13.0 VNG Jaarverslag 2018.pdf

VNG JAARVERSLAG 2018

Cijfers Dienstverlening 1.994.970 Totaalaantal bezoekers vng.nl 48.743 Totaalaantal bezoekers praktijkvoorbeelden 15.298 Deelnemers online platforms (VNG-fora en ROM-Netwerk) 6.696 Gemiddeld aantal weergaven per dag op twitter Top 5 onderwerpen waar vragen over werden gesteld 747 579 562 403 338 Wet maatschappelijke ondersteuning Politieke ambtsdragers Arbeidsvoorwaarden overig Gemeentewet Vereniging Jaarverslag 2018 Colofon Dit is een uitgave van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever worden overgenomen. Tekst en concept Marjan Arenoe en Jolanda van Ham Ontwerp en realisatie VormVijf Fotografie Theo Bianchi (p.36), Jiri Büller (p.60), Gemeente Deventer (p.57), Flickr (p.62), Jordi Huisman (omslag, p.8-9, 20-21, 30-31, 42-43, 52-53, 68-69), Ernst Klip (p.61), Studio Koot (p.3, 10, 67, 70), Frans Lahaye (p.55), Light at Work Photo graphy (p.22), Serge Ligtenberg (p.5), Arie Raaphorst (p.17, 27, 32, 39, 45, 48, 72), Cees van der Wal (p.35), Kick Smeets (p.59), Pixabay (p.24, 56, 64), Gregor Servais (p.71), Shutterstock (p.41, 46) 4 VISIE EN MISSIE Sterk, soepel en wendbaar 10 SAMEN VERSCHIL MAKEN Partnerschap, overeenkomsten en eigenheid 13 IBP Gelijkwaardig samenwerken als één overheid 15 GOVERNANCE De terugkerende puzzel van de adviescommissie 18 EEN DERDE STATUTAIRE PIJLER Samenwerken aan uitvoeringskracht

22 LEEFOMGEVING Over grenzen 29 VNG REALISATIE Oplossingen voor realisatie 32 INCLUSIEVE SAMENLEVING Problematische schulden aanpakken 40 VNG KENNISCENTRUM HANDHAVING EN NALEVING (KCHN) Toezicht en handhaving: vangrail van de samenleving 44 INFORMATIESAMENLEVING Een ongekende technologische revolutie 54 VEILIGHEID Veiligheid raakt aan alles 58 LOKALE DEMOCRATIE Naar een nieuw democratisch samenspel 62 EUROPA Gemeenten in Europa 66 VNG INTERNATIONAL Wereldwijd lokaal bestuur versterken 70 CONGRES- EN STUDIECENTRUM VNG Van en voor onze leden 72 VNG RISICOBEHEER De natuurlijke opvolger van VNG Verzekeringen Inhoud Heeft u dat nou ook? Elk jaar in decem- ber denk ik weer: mijn gemeente moet nog voor het einde van het jaar af. Dan bekruipt mij het gevoel dat we in een paar weken tijd nog bergen werk moeten verzetten. De jaarplannen, nota’s, de laatste raadsvergadering… voor je het weet is het jaar voorbij. Gelukkig begint er in januari gewoon weer een heel nieuw jaar. Een nieuwe kans om ons beste beentje voor te zetten in het belang van onze inwoners. Dat is het mooie, maar ook het moei lijke aan ons vak: een gemeente is nooit klaar. Vóór u ligt het jaarverslag 2018 van onze vereniging. Een jaar waarin er gemeenteraadsverkiezingen plaats- vonden en er dus ook bij de VNG een nieuw bestuur en nieuwe commissies werden gevormd.

Na een zorgvuldige selectieprocedure, we kregen veel meer aanmeldingen dan we vacatures te vergeven hadden, stond er begin september een nieuwe ploeg aan de start. Een team waarin ook steeds meer raadsleden en lokale partijen vertegen - woordigd zijn. Want de VNG wil een vereniging zijn waarin al haar leden zich herkennen. 2018 was ook het jaar waarin onze ontwikkeling naar een netwerkorgani- satie steeds meer vorm kreeg. Niet alleen in de contacten tussen gemeen- ten onderling, maar vooral ook in de samenwerking met provincies, water- schappen en het Rijk. Met het Inter- bestuurlijk Programma pakken de verschillende overheden gezamenlijk grote opgaven aan. En die zijn er genoeg. Neem bijvoorbeeld de energietransitie. Onze belofte om een bijdrage te leveren aan de CO 2-reductie moeten en willen we waarmaken. Maar dat betekent niet dat de kosten daarvoor bij onze inwoners terecht moeten komen. De VNG laat dat geluid duidelijk horen bij het Rijk en in de media. Wij gaan niet akkoord met maatregelen die onze inwoners onevenredig belasten. In 2018 was er ook veel te doen rond de tekorten op het sociaal domein. Extra financiële ondersteuning was hard nodig. Het Rijk ziet inmiddels in dat er oplossingen moeten komen en we zijn blij met die erkenning. Maar we zijn er nog niet.

Tijdens de Buitengewone ALV in november benadrukten we dat er in het voorjaar van 2019 boter bij de vis moet komen. Laten we hopen dat we hier in het jaarverslag van 2019 positief over kunnen berichten. En dan nog een thema dat mij persoon - lijk aan het hart gaat: veiligheid voor mensen met een publieke taak. In 2018 stond het, helaas, weer op de agenda. Geweld tegen bestuurders en anderen met een publieke taak is ontoelaatbaar. Asociaal gedrag mag geen gewoonte worden. Als vereniging maken we ons er hard voor dat iedereen, bestuurder en inwoner, hulpverlener en loket- medewerker, buschauffeur en docent, veilig moet kunnen wonen en werken in elke Nederlandse gemeente. U voelt hem vast al aankomen. Ook dit jaar zullen we in december weer het gevoel hebben dat we nog lang niet klaar zijn. Dat de gemeente nog lang niet af is. Maar dan kan ik u nu alvast gerust stellen: uw gemeente zal nooit af zijn. Laten we vooral ons uiterste best blijven doen voor onze inwoners. Jan van Zanen, voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten Voorwoord 3 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Wendbaarheid zit in mensen. In de oneindige variëteit van samenwerkingsrelaties tussen mensen. Steeds meer krijgt de eerder ingezette ontwikkeling van de VNG naar een netwerk- organisatie vorm.

De vereniging vergaart en deelt kennis, samen met de leden spelen we soepel en wendbaar in op de veranderende opgaven van deze tijd. Klimaatadaptie, de energietransitie, de grote bouwopgave. Alle grote vragen van nu over - schrijden de grenzen van gemeenten en zelfs de landsgrenzen. Niet de schaal van overheden en organisaties, maar de reikwijdte van de opgaven dicteert het handelen. Samenwerken is noodzakelijkerwijs onze eerste natuur. Met andere gemeentelijke netwerken (G4, G40, P10 enzovoorts), met de provincies en de waterschappen en steeds meer als gelijk - waardige partner met het Rijk. En ook met keten - partners en marktpartijen. Onze missie is en blijft om samen met alle gemeenten te werken aan een krachtige lokale overheid. Dit doen we door agendasettend te zijn op voor gemeenten rele - vante vraagstukken en ontwikkelingen, en door de lokale uitvoering centraal te stellen bij maat - schappelijke opgaven. Als belangenbehartiger zijn we gesprekspartner van het Rijk en van maatschappelijke organisaties. Het zijn essentiële contacten; als geen ander staan gemeenten voor de taak om burgers en bedrijven te faciliteren en waar nodig te onder - steunen. Zo beschouwd is de gemeente de werkvloer van de overheid. Dáár gebeurt het.

Als dienstverlener ondersteunt de VNG gemeen - ten bij het uitvoeren van de (nieuwe) nationale wet- en regelgeving met kennis, praktische onder steuning en vooral door te verbinden. De kennis wortelt niet in Den Haag, maar in alle Nederlandse gemeenten. De VNG verenigt de voorlopers en de midden - groep. We brengen de verbeeldende kracht van 380 gemeenten en alle andere gesprekspartners samen. Mensen uit gemeenten zijn de trekkers op de grote dossiers. Gemeentelijk eigenaarschap is een sleutelwoord in 2018. Sterk, soepel en wendbaar VISIE EN MISSIE 4 Jaarverslag 2018 BESTUUR EN COMMISSIES leden in VNG-bestuur en -commissies 52% wethouder sollicitanten commissies colleges 246 009 002 650 5% secretaris 6% griffier 11% raadslid 27% burgemeester 5 Vereniging van Nederlandse Gemeenten VNG International VNG Bureau Algemene directie, Beleid, Concernstaf, Bedrijfsvoering, Communicatie VNG KCHN Congres- en Studiecentrum VNG VNG Riscobeheer VNG Realisatie Meppel Heerlen Haarlem Brielle Hoogeveen Gulpen-Wittem Gooise Meren Emmen Gennep Enkhuizen Reeuwijk De Wolden Eijsden-Margraten Edam-Volendam Bodegraven- Coevorden Echt-Susteren Drechterland Borger-Odoorn Brunssum Diemen Binnenmaas Assen Bergen Den Helder Aa en Hunze Beesel Castricum Barendrecht Drenthe St.

