13.0 Informatienota 2024 - 50 - Ruimtelijke Verkenning en Bouwstenen Veenweidestrategie

Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateauNoord-Oostpolder De hoofdvraag is hoe het landschap ‘van nu’ gelezen moeten worden; hoe kan huidige verstoorde bodem-water-systeem ‘toekomst- proof’ worden gemaakt? Het vergt nader onderzoek (expert-kennis) om dit scherp te krijgen. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068133/120 6160 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Perspectief voor de boeren Als uitwerking van het Fundament en het Nationaal Programma Landelijk Gebied werkt de provincie aan een provinciaal gebiedsprogramma (PPLG). De provincie stelt hierin draagvlak, leefbaarheid op het platteland en perspectief voor agrarische ondernemers centraal. Dit wordt de ‘3 x 3 aanpak’ genoemd. Naar een ‘natuurinclusieve’ landbouw Inhoudelijk vindt er in het programma een verdieping plaats van de beleidsopgaven en het fundament. Om de natuur, water en klimaatdoelstellingen te halen blijkt extensivering op alle gebieden noodzakelijk is: minder intensief grondgebruik, minder intensief bemesten, minder dieren of tenminste minder afwenteling op de omgeving en/ of de toekomst in combinatie met vernatting om de veenweidebodemdaling en de uitstoot van CO2 tegen te gaan.

‘De ‘gangbare’ landbouw, zoals we die nu in Noordwest Overijssel (NWO) kennen, zal hiervoor richting de toekomst een transitie maken naar een ‘natuurinclusieve’ landbouw, die in samenhang met natuur, bodem en water en omgeving zowel landbouwproducten als producten voor natuur bodem en landschap voortbrengt.’ Negen transitiepaden De provincie wil de boeren helpen met de transitie naar een ander type bedrijfsmodel. Bijvoorbeeld met het beschikbaar stellen van grond of opzet van een grondbank, planologische ruimte en vergoedingen voor ecosysteemdiensten. Ondernemers mogen bij voorkeur hun eigen transitiepad bepalen, op basis van intrinsieke motivatie. Hiervoor zijn negen type ‘ontwikkelpaden’ uitgestippeld, waar de hoofdkeuzes van boeren gerelateerd zijn aan de gebiedstypes binnen het Fundament. Gebiedsgerichte aanpak Doel van het PPLG is tot een gebiedsgerichte aanpak te komen, waarin de provincie groepen boeren faciliteert die van onderop iets in beweging willen brengen. Er wordt gedacht aan gebieden van 500 tot 5.000 ha. De vingeroefening laat voor de gemeente Steenwijkerland zo’n 12 werkgebieden zien. In de werkgebieden krijgt een groep ondernemers de kans om de regie te pakken over de invulling van de opgaven in hun eigen gebied.

De werkgroep bestaat uit een (vrijwillige) afvaardiging van een aantal ondernemers eventueel aangevuld met een afvaardiging van de stakeholders van het gebiedsproces. Denk daarbij aan de provincie, natuurvereniging en/of gemeente. Uitgangspunt is een continu lerend proces waarbij ervaringen tussen gebieden, boeren en werkgroepen zullen worden uitgewisseld. Pilot Baarlingerpolder De Baarlingerpolder in de gemeente Steenwijkerland, is een van de pilots voor de gebiedsgerichte aanpak. In dit gebied werken de 9 melkveeboeren samen aan de ontwikkeling van een toekomstperspectief. De toelichting van de casus in het PPLG toont de complexiteit en gevoeligheid van het proces. Alle opgaven zijn hier bij elkaar gelegd: stikstof, klimaat (CO2 en Methaan), KRW en biodiversiteit. In principe willen alle boeren door met hun bedrijf op deze locatie. Maar de groep heeft uit de stapeling van opgaven de conclusie getrokken dat - met het oog op toekomst - niet iedereen in dit gebied kan blijven. Drie boeren hebben op basis hiervan aangegeven te willen overwegen om te verhuizen naar een ander gebied. Met de stop/verplaatsing van drie bedrijven kan het aantal koeien in het gebied verminderen van ca 1.800 naar 1.200 koeien (1/3e deel).

Drie overblijvende bedrijven (1/3 deel) overwegen monomestvergisting in combinatie met stikstofstrippers te realiseren, waar ook de andere 3 boeren (1/3 deel) hun overtollige mest kunnen brengen. Daarnaast zijn er ideeën om de achterste, natste percelen verder te vernatten, in combinatie met aanleg van zonneveld en weidevogelbeheergebied en het verhogen van de biodiversiteit. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068134/120 6362 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Ruimtelijke verkenning Begrip ‘natuurinclusieve landbouw’ De hoofdkoers voor het buitengebied van Steenwijkerland is ‘natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen’. Dit is zowel opgenomen in het Fundament Omgevingsvisie Overijssel en PPLG, als in Coalitieakkoord van de gemeente. Over hoe ‘natuurinclusieve landbouw’ inhoud moet gaan krijgen blijkt echter nog geen gedeeld beeld te bestaan. De onduidelijkheden over het begrip zijn breder en komen bijvoorbeeld ook naar voren in een onderzoek dat de WUR hier naar heeft uitgevoerd. In dit onderzoek wordt aangeven dat het begrip zich ‘nog moet vullen’, maar dat het start met het definiëren van een visie op de beoogde natuurwaarden en het natuurlijk ecosysteem in een bepaald gebied.

De rol van de landbouw hierin is (1) het zorgdragen voor de natuur, (2) het realiseren van een zo laag mogelijk impact op de natuur en (3) het functioneel benutten van de natuur voor de agrarische productie. (zie verder p.64) Nu gangbaar bedrijf ca 120 GVE - 240 N/ha met derogatie - 25.000 ton CO2 / ha Natuurinclusief bedrijf - minder koeien per ha (kleiner bedrijf, of meer grond) - kringloop op basis van draagkracht bodem (binnen bedrijf) Transitie.... Via extensiveren Via Innoveren Duurzaam intensief bedrijf - max 170 N/ha (zonder derogatie - kringloop op mineralen (geen samenhang met grond, meer koeien/ha?) - schaalvergroten om investering mogelijk te maken minder landbouwtransport meer ruimte voor wandelen/fietsen bloemrijjke graslanden variatie binnen percelen biodivers, kleurrijk, weidevogels koe in de wei maailanden Meer landbouwtransport (mestverwerking door samenwerkende bedrijven) minder aantrekkelijk voor fietsen/wandelen Erven met technische installaties Hoogproductief grasland (digistaat + vloeibare bemesting) verzuiveling op erf verkoop op erf/lokaal recreatie/toerisme Mestvergister N-stripper Zonne-weides Uitstootarme stalvloer kracht voer ruwe mest weidevogels strooiselstal koe zoveel mogelijk in de wei koe zoveel mogelijk in de stal -> opvang/verwaarding van mest installaties op het erf optimalisatie grasproductie door toepassing digistaat huiskavel / productief

kruidenrijk grasland weidekavel / extensief bloemrijk grasland natuurkavel / onbemest gras- en hooiland (samenwerking met natuurorganisaties) mest scheider dunne fractie dikke fractie (20% N) 50% N / 0% C digistaat (100% N) biogasvergister kunstmest (50%N) opslag (energie/ C- koolstof) stikstof stripper € meer transport meer energie verbruik/ meer opwekking energie op bedrijf hogere CO2 uitstoot minder N-uitstoot (50% ?) hogere kosten hoge melk productie/ha lager inkomen per aje (2018-2020) natuur plus - minder N-uitstoot natuur min - mindere bodem - minder C in de bodem - digistaat werkt sneller dan drijfmest (groener gras, hoger eiwitgehalte, ..) - minder biodversiteit minder aantrekkelijk landschap - technischer - meer energieopwekking - meer transport op de landwegen - - ..

afvoer: melk (producten) kunstmest groen gas (of stroom) aanvoer: krachtvoer dagverse mest van buurboeren voor groengas 350.000 kWh / minder landbouwtransport meer ruimte voor wandelen/fietsen vloeibare stikstofarme fractie (30% N) Potstal/strooisel -> ruwe mest Bloemrijke graslanden Drie dimensies van natuurinclusieve landbouw Bron: Van Doorn et al, Food- for-thought, Natuurinclusieve landbouw, WUR, 2016 visie op Model voor natuurinclusieve landbouw College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068135/120 6564 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’ heeft overlap met andere principes zoals Boeren voor natuur, Natuurboeren en Biologisch dynamische landbouw en (in mindere mate) met Kringlooplandbouw, Biologische landbouw en Groen blauwe dooradering. De WUR geeft in haar onderzoek aan dat het begrip ‘natuurinclusieve landbouw’ aan kracht zal winnen als iedereen (boeren, burgers, bestuurders) er hetzelfde onder verstaat. In het PPLG wordt natuurinclusieve landbouw breder opgevat, ook bedrijfsmodellen die zich vooral richten op de beperking van de uitstoot/uitspoeling van stoffen naar de omgeving vallen daar onder. Ruimtelijk leiden de verschillende invullingen van het begrip tot andere landschappen.

