunnen vinden, goed naar elkaar kunnen luisteren en elkaars belangen serieus nemen en respecteren.’ ’Het is moeilijk om op basis van signalen uit een krant morgen beleid te maken, zeker als dat gaat over de grote maatschappelijke opgaven waar we samen voor staan. Het IBP is daarom ontzettend belangrijk en zie ik als een stevig fundament om te bereiken wat we samen voor ogen hebben: Nederland klaar maken voor de toekomst.’ 42 Jaarverslag 2018 Hugo de Jonge Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, viceminister-president ’Ik denk niet dat er veel is veranderd.

In beide gevallen stuur je een grote tent met ambtenaren aan en heb je te verantwoorden tegenover de volksvertegenwoordiging. Natuurlijk zit ik nu met een andere verantwoordelijkheid en onder een groter vergrootglas aan de andere kant van de tafel. Maar gelukkig blijft het dezelfde vertrouwde tafel waaraan ik graag samenwerk om dat ene doel te bereiken: het verschil maken in het leven van mensen.’ DEN HAAG 43 Vereniging van Nederlandse Gemeenten De digitalisering heeft een ongekende technologische revolutie veroorzaakt. Ontwikkelingen gaan razendsnel in de informatiesamenleving. Dit leidt tot tal van nieuwe mogelijkheden voor betere dienstverlening, informatie- uitwisseling en slimme toepassingen in de publieke ruimte. In de digitale parallel van de stad kun je bijvoorbeeld over een paar jaar digitaal een Een ongekende technologische revolutie INFORMATIESAMENLEVING Wet open overheid (Woo) Transparantie versus uitvoerbaarheid Maximale transparantie is cruciaal, maar het moet uitvoerbaar blijven. Dat is het dilemma van het Wetsvoorstel open overheid (Woo). Voor een goed democra- tisch proces is het essentieel dat overheden transparant werken en open zijn. Alle informatie over het bestuur moet toegankelijk zijn voor inwoners. Iedereen is het eens over het belang daarvan. Maar zorgen zijn er ook: over de uitvoer - baarheid en de kosten.

De huidige Wet openbaarheid bestuur (WOB) regelt al dat overheidsinformatie grotendeels openbaar is. De Woo gaat een stap verder met de verplichting voor overheden om informatie actief openbaar te maken. Bij het actief openbaar maken hoorde in het oorspronkelijke wetsvoorstel een registerplicht (zie follow-up). Het idee was dat er een uniform online register moest komen waarin alle ingekomen en uitgaande stukken (ook e-mails) toegan- kelijk waren. Maar de kosten daarvan zijn gigantisch. Een impactanalyse uitge- voerd door ABD Topconsult op verzoek van de minister van BZK en op aandrin- gen van de VNG (2016) bevestigt dit. De eenmalige aanloopkosten bedragen alleen voor de gemeenten en provincies al € 1 miljard, de structurele kosten lopen in de honderden miljoenen tot zelfs meerdere miljarden euro’s. De Eerste Kamer heeft in 2018 de behandeling van het wetsvoorstel opgeschort om ruimte te geven voor nader overleg tussen de betrokken partijen om de Woo beter uitvoerbaar en minder kostbaar te maken. De VNG heeft aan dit overleg deelgenomen. ›› 44 Jaarverslag 2018 Het is potentieel scenario voor gedoe, stress en veel extra werk. Vlak voor de zomervakantie – op 29 juni 2018 – komt een technisch probleem aan het licht bij de productie van vijfduizend reisdocu- menten. Het kan zijn dat daardoor een van de echtheidskenmerken niet werkt.

‘Het was meteen groot alarm,’ vertelt Ank Jongman, senior beleidsmedewerker Informatiesamenleving. ‘We wilden voorkomen dat mensen problemen zouden krijgen aan de grens van niet-Schengenlanden. Het was ook belangrijk om paniek te voorkomen en toestanden bij de gemeenteloketten.’ De Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG), de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) en de VNG zetten onmiddellijk een hotline op, de samenwerking liep als een lier. ‘Ieder bracht de kennis van de eigen praktijk in; zo hebben we de oplossingen uit- gewerkt. Stap één was de Koninklijke Marechaussee en alle grensbewakings- autoriteiten informeren dat er een probleem kon ontstaan. Vervolgens zijn de betrokken reisdocumenthouders geïnformeerd, evenals de burgemees- ters, gouverneurs en ketenpartners. De RvIG ontwikkelde razendsnel een app waarmee mensen zelf konden (laten) controleren of ze een reisdocument met een fout hadden. Mensen konden waar nodig kosteloos een nieuw reisdocument aanvragen en de kosten voor het maken van pasfoto’s werden vergoed. Gemeen- ten werden met een handreiking van NVVB en VNG geholpen bij de aanpak aan de balie. In november hebben we het incident geëvalueerd. Conclusie: dankzij de perfecte en zeer plezierige samenwerking is alles goed verlopen, is het incident onder controle gebleven en is de overlast voor burgers en gemeente- medewerkers minimaal gebleven.