Eustasius SabaCuraçao Bonaire Aruba Beek Bloemendaal Limburg Blaricum den Rijn Beverwijk Alphen aan BergenBeemster waard Amsterdam Albrands- Amstelveen Caraïben Alkmaar Alblasserdam Aalsmeer Noord-Holland Zuid-Holland Midden-Drenthe Horst aan de Maas Haarlemmerliede en Capelle aan Noordenveld Kerkrade Spaarnwoude den IJssel Tynaarlo Landgraaf Haarlemmermeer Westerveld Leudal Heemskerk Cromstrijen Flevoland Maasgouw Heemstede Almere Maastricht Heerhugowaard Delft Dronten Meerssen Heiloo Lelystad Mook en Hilversum Den Haag Noordoostpolder Middelaar Hollands Kroon Urk Nederweert Hoorn Dordrecht Zeewolde Nuth Huizen Friesland Onderbanken Koggenland Giessenlanden Achtkarspelen Peel en Maas Landsmeer Ameland Roerdalen Langedijk Goeree-Overflakkee Dantumadiel Roermond Laren De Fryske Marren Schinnen Medemblik Gorinchem Dongeradeel Simpelveld Oostzaan Ferwerderadiel Sittard-Geleen Opmeer Gouda Harlingen Stein Ouder-Amstel Heerenveen Vaals Purmerend Hardinxveld- Kollumerland en Nieuwkruisland Valkenburg Schagen Giessendam Leeuwarden aan de Geul Stede Broec Ooststellingwerf Venlo Texel Hellevoetsluis Opsterland Venray Uitgeest Schiermonnikoog Voerendaal Uithoorn Hen drik- Smallingerland Weert Velsen Ido-Ambacht Súdwest-Fryslân Noord-Brabant Waterland Terschelling Aalburg Weesp Hillegom Tytsjerksteradiel Alphen-Chaam Wijdemeren Vlieland Asten Wormerland Kaag en Waadhoeke Baarle-Nassau

Zaanstad Braassem Weststellingwerf Bergeijk Zandvoort Gelderland Bergen op Overijssel Katwijk Aalten Zoom Almelo Apeldoorn Bernheze Borne Korendijk Arnhem Best Dalfsen Barneveld Bladel Deventer Krimpen aan den Berg en Dal Boekel Dinkelland IJssel Berkelland Boxmeer Enschede Beuningen Boxtel Haaksbergen Krimpenerwaard Bronckhorst Breda HardenbergBrummen Cranendonck Hellendoorn LansingerlandBuren Cuijk Hengelo Culemborg Deurne Hof van Leiden Doesburg Dongen Twente Doetinchem Drimmelen Kampen Leiderdorp Druten Eersel Losser Duiven Eindhoven Oldenzaal Leidschendam- Ede Etten-Leur Olst-Wijhe Voorburg Elburg Geertruidenberg Ommen Epe Geldrop-Mierlo Raalte Lisse Ermelo Gemert-Bakel Rijssen-Holten Geldermalsen Gilze en Rijen Staphorst Maassluis Harderwijk Goirle Steenwijkerland Hattem Grave Tubbergen Midden-Delfland Heerde Haaren Twenterand Heumen Halderberge Wierden Nieuwkoop Lingewaard Heeze-Leende Zwartewaterland Lingewaal Helmond Zwolle Nissewaard Lochem ’s-Hertogenbosch Utrecht Maasdriel Heusden Amersfoort Noordwijk Montferland Hilvarenbeek Baarn Neder-Betuwe Laarbeek De Bilt Noordwijkerhout Neerijnen Landerd Bunnik Nijkerk Loon op Zand Bunschoten Oud-Beijerland Nijmegen Meierijstad Eemnes Nunspeet Mill en Sint Heuvelrug Oegstgeest Oldebroek Hubert Houten Oost Gelre Moerdijk IJsselstein Papendrecht Oude IJsselstreek Nuenen, Leerdam Overbetuwe Gerwen en Leusden Pijnacker-Nootdorp

Putten Nederwetten Lopik Renkum Oirschot Montfoort Ridderkerk Rheden Oisterwijk Nieuwegein Rozendaal Oosterhout Oudewater Rijswijk Scherpenzeel Oss Renswoude Tiel Reusel-De Mierden Rhenen Rotterdam Voorst Roosendaal De Ronde Wageningen Rucphen Venen Schiedam West Maas en Waal Sint Anthonis Soest Westervoort Sint-Michielsgestel Stichtse Vecht Sliedrecht Wijchen Someren Utrecht Winterswijk Son en Utrechtse Strijen Zaltbommel Breugel Heuvelrug Zevenaar Steenbergen Veenendaal Teylingen Zutphen Tilburg Vianen Groningen Uden Wijk bij Duurstede Vlaardingen Appingedam Valkenswaard Woerden Bedum Veldhoven Woudenberg Voorschoten De Marne Vught Zeist Delfzijl Waalre Zeeland Waddinxveen Eemsmond Waalwijk Borsele Groningen Werkendam Goes Wassenaar Woensdrecht Hulst Woudrichem Kapelle Westland Zundert Middelburg Zederik ZoetermeerZoeterwoude ZuidplasZwijndrecht Grootegast Haren Leek Loppersum Midden-Groningen MarumOldambt Pekela Stadskanaal Ten BoerVeendam WinsumWesterwolde Zuidhorn Noord-Beveland Reimerswaal Schouwen-Duiveland Sluis Terneuzen Tholen Veere Vlissingen Westvoorne Bestuur en com m issies Kabinet Landelijke organisaties Mede-overheden Gelieerde verenigingen en organisaties We brengen de verbeeldende kracht van 380 * gemeenten en partners samen * Aantal gemeenten in 2018.

Per 2019 is het aantal gemeenten 355 6 Jaarverslag 2018 VNG International VNG Bureau Algemene directie, Beleid, Concernstaf, Bedrijfsvoering, Communicatie VNG KCHN Congres- en Studiecentrum VNG VNG Riscobeheer VNG Realisatie Meppel Heerlen Haarlem Brielle Hoogeveen Gulpen-Wittem Gooise Meren Emmen Gennep Enkhuizen Reeuwijk De Wolden Eijsden-Margraten Edam-Volendam Bodegraven- Coevorden Echt-Susteren Drechterland Borger-Odoorn Brunssum Diemen Binnenmaas Assen Bergen Den Helder Aa en Hunze Beesel Castricum Barendrecht Drenthe St. Eustasius SabaCuraçao Bonaire Aruba Beek Bloemendaal Limburg Blaricum den Rijn Beverwijk Alphen aan BergenBeemster waard Amsterdam Albrands- Amstelveen Caraïben Alkmaar Alblasserdam Aalsmeer Noord-Holland Zuid-Holland Midden-Drenthe Horst aan de Maas Haarlemmerliede en Capelle aan Noordenveld Kerkrade Spaarnwoude den IJssel Tynaarlo Landgraaf Haarlemmermeer Westerveld Leudal Heemskerk Cromstrijen Flevoland Maasgouw Heemstede Almere Maastricht Heerhugowaard Delft Dronten Meerssen Heiloo Lelystad Mook en Hilversum Den Haag Noordoostpolder Middelaar Hollands Kroon Urk Nederweert Hoorn Dordrecht Zeewolde Nuth Huizen Friesland Onderbanken Koggenland Giessenlanden Achtkarspelen Peel en Maas Landsmeer Ameland Roerdalen Langedijk Goeree-Overflakkee Dantumadiel Roermond Laren De Fryske Marren Schinnen Medemblik Gorinchem Dongeradeel Simpelveld Oostzaan