In bedrijfsmodellen waarin de natuur op het bedrijf zelf centraal staat, zal het grondgebruik extensiever worden, en daarmee het landschapsbeeld gevarieerder, kleurrijker en biodiverser, met meer mogelijkheden voor andere functies zoals recreatie. Bij bedrijfsmodellen die focussen op technische innovaties voor het beperken van de uitstoot naar natuur in de omgeving, zal het grondgebruik hetzelfde blijven, dan wel verder intensiveren. Nu gangbaar bedrijf ca 120 GVE - 240 N/ha met derogatie - 25.000 ton CO2 / ha Natuurinclusief bedrijf - minder koeien per ha (kleiner bedrijf, of meer grond) - kringloop op basis van draagkracht bodem (binnen bedrijf) Transitie....

Via extensiveren Via Innoveren Duurzaam intensief bedrijf - max 170 N/ha (zonder derogatie - kringloop op mineralen (geen samenhang met grond, meer koeien/ha?) - schaalvergroten om investering mogelijk te maken minder landbouwtransport meer ruimte voor wandelen/fietsen bloemrijjke graslanden variatie binnen percelen biodivers, kleurrijk, weidevogels koe in de wei maailanden Meer landbouwtransport (mestverwerking door samenwerkende bedrijven) minder aantrekkelijk voor fietsen/wandelen Erven met technische installaties Hoogproductief grasland (digistaat + vloeibare bemesting) verzuiveling op erf verkoop op erf/lokaal recreatie/toerisme Mestvergister N-stripper Zonne-weides Uitstootarme stalvloer kracht voer ruwe mest weidevogels strooiselstal koe zoveel mogelijk in de wei koe zoveel mogelijk in de stal -> opvang/verwaarding van mest installaties op het erf optimalisatie grasproductie door toepassing digistaat huiskavel / productief kruidenrijk grasland weidekavel / extensief bloemrijk grasland natuurkavel / onbemest gras- en hooiland (samenwerking met natuurorganisaties) mest scheider dunne fractie dikke fractie (20% N) 50% N / 0% C digistaat (100% N) biogasvergister kunstmest (50%N) opslag (energie/ C- koolstof) stikstof stripper € meer transport meer energie verbruik/ meer opwekking energie op bedrijf hogere CO2 uitstoot minder N-uitstoot (50% ?) hogere kosten hoge melk

productie/ha lager inkomen per aje (2018-2020) natuur plus - minder N-uitstoot natuur min - mindere bodem - minder C in de bodem - digistaat werkt sneller dan drijfmest (groener gras, hoger eiwitgehalte, ..) - minder biodversiteit minder aantrekkelijk landschap - technischer - meer energieopwekking - meer transport op de landwegen - - .. afvoer: melk (producten) kunstmest groen gas (of stroom) aanvoer: krachtvoer dagverse mest van buurboeren voor groengas 350.000 kWh / minder landbouwtransport meer ruimte voor wandelen/fietsen vloeibare stikstofarme fractie (30% N) Zonneveld in landschapT echnische erven Strak gras, koe in de stal Stikstofkraker Mestvergister T echnische vloeren Model met focus op technische innovaties College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068136/120 6766 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Energietransitie Beleidsdoelen / ambities: - Energieneutraal in 2050. Concrete opgave / maatregelen - Verminderen van het energieverbruik (besparen). - Combinatie van 22-30 grote windturbines van 5 MW met 200 - 280 ha zonneveld (netto, zonder landschappelijke inpassing of meervoudig grondgebruik) (incl. zon op dak) (conform berekeningen Quintell). Commerciële Rietteelt Beleidsdoelen / ambities: - Rietteelt behouden. Concrete opgave / maatregelen - Nieuwe locaties voor commerciële rietteelt buiten N2000.

- 2.200 ha (indicatief) (kaartje laat omvang van mogelijke zoekgebieden zien). ± 700 ha ± 100 ha ± 1.400 ha 280 ha 22-30 windturbines plus Opgaven gemeente Steenwijkerland Naast de ‘grote groene opgaven’ die op het buitengebied af komen, heeft de gemeente Steenwijkerland een aantal omvangrijke lokale opgaven. Sommige opgaven vragen fysieke ruimte, andere zijn meer kwalitatief van aard. De meeste opgaven hebben nog geen concrete omvang of locatie. De naast staande kaartjes geven een indicatie van de omvang en mogelijke ligging weer. Inpassing van de duurzame energie Nederland heeft het doel om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Uit onderzoek (Quintell, 2022) komt naar voren dat om Steenwijkerland energieneutraal te maken er in 500 tot 700 ha aan zonnevelden óf 37 tot 50 grote windturbines van 5 MW nodig zijn. Voor het energiesysteem is een mix van 60% windenergie en 40% zonne-energie het meest ideaal. Dit betekent 22 tot 30 grote windturbines en 200 tot 280 ha zonneveld (netto oppervlakte, nog zonder landschappelijke inpassing). Een deel van de zonne-energie zal op daken, parkeerplaatsen en dergelijke opgewekt kunnen worden. Nieuwe gebieden voor commerciële rietteelt De rietteelt is een belangrijke sector voor de instandhouding van de Weerribben-Wieden. De commerciële rietteelt is echter steeds minder goed te combineren met de natuurdoelstellingen.

Voor de natuur moet het water voedselarmer worden, voor de rietteelt is juist voedselrijk water van belang. Er wordt gezocht naar mogelijkheden om buiten het Natura2000 nieuwe locaties voor de commerciële rietteelt te ontwikkelen. De commerciële telers zouden vanuit deze basis weer een deel van meer extensieve rietbeheer in het natuurpark willen doen. De riettteelt gaat om substantiële gebieden. Op dit moment omvat het een oppervlakte van ca 2.200 ha. De verwachting is dat de vraag riet als biobased bouwmateriaal op termijn zal toenemen. 4.4 College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068137/120 6968 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Verblijfsrecreatie Steenwijkerland heeft een groot aanbod van verblijfsaccommodaties, met name op kampeerterreinen en in huisjesparken. Er is geen behoefte is aan ‘meer van hetzelfde. Er worden wel kansen gezien voor nieuwe concepten gericht op de bijzondere ervaring van de water- en rietnatuur, aansluitend bij de identiteit van het Nationaal Park. Gezocht wordt naar een mogelijke lokatie van 50 tot 100 hectare, voor zo’n 150 tot 300 recreatiewoningen, met bijvoorbeeld een kleinschalig hotel en een kwalitatief goed restaurant. Zo’n park ligt bijvoorkeur niet bij Giethoorn en niet aan de N334, die al overbelast zijn.

