13.0 Informatienota 2024 - 50 - Ruimtelijke Verkenning en Bouwstenen Veenweidestrategie

College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006811/120 College van burgemeester en wethouders GOEDGEKEURD Vergadering van 1 oktober 2024 Programma - Regie op Vitaal Platteland 2024_B&W_00681 Informatienota Ruimtelijke Verkenning en Bouwstenen Veenweidestrategie Auteur Petra Wagenaar Samenstelling: Aanwezig: Rob Bats, burgemeester en voorzitter; M. Smit, wethouder; T. Jongman, wethouder; Bram Harmsma, wethouder; Marcel Scheringa, wethouder; M.W. de Graaf, gemeentesecretaris Besluit Het college besluit om: In te stemmen met de Informatienota Ruimtelijke Verkenning en Bouwstenen Veenweidestrategie. Samenvatting De gemeente Steenwijkerland werkt aan een heldere koers voor een vitaal platteland. Deze koers wordt geborgd in de Omgevingsvisie, die volgend jaar zijn beslag krijgt. In het afgelopen jaar zijn twee onderzoeken afgerond naar de grote opgaven die op ons buitengebied afkomen. Met deze informatiebrief bieden we de gemeenteraad de twee eindrapporten aan: de Ruimtelijke Verkenning en de Bouwstenen Veenweidestrategie. Beide rapporten bieden inzicht in mogelijke keuzes voor het buitengebied van Steenwijkerland. Op basis van deze rapporten is vervolgonderzoek nodig, op basis van samenwerking en participatie. Met name het rapport Bouwstenen Veenweidestrategie vraagt om verdere verdieping en verbreding.

Zo ontbreekt nu nog de sociaaleconomische invalshoek van mogelijke keuzes. Uiteindelijk zal de gemeenteraad op basis van alle inzichten een integrale afweging maken, bij de actualisatie van de Omgevingsvisie. Informatienota Inleiding Een vitaal platteland, dat is de ambitie van de gemeente Steenwijkerland. Een platteland waarin de boer een toekomstperspectief heeft, maar er net zo goed perspectief is voor natuur en landschap en voor een leefbare samenleving. Dit perspectief bepalen we niet alleen. We doen dit samen met Rijk en provincie, en met inwoners, ondernemers en andere gebiedspartners. Met name Rijk en provincie zijn verantwoordelijk voor de grote opgaven op het gebied van onder meer natuur en stikstof, klimaat, duurzame energie en waterkwaliteit. Dat betekent dat we in veel gevallen niet het WAT bepalen. Gezien de impact die de grote opgaven hebben op (het gebruik van) het buitengebied / voor de inwoners en ondernemers hier – willen we wel regie op HOE deze opgaven College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006812/120 hun uitwerking krijgen in Steenwijkerland. Daarvoor is een gemeentelijke koers van belang, geborgd in een omgevingsvisie.

Ter voorbereiding van de inhoudelijke gesprekken met u, met inwoners, ondernemers en andere gebiedspartners in het kader van de actualisatie van onze omgevingsvisie, hebben we Van Paridon x De Groot (VPxDG) landschapsarchitecten gevraagd een ruimtelijke verkenning uit te voeren. Én, met deze ruimtelijke verkenning van de grote opgaven die op het buitengebied afkomen, ook te verkennen hoe deze zich verhouden tot de lokale opgaven en ambities van de gemeente Steenwijkerland. Welke opgaven en ontwikkelingen bieden kansen? Waar liggen mogelijke schuurpunten met de lokale ambities? Land van melk en honing, ruimtelijke verkenning In het rapport ‘Land van melk en honing; ruimtelijke verkenning naar een vitaal buitengebied voor Steenwijkerland’ (de Ruimtelijke Verkenning, zie bijlage 1) kijken VPxDG vanuit verschillende invalshoeken naar de opgaven die op het buitengebied afkomen. Vertrekpunt is de landschappelijke kwaliteit, eigenheid en vitaliteit van het buitengebied in Steenwijkerland. Het rapport schetst (in hoofdstuk 5 ‘Perspectief voor de Steenwijkerlandschappen’) een integrale langetermijnkoers voor het buitengebied, uitgaande van het bijeenbrengen van elkaar versterkende opgaven. Dit is een voorzet die nadere uitwerking en verdieping vergt. Hiervoor doen VPxDG in het rapport aanbevelingen. Ook andere perspectieven zijn denkbaar.

Het perspectief dat VPxDG schetst sluit andere perspectieven niet uit. Zo zoeken we bijvoorbeeld naar ruimte voor windenergie in de nabijheid van Oldemarkt in het bestaande weidevogelgebied (conform de Routekaart, bijlage bij het raadsbesluit Ruimte voor Wind, 23 maart 2024). Ook het rapport Bouwstenen voor de Veenweidestrategie 2.0 (de Bouwstenen Veenweidestrategie, bijlage 2) laat zien dat andere perspectieven denkbaar zijn. Bouwstenen voor Veenweidestrategie 2.0 Het opstellen van een regionale veenweidestrategie (RVS) is een verplichting uit het Klimaatakkoord (2019), gericht op het aanpakken van twee grote uitdagingen in veenweidegebieden: •het remmen van bodemdaling; en •het reduceren van de broeikasgasemissie door veenoxidatie. Met het rapport Bouwstenen Veenweidestrategie is een stap gezet op weg naar een integrale veenweidestrategie voor Noordwest Overijssel en een basis gelegd voor onderbouwing en concretisering van maatregelen voor de veenweidegebieden hier én voor een aantal beleidskeuzes bij waterschap en provincie. Omdat de veenweidegebieden in Noordwest Overijssel zeer divers zijn, is in het onderzoek gekozen voor een indeling in deelgebieden. Relevant voor Steenwijkerland zijn de deelgebieden Scheerwolde, Blokzijl en Broeklanden (bijlage 2, afbeelding op pagina 3). In het onderzoek zijn actuele kennis en inzichten (o.a.

uit de lopende pilots) benut en wordt aandacht gevraagd voor de urgentie van de veenweideproblematiek. Het rapport is vanaf maart dit jaar openbaar. Het bevat nog geen keuzes voor maatregelpakketten of toekomstperspectieven. Ook heeft nog geen integrale afweging plaatsgevonden met andere functies en opgaven; het rapport levert – vanuit het bodem- en watersysteem - wel input voor een dergelijke afweging. Deze afweging is aan de provincie, het waterschap en de gemeente, elk vanuit een eigen bevoegdheid. De systeembeschrijvingen, mogelijke maatregelen en het zicht op mogelijke keuzes vormen samen de bouwstenen voor het vervolg. Kernboodschap Een leefbaar en vitaal platteland vraagt om keuzes. De rapporten Ruimtelijke Verkenning en Bouwstenen Veenweidestrategie bieden inzicht in mogelijke keuzes en de consequenties daarvan. Dit helpt bij de uiteindelijke integrale belangenafweging die nodig is voor de actualisatie van onze Omgevingsvisie. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006813/120 Consequenties voor de gemeente Het in de Ruimtelijke Verkenning geschetste perspectief is onderwerp van gesprek (participatie) bij het opstellen van de Omgevingsvisie. Inwoners, ondernemers en gebiedspartners zullen vanuit verschillende invalshoeken het perspectief gaan verrijken of bijstellen. Dit is ook het advies van VPxDG.