Ferwerderadiel Sittard-Geleen Opmeer Gouda Harlingen Stein Ouder-Amstel Heerenveen Vaals Purmerend Hardinxveld- Kollumerland en Nieuwkruisland Valkenburg Schagen Giessendam Leeuwarden aan de Geul Stede Broec Ooststellingwerf Venlo Texel Hellevoetsluis Opsterland Venray Uitgeest Schiermonnikoog Voerendaal Uithoorn Hen drik- Smallingerland Weert Velsen Ido-Ambacht Súdwest-Fryslân Noord-Brabant Waterland Terschelling Aalburg Weesp Hillegom Tytsjerksteradiel Alphen-Chaam Wijdemeren Vlieland Asten Wormerland Kaag en Waadhoeke Baarle-Nassau Zaanstad Braassem Weststellingwerf Bergeijk Zandvoort Gelderland Bergen op Overijssel Katwijk Aalten Zoom Almelo Apeldoorn Bernheze Borne Korendijk Arnhem Best Dalfsen Barneveld Bladel Deventer Krimpen aan den Berg en Dal Boekel Dinkelland IJssel Berkelland Boxmeer Enschede Beuningen Boxtel Haaksbergen Krimpenerwaard Bronckhorst Breda HardenbergBrummen Cranendonck Hellendoorn LansingerlandBuren Cuijk Hengelo Culemborg Deurne Hof van Leiden Doesburg Dongen Twente Doetinchem Drimmelen Kampen Leiderdorp Druten Eersel Losser Duiven Eindhoven Oldenzaal Leidschendam- Ede Etten-Leur Olst-Wijhe Voorburg Elburg Geertruidenberg Ommen Epe Geldrop-Mierlo Raalte Lisse Ermelo Gemert-Bakel Rijssen-Holten Geldermalsen Gilze en Rijen Staphorst Maassluis Harderwijk Goirle Steenwijkerland Hattem Grave Tubbergen Midden-Delfland Heerde Haaren Twenterand Heumen

Halderberge Wierden Nieuwkoop Lingewaard Heeze-Leende Zwartewaterland Lingewaal Helmond Zwolle Nissewaard Lochem ’s-Hertogenbosch Utrecht Maasdriel Heusden Amersfoort Noordwijk Montferland Hilvarenbeek Baarn Neder-Betuwe Laarbeek De Bilt Noordwijkerhout Neerijnen Landerd Bunnik Nijkerk Loon op Zand Bunschoten Oud-Beijerland Nijmegen Meierijstad Eemnes Nunspeet Mill en Sint Heuvelrug Oegstgeest Oldebroek Hubert Houten Oost Gelre Moerdijk IJsselstein Papendrecht Oude IJsselstreek Nuenen, Leerdam Overbetuwe Gerwen en Leusden Pijnacker-Nootdorp Putten Nederwetten Lopik Renkum Oirschot Montfoort Ridderkerk Rheden Oisterwijk Nieuwegein Rozendaal Oosterhout Oudewater Rijswijk Scherpenzeel Oss Renswoude Tiel Reusel-De Mierden Rhenen Rotterdam Voorst Roosendaal De Ronde Wageningen Rucphen Venen Schiedam West Maas en Waal Sint Anthonis Soest Westervoort Sint-Michielsgestel Stichtse Vecht Sliedrecht Wijchen Someren Utrecht Winterswijk Son en Utrechtse Strijen Zaltbommel Breugel Heuvelrug Zevenaar Steenbergen Veenendaal Teylingen Zutphen Tilburg Vianen Groningen Uden Wijk bij Duurstede Vlaardingen Appingedam Valkenswaard Woerden Bedum Veldhoven Woudenberg Voorschoten De Marne Vught Zeist Delfzijl Waalre Zeeland Waddinxveen Eemsmond Waalwijk Borsele Groningen Werkendam Goes Wassenaar Woensdrecht Hulst Woudrichem Kapelle Westland Zundert Middelburg Zederik ZoetermeerZoeterwoude

ZuidplasZwijndrecht Grootegast Haren Leek Loppersum Midden-Groningen MarumOldambt Pekela Stadskanaal Ten BoerVeendam WinsumWesterwolde Zuidhorn Noord-Beveland Reimerswaal Schouwen-Duiveland Sluis Terneuzen Tholen Veere Vlissingen Westvoorne Bestuur en com m issies Kabinet Landelijke organisaties Mede-overheden Gelieerde verenigingen en organisaties 7 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Annemarie Penn-te Strake Burgemeester van Maastricht ‘Het was heerlijk om tijdens het VNG-Jaarcongres zoveel collega’s te mogen ontvangen in Maastricht. Door onze geografische ligging nabij Duitsland en België gaan wij in deze regio vanzelfsprekend over grenzen. Het was prachtig weer, het congres was goed georganiseerd, de sfeer was goed, het waren zeer geslaagde dagen.’ MAASTRICHT 8 Jaarverslag 2018 ‘In 2018 hebben we samen met de univer- siteit en de provincie de werkplaats Working on Europe opgezet.

Midden in de stad, op het Onze Lieve Vrouweplein, hebben we nu een plek waar onderzoek wordt gedaan naar Europa, het Verdrag van Maastricht en de EU, waar culturele programma’s worden georganiseerd en waar iedereen welkom is om over Europa te debatteren.’ ‘Als je in het openbaar bestuur zit, moet je je elke keer weer afvragen: hoe kan ik het nog net iets beter doen, hoe kan ik de dienstbaarheid aan de inwoners nog meer versterken? Je moet lef hebben, grote stap- pen durven zetten, om je heen kijken, kansen creëren of het muizengaatje opzoeken waar je doorheen kunt gaan. Ook dat noem ik over grenzen gaan.’ 9 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Samenwerken over de grenzen van overheden, domeinen en organi saties is nodig om verschil te kunnen maken in het leven van burgers. Dat iemand met een psychische kwetsbaarheid bijvoorbeeld zelfstandig kan wonen en meedoen dankzij de samenwerking tussen de gemeente, zorgaanbieders en woningcorporaties. Samen verschil maken zijn drie trefwoorden voor Partnerschap, overeenkomsten en eigenheid SAMEN VERSCHIL MAKEN ‘Ook de VNG zat lang op de lijn dat wat de VNG deed, moest gelden voor alle gemeenten. Daar kantelen we in. We proberen nu juist de variëteit in Nederland te laten zien, verschil te maken.’ Jantine Kriens, algemeen directeur van de VNG ‘Bijna alle gemeenten hebben te maken met de finan ciële problematiek in het sociaal domein.

We zijn hard aan het werk om onze inzet hierop te verzilveren. Maar we zijn er nog niet. Er blijft werk aan de winkel.’ Jan van Zanen, VNG-voorzitter en burgemeester van Utrecht ›› 10 Jaarverslag 2018 2018. Verschil maken is ook: onderscheid maken tussen regio’s. Een thema als ondermijning manifesteert zich anders in Maastricht dan in de haven van Rotterdam. Dat vraagt om een regio-specifieke aanpak met een daar- op toegesneden structuur. Niet meer honderd verschillend geldstroompjes maar meer algemene financiële armslag voor gemeenten. Meer algemene financiële armslag De verhouding tussen het Rijk en de gemeenten is flink opgefrist in 2018; het is gelijkwaardiger geworden. Dat heeft geleid tot energie en een nieuwe drive om grote vragen samen op te pakken: het IBP . Andries Kok, team Financiën bij de VNG: ‘De basis onder het IBP zijn de financiële afspraken die we met het Rijk hebben gemaakt. We hadden al de trap-op-trap-af- systematiek; het gemeentefonds groeide (en kromp) mee met de uitgaven van de ministeries. Nu is afgesproken om deze systematiek te hernieuwen door het gemeentefonds te koppelen aan de rijksbrede uitgaven. Dat betekent dat ook de uitgaven aan zorg en sociale zekerheid doorwerken in het gemeentefonds. Die uitgaven gaan groeien, het gemeente- fonds groeit dan mee. Dit is van groot belang vanwege alle nieuwe taken in het sociaal domein.

De afspraken zijn meteen in 2018 ingegaan en gaan vanaf 2020 ook gelden voor het sociaal domein.’ Vanaf 2020 moeten gemeenten alle kosten in het sociaal domein betalen uit de groei van het gemeentefonds. Sinds 2015 zijn er echter een aantal financiële knelpunten ontstaan waarvoor gemeenten extra budget nodig hebben. De VNG heeft zich ingezet voor het oplossen van vier knelpunten: De stapeling van tekorten bij een aantal gemeenten; de tekorten op de budgetten voor de bijstandsuitkeringen (BUIG); de volumegroei in de uitgaven voor jeugd; de gevolgen beperken van open-einderegelingen in de zorg. Nog niet alle knelpunten zijn opgelost, maar er zijn goede stappen gezet. Er is een Fonds tekortgemeenten ingesteld om gemeenten met grote tekorten op het terrein van jeugd en Wmo over de jaren 2016 en 2017 deels te compenseren. Gemeenten en Rijk dragen elk € 100 miljoen bij aan het fonds. In december hebben 77 gemeenten een financiële bijdrage ontvangen uit deze zogenaamde stroppenpot. Daarnaast is de Raad voor het Openbaar Bestuur (Rob) gevraagd om voor de Algemene Ledenvergadering van 2018 een advies uit te brengen over de systematiek van de BUIG (Bundeling Uitkeringen Inkomensvoorzieningen Gemeenten).