Vanwege het beoogde extensieve ruimtegebruik kan een dergelijk park gecombineerd worden met gebieden waar bijvoorbeeld vernatting of natuurontwikkeling aan de orde is. De wijdere omgeving van het park is bij voorkeur ook aantrekkelijk vanuit toeristisch recreatief oogpunt, met natuur, cultuurhistorie, kleinschalige landschap, wandelroutes en fietsroutes. Wonen De gemeente richt zich op de ontwikkeling van woonmilieus die aansluiten bij het bijzondere karakter en landschap van Steenwijkerland. De woningbouw concentreert zich in de kernen. Naast ‘vitale kernen’ zet de gemeente in op een ‘vitaal buitengebied’. Om verpaupering van vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) tegen te gaan, ziet de gemeente kansen om deze in te zetten voor de invulling van de lokale woningvraag, zoals voor nieuwe woonvormen of meergeneratiewoningen op een erf. VAB’s kunnen bijvoorbeeld met een wooncoöperatie of een collectief van inwoners (CPO’s) worden (her)ontwikkeld. Door te faciliteren dat inwoners op deze manier in hun eigen omgeving kunnen blijven wonen wordt de toekomstbestendigheid en leefbaarheid van de kleine kernen en het landelijk gebied versterkt. Mogelijk kunnen VAB-locaties op korte afstand van voorzieningenkernen huisvesting bieden aan ouderen- of startersinitiatieven.

Verblijfsrecreatie Beleidsdoelen / ambities: - Niet meer van hetzelfde; behoefte aan nieuwe concepten gericht op bijzondere ervaring van water- en rietnatuur in een aantrekkelijke omgeving. Concrete opgave / maatregelen - Optie is een exensief verblijfspark van 50 tot 100 ha, met 150 tot 300 recreatiewoningen, gecombineerd met bijvoorbeeld waterberging of natuurontwikkeling. - Versterken van de wijdere omgeving van de recreatieparken vanuit toeristisch recreatief oogpunt, met natuur, cultuurhistorie, kleinschalige landschap, wandel- en fietsroutes. Wonen Beleidsdoelen / ambities: - Versterken toekomstbestendigheid en leefbaarheid van kleine kernen en landelijk gebied. - Nieuwe ontwikkelingen richten op woonmilieus die aansluiten bij het bijzondere karakter en landschap van Steenwijkerland. - Vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) ook inzetten voor de invulling van de lokale woningvraag, nieuwe woonvormen op een erf. Concrete opgave / maatregelen - Versterking van de kernen. - Vrijkomende erven rond voorzieningenkernen bieden kansen voor woningen voor starters en ouderen. - Extra aandacht voor gebieden met mindere vitaliteit (omgeving Kuinre en Ossenzijl).

100 ha 50 ha College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068138/120 7170 land van melk én honing ruimtelijke verkenning De gemeente signaleert dat in sommige delen van het buitengebied VAB’s gemakkelijk een nieuwe bestemming en invulling krijngen (bijvoorbeeld op de stuwwallen van Vollenhove en Steenwijk en Paasloo), terwijl er in andere deelgebieden zorgen zijn over een mogelijke verpaupering van erven en het buitengebied (omgeving Kuinre, Ossenzijl). Nationaal Park Weerribben-Wieden Het Nationaal Park Weerribben-Wieden is een belangrijke kwaliteit én toeristische trekker in de gemeente. Jaarlijks boeken hier ca 750.000 mensen een overnachting. Zij besteden met elkaar jaarlijk ca. 34 miljoen en zorgen voor ruim 14% van het totale werkgelegenheid in Steenwijkerland. De kwetsbare natuur van het park kan echter maar in beperkte mate bezoek verdragen. Behoud/ herstel van de balans tussen de ecologie en toerisme is een belangrijke opgave voor het natuurgebied. Als ruimtelijk principe wordt gestreefd naar een natuurkern, met daar omheen een schil van agrarische cultuur- en natuurlandschappen met mogelijkheden voor meer drukte en dynamiek. De kleine kernen en stadjes worden hierbij ontwikkeld als ‘poorten naar de natuur’. Hier laat je je auto staan. Het park verken je te voet, met de fiets of boot.

Op een actieve manier dus! De hoofddoelen voor het park zijn: - Meer spreiding toerisme over het gebied, naar de landschappen, stadjes en het erfgoed om het park. - Meer samenhang tussen natuurkernen en omgeving. - Kwaliteitssprong op de drie transitieopgaven: klimaatadaptatie, energietransitie en toekomstbestendige landbouw. - Toeristen langer laten verblijven door een kwalitatief hoogwaardiger aanbod, passend in het landschap, duurzaam en authentiek. Nationaal Park Weerribben Wieden Beleidsdoelen / ambities: - Behoud en herstel van de balans tussen ecologie, toerisme en leefbaarheid. - Meer spreiding toerisme over het gebied, naar de landschappen, stadjes om het park. - Meer samenhang tussen natuurkernen en omgeving. - Kwaliteitssprong op de drie transitieopgaven: klimaatadaptatie, energietransitie en toekomstbestendige landbouw. - T oeristen langer in de regio laten verblijven door een kwalitatief hoogwaardiger aanbod, passend in het landschap. Bronnen: - MarketingOost, 2019 - Perspectief Bestemming Weerribben-Wieden 2025.

Een visie op duurzaam (be)leefbaar toerisme en recreatie in Steenwijkerland, 2020 - Projectplan Nationaal Park Weerribben-Wieden, naar een Nationaal Park Nieuwe Stijl’ (Stichting Weerribben-Wieden, 2020 Concrete opgave / maatregelen - Rond de natuurkern een schil van agrarische cultuur- en natuurlandschappen ontwikkelen, met mogelijkheden om meer drukte en dynamiek op te vangen. - De kleine kernen en stadjes als ‘poorten naar de natuur’ versterken. Hier laat je je auto staan en ga je te voet, fiets of per boot verder het gebied in. - Het recreatief netwerk in en rond het Nationaal Park versterken. poorten naar natuur natuurkern aantrekkelijke cultuurlandschappen rond de natuurkern Recreatieve drukte in het Nationaal Park College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068139/120 7372 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Strategische Mobiliteitsvisie In 2020 heeft de gemeente de ‘Strategische Mobiliteitsvisie, Steenwijkerland duurzaam in beweging’ opgesteld. Voorheen lag vanuit mobiliteit vooral het accent op verkeersveiligheid. Met de ontwikkeling van de Omgevingsvisie en de gemeentelijke ambities op het gebied van Duurzaamheid (waaronder duurzame mobiliteit) is er behoefte aan een meer integrale overkoepelende visie op mobiliteit in samenhang met andere beleidsvelden.

De vier uitgangspunten en ambities zijn: - Duurzaamheid: meer ruimte voor schone mobiliteit en mobiliteit die weinig ruimte inneemt (lopen en fietsen), geen omgevingshinder veroorzaakt en bijdraagt bij aan vitaliteit en gezondheid (bewegen). Prioriteit hebben veilige looproutes naar basisscholen. Deelauto’s en deelfietsen kunnen de mobiliteit duurzamer en slimmer maken. - Aantrekkelijkheid: voorkomen van verkeers- en parkeeroverlast, verhogen van de verkeersveiligheid en zorgen voor bereikbaarheid en toegankelijkheid voor personen met een beperking en voor mobiliteitsarmen; - Gastvrijheid voor onze toeristische bezoekers. Dat betekent een evenwicht tussen bereikbaarheid en de identiteit van Steenwijkerland. - Bijdragen aan de regionale opgaven op het gebied van bereikbaarheid en duurzame mobiliteit. Duurzame mobiliteit Beleidsdoelen / ambities - Fiets- en wandelgemeente zijn. - Duurzaamheid: meer ruimte voor schone mobiliteit en mobiliteit die weinig ruimte inneemt (lopen en fietsen), geen omgevingshinder veroorzaakt en bijdraagt bij aan vitaliteit en gezondheid (bewegen). - Aantrekkelijkheid: voorkomen van verkeers- en parkeeroverlast, verhogen van de verkeersveiligheid en zorgen voor bereikbaarheid en toegankelijkheid. - Gastvrijheid voor onze toeristische bezoekers. Dat betekent een evenwicht tussen bereikbaarheid en de identiteit van Steenwijkerland.