Tegelijkertijd pakken we de inhoudelijke verdieping op. Met name als het gaat om de structurerende keuzes voor de aanpak van de veenweideproblematiek. Er is nog veel onderzoek gaande en er zijn politieke verschuivingen. Op de volgende thema’s is extra informatie en helderheid nodig, hier gaan we mee aan de slag: •Onderzoek water en bodem sturend/ Bouwstenen voor de Veenweidestrategie 2.0: wat levert het verdiepend onderzoek op, wat is de sociaaleconomische impact, wat zijn andere invalshoeken voor een integrale afweging? •Klimaatakkoord: hoe realiseren we de doelstelling van CO2-reductie en de opgave voor duurzame, niet-fossiele energie? •Landbouwvisie/-akkoord: waar vinden Rijk/provincie en boeren elkaar? •Verdienmodellen voor agrarische sector: biedt de substantiële vergoeding voor agrarisch natuurbeheer (op basis van het regeerprogramma) soelaas? •Ambitie Nationaal Park Weerribben-Wieden: welke ambities hebben Rijk en provincie en welke mogelijkheden worden gezien? Communicatie De Ruimtelijke Verkenning is eerst een intern document. In het participatietraject van de Omgevingsvisie zal de verkenning (of delen daarvan) worden gebruikt voor informatie en consultatie. Het rapport Bouwstenen voor de Veenweidestrategie is opgesteld in opdracht van de provincie. De provincie heeft over dit rapport nog niet breed gecommuniceerd.

Gedeputeerde Staten van Overijssel hebben het rapport in maart dit jaar ter informatie aangeboden aan Provinciale Staten (zie bijlage 3). Deze informatienota schetst op hoofdlijnen de inhoud van deze omvangrijke rapporten. In vervolggesprekken met de raad, eerst op 11 oktober aanstaande, zullen de rapporten worden toegelicht en is er ruimte voor vragen. Vervolg Een eerste verkennend gesprek over deze rapporten in relatie tot de Omgevingsvisie is gepland in de raadsacademie op 11 oktober as. Over het precieze programma wordt u nader geïnformeerd. Bijlagen 1. Bijlage 1 Ruimtelijke verkenning - Land van melk én honing-VPxDG.pdf 2. Bijlage 2 Bouwstenen voor de Veenweidestrategie -Infram.pdf 3.

Bijlage 3 Statenbrief Bouwstenen Veenweidestrategie.pdf ruimtelijke verkenning Van Paridon de Groot Van Paridon de Groot landschapsarchitectenlandschapsarchitecten Land van melk én honing Ruimtelijke verkenning naar een vitaal buitengebied voor Steenwijkerland College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006814/120 2 land van melk én honing Land van melk én honing Ruimtelijke verkenning naar een vitaal buitengebied voor Steenwijkerland Augustus 2024 Van Paridon de Groot landschapsarchitecten College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006815/120 4 land van melk én honing 1 Inleiding p.6 2 De bijzondere landschappen van Steenwijkerland p.8 3 Typering Landbouw p.32 4 Korte en lange termijn opgaven buitengebied p.42 5 Perspectief voor de Steenwijkerlandschappen p.86 5.1 Hoge Land; kleinschalig houtwallenlandschap 5.2 Veengebieden; open, biodiverse weidevogellandschappen van formaat 5.3 Rietteelt in stroomdalen 5.4 Laaggelegen Polder Giethoorn; klimaatrobuust innovatielandschap 6 Naar een land van melk én honing p.148 Colofon p.152 Inhoud College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006816/120 76 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Inleiding De gemeente Steenwijkerland heeft Van Paridon x de Groot landschapsarchitecten gevraagd een ruimtelijke verkenning uit te voeren naar de ‘grote, groene opgaven’ die

op het buitengebied afkomen en te verkennen hoe deze zich verhouden tot de lokale opgaven en ambities van de gemeente. Welke opgaven en ontwikkelingen bieden kansen? Waar liggen mogelijke schuurpunten met de lokale ambities? De problematiek in het landelijk gebied is urgent en omvangrijk. De stikstof-crisis richtte de afgelopen jaren de schijnwerpers op de landbouw en slechte staat van de natuur in Nederland. In het verlengde daarvan zijn ook de andere opgaven in het buitengebied, rond bodem, water, klimaat en biodiversiteit, onder de aandacht gekomen. De aanpak van dit complex aan opgaven heeft impact op de agrarische bedrijven in de gemeente. Veel boeren vragen zich momenteel af wat het toekomstperspectief voor hun bedrijf is. Maar de impact beperkt zich niet tot de agrarische bedrijven zelf: de landbouw is ook belangrijk voor de landschapskwaliteit, de leefbaarheid en vitaliteit van het buitengebied. Het Rijk beoogt tot een integrale aanpak van het complex aan opgaven te komen. De provincie Overijssel stelt hier - samen met gemeenten, waterschappen, boeren en andere betrokken partijen - een regionale aanpak voor op. De gemeente Steenwijkerland wil in deze planprocessen de lokaal belangrijke thema’s meegeven. De voorliggende ruimtelijke verkenning vormt daar mede de input voor.

Leeswijzer In de ruimtelijke verkenning wordt vanuit verschillende invalshoeken naar de opgaven die op het buitengebied af komen gekeken. Het hoofdperspectief is de landschappelijke kwaliteit en vitaliteit van het buitengebied. De ruimtelijke verkenning start daarvoor met in hoofdstuk 2 ‘De bijzondere landschappen van Steenwijkerland’, een quick-scan van de opbouw van het landschap en de ruimtelijke bijzonderheden van de Steenwijkerlandschappen. De aard van de landbouw in Steenwijkerland wordt vervolgens kort belicht in Hoofdstuk 3 ‘Typering landbouw’. Daarna volgt een ruimtelijke verkenning van de opgaven in hoofdstuk 4 ‘Korte en lange termijn opgaven buitengebied’. Er is hier zowel gekeken naar ‘grote, groene opgaven’ die op het buitengebied afkomen, als de lokale opgaven van de gemeente. Uit deze verkenning blijkt dat er nog geen goed inzicht is in de opgaven en er nog geen overzicht is van de maatregelen die getroffen moeten gaan worden in de verschillende deelgebieden in het buitengebied. Op hoofdlijnen kan wel geconsteerd worden dat er opgaven en beleidsambities zijn die met elkaar ‘schuren’, terwijl er ook opgaven en beleidsambities zijn die elkaar kunnen gaan versterken. In hoofdstuk 5 ‘Perspectief voor de Steenwijkerlandschappen’ wordt een integrale lange termijn koers voor het buitengebied geschetst, uitgaande van het bijeenbrengen van elkaar versterkende opgaven.