verschilm aker Ank Jongman, senior beleids- medewerker Informatiesamenleving Reisdocumentincident: Geen paniek dankzij gesmeerd samenwerken modelgebouw plaatsen in de bestaande gebouwde omgeving. In een oogopslag scan je de kaart-lagen. Wat past (niet) in de omgeving? Of je betrekt de omwonenden op de platform- functie bij het initiatief. Gemeenten experimen- ‘Na zeven jaar van dis- cussie en debat ligt er nu mede dankzij de VNG een uitvoerbaar Wets- voorstel open overheid.’ Christiaan de Vlieger, teamleider Gemeenterecht bij de VNG Follow-up De indieners van het Wetsvoorstel open overheid hebben begin 2019 een wijzigingswet ingediend bij de Tweede Kamer. Daarin is rekening gehouden met de kritiekpunten van gemeenten over de uitvoerbaarheid. Belangrijke verbeterin- gen zijn het vervallen van de verplichting om een online informatieregister in te richten (de registerplicht). In plaats daarvan is nu een overheidsbreed meerjarenplan opgenomen, gericht op een verbeterde informatiehuishou- ding en informatievoorziening door overheden en een fasegewijze invoering van de verplichte actie openbaarmakin- gen van documenten. Uit de Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) blijkt dat de kosten in vergelijking met het oorspronkelijke wetsvoorstel sterk zijn gereduceerd.

In het nieuwe wetsvoorstel is bovendien de vertrouwelijkheid van het overleg, de zogenoemde beleidsintimiteit, in het democratisch proces geborgd met een bepaling die vergelijk- baar is met eenzelfde bepaling in de huidige Wob. ›› 45 Vereniging van Nederlandse Gemeenten teren er al volop mee. De mogelijkheden van digitalisering zijn ongekend, maar niet onbegrensd. Het zou ideaal zijn om alle informatie met elkaar te kunnen verknopen voor een effectieve terrorismebestrijding, of het aanpakken van georganiseerde criminaliteit. Maar privacy is een groot goed. Hoe weeg je deze belangen? Wie heeft er grip op beslissingen als Smart Society Hoe kunnen gemeenten goed omgaan met digitalisering in de publieke ruimte? Het lokaal bestuur heeft de verant- woordelijkheid de snelle ontwikkeling van technologie en datagebruik in de slimme stad in goede banen te leiden. Wat gebeurt er bijvoorbeeld met de data die ‘slimme lantaarnpalen’ genereren? Wie is de eigenaar van die gege- vens, hoe borg je de privacy? Digitalisering brengt complexe technische, sociale, juridische en ethische vraagstukken met zich mee. Gemeenten bepalen mee hoe de lokale informatie- samenleving eruit komt te zien. De gemeenten Amsterdam en Eindhoven stelden vanuit hun ervaringen principes op voor de digitale stad.

De VNG ondersteunt het verder ontwikkelen van deze principes tot een set die door alle gemeenten kan worden onderschreven. Met het kabinet wordt verkend of de set ook overheidsbreed zou kunnen gelden. De VNG en staatssecretaris Knops (BZK) maakten afspraken om samen te werken aan het versnellen van innovatie, het ontwikkelen van standaarden en aan opschaling. De G5 en de G40 dragen daarvoor icoonprojecten aan. Het Kennisnetwerk Smart Society (VNG) ondersteunt gemeenten in kennisdeling en -ontwikkeling op tal van vragen die opkomen bij het inzetten van data en technologie. Zo is samen met BZK en landsadvocaat PelsRijcken onderzocht hoe het juridisch kader voor sensoren in de publieke ruimte in elkaar steekt. De VNG werkt dit voor haar leden uit in een modelverordening. Deze manier van werken zorgt voor een gestructureerde en gefocuste inzet van technologie en data in onze gemeenten. ›› 46 Jaarverslag 2018 die door algoritmen tot stand zijn gekomen? Politieke vragen waar ook gemeenten mee te maken hebben . Hoe gaan we om met Airbnb en Uber? Kunnen we met datagedreven werken mensen en middelen effec- tiever inzetten? De VNG is partner in de samen met het kabinet geformu- leerde strategie Nederland Digitaal en in Agenda Digitale Overheid. Strategie Nederland Digitaal De informatiesamenleving in goede banen leiden, vraagt goed samenspel tussen overheden.