Op basis van dit advies is het kabinet met voorstellen gekomen om het macrobudget vanaf 2018 beter en transparanter te ramen, onder andere door te kijken naar de verhoogde instroom van statushouders. Ook zijn er voorstellen gekomen om de gevolgen van de tekorten uit 2016 en 2017 af te vangen. Wat betreft de knelpunten in de uitgaven voor jeugd hebben VNG en Rijk in het najaar van 2018 afgesproken dat er een onderzoek komt naar de volumegroei op dit terrein. In het voorjaar van 2019 moet dit de bouwstenen bieden voor een oplossing. Over het beperken van de financiële risico’s van de open- einderegelingen in de zorg zijn geen afspraken gemaakt. VNG-inzet voor de financiële afspraken met het Rijk - Gelijkwaardig samenwerken, meer vrij besteedbare middelen - Het gemeentefonds groeit mee met alle rijksuitgaven (niet alleen die van de ministeries) - Oplossen hardnekkige financiële problemen in het sociaal domein Het resultaat - De koppeling tussen het gemeentefonds en de rijksuitgaven blijft gehandhaafd - Nieuw is de koppeling van het gemeentefonds aan de brede Rijksbegroting (dus inclusief de uitgaven aan de zorg en sociale zekerheid) - Gemeenten bepalen zelf hoe ze het geld in de gemeente inzetten en waar ze de prioriteiten leggen ›› 11 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Daarover hebben we in 2018 afspraken kunnen maken met het Rijk.

In het gemeentefonds is een substantieel hoger bedrag vrij beschikbaar gekomen; het accres neemt de komende jaren toe. Samen verschil maken is ook: als gemeenten samen kennis ontwikkelen en delen . Maar uiteindelijk zijn het de mensen die echt het verschil maken . Pionieren met big data Big data, wat kunnen gemeenten ermee? Hoe kun je ermee aan de slag? We probeerden het uit met de pilot ‘Analyse Coalitieakkoorden 2018’. Sindsdien staat datagedreven werken op de kaart. De coalitieakkoorden geven een goed beeld van de ambities van alle gemeenten en bevatten daarom waardevolle informatie voor de VNG. ‘Met de ontwikkelde tool kun je gemakkelijk allerlei informatie nazoeken,’ vertelt beleidsmede werker Petra Bassie. ‘Je moet de uitkomsten nog wel goed analyseren, maar je ziet heel snel hoeveel gemeenten bijvoorbeeld bezig zijn met laaggelet- terdheid of wat er in de akkoorden staat over uitkeringen en tegenprestaties. We hebben in korte tijd een tool neergezet waarmee de analyse mogelijk is. Dat was qua ICT behoorlijk ingewikkeld, ik ben trots dat ik erbij betrokken was. We hebben veel geleerd over wat technisch wel en niet mogelijk is, maar ook hoe belangrijk het is dat je goed nadenkt over de woorden die je in de tool gebruikt. Beleids termen in gemeen- ten lopen niet altijd gelijk met de termen in Den Haag.

In de coalitieakkoorden komt bijvoorbeeld het woord “wijkteams” weinig voor. Dan krijg je uit je analyse dus informatie die op zichzelf wel klopt maar die een verkeerd beeld geeft. Met de term “team” vind je wel de juiste informatie. De volgende stap is deze werkwijze verder ontwikkelen en bekijken of we zo’n tool ook beschikbaar kunnen stellen voor gemeenten.’ Verschilmakers in het lokaal bestuur Overal in het lokaal bestuur brengen mensen door eigen inzet veranderingen tot stand. Op initiatief van Jantine Kriens, algemeen directeur van de VNG, heeft communicatie-expert Guido Rijnja in 2018 tien bestuurders en gemeentesecretaris- sen geïnterviewd over hun drijfveren. De interviews zijn als een keten van verhalen verschenen op vng.nl en gebundeld in de publicatie ‘Verschilmakers’. Wie bepaalt nu dat iemand het verschil maakt, waar meet je dat aan af? Jantine Kriens: ‘Het gaat erom dat je er als politiek bestuurder persoonlijk durft te staan. Ik herinner me hoe ik als wethouder van Rotterdam een zaal vol boze Rotterdammers ervan moest overtuigen dat er een opvang voor dak- en thuislozen moest komen. Op zo’n moment is het belangrijk dat mensen voelen dat je iets verdedigt waar je werkelijk in gelooft.’ Een voorbeeld uit ‘Verschilmakers’ is Hanne van Aart, burgemeester van Loon op Zand.

Anderhalve week voor de raadsverkiezingen van 2014 waren er geruchten dat er stemmen werden geronseld door een van de politieke partijen. Hanne van Aart heeft er toen voor gezorgd dat de politiek niet uit elkaar werd gespeeld. Zij heeft het initiatief genomen om samen met alle politieke partijen een verklaring op te stellen en daarmee het belang van een zuiver demo- cratisch proces gesteld boven het eigen partijbelang. Zoekopdracht in de tool naar aantal zinnen met laag- geletterdheid • 12 Jaarverslag 2018 In het Interbestuurlijk Programma (IBP) hebben we als gemeenten met het Rijk, de provincies en de waterschappen afgesproken om de grote vraagstukken van nu gezamenlijk aan te pakken. Daarbij werken we gelijkwaardig samen als één overheid en staat de opgave centraal, niet het systeem. Binnen het IBP hebben we Gelijkwaardig samenwerken als één overheid IBP Gelijkwaardige samenwerking in alle opzichten Sinds het aantreden van het kabinet-Rutte III is de inzet van gemeenten richting het kabinet gericht op drie doelen: gelijkwaardig samenwerken, meegroeien van het gemeentefonds met de totale rijksuitgaven en het oplossen van hardnekkige financiële problemen in het sociaal domein.

De uitgangspunten voor gelijkwaardige samen - werking zijn vastgelegd in het Interbestuurlijk Programma (IBP) dat op 14 februari 2018 is ondertekend door Rijksoverheid, gemeenten, provincies en waterschappen. Programmamanager IBP Renske Steenbergen: ‘Voor de oorsprong van het IBP moeten we terug naar de Vierde beschouwing van de Raad van State over de interbestuurlijke verhoudingen. Daarin werd gezegd dat de samenwerking tussen overheden beter kan. Ook binnen de verschillende overheidslagen speelde al langer de vraag of we nu dé formule hebben om gezamenlijk te werken aan de opgaven waar Nederland voor staat. Vervolgens is besloten om te experimenteren met andere werkwijzen. Het kabinet-Rutte III is daarin meegegaan met als resultaat het Interbestuurlijk Programma. Daarin zijn 10 opgaven benoemd en 26 deelopgaven waar we als overheidslagen samen de schouders onder moeten zetten.’ De werkwijze volgens het IBP hoeft overigens niet tot deze lijst beperkt te blijven. Het gaat bij het IBP om een nieuwe werkwijze die ten grondslag zou moeten liggen aan elke samenwerking tussen overheidslagen. Overheden worden daardoor gelijkwaardig. Renske Steenbergen: ‘Met het IBP hebben we nu iets in handen. Via het IBP kunnen we als gemeen- ten tegen het Rijk zeggen: jullie zijn nu te veel top-down bezig, wij zijn niet geconsulteerd. Dat werkt soms heel goed.

We zien dat er in 2018 al veel meer vanuit de brede opgave wordt gewerkt. Maar soms schiet het Rijk nog in een oude reflex. Een voorbeeld daarvan is de woonagenda. Die heeft het Rijk opgezet zonder gemeenten te consulteren, terwijl gemeenten daar een hele grote rol in spelen. De VNG heeft deze woon- agenda dan ook niet ondertekend. Nu onder- zoeken we hoe we tóch als overheden de dialoog over deze opgave verder kunnen brengen.’ ›› 13 Vereniging van Nederlandse Gemeenten tien opgaven gedefinieerd. Goede voorbeelden die al in 2018 zijn opgestart en deels gerealiseerd, zijn: Vitaal platteland en Proble- matische schulden (zie thema Inclusieve Samenleving). Het werken als één overheid om het voor burgers en bedrijven beter te doen, is ook een van de pijlers van de Omgevingswet. Vitaal platteland Het platteland is een voorbeeld van hoe het IBP een thema kan verbreden. Tot nu toe was platteland vooral een land- bouw- en natuurdossier van het Ministerie van LNV waar gemeenten nauwelijks bij betrokken waren. In 2018 hebben het Ministerie van LNV, IPO, VNG en Unie van Waterschappen een samenwerkingsovereenkomst getekend met als doel om gezamenlijk breder naar het platteland te kijken. Bijvoor- beeld: wat betekent krimp voor de economische mogelijk- heden van een gebied, wat zijn de sociale gevolgen? Er wordt veel meer naar het totaalplaatje gekeken.