Het is een voorzet, die nadere uitwerking en verdieping vergt. In het laatste hoofdstuk 7 ‘Tot slot, naar een land van melk én honing’ worden hier aanbevelingen voor gedaan. Proces De ruimtelijke verkenning is in samenwerking met de gemeente uitgevoerd. In de eerste periode is een verkenning uitgevoerd naar de landschappelijke kenmerken en de opgaven die op het buitengebied afkomen. De uitkomsten hiervan zijn binnen gemeente besproken en toegelicht in een werkvergadering van de gemeenteraad. In de tweede periode is in samenwerking met de gemeente ingezoomd op mogelijke sociaal- economische impact van het Provinciale Programma Landelijk Gebied (PPLG) in een aantal deelgebieden. In de periode daarna is gewerkt aan de uitwerking van de resultaten en de vertaling richting koersen en aanbevelingen voor de ‘gemeentelijke agenda’. Land van Melk én Honing De titel ‘Land van Melk én Honing’ is ontleend aan Sjoerd Miedema, een melkveehouder die een groot natuurinclusief bedrijf in Friesland runt, met 250 koeien op 250 ha land. Hij heeft de laatste jaren een omslag gemaakt van een gangbaar melkveebedrijf, naar een extensief, natuurinclusief omgevingsbedrijf. Met minder nadruk op productie ontstaat er steeds meer lol in de natuur die zich op het bedrijf ontwikkelt en het betrekken van de gemeenschap bij de landbouw.

Zijn streven is een bedrijf dat melk én honing produceert en daar verdient hij een goede boterham mee. Zijn verhaal laat de kansen van een landbouwtransitie zien, voor de boer, het landschap en de omgeving. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006817/120 98 land van melk én honing ruimtelijke verkenning De bijzondere landschappen van Steenwijkerland Hoofdstuk 2 College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006818/120 1110 land van melk én honing Steenwijkerland heeft met iconen als het Nationaal Park Weerribben-Wieden en Giethoorn (inter) nationale aantrekkingskracht. De Commissie Verkenning Nationale Parken heeft in haar advies (november 2020) dan ook niet voor niets dit gebied geselecteerd als (onderdeel van) één van de vijf parken in Nederland die Nationale Landschapsparken kunnen worden. Dit biedt niet alleen kansen voor natuur en landschap, ook voor de vrijetijdseconomie, verbreding van de landbouw en woon- en leefkwaliteit in Steenwijkerland. De natuurkernen van Weerribben-Wieden worden in het advies van de Commissie Verkenning Nationale Parken gezien als onderdeel van een groter samenhangend landschap. Een gebied dat naast de natuurkernen een rijk palet aan ‘landbouwlandschappen’ kent en veelzijdig en afwisselend is.

Dit hoofdstuk geeft een beeld van de bijzondere kwaliteiten van het Steenwijkerlandse buitengebied, maar ook van de afvlakking en vervaging hiervan. De bijzondere landschappen van Steenwijkerland Deelgebieden / landschappen Het Hoge land / stuwwallen De Weerribben-Wieden / veenmoerassen Weiden en stroomdalen / veenontginningslandschappen Voormalige Zuiderzeekust / overgang veen/klei/zandlandschap Polder Giethoorn / droogmakerij SteenwijkPolder Giethoorn Vollenhove Blokzijl Weerribben-Wieden Willemsoord Giethoorn Oldemarkt Kuinre ruimtelijke verkenning College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_006819/120 1312 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Bodem, water en reliëf vormen de basis van het landschap Het palet aan landschappen hangt voor een belangrijk deel samen met verschillen in de natuurlijke ondergrond (bodem, water, reliëf ). In Steenwijkerland vind je hoog gelegen stuwwallen, lager gelegen vaak vlakke stroomdalen, (voormalige) veengebieden en zeekleigebieden. Er zijn binnen de gemeente grote natuurlijke verschillen tussen hoog en droog - laag en nat.

Stuwwallen met kleine beekdalen (Voormalige) veengebieden en stroomdalen Resterende veenmoerassen Veenweidegebied Voormalige stroomdalen/broekgronden Droogmakerij (afgegraven veen) Voormalige kustzone Klei op veen Zeeklei Zandige ondergrond Steenwijker AaLinde Zwarte Water Ondergrond +20 +20 Weeribben-Wieden polder GiethoornBlokzijl Stuwwal Steenwijk Steenwijker Aa Steenwijker Aa Steenwijker Aa Drents plateauNoord-Oostpolder Weeribben-Wieden polder Giethoornvml. Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateau Drents plateau Noord-Oostpolder kustzone groot laagveenmoeras Stuwwal SteenwijkZuiderzee Weeribben-Wieden polder Giethoornvml. Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateauNoord-Oostpolder College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068110/120 1514 land van melk én honing Rijk palet van ‘landbouwlandschappen’ of agrarische cultuurlandschappen Zowel de cultuur- als natuurlandschappen van Steenwijkerland zijn in hoge mate gevormd door landbouwkundig gebruik waarmee ingespeeld werd op de specifieke condities die de ondergrond bood. In het samenspel tussen landbouw, bodem, water en natuur, ontstond een rijk palet aan landschapstypen.

Elk landschapstype wordt (of werd) gekenmerkt door een eigen type ondergrond, bodem, reliëf, watersysteem, grondgebruiksvormen, verkavelingsstructuren (sloten, wallen, ..), landschapselementen (bosjes, houtwallen, wielen, ..), erftypen, dorpsstructuren, geschiedenis en cultuur. Deze worden hierna kort toegelicht. Het Hoge land stuwwallen De hoge, droge ligging van de stuwwallen maakt dat dit gebied al eeuwenlang is bewoond. Met de relatief grote hoogte(verschillen), fraaie zichten over het omringende lager gelegen open landschap én het contrast tussen hoog, besloten en laag, open landschap is de landschappelijke kwaliteit van de stuwwallen hoog. Oorspronkelijk waren het dichtbeboste gebieden. Later ontstond hier kleinschalige landbouw, met akkers (essen of kampen), weides, houtwallen en bosjes. Op de hoogste delen werden landgoederen aangelegd: ‘de Eese’ , ‘de Woldberg’ en ‘de Oldenhof’ zijn beeldbepalende plekken geworden met landhuizen en soms eeuwenoude bossen, lanen, tuinen. Van waarde zijn ook de open essen op de Steenwijker- en Zuiderkamp met de karakteristieke bolle ligging, steilranden en groene ‘mantel’ .