De ministeries van EZK, JenV en BZK presenteerden in juni 2018 de strategie Nederland Digitaal. De VNG-inbreng in de agenda is gericht op het vraagstuk van technologische mogelijkheden versus de publieke waarden. Daarnaast is het van belang samen op te trekken op het terrein van verbindingen. Zo is de ontwikkeling van 5G een voorwaarde om ontwikkelingen zoals autonoom rijden mogelijk te maken. Het derde belangrijke punt is de verbinding tussen maatschappelijke opgaven en de informatiesamenleving. Voorbeelden zijn: de economische agenda, de inclusieve samenleving en cybersecurity. In gemeenten en regio’s zijn veel netwerken en proeftuinen rond deze vraagstukken ontstaan. Innovatie De Nederlandse digitaliseringsstrategie is uitgewerkt in NL DIGIbeter – de Agenda Digitale Overheid. Werken vanuit de maatschappelijke opgave en innovatie zijn de sleutelwoorden. Digitalisering moet vorm krijgen vanuit de behoeften van burgers en uitmon- den in persoonlijke dienstverlening en toegankelijke overheidsinformatie. Dat gebeurt in samenwerking tussen overheden, het bedrijfsleven en de wetenschap. De VNG is trekker van 22 van de 76 actiepunten van Agenda Digitale Overheid. Een voorbeeld is de uitwerking van het nieuwe Basis Register Personen (BRP).

Moeten we daarbij voortborduren op de bestaande werkwijze of juist naar een hele andere manier van denken? Waar liggen de nieuwe kansen van de informatiesamen- leving? Informatie technologie inzetten voor betere oplossingen voor maat- schappelijke vraagstukken, daar gaat het om in de Agenda Digitale Overheid. Vanuit de gemeentelijke praktijk kan de VNG onderwerpen en knelpunten inter bestuurlijk agenderen aan de zogenaamde oplooptafel met alle publieke en private partners. ›› 47 Vereniging van Nederlandse Gemeenten In onze inbreng ligt de focus op de relatie tussen de informatie- samenleving en publieke waarden. Samen met andere overheden en ketenpartners willen we bouwen aan een welvarende, veilige en inclusieve informatie samenleving . ICT en beleidsdossiers gaan hand in hand In elk beleidsdossier is digitalisering essentieel om in de gemeente het verschil te kunnen maken. Of het nu gaat om de Wmo en de Jeugdwet, het stemproces of de Omgevings- wet. Nico Romijn ondersteunt de beleidsdirecties van de VNG bij de informatiekundige opgaven. Dat houdt in dat hij waar wet- en regelgeving wijzigt, zo vroeg mogelijk met de informatiekundige opgave aan de slag gaat.

Welke ICT is nodig, hoe richt je het project in? Wat is er al aan basisinfra- structuur? Welke standaarden moet je hanteren? Digitalise- ring is overal: het gaat over de Omgevingswet, autonoom autorijden, slimme lantaarnpalen en 5G, en ook over de tablets van wijkteamleden. Het jaar 2018 stond voor Romijn in het teken van het kwartiermaken, het ‘neerzetten van de rol van Chief Information Officer-functie.’ De meerwaarde daarvan bleek bijvoorbeeld in het gevoelige dossier van de ICT voor de uitvoering van het pgb. De zorgsector ontwikkel- de het pgb 2.0-systeem. De CIO-functie van de VNG stuurde erop aan – in een complexe interbestuurlijke omgeving - dat dit systeem past in de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. Naast het verbinden van beleid en ICT zit Romijn in verschei- dene besturen van organisaties die voor gemeenten ICT-taken uitvoeren. Of hij adviseert de gemeentelijke bestuurders die in deze besturen zitten. Het Inlichtingenbureau, het gemeen- telijk knooppunt voor de Suwiketen, is een voorbeeld van zo’n bestuur. Net als Logius, de organisatie achter DigiD. • ‘Het is relatief nieuw om de informatiekundige vraag in een vroeg stadium mee te nemen.

Het is noodzakelijk want ICT is alomtegenwoordig in de gemeentelijke uitvoering’ Nico Romijn, kwartiermaker CIO-functie 48 Jaarverslag 2018 Met gemeenten samenwerken aan flexibele, toekomstbestendige dienst- verlening en een optimale bedrijfsvoering, dat is GGU. Beleidsarme taken en diensten samen ontwikkelen, schept ruimte om waar nodig lokaal maatwerk te kunnen bieden. De Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering wordt gefinancierd uit het Fonds GGU, waaraan alle gemeenten naar rato Uniforme inkoopvoorwaarden Met GIBIT hanteren gemeenten dezelfde inkoopvoorwaarden voor hun ICT. Zo weten ze zeker dat de geleverde producten en diensten aan hun kwaliteitseisen voldoen en werken ze met heldere afspraken. De GIBIT in cijfers: • Eind 2018 gebruikte 86% van de gemeenten deze inkoop- voorwaarden. • Met de online ‘GIBIT generator’ kunnen gemeenten en samenwerkingsverbanden heel eenvoudig een modelover- eenkomst op maat maken. De website met deze en andere informatie over de GIBIT telde in 2018 11.122 bezoekers. Gemiddeld 925 unieke bezoekers per maand. De 9 prioriteiten van GGU 1. Gemeenten als één: gezamenlijke basisprocessen en dienstverlening 2. Inzet op digitale identiteit 3. Gezamenlijke basis in informatievoorziening 4. Datagedreven samenleving en sturing 5. Informatieveiligheid en privacy 6. Realisatie en beheer 7. Gezamenlijke inkoop 8. Fysiek Domein: Omgevingswet 9.