Herziening Code Interbestuurlijke Verhoudingen Met het Rijk en andere overheden werken we aan een herziening van de Code Interbestuurlijke Verhoudingen. In de Code Interbestuurlijke verhoudingen staan de afspraken tussen bestuurslagen voor het proces rondom nieuwe wet- en regelgeving vanuit het Rijk: hoe worden nieuwe wetten getoetst en welke stappen moeten daarvoor worden doorlopen. Het IBP werkt precies andersom: eerst kijken wat nodig is, wat de opgave is, en pas daarna de vraag hóe we dat gaan doen. De VNG bekijkt hoe de werkwijze volgens het IBP verwerkt kan worden in de herziene code. ‘We gaan nu veel meer kijken naar het totaal- plaatje. Bijvoorbeeld: wat betekent bevol- kingsdaling voor de economische mogelijk- heden van een gebied, wat zijn de sociale gevolgen, wat betekent het voor een gebied als er landbouwgrond wordt opgekocht om zonneparken aan te leggen? Om dat goed te kunnen doen, hebben we een uitvoerings- structuur nodig. Het opzetten daarvan wordt in 2019 verder uitgewerkt.’ Patricia Hoytink-Roubos, wethouder in Berkelland. Zij heeft als portefeuillehouder Landelijk Gebied van de VNG de samenwerkingsafspraken ondertekend. De 10 opgaven in het IBP Fysiek 1. Samen aan de slag voor het klimaat 2. Toekomstbestendig wonen 3. Regionale economie als versneller 4. Naar een vitaal platteland Sociaal 5. Merkbaar beter in het sociaal domein 6.

Nederland en migrant goed voorbereid 7. Problematische schulden voorkomen en oplossen Overkoepelend 8. Goed openbaar bestuur in een veranderende samenleving 9. Passende financiële verhoudingen 10. Overkoepelende thema’s • 14 Jaarverslag 2018 Het is elke vier jaar een complexe puzzel. De selectie van de kandidaten voor het VNG-bestuur en de VNG-commissies en -colleges. De advies- commissie onder leiding van Paul Depla maakte een voordracht op basis van de statutaire regels en de adviezen van de netwerken in het land. De buitengewone ALV nam de lijst op 30 november 2018 over. De terugkerende puzzel van de adviescommissie GOVERNANCE Indeling commissies Op grond van het advies van de commissie-Deetman uit 2017 is de indeling van de VNG-commissies gewijzigd. De voormalige drie commissies in het sociaal domein zijn vervangen door twee nieuwe commissies: de commissie Zorg, Jeugd & Onderwijs (ZJO), en de commissie Participa- tie, Schuldhulpverlening & Integratie (PSI). In het ruimtelijk domein zijn de thema’s anders geclusterd. Met de nieuwe indeling sluiten de commissies beter aan op de organisatie van de departementen. In verband met de nieuwe statutaire pijler Gemeenschappelijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU) is het College van Dienstverlening ingesteld. En na een succesvolle pilot in de vorige periode is nu ook definitief de commissie Raadsleden & Griffiers ingesteld.

Deze commissie ziet erop toe dat de gemeen- teraden goed in positie zijn om hun rollen te vervullen; de commissie bemoeit zich daarom met het werk van alle andere commissies. Vrouwen Een aandachtspunt van de advies- commissie was de vertegenwoordiging van vrouwen. Het aandeel van vrouwen in bestuur en commissies is in deze vacatureronde vergroot van 20% naar 30%. Dit terwijl het aantal vrouwelijke kandidaten circa 25% bedroeg, maar er voor enkele commissies nauwelijks vrouwelijke kandidaten waren. ›› 15 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Ongeveer 650 mensen solliciteerden, 215 kregen een plek . ‘Helaas heb- ben we veel geschikte kandidaten moeten teleurstellen. Dat is pijnlijk maar inherent aan het beperkte aantal plekken’, zegt voorzitter Jan van Zanen. Een deel van de vacatures (23) is opengehouden in verband met de her- indelingen in onder meer Groningen. Deze plekken zijn ingevuld in 2019. VNG Denktank Hoe ga je succesvol vraagstukken te lijf die de gemeente- grenzen overstijgen? Wat zijn succesfactoren en faalrisico’s bij regionaal samenwerken? De vierde VNG Denktank, voorgezeten door burgemeester Milo Schoenmaker van Gouda, onderzocht wat nodig is voor werkende samen- werking. Het onderzoek ging specifiek over economische regionale samenwerking. De Denktank trok daaruit lessen voor grensoverschrijdende samenwerking in het algemeen.

Dit leverde een handreiking op en een routekaart met tien ‘wegwijzers’. Een handelingsperspectief voor raadsleden en bestuurders. Een belangrijke les is dat er een attractieve agenda moet zijn waarin alle partijen een deel van hun eigen agenda herkennen. Daarnaast is het essentieel dat er een gedeelde manier van denken en doen is binnen de samen- werking. De handreiking Werkende Samenwerking en de tien wegwijzers staan op de website van de VNG. Lokale partijen Naast het aantal vrouwen was de vertegenwoordiging van lokale partijen het tweede aandachtspunt bij de invulling van bestuur en commissies. Na een verdubbeling van 10% naar 20% in 2014 is het aantal bestuurs- en commissieleden vanuit lokale partijen in 2018 verder gestegen naar 25%. De vertegenwoordiging van lokale partijen komt daarmee dicht in de buurt van de uitslag van de raadsverkiezingen waarin lokale partijen 28,65% van de stemmen kregen. Ook deze ronde was de scoutingcommissie onder leiding van Marco Pastors actief om mensen uit lokale partijen te werven. ‘Het gaat binnen de samenwerking om individuen, om structuur én om een bepaald weefsel’ Martijn van der Steen, bestuurskundige • 16 Jaarverslag 2018 Het in goede banen leiden van de werving van ruim 200 nieuwe bestuurs- en commissieleden is een vier jaarlijkse krachttoer voor het VNG- bureau, in het bijzonder voor Frans van de Waart.

Hij is degene die de contacten onderhoudt met alle gremia die adviseren over de te benoemen kandidaten en hij onder- steunt de adviescommissie bij het selecteren van kandidaten. Zo’n gevoelige klus, hoe doet de commissie dat op een eerlijke manier? Omdat het zowel een vertrouwelijke als zichtbare klus is, maakt de advies- commissie van tevoren gedetailleerde afspraken over de uitgangspunten. Daarnaast vragen wij de provinciale afdelingen en andere netwerken om aan- bevelingen te doen voor de kandidaten uit hun achterban. Het betreft enerzijds gemeentelijke netwerken G4, G40, Platform Middelgrote Gemeenten en P10. Anderzijds doen ook de beroeps- verenigingen van raadsleden, burge- meesters, wethouders, gemeente- secretarissen, en griffiers aanbevelingen. Vanaf 2014 adviseert ook het VNG- bureau op basis van de ervaring met zittende bestuurs- en commissieleden. Hoe weegt de adviescommissie al die adviezen? Naast enkele statutaire verplichtingen, over bijvoorbeeld de vertegenwoordi- ging van raadsleden, griffiers en andere doelgroepen in het bestuur, is er nog een aantal uitgangspunten. Bijvoorbeeld dat elke provincie in elke commissie vertegenwoordigd moet zijn en dat in elke commissie twee bestuurders zitten die zijn aanbevolen door de G4. Ook zit in elke commissie minimaal een gemeentesecretaris voor de band met de gemeentelijke organisatie en de uitvoering.

Een uitgangspunt is ook dat bestuur en commissies herkenbaar moeten zijn. Dat hoeft niet exact representatief te zijn, maar je wilt niet dat bijvoorbeeld de grotere politieke partijen, de G4, de G40, kleinere gemeenten ontbreken. Hoe loopt het gesprek daarover in de adviescommissie? Van de gemiddeld twintig zetels in een commissie zijn de eerste tien tot vijftien zetels meestal een logisch gevolg van de aanbevelingen en uitgangspunten. Het gesprek ontstaat over een beperkt aantal posities. Allerlei argumenten kunnen een rol spelen: dat er opeens acht mensen uit Zuid-Holland in zitten, of geen enkele vrouw, of maar één lid van een grote politieke partij. Dat is geen wiskunde; in het gesprek moet de adviescommissie verschillende belangen tegen elkaar afwegen. Het is de adviescommissie ook deze keer gelukt om er in goed overleg uit te komen in een vergadering van een middag. Dat was nodig om het nieuwe bestuur en de nieuwe commissies in september te laten beginnen. Het is wel zo dat aan de keuze van de commissievoorzitters iets meer vooroverleg vooraf is gegaan. Dat zijn de bestuurlijke kanonnen van de VNG die in bestuurlijke overleggen met ministers en staatssecretarissen de belangen van alle gemeenten moeten kunnen behartigen.