Kenmerken Ondergrond - Stuwwallen met kleine beekdalen - Zandige ondergrond met keileem Agrarisch cultuurlandschap - Essenlandschap - Oude hoevenlandschap - Heide-ontginnings/ bebossingslandschap - Landgoederen Waarden - Open essen (beschermde status) - ‘Zeer hoge cultuurhistorische waarde’: landgoed De Bult, de Eese en De Oldenhof - Willemsoord (onderdeel Koloniën van Weldadigheid) - Eeuwenoude bossen Landgoed met lanen Oorsponkelijk stonden er dichte wouden op de stuwwallen ruimtelijke verkenning College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068111/120 1716 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Weiden en stroomdalen / veenontginnings- landschappen Tussen de stuwwallen en resterende veenmoerassen liggen verschillende typen veenontginningslandschappen. Deze landschappen worden gekenmerkt door graslanden, lange, smalle slootjes en een grote mate van openheid. Het zijn gebieden die door hun openheid, rust, hogere waterpeilen en (bloemrijke) graslanden belangrijk zijn voor de weidevogels. Een deel van de veengebieden had van oudsher een hele smalle opstrekkende verkaveling, maar er waren ook gebieden met een bredere verkaveling en gemeenschappelijke weidegronden. Deze buitendijkse gronden en stroomdalen overstroomden (tot niet lang geleden) met enige regelmaat.

De Weerribben-Wieden / veenmoerassen Kernkwaliteit van Steenwijkerland is het grootste nog functionerende laagveenmoeras van Noordwest- Europa, dat in het hart van de gemeente ligt. De Weerribben- Wieden vertegenwoordigen zeer hoge natuurwaarden en hebben een hoge soortenrijkdom. De moerassen zijn een paradijs voor weidevogels, ganzen, insecten en vlinders. Dit natuurgebied met sloten, petgaten, legakkers en open plassen is ontstaan uit vervening, begrazing en oogst uit de natuur. Nog steeds zijn vormen van landbouw en oogst uit de natuur (krabbescheer, rietteelt) van belang voor de instandhouding van de bijzondere natuur van de Weerribben-Wieden. Onderdeel van het unieke veenlandschap zijn de waterstreekdorpen (vaardorpen). Samen met de lange lijnen en vaarten vertellen deze het verhaal van de oorspronkelijke ontginning en het gebruik van deze gebieden. De vaardorpen en verbindende structuren zijn van hoge cultuurhistorische waarde.

Kenmerken Ondergrond - Veenmoeras Agrarisch cultuurlandschap - Verveningsgebied - Oogstlandschap (rietteelt, hooiland, krabbescheer, ..) Waarden / beschermde status - Beschermd dorpsgezicht Giethoorn, Dwarsgracht, Jonen - N2000-gebied - Nationaal Park Kenmerken Ondergrond - Veen - Stroomdalen Agrarisch cultuurlandschap - Veenontginningslandschap - (Gemeenschapsgronden) Waarden / beschermde status - Weidevogelkerngebieden - Overwegend van ‘Hoge tot gemiddelde’ cultuurhistorische waarde, vanwege smalle strokenverkaveling, lintvormige bebouwing, achterkade, zijkaden, leidijken Veenontginningen Smalle percelen met sloten College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068112/120 1918 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Polder Giethoorn droogmakerij Rond 1925 werd een groot deel van de verveende, natte moeraslanden drooggelegd en voor de tweede keer ontgonnen. De Gieterse Polder en Polder Giethoorn zijn hier het resultaat van. Het landschap werd hier volkomen herschapen. De polders hebben een duidelijk planmatig opzet gekregen, met rechte perceelsgrenzen en verspreide (domein)boerderijen langs de wegen. De polders liggen liggen lager dan de omgeving en zijn omgeven door kaden en ringsloten. Anders dan van oorsprong de bedoeling was is het aantal bewoningskernen beperkt gebleven tot de kleine kern Scheerwolde, midden in de polder.

Kenmerkend voor deze polders zijn de openheid en weidse vergezichten - en daarmee de ervaring van ruimte. De historische grachten (uit de tijd van de oorspronkelijke vervening van het gebied) zijn nog aanwezig. Deze ‘tijddiepte’ maakt dat het gebied, naast landbouwkundig en economisch van waarde, ook cultuurhistorisch en landschappelijk van waarde is. Kenmerken Ondergrond - Moerige gronden / zand Agrarisch cultuurlandschap - Droogmakerij / Ruilverkaveling Waarden / beschermde status - Ruilverkaveling is cultuurhistorisch van ‘zeer hoge waarde’, vanwege kenmerkendheid en gaafheid. (bron: Cultuurhistorische Waardenkaart, Provincie Overijssel) - Historische grachten maken deel uit van de Beschermde Dorpsgezichten Kenmerken Ondergrond - Klei-op-veen - Klei - Klei-op-zand - Zandgronden - Enkeerdgronden Agrarisch cultuurlandschap - Veenontginningslandschap - Zeekleilandschap - Zuiderzeepolder Waarden / beschermde status - Weidevogelkerngebieden - Oude land: ‘Hoge cultuurhistorische waarde’, voor lintvormige bebouwing, doorbraakkolken, zeedijk, leidijken, smalle strokenverkaveling. - Voormalige Zuiderzeestadjes: Blokzijl en Vollenhove zijn beschermde stadsgezichten. Voormalige Zuiderzeekust veenontginningslandschap Steenwijkerland lag lang geleden aan zee.

De kust was hier lange tijd een overgangszone tussen land en water, waar klei en zand over elkaar en over de veenmoerassen werden afgezet. T oen het veen in het achterland (door de ontginnigen) ging inklinken en steeds lager kwam te liggen, en de zeespielg steeg, werd ter bescherming van het achterland de Zuiderzeedijk aangelegd. Op de overslagpunten ontwikkelde zich Zuiderzeestadjes: Vollenhove, Blokzijl en Kuinre. Na de inpolding van de Zuiderzee en de aanleg van de Noordoostpolder is het karakter van de kust sterk veranderd. De orientatie op het water is verdwenen. Vollenhove en Blokzijl liggen nog wel aan een vaarroute, maar hebben hun binding met de zee verloren. Door inklinking van het veen is de voormalige zandige en kleiige zeezkust een hoger liggende zone in het landschap geworden. Het landschap is hier nu een overwegend open. Ruimtelijke drager is de Zuiderzeedijk, die enigszins kronkelend door het landschap gaat. Wielen en fragmenten van historische kades en waterlopen verwijzen nog naar het ontstaan. Het open landschap is belangrijk voor de weidevogels. Aan de westzijde van de dijk ligt binnen de gemeentegrenzen een deel van de Noordoostpolder. Dit is een ontworpen landschap, met rationele, grootschalige akkerbouwpercelen en verspreide erven aan lange rechte wegen.

Ruilverkavelingsboederijen Wiel College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068113/120 2120 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Grote veranderingen in het landschap De landschappen van Steenwijkerland zijn van hoge waarde. Echter, wanneer buiten rond wordt gekeken, blijkt dat onderscheidende kenmerken en kwaliteiten niet meer zo duidelijk aanwezig zijn. Een deel van de kenmerken is in de loop van de tijd verdwenen of vervaagd. De verschillende landschappen zijn daardoor minder ‘leesbaar geworden. Daardoor is het landschap in algemene zin minder gevarieerd en eentoniger geworden; uitzonderingen natuurlijk daargelaten. De afgenomen landschappelijke herkenbaarheid en diversiteit heeft verschillende oorzaken: 1 Grote aanpassingen & omkeringen Het (natuurlijk) landschap heeft hier een aantal grootschalige aanpassingen en veranderingen ondergaan. Oorspronkelijk bestond het landschap uit een uitgestrekt veenmoeras met een overgang naar het ‘ Almere’, de latere Zuiderzee. Door ontginning en afgraving van het veen en de drooglegging van de Zuiderzee is de hoofdopbouw veranderd. Hoog en laag, nat en droog, binnen- en buitendijks zijn omgedraaid. De aanpassing hebben effecten op het natuurlijk systeem (water stroomt bijvoorbeeld niet meer natuurlijk af, moet naar boven worden gebracht), maar ook op de leesbaarheid en begrijpelijkheid van het landschap.