Doorontwikkeling sociaal domein In het eerste jaar (2018) is gewerkt langs de lijnen van een negental thema’s, die vanaf 2019 zijn vertaald in boven- staande prioriteiten. Een volledig overzicht van de in 2018 per prioriteit behaalde resultaten vindt u in het digitale GGU-jaarverslag 2018 op vng.nl. In dit bestuurlijk jaar- verslag vindt u verspreid door het jaarverslag enkele voorbeelden. De 4 GGU winstpakkers 1. Ruimte creëren voor lokaal maatwerk en autonomie waar dat gewenst is 2. Bundelen van schaarse expertise en kennis 3. Samen sterk staan in overleg met Rijk, ketenpartners en marktpartijen 4. Aanzienlijke efficiencyvoordelen realiseren GGU – Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering ‘Het is efficiënt om zoveel mogelijk collectief te doen waar het gaat om dingen die we allemaal gebruiken. Zoals datacommunicatie en voor- waarden voor de inkoop van ICT. Zo houden we tijd en energie over voor zaken die lokaal echt belangrijk zijn.’ Miranda de Vries, burgemeester van Etten-Leur ‘Alle gemeenten lijken in hun bedrijfsvoering op elkaar, dus hier kunnen we echt veel meer samenwerken. Ik ben blij dat we als gemeenten binnen de VNG het initiatief voor Samen organiseren hebben genomen. We zullen daar allemaal aan moeten bijdragen, het samen vorm- geven.

Dan is de slagings- kans het grootst.’ Rob Welten, burgemeester van Haaksbergen ›› 49 Vereniging van Nederlandse Gemeenten bijdragen (ongeveer € 3 per inwoner). Het jaarprogramma GGU wordt voorbereid door het College van Dienstverleningszaken. De Taskforce Samen organiseren, die grotendeels bestaat uit gemeentesecretarissen en directeuren van gemeenten, adviseert het college vanuit de dagelijkse lokale praktijk. Een belangrijk onderdeel van GGU is Common Ground. Gemeentelijke Gemeenschappelijke Infrastructuur Gemeenten willen een veilige, eigentijdse en samenhangende digitale infrastructuur: de Gemeentelijke Gemeenschappelijke Infrastructuur (GGI). Dit is een technische basis die onder meer bestaat uit een GGI-Netwerk en GGI-Veilig. Met een GGI-Netwerk beschikken gemeenten over snelle, betrouwbare en veilige verbindingen met landelijke registra- ties, andere overheden en ICT-leveranciers. In 2018 is de basis gerealiseerd, in 2019 wordt het door veel gemeenten in gebruik genomen. GGI-Veilig bestaat uit een reeks producten en diensten om de digitale weerbaarheid op een hoger plan te krijgen. Technische producten en expertise van ICT-beveili- gingsexperts worden in een collectieve aanbesteding gecontracteerd. Een groep specialisten van gemeentelijke organisaties – de GGI Veilig Expertgroep – heeft namens de gemeenten de eisen en wensen bepaald.

Met GGI-Veilig kunnen gemeenten zich beter beschermen tegen cyberaan- vallen. Aan de aanbesteding van GGI-Veilig doen ruim 350 gemeentelijke organisaties mee. Zo’n grote aanbesteding brengt risico’s met zich mee. Na een extra analyse bleek dat de normering in juridische zin niet waterdicht was. De VNG stelde de aanbesteding daarom uit. Dit gebeurde laat in het proces, maar gemeenten en marktpartijen reageerden redelijk positief op het besluit. De aanbesteding is nu verplaatst naar het eerste kwartaal van 2019. Digitale identiteit Een goed werkende digitale identiteit is een randvoorwaarde voor veilige dienstverlening. In 2018 is samen met het Ministerie van Binnenlandse Zaken het digitale identiteitslab opgezet met lokale experimenten. In drie sprints hebben groepen gemeenten geëxperi- menteerd met vernieuwende vormen van digitale identiteit. Zo kunnen gemeenten nu veel scherper aangeven aan welke eisen een digitale identiteit voor gemeenten moet voldoen op techniek, organisatie en privacy. Privacy Bij de omgang met persoonsgegevens hebben gemeenten een grote verant- woordelijkheid. De VNG heeft gemeen- ten ondersteund bij het in lijn brengen van hun gegevensbescherming met de Algemene Verordening Gegevens- bescherming (AVG) die op 25 mei 2018 van kracht is geworden.