Wat heb je nodig om in jouw baan het verschil te maken? Strikte vertrouwelijkheid en grote zorgvuldigheid zijn van belang, daarnaast is het de kunst om binnen de begrenzin- gen zo open en transparant mogelijk te communiceren. Frans van de Waart, sr. beleidsmedewerker Bestuurszaken De ondankbare puzzel: ‘Wie van de drie?’ verschilm aker Chemie De nieuwe commissie-indeling is bedoeld om een betere uitgangs- situatie te scheppen voor het overleg met de departementen. Het is nog te vroeg om te stellen dat dit er in de praktijk uitkomt, maar er is goede chemie; mogelijk door de optelsom van de nieuwe commissies en het elan van een nieuwe enthousiaste ploeg bestuurders. Dit leidde tot onder meer goede afspraken over het BUIG-budget (bijstandsuitkeringen) en het onderzoek naar de kosten van de Jeugdhulp. 17 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Gezamenlijk werken aan uitvoeringskracht is voor gemeenten van groot belang. Door samen te werken vergroten we onze uitvoeringskracht en maken we risico’s kleiner. Het samen vormgeven van niet onderscheidende onderdelen van de gemeentelijke organisatie, schept ruimte voor lokaal maatwerk en lokale autonomie. De grotere samenwerking leidde tot een Daarom Samen organiseren • Samen optrekken op generieke functies en standaardisatie schept ruimte voor maatwerk en autonomie binnen gemeenten. • Bundelen schaarse expertise en kennis.

• Optreden als één sector maakt ons sterk en we creëren samenhangende dienstverlening. • Het is efficiënt om samen in te kopen, ontwikkelen en beheren. In de loop van de tijd zijn gemeenten steeds meer samen gaan doen in de uitvoering. Het begon tien jaar geleden met het gezamenlijk ontwikkelen van model-architectuur voor informatie en processen, gegevensmodellen en ICT-standaar- den. Daarna volgden onder meer de Informatiebeveiligings- dienst, het Gemeentelijk Gegevens Knooppunt Sociaal Domein en het Kenniscentrum Dienstverlening. Dit heeft geleid tot meer kwaliteit, betere dienstverlening en kosten- besparingen. Een gevolg is ook dat VNG-onderdelen steeds beter en vaker multidisciplinair samenwerken. Beleid en uitvoering gaan hand in hand. Samenwerken aan uitvoeringskracht EEN DERDE STATUTAIRE PIJLER ›› 18 Jaarverslag 2018 derde statutaire functie van de VNG: het ondersteunen van de gezamen- lijke gemeentelijke uitvoering. In 2017 hebben gemeenten onder de noemer Samen organiseren een beweging vormgegeven op het gebied van dienstverlening, werkprocessen en ICT, met als motto: éénmaal ont- wikkelen, in alle gemeenten toepassen. Een mijlpaal om trots op te zijn. Projectenportefeuille Meer over de projectenportefeuille van de GGU staat in dit bestuurlijk jaarver- slag onder het thema Gemeenschappe- lijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU).

Voorbeelden van GGU-projecten staan ook onder de beleidsthema’s waar deze projecten inhoudelijk bij horen. Zie voor de volledige verantwoording Gemeenschappelijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU) het GGU-verslag 2018 op vng.nl GGU * Het Fonds GGU is in de Algemene Ledenvergadering (ALV) van juni 2017 ingesteld, en is sinds 1 januari 2018 in werking. De hoogte van het Fonds GGU is over 2018 € 52,3 miljoen, net als in 2019. Gemeenten dragen circa € 3 per inwoner bij. De VNG is fondsbeheerder. Ruim de helft van het budget van het fonds wordt besteed aan meerjarige activiteiten waarover eerder in verschil- lende ALV’s is besloten. Concreet gaat het in 2018 en verder om € 28,6 miljoen. Het Fonds GGU is niet de enige bron van financiering voor de gemeenschap- pelijke uitvoering. Medewerkers van gemeenten leveren veel inzet: in werkgroepen, als projectleider van een pilot of als deelnemer aan een praktijk- proef of fieldlab. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering Structuur derde statutaire pijler Het College van Dienstverleningszaken Voor de derde statutaire peiler, gezamenlijk werken aan uitvoeringskracht, is het College van Dienstverleningszaken (CvD) ingesteld. Burgemeester Henri Lenferink van Leiden is voorzitter van het CvD en lid van het VNG-bestuur.

Het College adviseert het bestuur over standaarden in de gezamenlijke gemeentelijke uitvoering, bijvoorbeeld ICT- oplossingen, werkprocessen, architectuur etc. Het College adviseert ook over de besteding van de middelen uit het Fonds GGU. Commissie Informatiesamenleving De Commissie Informatiesamenleving (voorheen de Commis- sie Dienstverlening en Informatiebeleid) werkt nauw samen met het College van Dienstverleningszaken. In de commissie gaat het over de informatiesamenleving in brede zin. De commissie adviseert ook over de verbinding tussen infor- matievraagstukken en de infrastructuur en standaarden die binnen de GGU worden ontwikkeld. Taskforce Samen organiseren Het College van Dienstverleningszaken wordt geadviseerd door de Taskforce Samen organiseren. Deze ambtelijke taskforce bestaat uit gemeentesecretarissen, en vertegen- woordigers van de brancheverenigingen voor informatie- managers, managers dienstverlening (VDP) en een vertegen- woordiger vanuit de ketenpartners (Manifestgroep, te weten SVB). De Taskforce neemt initiatieven, monitort en voert initiatieven uit die bijdragen aan de doelen van Samen organiseren. In het bijzonder is de Taskforce gericht op het versnellen en opschalen van genomen initiatieven.

De Taskforce heeft een belangrijke rol in het leggen van de verbinding tussen de gezamenlijke activiteiten en de gemeen- ten, de koepel- en brancheverenigingen en de ketenpartners. De Taskforce heeft een aanjagende rol, geen formele plaats in de governance van de VNG. • 19 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Peter Teesink Gemeentesecretaris van Amsterdam en lid College van Dienstverlening ‘De basistechniek voor ICT-infrastructuur kan overal hetzelfde zijn, dat kun je dus ook samen doen. Het wen- kend perspectief is: niet onnodig veel tijd besteden aan administratieve processen. Zo speel je tijd en capaciteit vrij voor de dingen waar het echt om gaat. Maatwerk en individueel contact met inwoners.’ AMSTERDAM 20 Jaarverslag 2018 ‘Ik weet dat Common Ground voor veel mensen erg abstract is. Maar er is niemand die het besturingssysteem van Apple ter discussie stelt. Iedereen vindt het fijn dat al z’n appjes erop werken. Waarom zouden wij als gemeenten dan allemaal ons eigen besturingssysteem moeten hebben?’ ‘De ICT-wereld kijkt sceptisch naar de be- weging van Samen organiseren. Zo van: het is gemeenten nog nooit gelukt om het echt samen te gaan doen. Maar de tijd is er rijp voor. We hebben nu een VNG-poot voor uitvoeringsondersteuning, er is een College van Dienstverleningszaken en er is geld.

Alle randvoorwaarden voor samenwerken in de uitvoering zijn nu geregeld.’ 21Vereniging van Nederlandse Gemeenten Werken vanuit de opgave over de grenzen van overheden, en over de grenzen van beleidsthema’s. In de leefomgeving liggen de grote opgaven die vragen om een integrale blik. Gemeenten staan aan de lat om de CO2-ambitie (49% minder uitstoot in 2030) waar te maken, samen met medeoverheden, maatschappelijke partners en het Over grenzen LEEFOMGEVING Klimaat en energie Gemeenten en de klimaattafels Via de VNG hebben gemeenten bestuurlijk aan tafel gezeten aan alle klimaattafels. In 2018 maakten we als overheden (Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen) in het Interbestuurlijk Programma IBP de afspraak om samen te werken aan een Klimaatakkoord. Ook met het brede maat- schappelijke veld van burgers, marktpartijen, netbeheerders, en maatschappelijke organisaties. De opgave is om de CO2-uitstoot met 49% terug te dringen in 2030 (t.o.v. 1990). Het gesprek met alle overheden en het maatschappelijk veld vond plaats aan vijf klimaattafels: gebouwde omgeving, landbouw/landgebruik, industrie, elektriciteit en mobiliteit. De VNG organiseerde dat gemeen- ten zowel ambtelijk als bestuurlijk aan tafel zaten. Wat de inbreng van gemeenten moest zijn, hebben we breed uitgevraagd op verschillende bijeenkomsten en op een grote werkconferentie.