Bijvoorbeeld: - Het natte moerasgebied van de Wieden-Weerribben ligt nu hoger dan de ontwaterde landbouwgronden. Logischerwijs liggen natte gebieden laag in het landschap. Het moerasgebied is in plaats van een kwelgebied een inzijggebied geworden. - De afstromende riviertjes (Steenwijker Aa en Linde) zijn gekanaliseerd, waardoor deze nu hoger tussen kaden in het landschap liggen. Er is geen relatie meer met de omliggende stroomdallandschappen (die ruilverkaveld zijn). - De zandige en kleiige rand van de voormalige zuiderzeekust is hoger in het landschap komen te liggen, omdat de ‘binnendijkse’ veengebieden zijn ingeklonken. Dit maakt de zeedijk een onduidelijke zone: wat is hier binnen- en buitendijks? Eentonig landschap rond de natuurkern, schept ruimtelijk afstand tussen kernen, recreatieve dragers en het Nationaal Park +20 +20 Weeribben-Wieden polder GiethoornBlokzijl Stuwwal Steenwijk Steenwijker Aa Steenwijker Aa Steenwijker Aa Drents plateauNoord-Oostpolder Weeribben-Wieden polder Giethoornvml. Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateau Drents plateau Noord-Oostpolder kustzone groot laagveenmoeras Stuwwal SteenwijkZuiderzee Weeribben-Wieden polder Giethoornvml.

Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateauNoord-Oostpolder Hoofdopbouw landschap nu (schematisch doorsnede) College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068114/120 2322 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Ruimtelijke verkenning verandering landschap door de tijd Stuwwal (es) versus veengebied (ten zuiden van Steenwijk) Er was: - duidelijk contrast in schaal en landgebruik tussen de es- en veengronden Nu - veen dieper ontwaterd - sloten gedempt - kavelbeplantingen en kleine bosjes verdwenen - ruilverkavelingsweg met erven - verschil in grondgebruik tussen es en veengebied is verdwenen (akkers in veengebied, grasland op de es) Actuele topkaart Kaart rond 1900 2 Ruilverkavelingen In de periode 1954 - 1984 hebben er in het hele buitengebied van Steenwijkerland ruilverkavelingen plaatsgevonden. De cultuurlandschappen zijn toen (ingrijpend) heringericht en aangepast. De ontwatering werd verbeterd (versneld), ondermeer door het verbreden en rechttrekken van beken en riviertjes. Door de betere, diepere ontwatering konden veel kleinere slootjes worden gedempt en percelen samengevoegd. Veel beplantingen werden daarbij verwijderd en soms op andere plekken opnieuw ingeplant. Daarbij werden er overal, in alle landschappen, nieuwe landbouwwegen aangelegd met nieuwe moderne agrarische erven erlangs.

Door dit proces van schaalvergroting, rationalisering en uniformisering zijn de verschillende landschappen op elkaar gaan lijken. Kaarten uit verschillende tijdsperioden laten goed de veranderingen van de verschillende landschappen zien. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068115/120 2524 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Kaart rond 1900 Kaart rond 1900 Actuele topkaart Actuele topkaart Ruimtelijke verkenning verandering landschap door de tijd Stroomdal van de Linde - het waren gemeenschappelijke hooi- en weidelanden - kronkelend riviertje - Kuinderdijk met ‘natte voet’ - landpaden Nu - ruilverkaveling plaatsgevonden - regelmatige verkaveling - nieuwe wegen - nieuwe erven - geen landpaden - betekenis provinciale weg als dijk? Ruimtelijke verkenning verandering landschap door de tijd Hoge Land (bij Paasloo) - was zeer kleinschalig, met houtwallen om alle percelen - veel zandpaadjes - knooperven Nu: - dieper ontwaterd, sloten gegraven (watersysteem ingericht op snelle afvoer) - houtwallen en bosjes verdwenen, percelen samengevoegd, heideveldjes verdwenen - met ruilverkaveling nieuwe bosstructuren langs de beken aangelegd - nieuwe weg op de rand van de stuwwal - zandpaden en knooperven grotendeels verdwenen College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068116/120 2726 land van melk én honing ruimtelijke verkenning

3 Eentonig landgebruik: een groot deel van het buitengebied bestaat tegenwoordig uit strakke, altijd frisgroene, graslanden. De derde reden van de afgenomen landschappelijke herkenbaarheid en diversiteit is dat het landgebruik steeds eentonig is geworden. De structuurveranderingen uit de ruilverkavelingsperiode hebben dit in gang gezet. Daarna is het landgebruik verder geïntensiveerd en gelijkgetrokken. De beleving van verschillende kleuren, bloeiende planten, insecten en vogels boven de velden, koeien in de wei, verschillen tussen tussen seizoenen, tussen weiden en akkers is in veel gebieden verdwenen. Hiermee zijn ook de kenmerkende, waardevolle verschillen tussen landschappen verdwenen. Wie kan nog een broekgebied onderscheiden van een stroomdal, een veenweidegebied, een essenlandschap of een droogmakerij? Eentonige strakke graslanden scheppen afstand in het landschap, het zijn gebieden om even snel te doorkruisen om weer aan te komen in de natuur, een mooi stadje of dorp. Lang was het aanzien van het landschap kleurrijk, met bloemrijke weides, rijke sloten, biodiversiteit, koeien in de wei ...

fietsfiets streek winkel lokale verwerking of bord auto bord supermarktdistributie centrum verwerking gangbaar agrarisch bedrijfaanvoer krachtvoer kunstmest afvoer melk/producten mest streek winkel NL kernen campings lokale kringloop op basis van bodem, water & natuur aantrekkelijk landschap ontmoeting beweging duurzame klimaatbestendige omgeving duurzame klimaatbestendige omgeving fietsverkoop bij boer of in streekwinkel verkoop bij boer bord ‘fietsen voor m’n eten’ (op de fiets gezond lokaal eten halen ) bio bio bio bio kernen / campingsnatuur kernen / campingsnatuur Strak landbouwlandschap schept afstand: het zijn gebieden om even snel te doorkruisen, op weg naar een bestemming College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068117/120 2928 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Nu wordt het landschap gedomineerd door het aanzien van strakke graslanden, zoals hier -> In het stroomdal van de Steenwijker Aa (veenontginningslandschap) -> in het stroomdal van de Linde (veenontginningslandschap) -> langs de Zuiderzeedijk (klei op veenlandschap) Eentonig landschap College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068118/120 3130 land van melk én honing ruimtelijke verkenning -> op de stuwwal bij Willemsoord -> in droogmakerij Polder Giethoorn, tegen N2000 gebied Eentonig landschap College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 -