GGI-Veilig is een unieke kans om samen op te trekken in het realiseren van onze belangrijkste doelstelling: het bieden van veilige dienst- verlening.’ Raymond van Kooten, CISO van het ICT-samenwerkingsverband van fusiegemeente Hoeksche Waard (ISHW). ›› 50 Jaarverslag 2018 Common Ground is een nieuwe, toekomstbestendige ICT-infrastructuur voor het uitwisselen van gegevens binnen en tussen gemeenten en met hun partners. Common Ground wordt ontwikkeld door gemeenten, VNG en andere overheden. De eerste contouren werden in 2018 zichtbaar en in een aantal fieldlabs succesvol beproefd in de gemeentelijke praktijk. Fieldlabs Samen in een paar dagen een probleem oplossen In twee fieldlabs van een week werden in 2018 prototypes en werkende oplossingen gebouwd die de digitale dienst- verlening echt verbeteren. Het bleek een zeer inspirerende en energieke manier van samenwerken, waarin teams met verschillende expertises en achtergronden samen de uit- daging aangingen. Dit versnelde niet alleen de ontwikkeling van Common Ground, het zorgde ook dat er in 2018 een groeiende community rondom Samen organiseren en Common Ground is ontstaan. IT- en domeininhoudelijk specialisten van gemeenten, het Ministerie van Binnenlandse Zaken, het Kadaster, samen- werkingsverbanden, leveranciers, ICT’ers en informatie- architecten werkten in de fieldlabs samen aan het oplossen van uitvoeringsvraagstukken.

Tijdens het field lab in Eindhoven werd gewerkt aan de basis: het operationeel maken van de principes van Common Ground. Dit is een opzet van de informatievoorziening in lagen, die de gegevens loskoppelt van de processen. Zodat gegevens bij de bron (zoals de basisregistraties) worden ontsloten voor gebruik. Bij die bron wordt ook de privacy gewaarborgd, want daar kun je vastleggen wie welke gegevens mag raadplegen. ‘In Eindhoven hebben we bewezen dat het model van Common Ground werkt,’ zegt Theo Peters, VNG Realisatie, programmasturing Common Ground. Welke dienstverlening is mogelijk via Common Ground? Dat was het thema van het fieldlab in Zwolle. Teams presen- teerden na een paar dagen hard werken nieuwe dienst- verleningsconcepten, bijvoorbeeld een werkende toepassing om bij de slijterij met een groen vinkje te bewijzen dat je boven de 18 bent (in plaats van met je ID-kaart). Podia en platforms voor en door gemeenten in cijfers • 2000 bezoekers per maand op De Pilotstarter • 520.248 bezoekers op Waarstaatjegemeente in 2018 • 101.991 bezoekers op Gemma Online in 2018 (referentie- architectuur voor ICT en processen) • 56.813 bezoekers op de Soft- warecatalogus • 6.000 tests door ruim 100 leveranciers op het StUF- testplatform Meer dan 400 mensen van 170 organi- saties werkten in de verschillende fieldlabs samen aan verschillende toepassingen.

• 51 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Frank Tierolff Lid Raad van Bestuur van het Kadaster ‘Overheden werken steeds meer als één organisatie samen bij het onderling uitwisselen van data en infor- matie. Zo treden we meer eenduidig naar buiten. Met de VNG werken we nauw en goed samen. We hebben gedeelde uitgangspunten, bijvoorbeeld in Common Ground: data ophalen bij de bron, transparant zijn voor burgers en bedrijven, en regie houden op gegevens.’ KADASTER 52 Jaarverslag 2018 ‘Data op orde is cruciaal voor goede beleids- beslissingen. Burgers en bedrijven moeten daarbij een gelijkwaardige informatiepositie hebben. Het Kadaster gaat de rol van tactisch beheerder van de Landelijke Voorziening Digitaal Stelsel Omgevingswet (LV) vervullen. Samen met onze partners gaan we ervoor zorgen dat dit als geheel goed functioneert. Gemeenten zijn daarbij essentieel. We heb- ben er veel vertrouwen in dat het ons samen gaat lukken.’ ‘Haal Centraal is ook een voorbeeld van de samenwerking. Met 5 grote gemeenten, de Kamer van Koophandel en de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens werken we eraan om data van de basisregistraties bij de bron op te halen.

Als iedereen op hetzelfde moment kan beschikken over dezelfde informatie voorkom je het onnodig heen en weer sturen van data, en data zijn actueler.’ 53Vereniging van Nederlandse Gemeenten Georganiseerde criminaliteit ondermijnt de rechtsstaat: bestuurders wor- den bedreigd, agrariërs worden de drugswereld in gelokt en er ontstaan parallelle samenlevingen. Het is dan ook essentieel om normalisering van criminele activiteiten te voorkomen en de verwevenheid van boven- en onderwereld aan te pakken. De VNG-commissie Bestuur en Veiligheid Veiligheid raakt aan alles VEILIGHEID Snel een alternatief voor het stoplichtmodel Een weerbare samenleving is heel belangrijk bij het tegen- gaan van verwevenheid tussen boven- en onderwereld. Gemeenten, politie en justitie moeten de samenleving daarbij helpen. Iris Koopmans, VNG-team Veiligheid: ‘Daarom is het zo jammer dat de minister van Veiligheid en Justitie het ‘stoplichtmodel’ heeft stopgezet. Wat je namelijk veel ziet is dat criminelen hun geld gebruiken om dure auto’s of panden te huren die ze cash betalen. Daar kwam het stoplichtmodel te pas. Verhuurders die er geen goed gevoel bij hadden konden in zo’n situatie contact opnemen met de politie. Bij een rood sein was er iets aan de hand, bij groen kon de ondernemer met een gerust hart met de betreffende klant zaken doen.