- Bijdragen aan de regionale opgaven op het gebied van bereikbaarheid en duurzame mobiliteit. Concrete opgave / maatregelen - Zorgen voor veilige en aantrekkelijke langzaamverkeerroutes. - Huidige conflicten tussen smalle landbouwweggetjes groot landbouwverkeer verminderen. Zowel vanuit langzaamverkeer als onderhoud van de wegen. Er is sprake van toenemend wegonderhoud door zware aslasten landbouwverkeer. Gerichter kiezen waar wel / niet ontsluiten voor zwaar landbouwverkeer. - Nieuwe ontsluitingswegen voor doorgaand en zwaar landbouwverkeer rond de kernen (bijvoorbeeld bij Ossenzijl en Blokzijl). - Mobiliteitstrekkers op logische, goed bereikbare plekken situeren. fiets-wandel gemeente nieuwe autoverbinding College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068140/120 7574 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Brede welvaart en vitaal platteland De gemeente Steenwijkerland streeft in het Coalitieakkoord 2022-2026 ‘Duurzaam doorbouwen’ naar een ‘brede welvaartsontwikkeling’. “Dan gaat het niet alleen om voldoende inkomen, maar ook om een woning, gelijke kansen, goed onderwijs, een fijne en veilige leefomgeving. Alles wat nodig is om echt mee te kunnen doen in deze maatschappij.

De rijkdom die niet in geld is uit te drukken, maar dat wat je gelukkig maakt in je leven.’’ Vanuit Brede welvaart wil de gemeente rekening houden met de kwaliteit van leven van toekomstige generaties. Duurzaamheid, klimaatadaptatie, energietransitie, stikstofproblematiek: “het zijn grote opgaven die ook ons prachtige platteland zullen raken en die we op willen én moeten pakken. Het zijn brede vraagstukken die nadrukkelijk vragen om gemeentelijke regie en actie.” De gemeente streeft naar maatschappelijk gewaardeerde duurzame vormen van landbouw. Een landbouw die circulair, natuurinclusief en economisch rendabel is. Het begrip ‘vitaal platteland’ benadrukt het economisch perspectief dat deze ontwikkeling moet gaan bieden. De gemeente wil perspectief bieden aan de agrarische bedrijven en de rietsector. De sector zelf zet stappen in de transitie naar verduurzaming. Gezonde leefomgeving Het bieden van een gezonde leefomgeving is een wettelijke taak van de overheid. De GGD definieert een gezonde leefomgeving als een omgeving die: (1) beschermt tegen negatieve omgevingsinvloeden; (2) de gezondheid bevordert en (3) bewoners als prettig ervaren en waar gezonde keuzes gemakkelijk en logisch zijn.

Een gezonde leefomgeving wordt omschreven als : - een omgeving die schoon en veilig is; van een goede milieukwaliteit (geluid, lucht, water, bodem, externe veiligheid); - uitnodigt tot ontspanning, bewegen, spelen en sporten, fietsen, wandelen en ontmoeten; - aantrekkelijk en herkenbaar is door een zorgvuldig ontwerp en inzet van erfgoed en identiteit van leefomgeving; - voldoende groen, biodiversiteit en water bevat en voorbereid is op een klimaat met grotere weersextremen (bv. hitte en UV- straling), - verspreiding van infectieziekten voorkomt; - een gezonde leefstijl makkelijk maakt, met toegang tot groen, mogelijkheden voor beweging en een gezond voedingsaanbod. De landbouw kan sterk bijdragen aan het creëren van een gezonde leefomgeving in het buitengebied. De landbouw is belangrijk voor de milieu- en natuurkwaliteit, biodiversiteit en het opvangen van de (gevolgen van de) klimaatverandering. De landbouw geeft vorm aan het landschap en is daarmee van belang voor het behoud van het erfgoed en de identiteit van de landschappen. De landbouw biedt door de aanleg of publieke opstelling van landpaden mogelijkheden voor bewegings- en uitloopmogelijkheden én ontmoeting (tussen boeren en burgers).

De landbouw draagt met de zichtbare productie en lokale verkoop van duurzaam geproduceerd voedsel bij aan een gezonde leefstijl en maakt gezonde keuzes gemakkelijk, vanzelfsprekend en aantrekkelijk. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068141/120 7776 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Locaties vooropwek duurzame energie Uitloopgebiedenrond kernen Ruimte voor nieuwe bossen Meer ruimte voor water Drinkwaterlange termijn Verbindingen voor natuur Locaties voor commerciële rietteelt Voorkomen bodemdaling Beschermingweidevogels Transitie naar natuurinclusieve landbouw Water vasthouden VersterkingNationaal Park Weerribben-Wieden Aandacht voor vitaliteit buitengebied en leefbaarheid Stapeling van opgaven In de kaart zijn de lokale opgaven en ‘grote, groene opgaven’ over elkaar heen gelegd. Geconstateerd kan worden dat er een groot aantal verschillende opgaven, doelstellingen en ambities in het buitengebied samenkomen. Nergens is niets aan de hand, overal spelen meerdere opgaven.

College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068142/120 7978 land van melk én honing ruimtelijke verkenning werk wonenrecreatie beweging water drinkwatervoorraad aantrekkelijk, toegankelijk landschap aantrekkelijk landschap wonen werk recreatie recreatie ontspanning duurzaam voedsel verwaarding landbouwproducten verwaarding landbouwproducten bodem duurzame / gezonde leefomgeving / nationaal park Nationaal Park nieuwe stijl Nationaal Park nieuwe stijl gezonde leefomgeving nationaal park brede welvaart brede welvaart gezonde / actieve leefomgeving ontmoeting wonen verkooppunten werken werk recreatie ontmoeting / sociale binding verwaarding landbouwproducten wonenrecreatie beweging bewegen / naar buiten water waterdoelen mooier landschap vitaal platteland kwaliteits verbetering recreatie natuurinclusieve landbouw aanvalsplan Grutto! bodem stikstofreductie versterking nationaal park + + + struin/wandel/fietsnetwerk + + wandel/fietsnetwerk invulling vrijkomende erven mooie erven verbreding erven + + + Veenbehoud (C02) + waterdoelen biodiversiteit biodiversiteit hoge biodiversiteit hoge biodiversiteit aantrekkelijk landschap natuurinclusieve landbouw natuurinclusieve landbouw hoge biodiversiteit natuurinclusieve landbouw bodem/veenbehoud zonnepanelen windmolens x x drukte / intensieve recreatie geen weidevogels weidevogels x Gangbare / intensieve landbouw x

rietteelt sponswerking bodem aantrekkelijk landschap bossenstrategie/houtwallen bodem duurzaam voedsel duurzaam voedsel natuurinclusieve landbouw brede welvaart invulling vrijkomende erven mooie erven + Conclusies ruimtelijke verkenning korte en lange termijn opgaven De stapel van opgaven en beleidsambities is omvangrijk en complex. Er is een duidelijker beeld van de opgaven nodig om hiermee in de gebiedsprocessen mee aan de slag te kunnen gaan. Dit betreft ondermeer een duidelijker beeld over: Samenhang korte/langetermijn Er zijn opgaven die op korte termijn invulling moeten krijgen, maar ook beleidsdoelen voor de lange termijn. Om desinvesteringen en nieuwe ‘lock-ins’ te voorkomen, moeten korte termijn vraagstukken (zoals de aanpak van het stikstofprobleem) in het perspectief van de andere opgaven en bredere doelstellingen voor de lange termijn worden geplaatst (zoals de transitie naar natuurinclusieve landbouw, Landschapspark Weeribben-Wieden, Nederland Klimaatneutraal, etc.). Bodem/watersysteem van toekomst Het is nog onduidelijk hoe de ‘grote, groene opgaven’ opgaven uitgewerkt moeten gaan worden. De complexiteit heeft mede te maken met grote systeemveranderingen die het landschap van Steenwijkerland in de tijd heeft ondergaan. Het vergt expert-kennis en nader onderzoek om dit scherp te krijgen.