‘Het is uiteindelijk goed gelukt om met een gedegen inbreng te komen,’ zegt Paul Picauly, programma- secretaris Energie bij de VNG. ‘Voor gemeenten ligt de nadruk logischerwijs op de gebouwde omgeving, het inpassen van de duurzame elektriciteitsopgave en bij mobiliteit.’ ›› 22 Jaarverslag 2018 bedrijfsleven. In vrijwel alle collegeprogramma’s van 2018 staan de klimaatadaptatie en de energietransitie bovenaan het prioriteitenlijst - je. De energietransitie is definitief op de agenda gekomen, nu breekt de tijd aan om systematisch aan de slag te gaan. Woningen moeten van het gas af, er moeten warmtenetten worden aangelegd en er moet Succesvolle lobby De klimaatopgave brengt nieuwe taken en extra werk voor gemeenten. Wat betekent dit financieel? Met het Rijk hebben we afgesproken dat dit wordt onderzocht volgens artikel 2 van de Financiële verhoudingswet. Door een gezamenlijke inspanning van de VNG-teams Energie en Omgevingswet heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen die gemeenten nu al op basis van de Crisis- en Herstelwet de bevoegdheid geeft om wijken aan te wijzen die van het gas worden afgesloten. ‘De formele bevoegdheid om bestaande wijken van het gas af te kunnen sluiten is geregeld.

Dat is belangrijk om te kunnen experimen- teren’ Lian Merkx, manager team Energie Drie essentiële randvoorwaarden voor de gemeenten zijn: • De energietransitie moet haalbaar en betaalbaar zijn voor gemeenten en hun inwoners (woonlastenneutraal). • Gemeenten moeten de nodige bevoegdheden hebben (bijvoorbeeld wijken kunnen aanwijzen die van het aardgas worden afgekoppeld). • Het speelveld moet goed zijn (voldoende opgeleide technici en installateurs, mogelijkheden om investeringen in wonin- gen te financieren etc). De resultaten van de klimaattafels, inclusief de inbreng van gemeenten, zijn op 21 december 2018 door de voorzitter van het Klimaatberaad Ed Nijpels aangeboden aan minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat. Het Nationaal Klimaatakkoord wordt in 2019 voor instemming voorgelegd aan de leden van de VNG. ›› 23 Vereniging van Nederlandse Gemeenten duurzame energie worden opgewekt. Maar met een eenzijdige focus op energie ontstaat er geen draagvlak. Om bij inwoners binnen te komen, is meer nodig: maatregelen voor een betere wijk als geheel, ook in sociaal opzicht en het haalbaar en betaalbaar houden van ieders bijdrage. In 2018 hebben we lijnen uitgezet voor de Regionale Energie Regionale Energie Strategie (RES) Het nationaal programma Regionale Energie Strategie is in 2018 gestart.

In Nederland zijn 30 regio’s gevormd waar overheden en het brede maatschappelijke veld samen gaan werken aan een energiestrategie. De som van alle RES’en moet 35 terawatt aan duurzaam opgewekte energie zijn. Na ondertekening van het Nationaal Klimaatakkoord hebben de 30 regio’s een jaar de tijd om een RES te maken. De regio’s zijn al gevormd, een aantal is al actief bezig om plannen te maken. Het nationaal programma RES gaat de regio’s ondersteunen met kennis, instrumenten en praktijk- voorbeelden. Dit programma zit niet bij de VNG. We zijn mede- opdrachtgever samen met de ministeries van BZK, EZK, het IPO en de Unie van Waterschappen. ‘Het is belangrijk dat je regionaal aan de slag gaat, dat de energietransitie wordt gezien als een opgave die van onderaf vorm moet krijgen,’ zegt manager Wim Fred Dil van het VNG-team Energie. ‘Het ruimtelijk inpassen van de energietransitie is lokaal maatwerk, al zijn er landelijke kaders, zoals beschermde natuurgebieden of Defensieterreinen.’ De RES’en worden doorgerekend door het Planbureau voor de Leefomgeving. ›› 24 Jaarverslag 2018 Strategieën . De eerste plannen voor aardgasvrije wijken zijn gemaakt in 27 gemeenten. Vanuit die projecten heeft de VNG een kennis- en leerprogramma opgezet.

De energietransitie is een histo rische uit- daging die vraagt om een nieuwe manier van samenwerken tussen overheden, netbeheerders, maatschappelijke organisaties en burgers. Kennis- en leerprogramma (KLP) Samen met de ministeries van BZK en EZK, het IPO en de Unie van Waterschappen voeren we het interbestuurlijk programma Aardgasvrije wijken uit. De VNG is daarbinnen verantwoordelijk voor het Kennis- en Leerprogramma. Eind 2018 is dit programma begonnen. Het is gericht op alle gemeenten. Het programma heeft een drieledig doel: • Ondersteunen van gemeenten met expertise en het uitwisselen van kennis tussen gemeenten onderling. • Realiseren van meer bewustwording van gemeenten gericht op hun nieuwe rol om te komen tot aardgasvrije wijken en het maken van een Transitievisie Warmte uiterlijk in 2021. • Het agenderen van knelpunten waar gemeenten in de praktijk tegenaan lopen. In de Transitievisie Warmte moet een planning staan wanneer welke wijk van het aardgas wordt afgekoppeld. Voor de wijken die voor 2030 aan de beurt zijn moeten gemeenten inzichtelijk maken wat de mogelijke alternatieve warmtebron- nen zijn. Vanzelfsprekend zijn stakeholders hierbij betrokken, zoals de netbeheerders, de woningcorporaties en eventuele vertegenwoordigers van bewoners en marktpartijen.

Het Kennis- en Leerprogramma maakt bij het ondersteunen van gemeenten gebruik van de ervaringen van de 27 proef- tuinwijken. Dit programmaonderdeel wordt uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van BZK. In 2019 komt het Kennis- en Leerprogramma op stoom. Gemeenten die willen meedoen met kennisuitwisseling en expertise- opbouw of op de hoogte gehouden willen worden van het Kennis- en leerprogramma kunnen zich aanmelden via klp@vng.nl ›› 25 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Bij de Omgevingswet is dezelfde beweging van nieuwe interbestuur - lijke samenwerkingsvormen aan de gang. De wet biedt meer ruimte voor integrale, lokale afwegingen. Dat betekent dat mensen uit ver - schillende werelden (veiligheid, milieu, ruimtelijke ordening, juristen, beleid) samenwerken. Ze moeten elkaars taal verstaan en elkaars ‘De klimaatopgave en het omgevingsrecht keken elkaar in 2018 voor het eerst diep in de ogen. Dat gaf een vonk en de behoefte elkaar beter te leren kennen’ Maarten Engelberts, jurist VNG-team Omgevingswet ‘De Omgevingswet en de energietransitie zijn onlos- makelijk met elkaar verbon- den. Die verbinding, het gezamenlijk doen met elkaar, leidt tot synergie binnen deze twee domeinen waar een grote maatschappelijke opgave ligt.’ Regina Koning, jurist VNG-team Energietransitie Een jaar van doen en ervaren Leren. Ervaren. Oefenen.

Gemeenten zijn in 2018 in de ‘doe-stand’ gekomen. Steeds meer mensen raken betrokken bij de invoering van de Omgevingswet. Professionals uit alle hoeken komen elkaar tegen in het domein van de Omge- vingswet. Van directeuren van stedelijke ontwikkeling en dienstverlening, informatiemanagers tot beleidsmedewerkers, juristen en de mensen uit de hoek van de fysieke leef omgeving. Dat is nodig, want er moet veel gebeuren: nieuwe wettelijke instrumenten, digitaliseren en anders werken. Dit is een breed gedeel- de notie: de Omgevingswet wordt genoemd in driekwart van de coalitieakkoor- den die in gemeenten zijn gesloten na de raadsverkiezingen van 2018. Veel gemeenten zijn bezig: het opstellen van bestuurlijke ambitie, financiering en plan van aanpak gaat over in het maken van de omgevingsvisie, het ontwerpen van nieuwe dienst verleningsconcepten om straks binnen acht weken een vergunning te kunnen verlenen. In 2018 zijn we, gevoed vanuit gemeenten, intensief betrokken geweest bij het nog lopende wetstraject. Gemeenten zijn, kortom, volop aan de slag, een groot deel van de wetgeving is afgerond.