Een heel praktisch middel dus om het business- model van criminelen te frustreren en te doorbreken. Crimine- len hebben namelijk niets aan geld als ze er niet ook iets mee kunnen.’ ‘Het stoplichtmodel is stop- gezet omdat het omdat het juridisch niet steekhoudend zou zijn. Maar er is geen alternatief voor in de plaats gekomen, terwijl de urgentie om de verwevenheid van boven- en onderwereld aan te pakken groot is.’ Anton Ederveen, burgemeester van Valkenswaard en lid van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid ›› 54 Jaarverslag 2018 heeft in 2017 een visiedocument geschreven over ondermijning. De VNG is ermee aan de slag gegaan en daarmee is het thema in 2018 definitief op de agenda gekomen. Onder andere met het opzetten van het Netwerk Weerbaar Bestuur . We zijn blij met de aandacht die het kabinet nu heeft voor het tegengaan van ondermijning en de tijdelijke Veilig en zonder angst besturen De VNG heeft in 2018 samen met een groot aantal partners (ministeries, raadsledenvereniging, wethoudersvereniging, politieke partijen, waterschappen etc.) het Netwerk Weerbaar Bestuur opgezet. Daarin spreken partners uit dat ze zich ten volle willen inspannen voor een weerbaar bestuur, voor politieke ambtsdragers die open in de samenleving kunnen staan, die veilig, vrij en zonder angst hun werk kunnen uitoefenen, ondersteund door een weerbaar en integer ambtelijk apparaat.

Met de voortgaande digitalisering is er steeds meer informatie beschikbaar en worden ook ambtena- ren kwetsbaarder. Denk aan vergunningverleners, analisten, hoofden veiligheid, mensen die in gemeenten op een informatiepositie zitten. Het Netwerk Weerbaar Bestuur richt zich in eerste instantie op bestuurders, politieke ambtsdragers en raadsleden. Zij kunnen als ze te maken hebben met bedreigingen, intimidatie of een probleem van integriteit, hulp vragen via het netwerk: acuut en preventief; en ze kunnen er terecht voor nazorg. Daarnaast moet het netwerk uitgroeien tot een platform met een verzameling handreikingen, instrumenten, protocollen en best practices. ‘Het is onaanvaardbaar dat een burgemeester als Jos Wienen niet veilig over straat kan gaan, dat hij maanden- lang in een safe house moet wonen en 24 uur per dag beveiligd moet worden.’ Theo Weterings, burgemeester van Tilburg en voorzitter van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid ›› 55 Vereniging van Nederlandse Gemeenten impuls van € 100 miljoen. Het geld wordt vooral ingezet in de regio’s: gemeenten en kabinet zijn het erover eens dat de aanpak van onder- mijning vraagt om regionaal maatwerk en een stevige juridische basis . De VNG blijft zich inzetten voor structurele financiering voor de aanpak van ondermijning.

Ook het wietexperiment waarbij een keten wordt Naar een stevige juridische basis voor het delen van informatie Om de georganiseerde criminaliteit te kunnen terugdringen, moeten gemeen- ten alle informatie die ze in huis hebben, naast elkaar kunnen leggen, met elkaar delen en verwerken om zo tot casussen te komen. Iris Koopmans van VNG-team Veiligheid: ‘Het is belangrijk dat de linkerhand in de gemeente weet en mag weten wat de rechterhand doet. Wij willen een stevige juridische basis voor het delen van informatie binnen gemeenten en tussen gemeenten. We hebben daar hard voor gelobbyd en gezorgd dat het onder- werp nu hoog op de agenda van de Tweede Kamer en de Raad van State staat. De voorzitter van de VNG-com- missie Bestuur en Veiligheid en burge- meester van Tilburg, Theo Weterings, is hier nauw bij betrokken. Daarnaast zijn er binnen de commissie een aantal portefeuillehouders ondermijning onder leiding van Anton Ederveen die zich sterk maken voor een stevige aanpak.’ Geef burgemeesters ruimte in wietexperiment De verkoop van wiet in coffeeshops is geregeld via een gedoogconstructie. De inkoop, de ‘achterdeur’, is niet geregeld; coffeeshophouders kopen hun wiet in via het illegale circuit. Met als gevolg gezondheidsissues voor gebruikers, drugscriminaliteit en illegale kwekerijen. Lokale bestuurders maken zich daar al jaren zorgen over.