2024_B&W_0068119/120 3332 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Typering landbouw Hoofdstuk 3 ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068120/120 3534 land van melk én honing ruimtelijke verkenning De landbouw heeft voor Steenwijkerland een brede betekenis. Ze is niet alleen van belang voor de voedselvoorziening, maar ook als beheerder van het landschap, voor de werkgelegenheid, sociale binding, identiteit en vitaliteit van het buitengebied. De landbouw geeft vorm aan het landschap. Het landschap weerspiegelt daarmee de wijze waarop landbouw wordt bedreven. De kenmerkende weilanden, akkers, houtwallen, sloten en (historische) erven, maar ook veel natuurwaarden zouden er niet zijn zonder de landbouw. Met graspaden, landwegen en vaarroutes wordt de agrarische productie een landschap waar iedereen van kan genieten: een omgeving om te wonen, werken, te ontspannen en recreëren. Als de landbouw verandert, verandert het landschap.

Typering landbouw Historisch agrarisch erf met landpad en houtwallen op het Hogeland van Vollenhove Koe in de wei, erven als groene proppen in de open ruimte bij Kuinre (voormalige Zuiderzeekust/ veenontginningslandschap) Betekenis landbouw - voedselproductie - beheerder landschap en natuur - drager van cultuurlandschappen (erven), geschiedenis en identiteit - werkgelegenheid - recreatie en toerisme - sociale binding College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068121/120 3736 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Rietsnijden is (nog steeds) belangrijk voor de natuur van de Weerribben- Wieden. Medewerkers van Weerribben Zuivel in de fabriek op de zuivelboerderij. Natuurrijke extensieve weidevogelgraslanden bij Blokzijl Fietstoeristen door het agrarisch landschap tussen Blokzijl en het Nationaal Park Foto: Harry Cock College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068122/120 3938 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Typering bedrijven Overwegend melkveehouderij De landbouw in Steenwijkerland bestaat vooral uit gangbare melkveehouderijbedrijven, maar er zijn ook intensieve veehouderij-, akkerbouw- en tuinbouwbedrijven. De gronden zijn overwegend in gebruik als graslanden. Maar op de kaart valt op dat er ook verspreid over het hele buitengebied ook akkerbouwgronden en maïslanden liggen.

Rietteelt De rietteelt in de Wieden-Weerribben is een voor dit gebied kenmerkende bedrijfstak. Er is nog ca 2.200 ha rietteelt in gebied. Het aantal beroepsmatige riettelers loopt de laatste jaren echter terug. Enerzijds door een teruglopend rietproductie, anderzijds door concurrentie vanuit China. De beroepsgroep (en daarmee ook het natuurbeheer) staat onder druk. Werkgelegenheid In Steenwijkerland bevinden zich volgens de laatste CBS telling ca. 340 agrarische bedrijven. Aangenomen wordt dat dit ca. 250 actieve agrarische ondernemers betreft, de andere bedrijven zijn aan het afbouwen of minder actief. In totaal biedt de landbouwsector in Steenwijkerland werkgelegenheid aan zo’n 1.200 arbeidsplaatsen (ca 3 tot 5 arbeidsplaatsen rond elk bedrijf ). Indirect draagt de landbouw, via een aantrekkelijk landschap, ook bij aan de toeristische sector. Deze sector biedt werkgelegenheid aan zo’n 2.330 arbeidsplaatsen (ca 14% van de totale werkgelegenheid in de gemeente).

Bronnen: - CBS - BIRO, 2018 - Analyse keukentafelgesprekken agrarisch ondernemers, Stimuland, 2021 - MarketingOost, 2019 Steenwijk Vollenhove Kuinre Ossenzijl Oldemarkt Scheerwolde Giethoorn Blokzijl Grondgebruik grasland grasland binnen Vogel- en Habiatrichtlijnen gebied akkers (inclusief maïs) rietlanden (binnen de natuurgebieden) agrarische erven natuurgebieden bebouwd gebied College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068123/120 4140 land van melk én honing ruimtelijke verkenning fietsfiets streek winkel lokale verwerking of bord auto bord supermarktdistributie centrum verwerking gangbaar agrarisch bedrijfaanvoer krachtvoer kunstmest afvoer melk/producten mest streek winkel NL kernen campings lokale kringloop op basis van bodem, water & natuur aantrekkelijk landschap ontmoeting beweging duurzame klimaatbestendige omgeving duurzame klimaatbestendige omgeving fietsverkoop bij boer of in streekwinkel verkoop bij boer bord ‘fietsen voor m’n eten’ (op de fiets gezond lokaal eten halen ) bio bio bio bio kernen / campingsnatuur kernen / campingsnatuur Biologische bedrijven & streekwinkels Een van de beleidsdoelen voor de landbouw is het laten toenemen van het aandeel biologische bedrijven1. Op dit moment werkt een klein deel van de agrarische bedrijven in Steenwijkerland op biologische basis.

De inschatting2 is dat dit 13 bedrijven betreft, ca 5% van het totaal aantal bedrijven. De biologische boeren verkopen (een deel van) hun producten (met hogere marges) direct op hun erf (net als een aantal gangbare boeren) of via lokale streekwinkels. Maar ze zetten hun producten ook breder in Nederland af. Het bedrijf ‘Weerribben Zuivel’ ligt bijvoorbeeld ook in de schappen van de Albert Hein, Sligro, La Place en Ekoplaza. De streekwinkels die de lokale producten verkopen liggen voornamelijk in de uitloopgebieden rond de kernen en in de nabijheid van plekken waar veel recreanten langs komen. (1) De Green Deal, de ‘van boer tot bord’-strategie en de Biodiversiteitsstrategie willen biologische landbouw verder bevorderen. De centrale doelstelling is dat tegen 2030 ten minste 25% van de landbouwgrond van de EU voor biologische landbouw wordt gebruikt. (2) Inschatting aantallen op basis van kaart- en internetonderzoek.

(Biologische) streekbedrijven & -winkels biologische bedrijvenstreekwinkels (deels biologisch) streekwinkels campings/recreatieparken indicatie uitloopgebied rond de kernen (ca 10 min fietsen, ca 45m wandelen) gebieden met enige concentratie van (biologische) streekbedrijven &- winkels Steenwijk Vollenhove Kuinre Ossenzijl Oldemarkt Scheerwolde Giethoorn Blokzijl Biologische bedrijven verkopen op hun erf en werken samen rond streekwinkels in dit gebied, maar ook verder in Nederland ruimtelijke verkenning College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068124/120 4342 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Korte en lange termijn opgaven Hoofdstuk 4 ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068125/120 4544 ruimtelijke verkenningland van melk én honing Korte en lange termijn opgaven buitengebied Ten aanzien van het buitengebied zijn er breed gedeelde zorgen over de afname van de biodiversiteit, de vermesting, slechte bodem- en waterkwaliteit en de consequenties van de klimaatverandering. Zowel in Europa, Nederland als de provincies worden er daarom afspraken gemaakt om de natuur beter te beschermen, de waterkwaliteit te verbeteren en de klimaatverandering te beperken. Daarnaast heeft de gemeente Steenwijkerland eigen ruimtelijke opgaven.