Eigen opgaven en brede welvaart gemeente De eigen opgaven en beleidsambities van de gemeente zijn nog nog niet concreet genoeg in beeld en niet gelokaliseerd om deze mee te kunnen geven aan de gebiedsprocessen. Het risico is dat deze opgaven dan niet meegenomen worden. Schurende opgaven Door de oogharen kijkend zijn er gebieden waar nu opgaven en beleidsambities samenkomen die ‘schuren’. De opgaven kunnen elkaar negatief gaan beïnvloeden of elkaar in de weg zitten. Mogelijke schurende opgaven zijn: Stapeling van opgaven versus landschappelijke kwaliteit Vanuit de provincie is ruimtelijke kwaliteit een van de rode draden voor de ruimtelijke ontwikkeling. Dit staat voor een functioneel, mooi en toekomstbestendig landschap, met herkenbare gebiedskenmerken en contrasten tussen dynamische en luwe gebieden. Met de stapeling van losse opgaven, zonder enige samenhang, wordt hier geen invulling aan gegeven. Grote ruimtevragers versus landbouwfunctie. In de stapel van opgaven hebben grote lokale ruimtevragers, zoals de duurzame energie en commerciële rietteelt nog geen duidelijke omvang en zoeklocaties. Deze opgaven hebben grote impact op de mogelijkheden voor de landbouw. Voor de beoogde extensivering van de landbouw, zal er eerder meer dan minder landbouwgrond nodig zijn.

Hoe verhouden deze beleidsopgaven zich tot elkaar? Windparken en zonnevelden versus het Nationaal Park De ontwikkeling van technische, intensieve functies zoals windparken, grootschalige zonnevelden en mestvergisters, schuurt met de ambitie om rond het Nationaal Park Weerribben-Wieden aantrekkelijke landschappen te ontwikkelen. Verspreide zonnevelden kunnen leiden tot een aantasting en verrommeling van het landschap. Windturbines kunnen de rust, stilte en verblijfskwaliteit in een gebied aantasten. Dit type opgaven vraagt om een zorgvuldige afweging van belangen en ruimtelijke inpassing. (NB Sinds oktober 2023 staat de provincie zon op landbouwgronden voorlopig niet meer toe) Voorbeelden van schurende beleidsopgaven en ambities College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068143/120 8180 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Zonnevelden versus weidevogels De ontwikkeling van zonnenvelden schuurt met de opgave om gunstige landschapscondities voor weidevogels te creëren. Voor de instandhouding van de weidevogels zijn weidevogelgebieden van formaat nodig. Op en onder de panelen kunnen predatoren (roofvogels, vossen, ..) zich verschuilen om in naast gelegen percelen de weidevogels te bejagen. Ook al worden er elders nieuwe graslanden voor weidevogels aangelegd, weidevogels zoals grutto’s laten zich niet makkelijk verplaatsen.

(NB Sinds oktober 2023 staat de provincie zon op landbouwgronden voorlopig niet meer toe) Basiskwaliteit Natuur Overijssel versus technische invulling van de landbouwopgaven (PPLG) Ten behoeve van behoud en versterking van de weidevogelstand is een extensieve, natuurinclusieve landbouwvormen van belang. Het inspiratiedocument ‘Basiskwaliteit Natuur Overijssel’ geeft aan dat dit gaat om landbouw met een veebezetting van ca. 1 GVE/ha. Het PPLG gaat ook uit van natuurinclusieve landbouw, maar biedt daarbinnen ruimte voor andere, intensievere landbouwmodellen gebaseerd op technische innovaties. Intensievere landbouwvormen schuren echter met de beleidsambities voor een basiskwaliteit natuur, versterking van de weidevogelstand en natuurinclusieve landbouw. T echnische invulling van de landbouwopgaven (PPLG) versus functies op vrijkomende erven Een verdere technische ontwikkeling van de landbouw, met bijvoorbeeld mestvergisters en stikstofkrakers, schuurt met de ambitie om vrijkomende erven een nieuwe invulling met nieuwe woningen en/of recreatie. er zullen Deze ontwikkeling kan leiden tot meer (mest) transporten over de landbouwwegen, een ‘industrielere’ uitstraling van de erven en een strakker en eentoniger landschapsbeeld. Het landschap als woon- en recreatieomgeving wordt er minder aantrekkelijker van.

Legenda stikstofstripper/mestvergister agrarisch erf VAB huidig burgererf zonneveld nieuwe natuur Indicatieve verbeelding van schurende opgaven Zonnevelden in weidevogelgebieden, tegen de natuur en in de natste delen van het landschap / slechtste landbouwgronden, leiden tot aantasting van weidevogelgebieden, verrommeling landschap en hebben een negatieve invloed op de uitstraling van het Nationaal Park. Mestvergisters op een deel van de erven kan gaan schuren met de wens om omliggende vrijkomende erven een nieuwe, hoogwaardige invulling te geven, bijvoorbeeld voor nieuwe woningen en/of recreatie. Zonneveld in landschap Strak gras rond de erven Erven met mestvergisters College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068144/120 8382 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Opgaven die elkaar versterken Tegelijkertijd zijn er - door de oogharend kijkend - verschillende gebieden waar opgaven elkaar kunnen gaan versterken en daarmee breed invulling kunnen gaan geven aan de beleidsdoelen en ambities voor het buitengebied.Om de meerwaarde van elkaar versterkende opgaven te kunnen benutten is er regie nodig. Voorbeelden van elkaar versterkende opgaven: Een gezonde bodem, hogere waterpeilen en goede waterkwaliteit scheppen condities voor de versterking van de biodiversiteit, weidevogels en natuur van de agrarische cultuurlandschappen.

Een gezonde bodem, met voldoende water en een biodivers landschap vormt de basis een volhoudbare, duurzame, toekomstbestendige voedselproductie. Een biodivers, productief boerenland is de basis voor het herstel van de landschappelijke diversiteit in het buitengebied. Verschillen tussen landschapstypen, tussen hoog en droog, nat en laag, besloten en open worden weer beleefbaar. Landschappelijke diversiteit draagt bij aan een aantrekkelijk landschap en een gezonde leefomgeving waar mensen er graag op uit gaan. Buiten kunnen mensen contact maken met de landbouw, de voedselproductie en kwalitatief, gezond, lokaal voedsel. Een aantrekkelijk landschap kan bijdragen aan het tegengaan van verpaupering in het buitengebied, de ontwikkeling van woningen en hoogwaardige vormen van recreatie op vrijkomende erven. (bron: Voor deze landbouwramp biedt de veehouderij juist de oplossing, de correspondent, 14 september 2022) Een gezonde bodem, met voldoende water en een biodivers landschap vormt de basis een volhoudbare, duurzame, toekomstbestendige voedselproductie. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068145/120 8584 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Vitale erven dragen bij aan de vitaliteit en economie van het buitengebied en zo een de brede welvaart van de gemeente.