Cijfers • 40 pilots en praktijkproeven DSO-Collectief Gemeenten • 1 e-learning module voor raadsleden • 83 gemeenteraden bezocht en geïnformeerd • 6 ateliersessies rond het DSO • 3 instrumenten voor gemeenten gemaakt: de roadmap, het Omgevingswet Kompas en het lagenmodel • 2 goed bezochte Wetgevingsupdates voor juristen en beleidmakers georganiseerd • 1 Omgevingswandeling bij VNG Jaarcongres gemaakt met 60 bestuurders • 4 staalkaarten voor het omgevingsplan LEEFOMGEVING / OMGEVINGSWET ›› 26 Jaarverslag 2018 Kristel Lammers, programma- manager Omgevingswet VNG ‘De deuren staan voor elkaar open’ ‘Het interbestuurlijk samenwerken krijgt vaste vorm. In 2018 hebben we een beheerovereenkomst gesloten voor het beheer van het DSO-LV. Namens het Rijk, de gemeenten, de provincies en de waterschappen gaat het Kadaster het tactisch beheer doen. Het gaat onder meer over hoe we de doorontwikkeling, exploitatie en gebruik van DSO-LV regelen, de gebruikersbetrokkenheid borgen en over hoe de middelen op tafel moeten komen. Dit is een mijlpaal omdat er nu zekerheid is waardoor we nu vooruitlopend op de wet in 2020 kunnen oefenen met een werkende versie van het DSO-LV. De beheerorganisatie gaat gemeenten en leveranciers ondersteunen bij de aansluiting met bijvoorbeeld handreikingen en een helpdesk.

De beheerovereenkomst tekent het vertrouwen tussen overheden; je weet dat er af en toe uitdagende vragen zullen zijn en toch zetten we samen deze stap. Illustratief voor het vertrouwen is ook de hechte verbinding die is ontstaan tussen de wetgeving en de uitvoeringspraktijk. Gemeenten krijgen van het Rijk een bruidsschat mee voor het beleid dat wordt gedecentraliseerd: voorlopige regels om te voorkomen dat er gaten vallen. We weten nog niet hoe dit in de praktijk uitpakt. Onze zorgen en ideeën hebben we gedeeld met de directie Eenvoudig Beter van het Ministerie van BZK. Via een praktijkproef gaan we er samen naar kijken. Zo leidt het oefenen in de praktijk tot betere wetgeving, nog voordat die is vastgesteld. Je ziet dat overheden elkaar vasthouden, de deuren staan voor elkaar open en er is vertrou- wen. Dat werkt heel erg fijn.’ verschilm aker beroepsblik begrijpen. Dat gaat niet vanzelf. Vanuit het programma Invoering Omgevings- wet ondersteunen we gemeenten: bij het werken met de nieuwe juridische instrumen- ten, bij anders werken en bij het aansluiten Omgevingswet en klimaatopgave komen samen De klimaatopgave en de Omgevingswet kwamen in 2018 bij elkaar. Dat gebeurde in interbestuurlijk verband, met de departementen en in huis bij de VNG: Daar hebben de teams Energie en Omgevingswet hun samenwerking versterkt.

Meer samenwerking tussen de klimaatopgave en de Omgevingswet is nodig en leidt tot resultaat in de lobby: • Een stevige bijdrage aan het ontwerp-klimaatakkoord (via de klimaattafel gebouwde omgeving). • Een succesvolle lobby op de Transitiewet omgevings- recht. • Een wijzigingsspoor energie in de Omgevingswet om de energietransitie gemakkelijker ruimtelijk te kunnen inpas- sen Netwerk Managers Omgevingswet Via diverse netwerken vindt kennisuitwisseling plaats met gemeenten. In 2018 is een netwerk ontstaan op directeu- renniveau van gemeenten, de ambtelijke opdrachtgevers in eigen huis. Voorheen waren er voornamelijk contacten op het bestuurlijk of tactisch/operationeel niveau. Nu zijn de eindverantwoordelijken in de ambtelijke organisaties betrokken. Drie maal per jaar komen ze bijeen (Netwerk Managers Omgevingswet). Ze worden geïnformeerd over de laatste ontwikkelingen en wisselen kennis en ervaring uit. ›› 27 Vereniging van Nederlandse Gemeenten op het landelijk Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Inter - bestuurlijk werken we samen in het programma Aan de slag met de Omgevingswet. Overal zijn praktijkproeven aan de gang om te oefenen met standaarden, dienstverleningsconcepten, toepasbare regels etc. GGU * Informatieopgave en inhoud gaan samen De Omgevingswet brengt een flinke informatiekundige uitdaging met zich.

Het programma Omgevingswet van de VNG ondersteunt gemeenten bij het werken met, en het aansluiten op het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Dat gebeurt integraal in multidisciplinaire teams waarbij ICT’ers samen optrekken met juristen en professionals uit de hoek van ruimtelijke ordening en milieu. In 2018 is nadrukke- lijk verbinding gezocht en gevonden met gemeenten en andere belanghebbenden, zoals Omgevingsdiensten en leveranciers. In 2018 zijn door het programma onder meer nieuwe versies van de checklist en handreiking nulmeting en de bedrijfs- en informatiearchitectuur opgeleverd. Daarmee kunnen gemeen- ten hun eigen plan maken om de informatievoorziening op orde te brengen voor de Omgevingswet. In de checklist wordt verwezen naar diverse andere bronnen van informatie en instrumenten die door het programma Omgevingswet zijn ontwikkeld. * Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering • 006 ateliersessies DSO Collectief Gemeenten 021 praktijkproeven en 19 pilots 060 aan de Omgevingswet gerelateerde pilots op www.depilotstarter.nl 28 Jaarverslag 2018 Gemeenten maken deel uit van een veranderende samenleving, waarin de digitalisering van de informatievoorziening één van de belangrijkste ontwikkelingen is. Samen met gemeenten werkt VNG Realisatie aan oplossingen om de gemeentelijke uitvoering te verbeteren. Zodat gemeenten optimaal aan de slag kunnen met maatschappelijke opgaven.

Gezamenlijke oplossingen voor de gemeentelijke uitvoering VNG Realisatie bedenkt en ontwikkelt oplossingen voor de gemeentelijke uitvoering. We voeren samen met gemeenten projecten en programma’s uit op het terrein van informatie- voorziening, dienstverlening, gezamenlijke inkoop, bedrijfsvoe- ring en medebewindstaken. Daarnaast beheert VNG Realisatie voorzieningen, standaarden en ICT-infrastructuur. De afgelopen jaren zijn op dit gebied al flinke stappen gezet. Denk aan de ontwikkeling van een gezamenlijke model- architectuur voor informatie en processen, gegevensmodellen en ICT-standaarden. Het aantal terreinen waarop gemeenten kiezen voor een gemeenschappelijke aanpak groeit, net als de manieren waarop die samenwerking wordt ingevuld. In werkgroepen, pilots en hackathons werken gemeenten samen aan het ontwikkelen van nieuwe oplossingen. Dit leidt tot betere dienstverlening voor inwoners en ondernemers, en tot efficiënte inzet van middelen. Daarvoor is veel coördinatie- vermogen, organisatie- en uitvoeringskracht, kennis en expertise nodig. VNG Realisatie helpt gemeenten bij het bundelen van hun kennis en krachten om zo gezamenlijk de gemeentelijke uitvoering te verbeteren. Regionale bijeenkomsten In juni organiseerde VNG Realisatie vijf regionale bijeenkomsten: de VNG Realisatiedagen. Gemeenten organiseer- den inhoudelijke workshops en leerden er van elkaar.

In cijfers: 51 workshops, totaal 204 deelnemers, 110 unieke gemeenten/ samenwerkingsverbanden, beoordeeld met een 7,8. KING wordt VNG Realisatie Vanaf 1 januari 2018 ging het voormalige KING verder als VNG Realisatie. De naamsverandering markeert dat het bedrijf steeds meer een onderdeel is geworden van de VNG. Uitvoering en ICT-vraagstukken hangen met elkaar samen. Dat vereist integraal werken in multidisciplinaire teams. • Oplossingen voor realisatie VNG REALISATIE 29Vereniging van Nederlandse Gemeenten ‘Denken in algemeenheden is een valkuil. Je moet je afvragen: wat betekent dit beleid in de praktijk voor een kind? Het koersplan jeugdbeleid van onze regio Hart van Brabant is daarom geschreven door jongeren. We zijn van 140 geschreven pagina’s naar acht praatplaten gegaan.’ ‘Niet het uitvoeren van de Jeugdwet, maar de rechten van kinderen en jongeren moet voorop staan. Dat leidt in Tilburg tot een ander soort programma. Daarbij is de belang- rijkste notie: wonen doe je thuis. Dat betekent gezinsopvang in plaats van maatschappelijke opvang, en ondersteuning zo organiseren dat kinderen in principe thuis kunnen blijven wonen. Daar investeren we in.’ 30 Jaarverslag 2018 Marcelle Hendrickx Wethouder Jeugd in Tilburg ‘De transformatie in het sociaal domein lukt als je eigen kracht echt respecteert. Projecten steunt die door jongeren of professionals zelf bedacht zijn.