In dit hoofdstuk is verkend wat deze opgaven en ambities ruimtelijk kunnen gaan betekenen voor het buitengebied van Steenwijkerland. Er is hierbij gekeken naar : - ‘Grote groene opgaven’; de rijks- en provinciale beleidsopgaven ten aanzien van bodem, water, klimaat en natuur. - Kaders vanuit het Fundament voor de Omgevingsvisie Overijssel en het PPLG (in ontwikkeling). - De eigen ruimtelijke opgaven van gemeente Steenwijkerland. Versterking van biodiversiteit is één van de ‘grote groene opgaven’ Met de aanpassingen aan het het landschap en het eentoniger worden van het grondgebruik is veel natuur en biodiversiteit uit de cultuurlandschappen verdwenen. Het landschap is daardoor ook minder weerbaar om klimaatveranderingen op te vangen.

College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068126/120 4746 Overzicht opgaven in de tijd Natuur Water Klimaat RES 2.0 - reductie uitstoot broeikasgassen (55% tov 1990) - terugdringen CO2 uitstoot uit veenweidegebieden - opwek duurzame energie (x ha zon, x windturbines) RES 1.0 Nederland klimaatneutraal - reductie uitstoot broeikasgassen (95% tov 1990) - landgebruik en landbouw klimaatneutraal Kader Richtlijn Water (KRW) - gezond gehalte voedingsstoffen en gewasbeschermingsmiddelen - goede kwantitatieve toestand grondwaterlichamen Zoetwaterbeschikbaarheid - grondwaterbalans herstellen met hoge water waterpeil - herstel beken (zones 100-250 meter langs de beken bemestingsvrij) - hoge grondwaterstanden in de veengebieden (20-40 cm onder maaiveld) - Voldoende en schoon drinkwaterwinning NNN afronding N2000 waterkwaliteit op orde N2000 50% natuurherstel vermindering stikstofbelasting (74% van de stikstofgevoelige natuur onder de KDW) N2000 100% van de natuur in een gunstige staat van instandhouding Bossenstrategie aanplant nieuwe bossen ( x ha) Deltaprogramma biodiversiteit 5% groenblauwe dooradering Deltaprogramma biodiversiteit 10% groenblauwe dooradering 2027 2030/35 2050 Overzicht ‘Grote groene opgaven’ Om desinvesteringen in maatregelen en nieuwe ‘lock-ins’ voor de individuele landbouwbedrijven te voorkomen, is het van belang om de korte termijn

vraagstukken (zoals de aanpak van het stikstofprobleem) in het perspectief van de andere opgaven en bredere doelstellingen voor de lange termijn te plaatsen. ruimtelijke verkenningland van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068127/120 4948 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Grote, groene opgaven (beleidsopgaven vanuit rijk en provincie) Het schema op de vorige pagina biedt een overzicht van algemene beleidsdoelen en streefdata, voor zover bekend in 2023. De doelen betreffen niet alleen het terugdringen van de stikstofuitstoot en het herstellen van de Natura2000-gebieden: het brede doel te komen tot een klimaatneutrale leefomgeving met hoge biodiversiteit en natuurgebieden die zich in een gunstige staat van instandhouding bevinden. Er zijn hiervoor doelen voor de korte termijn (stikstofuitstoot terugbrengen, goede waterkwaliteit), middellange termijn (beperken bodemdaling, 50% natuurherstel in N2000 gebieden, 5% groenblauwe dooradering), en lange termijn (verhogen biodiversiteit, ‘gunstige staat instandhouding natuur’ en ‘Nederland klimaatneutraal’). Kaartenreeks De hierna volgende kaartenreeks laat een ruimtelijke verkenning van de beleidsdoelen en ambities zien, met de blik vooral gericht op de wat langere termijn.

Wat betekenen de ‘grote, groene opgaven’ voor het buitengebied van Steenwijkerland? Wat voor soort maatregelen zullen er - naar verwachting - in de verschillende deelgebieden getroffen moeten worden? De algemene conclusie is dat de opgaven op het lokale schaalniveau nog niet concreet genoeg zijn om tot duidelijke gebiedsopgaven voor betrokken partijen te kunnen komen. Tegelijkertijd laat de verkenning wel zien dat er op de verschillende landschappen en deelgebieden verschillende typen opgaven afkomen die eigen specifieke aanpak vergen. De ‘grote, groene opgaven’ vergen een gebiedsgerichte benadering. Bodem Beleidsdoelen / ambities: - Bodembeleid richt zich op een bewuster en meer duurzaam gebruik van de bodem, met een economische, sociale en een ecologische dimensie. (Rijksbeleid). - Bodem en water sturend (Fundament). Concrete opgave / maatregelen - Steenwijkerland heeft een gevarieerde bodemopbouw, met verschillen tussen de stuwwallen, beekjes en stroomdalen, veenmoerassen, veenweidegebieden en afgegraven veenpolders (droogmakerijen) en het voormalig kustlandschap. - De grote aanpassingen en omkeringen in het landschap hebben sterk in het natuurlijk systeem ingrepen. Dit maakt het niet eenduidig hoe bodem en water hier weer sturend moeten gaan worden. - Maatregelen zijn (voor zover bekend) hierna verder uitgewerkt in de bodem- en waterthema’s.

Bodem / veenbehoud Beleidsdoelen / ambities: - Remmen bodemdaling in de veengebieden. - T en behoeve van klimaatdoelstellingen (CO2 uitstoot), voor behoud veen(weide) natuur (bijv. moerassen en weidevogels) en de agrarische cultuurlandschappen. Concrete opgave / maatregelen - Er is hier veel variatie in de veenbodems. In deelgebieden is al veel veen verdwenen. Daarbij is er samenhang met grotere bodem- en watersystemen. - Op hoofdlijnen gaat het om het instellen hogere waterpeilen (globaal 20-40 cm onder mv) (eventueel in combinatie met maatregelen als waterinfiltratiesystemen en klei in veen) in combinatie met het verminderen wegzijging uit Weerribben- Wieden (N2000) naar de dieper gelegen polders (NOP, Polder Giethoorn). - Hogere waterpeilen en waterinfiltratiesystemen vergen een grote watertoevoer die (in droge perioden) niet altijd beschikbaar zal zijn. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068128/120 5150 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Natuur / Weerribben-Wieden (N2000) Beleidsdoelen / ambities: - De Natura-2000 gebieden in gunstige staat van instandhouding brengen (50% in 2030, 100% in 2050). Concrete opgave / maatregelen - Lagere stikstofbelasting door o.a. landbouw, industrie en verkeer in de omgeving. - Overgangsgebieden rond de natuur creëeren.