Een aantrekkelijk landschap met een grote biodiversiteit en mogelijkheden voor recreatie versterkt het merk Nationaal Park Weerribben- Wieden. Een sterk merk ‘Weeribben-Wieden’ kan weer de verwaardingsmogelijkheden van de lokale landbouwproducten versterken. Hiermee kan de natuurinclusieve landbouw een versterkte basis krijgen. werk wonenrecreatie beweging water drinkwatervoorraad aantrekkelijk, toegankelijk landschap aantrekkelijk landschap wonen werk recreatie recreatie ontspanning duurzaam voedsel verwaarding landbouwproducten verwaarding landbouwproducten bodem duurzame / gezonde leefomgeving / nationaal park Nationaal Park nieuwe stijl Nationaal Park nieuwe stijl gezonde leefomgeving nationaal park brede welvaart brede welvaart gezonde / actieve leefomgeving ontmoeting wonen verkooppunten werken werk recreatie ontmoeting / sociale binding verwaarding landbouwproducten wonenrecreatie beweging bewegen / naar buiten water waterdoelen mooier landschap vitaal platteland kwaliteits verbetering recreatie natuurinclusieve landbouw aanvalsplan Grutto! bodem stikstofreductie versterking nationaal park + + + struin/wandel/fietsnetwerk + + wandel/fietsnetwerk invulling vrijkomende erven mooie erven verbreding erven + + + Veenbehoud (C02) + waterdoelen biodiversiteit biodiversiteit hoge biodiversiteit hoge biodiversiteit aantrekkelijk landschap natuurinclusieve landbouw natuurinclusieve

landbouw hoge biodiversiteit natuurinclusieve landbouw bodem/veenbehoud zonnepanelen windmolens x x drukte / intensieve recreatie geen weidevogels weidevogels x Gangbare / intensieve landbouw x rietteelt sponswerking bodem aantrekkelijk landschap bossenstrategie/houtwallen bodem duurzaam voedsel duurzaam voedsel natuurinclusieve landbouw brede welvaart invulling vrijkomende erven mooie erven + Voorbeelden van elkaar versterkende beleidsopgaven en ambities College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068146/120 8786 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Perspectief voor de Steenwijker landschappen Hoofdstuk 5 ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068147/120 8988 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Perspectief voor de Steenwijker landschappen Voor het buitengebied van Steenwijkerland is de hoofdkoers ‘natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen’ (Fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie ‘Overijssel voor elkaar!’, 2022). Met deze koers kan invulling worden gegeven aan een groot aantal beleidsdoelen en -ambities voor het buitengebied: van een duurzame bodem tot een vitaal platteland met een brede welvaart voor iedereen.

Ook voor boeren biedt deze benadering kansen voor de toekomst, míts de onzekerheden die dit voor hen meebrengt, serieus worden genomen en een antwoord krijgen in het planproces. Naast alle onzekerheden en onduidelijkheden over de beleidsopgaven en ambities zijn er - door de oogharen kijkend - kansrijke koersen voor het buitengebied te ontwikkelen. Koersen waarin schurende opgaven worden voorkomen; koersen waarin elkaar versterkende opgaven juist met elkaar worden verbonden. In dit perspectief wordt gekeken naar hoe de actuele opgaven en ontwikkelingen kunnen worden verbonden aan een perspectief voor de langere termijn 2030/2050. Polder Giethoorn klimaatrobuust innovatielandschap Naar samenhangende koersen op schaal van de Steenwijkerlandschappen Hoge land kleinschalig houtwallenlandschap Voormalige zuiderzeekust weidevogellandschap Weiden en stroomdalen weidevogellandschap College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068148/120 9190 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Opzet Perspectief Het perspectief is gebaseerd op voorlopige inzichten die voortkomen uit de verkenning van de beleidsopgaven, de landbouw en de kwaliteiten van de Steenwijkerlandschappen. Het perspectief kan gebruikt worden als voorzet voor de verdere discussie en onderzoeken.

Uitgangspunten De uitgangspunten van dit perspectief zijn: - Bodem/water leidend (robuust watersysteem) - Natuurinclusieve landbouw - Bundelen van elkaar versterkende opgaven - Perspectief voor de Landbouw - Sociaal economische vitaliteit Deelgebieden Wanneer de beleidsopgaven verbonden worden aan de ondergrond, de versterking van basiskwaliteit natuur en de landbouwkundige mogelijkheden die hier uit voortkomen, ontstaan er heldere deelgebieden met eigen, kansrijke, elkaar versterkende ‘stapels van opgaven’. Het biedt kansen om voor deze deelgebieden een samenhangend perspectief te ontwikkelen. Schurende opgaven kunnen daarmee worden voorkomen, kansrijke opgaven gebundeld. Op hoofdlijnen zijn er drie deelgebieden met een eigen kansrijke koers: - Hoge land / Kleinschalig houtwallenlandschap - Weiden en stroomdalen / weidevogellandschappen - Polder Giethoorn / klimaatrobuust innovatielandschap Samenhang tussen deelgebieden De verschillende koersen leiden tot verschillende ontwikkelingsmogelijkheden in de deelgebieden. Niet alles kan overal. Maar ook: deelgebieden vullen elkaar aan. Met elkaar bieden ze brede, complementaire ontwikkelingsmogelijkheden. Met een samenhangende ruimtelijke structuur en fiets-en wandelnetwerk en sterke verbindingen tussen stad en land is de som meer dan de delen.

College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068149/120 9392 land van melk én honing ruimtelijke verkenning 5.1 Hoge Land, kleinschalig houtwallenlandschap ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068150/120 9594 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Hoge Land Kleinschalig houtwallenlandschap Voor de stuwwallen is de centrale opgave het verbeteren van de sponswerking van de bodem. De maatregelen hiervoor kunnen goed gecombineerd worden met natuurinclusieve landbouw, de versterking van de kleinschalige landschapselementen, landgoederen en de toegankelijkheid van het landschap. De stuwwallen krijgen zo nog meer betekenis als aantrekkelijke uitloop-, recreatie- en woongebieden, in directe aansluiting op de kernen. Van diepe greppels die de stuwwal ontwateren naar houtwallen waar het water wordt vastgehouden en kan inzijgen, die schaduw aan vee, de biodiversteit versterken en de toegankelijk van het landschap versterken met wandelpaden in de schaduw- en bemestingsvrije zones.

Stuwwal van Steenwijk Stuwwal van Paasloo Stuwwal van Vollenhove College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068151/120 9796 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Elkaar versterkende opgaven Op de stuwwallen ligt vanuit de beleidsopgaven de focus op het verminderen van de verdrogingsgevoeligheid van de bodem. Hiervoor zijn bodem- en watermaatregelen nodig, zoals het verhogen van het organische stofgehalte, vertragen van de afwatering, verondiepen de beekloopjes en de opzet van de waterpeilen in de flanken van de stuwwallen. Met een vertraging van de waterafvoer, wordt het grondwater aangevuld en kan de drinkwatervoorziening hier worden veilig gesteld. Natuurinclusieve landbouw kan met de aandacht voor een gezonde bodem en het kunnen anticiperen op nattere omstandigheden hier een sleutelrol in spelen. De stuwwallen waren van oorsprong sterk bebost, later ontstond er met het agrarisch gebruik een kleinschalig structuur van bosjes, hout- en tuunwallen, kampjes, weides, landpaden en veelal verspreide erven. De bossenstrategie kan in deze gebieden met nieuwe bosaanplanten en aanleg landschapselementen (houtwallen, tuunwallen) bijdragen aan landschapsherstel. De kleine landschapselementen hebben ook belangrijke betekenis voor de biodiversiteit, CO2-vastlegging (klimaatdoelen) en waterhuishouding.

Elkaar versterkende opgaven - Sponswerking bodem vergroten, meer organische stof, water vasthouden, beeklopen verondiepen - Biodiversiteit van het kleinschalige landschap versterken. - Transitie natuurinclusieve landbouw - Fiets/wandelgemeente - Gezonde, actieve leefomgeving - Woningbouwopgave, invulling VAB’s om te wonen, werken en recreeren. - Relatie boer-burger versterken ‘Motoren’ - 10% groenblauwe dooradering - Bemestingsvrije zones - Bebossingsstrategie - Ontwikkeling ‘omgevingsbedrijven’ , passend bij landschap, koe in de wei, voedelbossen, agro-forestry - CSA (gemeenschapslandbouw) - VAB’s -> Knooperven in het groen, nieuwe landgoederen - Kleinschalige zonneparken als ‘buurtparken’ , tussen de houtwallen Schurende opgaven - Schaalvergroting - Intensivering landbouw - Mestvergisters - Grasland op akkers (esgronden) - Windturbines - Grootschalige zonneparken - Woonwijken / bedrijventerreinen / recreatieparken werk wonenrecreatie beweging water drinkwatervoorraad aantrekkelijk, toegankelijk landschap aantrekkelijk landschap wonen werk recreatie recreatie ontspanning duurzaam voedsel verwaarding landbouwproducten verwaarding landbouwproducten bodem duurzame / gezonde leefomgeving / nationaal park Nationaal Park nieuwe stijl Nationaal Park nieuwe stijl gezonde leefomgeving nationaal park brede welvaart brede welvaart gezonde / actieve leefomgeving ontmoeting wonen