In 2017 heeft het Rijk besloten om een wiet- experiment op te zetten om de toevoer van softdrugs naar coffeeshops te reguleren en daar een keten met legale wiettelers voor in te richten. Burgemeesters willen graag een experiment maar dan wel onder de juiste voorwaarden. De voorwaarden voor het wietexperiment zoals ze er nu uitzien stemmen tot zorg. De minister van Justitie en Veiligheid legt deelname van alle coffeeshops als verplichting op. Ook op het gebied van controle op het ingezetenencriterium lijkt er weinig lokale ruimte. ‘Ik vind het goed dat de minister een instrument aanbiedt om de in- en verkoop van coffeeshops te reguleren, maar ik zou plei- ten voor meer mogelijkhe- den voor burgemeesters om met lokale omstandigheden rekening te kunnen houden.’ Theo Weterings, burgemeester van Tilburg en voorzitter van de VNG-commissie Bestuur en Veiligheid ›› 56 Jaarverslag 2018 opgezet om coffeeshops te voorzien van legale wiet is een goede stap in de aanpak van ondermijning. Veiligheid gaat ook om de directe leef- omgeving: om foutparkeren, om zwerfvuil, om de openbare orde in wij- ken en buurten. Met een grotere inzet van buitengewoon opsporings- ambtenaren (BOA’s) kunnen hier goede resultaten behaald worden. Gemeenten hebben BOA’s nodig Iedereen is het erover eens dat er een tekort is bij handhaving en toezicht in de openbare ruimte.

Buitengewoon op- sporingsambtenaren (BOA’s) zijn hard nodig om dit tekort op te vullen. In 2018 is er een kleine uitbreiding gerealiseerd van BOA-bevoegdheden. Martine Meijers, team Veiligheid bij de VNG: ‘In 2018 hebben gemeenten opnieuw gepleit voor uitbreiding van de bevoegdheden en taken van BOA’s, bijvoorbeeld bij het handhaven van lichte verkeersovertredingen, de controle op taxiboordcomputers en vaartoezicht. Belangrijk is wel dat we daarbij goed kijken naar opleiding en inzet van de BOA, dat we goede afspraken maken op lokaal niveau met de politie. Bijvoorbeeld in de vorm van een lokaal hand- havingsarrangement.’ GGU * IBD ondersteunt bij digitale weerbaarheid Informatie van gemeenten moet beschikbaar, actueel en betrouwbaar zijn. Maar dat niet alleen, de informatie moet ook goed beveiligd zijn en alleen toegankelijk voor wie daartoe bevoegd is. De Informatiebeveiligingsdienst (IBD), een initiatief van alle gemeenten, helpt gemeenten bij hun informatie- beveiliging. Dat gebeurt door kennis- deling, voorlichting, ondersteuning bij calamiteiten en samenwerking met bijvoorbeeld het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC).

Een paar cijfers over digitale dreigingen in 2018 bij gemeenten: • 1373 vragen binnengekomen bij de IBD, waaronder 179 incidentmeldingen • 2049 kwetsbaarheidswaarschuwingen door de IBD aan gemeenten verstuurd, waarvan 18 geclassificeerd als ernstig • 35 valide responsible disclosure- meldingen (zwakke plek in het gemeentelijk systeem) heeft de IBD ontvangen van ethische hackers of computeronderzoekers * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering • 57 Vereniging van Nederlandse Gemeenten De verhouding tussen burgers en overheden is veranderd. In de moderne netwerksamenleving is horizontaal samenwerken de norm. Ook de decentralisaties in het sociaal domein en de Omgevingswet komen uit dit nieuwe denken voort. Besluitvorming ligt nu dichter bij de inwoners. Dit vereist een krachtige lokale democratie, een nieuw democratisch Naar een nieuw democratisch samenspel LOKALE DEMOCRATIE ›› GGU * Open Raadsinformatie Het project Open Raadsinformatie is opgezet om documenten van de gemeenteraad (besluiten, agenda’s, moties, amen- dementen en beleidsstukken) eenvoudig en collectief toegankelijk te maken. Meer dan honderd gemeenten doen inmiddels mee. Raadsinformatie was altijd al openbaar, maar niet makkelijk toegankelijk en uitsluitend per gemeente beschikbaar.

Met Open Raadsinformatie wordt het voor iedereen mogelijk om landelijk, regionaal, per gemeente of zelfs per wijk op te zoeken wat er speelt op een bepaald thema. Alle documenten zijn beschikbaar als open data, gestandaardiseerd en herbruikbaar. Daarmee kunnen appbouwers, websitebeheerders en media de informatie eenvoudig gebruiken en publiceren. De eerste apps zijn al ontwikkeld. Bijvoorbeeld WaarOverheid, een app die op basis van algoritmen raadsinformatie op een kaart weergeeft. GGU * Waar is mijn stemlokaal Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018 konden kiezers heel eenvoudig de locaties van alle stemlokalen in alle 380 Nederlandse gemeenten vinden. Op de site ‘waar is mijn stemlokaal’ konden zij zoeken op een landkaart of open databestanden downloaden. Voorheen waren de locatiegegevens van de stembureaus verdeeld over 380 gemeentelijke websites en in 380 verschil- lende vormen beschikbaar. VNG Realisatie stelde specificaties op voor het aanleveren van de gegevens van stembureaus. Daardoor konden alle gemeenten op een uniforme wijze hun lijst met stembureaus aanleveren aan de Open State Foun- dation. Die stelde de onderliggende datasets gestandaar- diseerd beschikbaar. Het platform ‘Waar is mijn stemlokaal’ maakte deze data vervolgens inzichtelijk op een website. De site werd door circa 100.000 mensen bezocht.

* Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering 58 Jaarverslag 2018 samenspel. Hoe betrek je inwoners en relevante spelers bij alle ontwikke- lingen? Met het Ministerie van BZK werken we samen in het programma Democratie in Actie . Hiermee willen we de gemeenteraad versterken, politieke ambtsdragers goed toerusten en inwoners meer betrekken bij ontwikkelingen. Met als uiteindelijk doel een vitale democratische ›› Programma Democratie in Actie: Meervoudige democratie Het programma Democratie in Actie is van start gegaan op 16 november 2018 tijdens de Dag van de Lokale Democratie. Het is een nieuw samenwerkingsprogramma van de VNG met de beroeps- en belangenverenigingen van burgemeesters, wethouders, raadsleden en griffiers. Dit programma is de opvolger van twee programma’s die in 2018 zijn afgerond: Lokale Democratie in Beweging en Democratic Challenge. Frank Speel van het VNG-team Lokale Democratie: ‘Deze twee programma’s hebben mooie resultaten opgeleverd. Op 16 november 2018 tijdens de Dag van de Lokale Demo cratie hebben we bijvoorbeeld een instrumentenkist gepresenteerd van goede voorbeelden uit het land die we hebben ontdekt, uitgewerkt en vertaald in concrete produc- ten. Daarin zit bijvoorbeeld een handreiking burgerbegroting, een handreiking voor gemeenten met veel kernen (hoe kunnen zij die kernen betrekken bij de democratie) en een handreiking loting.

In de handreiking loting gaat het over het betrekken van bewoners. Stel, je bent bezig met de heront- wikkeling van een wijk en je wil bewoners laten meedoen. Dan kun je bewoners via een loting vragen of verleiden om mee te denken over het hele traject. Deze bewoners worden dan in feite toegevoegd aan de gemeenteraad die gekozen is en dan ontstaat er een soort meervoudige democratie, een maatschappelijke democratie. Waar ik ook trots op ben is het programma dat wij hebben ontwikkeld om de lokale driehoeken van burgemeesters, griffiers en gemeentesecretarissen te versterken. In die driehoek zit zowel de gemeenteraad, alsook het ambtelijk apparaat en de bewoners. We hebben voor deze driehoek een training ontwikkeld en een handreiking met onder andere een vragenlijst. Uit de antwoorden op die vragenlijst blijkt dat burgemeesters, griffiers en gemeentesecretarissen elk voor zich druk bezig zijn met het voorbereiden van de raads- vergaderingen, terwijl ze ook een rol hebben in de breedte van de lokale democratie. Met dit programma zetten we die driehoek in positie om hun rol in de breedte te kunnen vervullen.’ ‘Waar ik trots op ben is het programma dat wij hebben ontwikkeld om de lokale driehoeken van burgemees- ters, griffiers en gemeente- secretarissen te versterken.

In die driehoek zit zowel de gemeenteraad, alsook het ambtelijk apparaat en de bewoners.’ Frank Speel, Programmamanager Lokale Democratie 59 Vereniging van Nederlandse Gemeenten gemeenschap. Belangrijk voor het versterken van de democratie is de verhoging van de raadsledenvergoeding in kleine gemeenten (minder dan 24.000 inwoners). Ruim 2400 raadsleden in 147 gemeenten krijgen er geld bij. Deze ruimere vergoeding geeft hen ruimte om meer tijd vrij te maken voor het raadswerk. Raadsledenvergoeding in kleinere gemeenten omhoog In 2018 is het eindelijk gelukt om de de raadsledenvergoe- ding voor raadsleden in kleinere gemeenten te verhogen. Het was een landurig traject, maar in 2018 heeft de minister van BZK het rechtspositiebesluit gewijzigd. Frank Speel van VNG-team Lokale Democratie: ‘Over de hele linie is de zwaarte van het raadslidmaatschap met de jaren steeds groter geworden en daarin is het verschil tussen grote en kleine gemeenten niet aan de orde. Een raadslid in een kleinere gemeente moet over dezelfde dossiers praten als een raadslid in een grotere gemeente. Uit onderzoeken is ook gebleken dat de vergoeding voor raadsleden in kleinere gemeenten onevenredig laag is in vergelijking tot de werk- druk.