verkooppunten werken werk recreatie ontmoeting / sociale binding verwaarding landbouwproducten wonenrecreatie beweging bewegen / naar buiten water waterdoelen mooier landschap vitaal platteland kwaliteits verbetering recreatie natuurinclusieve landbouw aanvalsplan Grutto! bodem stikstofreductie versterking nationaal park + + + struin/wandel/fietsnetwerk + + wandel/fietsnetwerk invulling vrijkomende erven mooie erven verbreding erven + + + Veenbehoud (C02) + waterdoelen biodiversiteit biodiversiteit hoge biodiversiteit hoge biodiversiteit aantrekkelijk landschap natuurinclusieve landbouw natuurinclusieve landbouw hoge biodiversiteit natuurinclusieve landbouw bodem/veenbehoud zonnepanelen windmolens x x drukte / intensieve recreatie geen weidevogels weidevogels x Gangbare / intensieve landbouw x rietteelt sponswerking bodem aantrekkelijk landschap bossenstrategie/houtwallen bodem duurzaam voedsel duurzaam voedsel natuurinclusieve landbouw brede welvaart invulling vrijkomende erven mooie erven + +20 Weeribben-Wieden polder Giethoornvm.

Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateauNoord-Oostpolder ‘Rijk Voorland’ tegendruk door hoge waterpeilen water vast houden, bergen, zuiveren ‘bufferzone’ tegendruk door hoge waterpeilen water vast houden, bergen, zuiveren vergroten inzijging water vasthouden vergroten waterbergend vermogen bodem beken verondiepen tegendruk door hoge waterpeilen ‘Flank van de stuwwal’ tegendruk door hoge waterpeilen Bodem en water sturend -> flanken: tegendruk door hogere waterpeilen -> vergroten wegzijging -> bodemwaterberging -> beken verondiepen College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068152/120 9998 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Basiskwaliteit natuur Natuurinclusieve landbouw met kruidenrijke graslanden, patchwork van extensieve (graan) akkers, groene dooradering, bosjes, houtwallen en poelen. Voorkomende soorten zijn o.a.: de geelgors, grootoorvleermuis, kamsalamander en grote muur. Opgaven gemeente De stuwwallen kunnen nog meer betekenis krijgen als uitloopgebied en woon/werk/recreatielandschap, in de directe aansluiting op de kernen. Kansen liggen in de versterking van de kleinschalige structuur, aantrekkelijke erven, verkoopplekken streekproducten, versterking struin-, wandel- en fietsnetwerken, betere verbindingen met de kernen, invulling van VAB’s voor wonen, recreatie en ontmoetingsplekken.

Ook zijn er - mits goed ingepast - mogelijkheden voor kleinschalige zonneparken. Met deze ontwikkelingen wordt bijgedragen aan de woonagenda, een gezonde, actieve leefomgeving, de duurzaamheids- en klimaatagenda, het landbouwperspectief en een vitaal buitengebied. Geelgors Wandelen rond Paasloo Bron: wegvanwandelen.nl Beekdalletje bij Paasloo College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068153/120 101100 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Landbouwperspectief Ten aanzien van de landbouw is de kleinschalige structuur en verweving met de woningbouw en recreatie zowel een zorgpunt als een kans. Voor de gangbare landbouw is het landschap nu al te kleinschalig en worden de koeien steeds meer vervangen door maai-en maïslanden. Voor een aantrekkelijk en divers landschap is koe in de wei belangrijk, en een herstelde relatie tussen het grondgebruik en de bodem (vochtige gras- en hooilanden in de beekdalen, akkers op de kampen en essen). Het vraagt een actief landbouwbeleid, gericht op het behoud en vernieuwing van de landbouwbedrijven.

Vanuit een verbindende koers voor de toekomst liggen op de stuwwallen vooral kansen in de opbouw van sterke relaties met omgeving, in combinatie met versterking van recreatie, toegankelijkheid landschap, woonfuncties, natuurbeheer, kleinschalige zonneparken tussen de houtwallen, verwaarding biobased materialen uit de houtwallen, voedselbossen, etc. Door de dichte ligging bij de kernen biedt de ontwikkeling van een sterke relatie tussen boer-burger/consument kansen voor een hogere verwaarding van de producten. De Melkbrouwerij in Lettele De Melkbrouwerij was een eenzijdig melk- en vleesbedrijf dat een omslag aan het maken is naar een biologisch, veelzijdig landgebruik, met ook de teelt van plantaardige producten. Het doel is hiermee meer mensen aan het werk te krijgen. Hiervoor is een plan gemaakt dat het mogelijk maakt te komen van 2,5 fte nu naar 4,5 fte over 5 jaar, en van € 20.000 inkomen per arbeidskracht naar € 30.000 over 5 jaar. Dit kan op eigen kracht, maar opstartsubsidies kunnen de transitie versnellen. Met € 100.000 eigen geld én een startsubsidie van ca € 350.000 kan er binnen vijf jaar een grote verandering tot stand worden gebracht. Bronnen: - Prijsvraag Brood & Spelen - de Melkbrouwerij - MTD landschapsarchitecten - the Engagement Company - foto’s zijn gemaakt door Sabine Grootendorst - februari 2019 maïs bos overig gewas grasland Van eenzijdig landgebruik ...

Aanleg nieuwe houtwallen cq. voedselstroken naar veelzijdig landgebruik fruitboomgaard dubbel landgebruikhoutwallen grasland verschillende teelten maïs bos overig gewas consument producten app leden boerderij ondernemers activiteiten ‘cool’ wagen met producten van de boerderij producten Nieuwe relaties tussen boer- burger/consument College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068154/120 103102 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Nieuwe ontmoetingsplekken Naar omgevingsbedrijven, verbinding boer-burger Omgeving betrekken bij de landbouw Herwaardering van de essen en kampen als akkers Gezonde leefomgeving / versterken toegankelijkheid / wees welkom Voorbeeld (‘t Nije Hoff in Emmen)Knooperf-wonen op vrijkomende erven Lokale verkooppunten streekproducten Versterken houtwallen Nieuwe houtwallen / voedselstroken (vb Melkbrouwerij Lettele)Vochtige gronden in de beekdalen College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068155/120 105104 Het Hoge land, kleinschalig houtwallenlandschap Deelgebieden Water Netwerk Bebouwing Erven Groen en natuur Weiden en stroomdalen, weidevogellandschap Polder Giethoorn, klimaatrobuust innovatielandschap De Weerribben-Wieden, natuurkern Voormalige Zuiderzeekust, overgang Noordoostpolder Versterken samenhang kernen en landschap kansen voor (verblijfs)recreatie De ontwikkeling van de erven is op de

kaart indicatief weergegeven. 70%T oekomstbedrijven (schatting 2030/2035 PPLG) - kansen voor wonen en recreatie Hoofdontsluiting - kansen voor verplaatsen erven (ruilverkavelingserven in open landschappen) Historische stadskernen Historische linten / dorpen Wijken / bedrijventerreinen ruimte voor water hogere peilen Verdwenen waterloop plassen en meren Waterlopen Dijk als drager Huidig recreatief netwerk Kansrijke schakels houtwallen en bossen lanen en wegbeplanting kansen voor robuuste moerasverbinding kansen voor robuuste weidevogelverbinding 30 %Vrijkomende erven Legenda ruimtelijke verkenningland van melk én honing Stuwwal landgoed De Eese Steenwijk Paasloo Steenwijkerwold Willemsoord Oldemarkt College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068156/120 107106 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Veengebieden Open, biodiverse weidevogellandschappen van formaat 5.2 ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068157/120 109108 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Veengebieden Open, biodiverse weidevogellandschappen van formaat De open grazige veengebieden zijn van belang voor de weidevogels.

De hoofdopgaven voor deze gebieden zijn het remmen van de bodemdaling, het versterken van de landschappelijke condities voor weidevogels en de transitie naar een natuurinclusieve melkveehouderij. De maatregelen die hiervoor nodig zijn bieden kansen voor de versterking van de landschappelijke kwaliteit. Dit biedt weer kansen voor een hoogwaardige invulling van de vrijkomende erven en de versterking van het Nationaal Park. Een zone van aantrekkelijke, kleurrijke, biodiverse landschappen versterkt de uitstraling van het park. Het sterke merk Weerribben- Wieden kan bijdragen aan een opwaardering van de landbouwproducten uit deze regio. Voormalige zuiderzeekust (Veen)weide Stroomdalen Grutto huiskavelservendijk veldkavels natuurkavels N2000 veenbehoud / hogere waterpeilen ‘weidevogelboulevard’beleving landschap en erven Principedoorsnede voor de voormalige zuiderzeekust, met een overgang van meer intensieve landbouw in de dijkzone, naar extensieve landbouw met hoge peilen bij de natuur. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068158/120 111110 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Elkaar versterkende opgaven De open graslanden en veenweidegebieden zijn belangrijk voor weidevogels. Grote delen van de weidegronden in Steenwijkerland hebben een status als ‘weidevogel-gebied’.

Maar ondanks de bescherming en de maatregelen die hier nu worden getroffen gaat de weidevogelstand nog steeds achteruit. Het recente ‘ Aanvalsplan Grutto!’ laat zien dat het nodig is om weidevogelgebieden van formaat te creëren (minimaal 500-1.000 ha) met goede landschapscondities voor de weidevogels. Dit betekent naar een landschap met hogere waterpeilen, plasdrassituaties, ruige mest, kruidenrijk graslanden en rustperiodes voor de vogels. De koers ‘natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen’ kan hier in belangrijke mate aan bijdragen. Ook met eventuele ruimtelijke ontwikkelingen in deze gebieden is het van belang om de goede condities voor de weidevogels voorop te zetten. Een open landschap van formaat is hiervoor een voorwaarde. Zonnevelden en nieuwe bossen passen hier niet bij. Aandacht vraagt ook een zorgvuldige inpassing van recreatieve routes, die de bijzondere natuur van de veenweidegebieden wel beleefbaar maken, maar niet (te veel) mogen verstoren. Dit kan bijvoorbeeld door ‘weidevogelboulevards’ langs de randen van de grote, open weidevogelgebieden of openstelling buiten het broedseizoen. Vanuit de ‘grote, groene opgaven’ ligt voor de veenweidegebieden in beginsel de focus op behoud van de veenbodems en het terug dringen van de uitstoot van broeikasgassen (CO2, methaan).

Daarvoor moeten (vanuit het bodem/waterbeleid van het rijk) de grondwaterstanden geleidelijk omhoog gaan tot 20-40 cm onder maaiveld. Daarnaast moeten waterbuffers worden aangelegd, die de aanvoer van gebiedsvreemd water in deze gebieden kunnen minimaliseren. In Steenwijkerland zijn er grote verschillen binnen het veengebied. In sommige gebieden ligt er nog een dik veenpakket, maar in andere delen is het veen al grotendeels verdwenen of is het veen afgedekt door een kleilaag. Daarbij is het landschappelijk systeem hier sterk verstoord. Vanwege het ontbreken van logische samenhangen is het van belang om nader te onderzoeken hoe het bodem- en watersysteem voor de langere termijn verbeterd zou kunnen worden.

Ondermeer in samenhang met maatregelen in de Noordoostpolder en werk wonenrecreatie beweging water drinkwatervoorraad aantrekkelijk, toegankelijk landschap aantrekkelijk landschap wonen werk recreatie recreatie ontspanning duurzaam voedsel verwaarding landbouwproducten verwaarding landbouwproducten bodem duurzame / gezonde leefomgeving / nationaal park Nationaal Park nieuwe stijl Nationaal Park nieuwe stijl gezonde leefomgeving nationaal park brede welvaart brede welvaart gezonde / actieve leefomgeving ontmoeting wonen verkooppunten werken werk recreatie ontmoeting / sociale binding verwaarding landbouwproducten wonenrecreatie beweging bewegen / naar buiten water waterdoelen mooier landschap vitaal platteland kwaliteits verbetering recreatie natuurinclusieve landbouw aanvalsplan Grutto! bodem stikstofreductie versterking nationaal park + + + struin/wandel/fietsnetwerk + + wandel/fietsnetwerk invulling vrijkomende erven mooie erven verbreding erven + + + Veenbehoud (C02) + waterdoelen biodiversiteit biodiversiteit hoge biodiversiteit hoge biodiversiteit aantrekkelijk landschap natuurinclusieve landbouw natuurinclusieve landbouw hoge biodiversiteit natuurinclusieve landbouw bodem/veenbehoud zonnepanelen windmolens x x drukte / intensieve recreatie geen weidevogels weidevogels x Gangbare / intensieve landbouw x rietteelt sponswerking bodem aantrekkelijk landschap

bossenstrategie/houtwallen bodem duurzaam voedsel duurzaam voedsel natuurinclusieve landbouw brede welvaart invulling vrijkomende erven mooie erven + Elkaar versterkende opgaven - Behoud veen (in de landbouwgronden en N2000- gebied) - Hogere waterpeilen - Waterbuffers - Versterken biodiversiteit van het boerenland, gericht op versterking van de weidevogelstand - Aandacht voor behoud vitaliteit buitengebied - Versterken aantrekkelijkheid, beleving, toegankelijkheid landschap als onderdeel van het Nationaal Park - Versterken verbinding met de kernen - Ruimte voor erven om te wonen, werken en recreëren, contact tussen boer en burger - Overwegen om in sommige gebieden vrijkomende erven op te ruimen, ten gunste van de ruimte voor landbouw en natuur ‘Motoren’ - Transitie natuurinclusieve landbouw - 10% groenblauwe dooradering - Aanvalsplan Grutto! - Bodem, en watermaatregelen (valuta voor veen, CO2 diensten) - Nationaal Park Weerribben- Wieden Schurende opgaven - Intensivering landbouw - Mestvergisters - Meer landbouwtransport - Windmolens - Zonneparken College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068159/120 113112 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Drenthe. Op basis daarvan kunnen er gebiedsspecifieke koersen nader worden uitgewerkt.

Basiskwaliteit natuur Weidevogelgebieden open houden, waar mogelijk uitbreiden en aaneengesloten maken en aantrekkelijker maken door aanleg van kruidenrijke randen, kruidenrijke graslanden, plas-draszones en uitgesteld maaibeheer. Natuurlijk waterpeil met wisseling per jaargetijde. Gefaseerd mozaïekbeheer met kleinschalige maaiactiviteiten en extensieve begrazing (hierbij geeft het inspiratiedocument ‘Basiskwaliteit Natuur Overijssel, Een gezond en aantrekkelijk landschap voor mensen, dieren en planten’(2023) een gewenste veebezetting van 1 GVE/hectare aan). Waar weidevogels afwezig zijn, is er meer opgaande vegetaties zoals bosjes, struwelen, (knot)bomensingels, ruigte en rietvelden kansrijk. Voorkomende soorten zijn o.a.: de grutto, groene glazenmaker, grote modderkruiper, hermelijn en dotterbloem. Grote modderkruiper Grutto ...naar een breed voedselweb natuurinclusief melkveebedrijf Bron: J.Onrust, Earth, worms & birds, RUG, groningen, 2017 Van een smal voedselweb op een gangbaar ‘input-gedreven’ melkveebedrijf ... Bodem als basis Duurzaam bodembeheer, op basis van hogere waterpeilen en ruwe of vaste stalmest, vormt de basis voor de natuurinclusieve landbouw. In ruwe en vaste stalmest zit veel organische stof, die het water vasthoudt, het bodemleven voedt en waaruit meststoffen geleidelijk vrijkomen. Dit leidt tot een gevarieerd en bloemrijk grasland.