- Waterkwaliteit verbeteren (minder fosfaten, meststoffen, vertroebeling water) - Verminderen wegzijging grondwater naar omliggende diepe polders. - Minder recreatieve en toeristische verstoring in het gebied, minder drukte, minder vaarverkeer (dat voor vertroebeling van het water zorgt). verminderen wegzijging KRW KRW ?? ? ? Water / voorkomen verdroging Beleidsdoelen / ambities: - Er zullen steeds vaker langere perioden van droogte gaan voorkomen. Opgave is het voorkomen van verdroging t.b.v. biodiversiteit, natuur, drinkwaterproductie en landbouw. - Peildalingen kunnen ook effect hebben op woningen wanneer houten funderingspalen droogvallen. Concrete opgave / maatregelen - Verdroging is in het buitengebied van Steenwijkerland specifiek een opgave op de zandige gronden van stuwwallen, langs de voormalige Zuiderzeekust, maar ook de veengebieden lijden onder watertekorten. - Concrete maatregelen zijn het vergroten sponswerking van de stuwwallen, door het langer vasthouden water, dempen greppels, verhogen organische stof in de bodem en/of de aanleg meer beplantingen en bossen. - Het voorkomen wegzijging van grondwater uit de stuwwallen en langs de Zuiderzeekust naar de diepe poldes, door het opzetten peilen en aanleg van bufferzone in de flanken van de stuwwallen en in de diepe polders. - Vergroting drinkwaterwinningsgebieden.

- Een flexibeler waterpeil zorgt er voor dat er tijdens droge periodes minder water hoeft te worden ingelaten bij gemaal Stroink. Water / voorkomen wateroverlast Beleidsdoelen / ambities: - Er zullen steeds vaker perioden met langdurige en hevige regenval gaan voorkomen. Opgave is het voorkomen van wateroverlast in de kernen en lage delen van het landschap. Concrete opgave / maatregelen - Bovenstrooms meer water vasthouden en bergen: vergroten van de sponswerking op de stuwwallen. - Een flexibeler peilbeheer. - Meer oppervlakte water, bijvoorbeeld in de vorm van bredere sloten met natuurvriendelijke oevers, die perioden onder water kunnen staan. - Realiseren waterbergingsgebieden (Stroomdalen Steenwijkse Aa en Linde, Polder Giethoorn) om op knelpunten tijdelijk water op te kunnen vangen. Water / verbeteren waterkwaliteit Beleidsdoelen / ambities: - Kader Richtlijn Water (2027). Doelstelling is het realiseren en behouden van chemisch schoon en ecologisch gezond oppervlaktewater en grondwater in de aangewezen KRW gebieden. - Aanvullend worden er eisen gesteld aan de waterkwaliteit in de Weerribben-Wieden (N2000-gebied), met name ten aanzien van de huidige te hoge fosfaatlast in het boezemwater. - Aanvullend gelden er eisen ten aanzien van de bescherming van de drinkwaterwinningsgebieden. De toename van de bevolking vergt een vergroting van de huidige drinkwaterwinningsgebieden.

Dit stelt eisen aan de waterkwaliteit in die gebieden. Concrete opgave / maatregelen - T egengaan van uitspoeling van meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en andere vervuilingen. - Bemestingsvrije zones langs sloten - Defosfatering van het water dat uit de Polder Giethoorn wordt uitgeslagen naar de boezem en zo in het N2000 gebied terecht komt. - Defosfatering van het water dat via de Steenwijker Aa vanuit Drenthe wordt aangevoerd. - Extensivering van de graslanden die nabij het N2000-gebied en in het stroomgebied van de Steenwijker Aa liggen is een structuele lange termijn maatregel voor de verbetering van de waterkwaliteit. KRW KRW KRW College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068129/120 5352 ruimtelijke verkenning Natuur / Versterking groen en biodiversiteit Beleidsdoelen / ambities: - Basiskwaliteit natuur op orde (Fundament). - Natuurinclusieve landbouw (Fundament). - Deltaprogramma Biodiversiteit: 10% groene blauwe dooradering in 2050. - Verbinden van natuurgebieden, versterken natte as (Fundament). - Bossenstrategie 2030. Aanplant van bos en bomen om CO2 vast te leggen (Klimaatakkoord) en versterking van de biodiversiteit. In Overijssel komt dit neer op 3.900 ha extra bos, 5% houtige elementen zoals houtwallen, singels, losse bomen en hagen; verbetering kwaliteit van het bestaande bos en een duurzaam gebruik van hout.

Concrete opgave / maatregelen - 5-10% groene blauwe dooradering, dit is te combineren met de bossenstrategie en bodem- en watermaatregelen (zoals bemestingsvrije zones langs sloten). - Transitie naar een natuurinclusieve landbouw - Watermaatregelen (hogere peilen, verbetering waterkwaliteit) - Natuurverbinding tussen Weerribben-Wieden en Rottige Meente - In het inspiratiedocument: ‘Basiskwaliteit Natuur Overijssel, Een gezond en aantrekkelijk landschap voor mensen, dieren en planten’ , ? ? ? Natuur / weidevogels Beleidsdoelen / ambities: - De grutto staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels. Deze lijst bevat soorten die bedreigd worden of kwetsbaar zijn. Rode Lijsten hebben geen officiële juridische status. - Weidevogels worden in Nederland niet expliciet beschermd. Wel zijn er subsidies voor boeren die maatregelen treffen om weidevogels te beschermen. Uit onderzoek1 2 blijkt echter dat deze niet effectief zijn; boeren voeren nu de maatregelen met het meeste effect bijna niet uit. - Provincie Overijssel maakte het actieplan Weide- en Akkervogels met als doel het aantal weidevogels in natuur- en landbouwgebieden in de provincie op het huidige niveau te houden. Concrete opgave / maatregelen - Voor behoud van de weidevogels moeten er in het algemeen betere landschapscondities worden gecreëerd. Dit vergt gote open gebieden van formaat (min. 500-1.000 ha), met o.a.

hogere waterpeilen, plasdrasgreppels, ruige mest, kruidenrijk grasland met een rustperiode. Bronnen: (1) Aanvalsplan Grutto!, samenwerkende overheden en partijen, 2023, (2) ‘Waar is de grutto?’ , aanpak bescherming weidevogels werkt niet, Algemene Rekenkamer, 2021 Ruimtelijke kwaliteit Beleidsdoelen / ambities: - Ruimtelijke kwaliteit is een van de rode draden in het Fundament (provincie Overijssel). Ruimtelijke kwaliteit staat hier voor een functioneel, mooi en toekomstbestendig landschap. De Catalogus Gebiedskenmerken inspireert en geeft richting aan ontwikkelingen. - Programma Mooi-Nederland, onderdeel van de NOVI (Rijk), ziet ruimtelijke kwaliteit als een economisch, sociaal, ecologisch als cultureel belang. Doel is te komen tot samenhangende opgaven en toekomstperspectieven die de ruimtelijke kwaliteit vergroten. Concrete maatregelen - Behouden en versterken landschappelijke kenmerken en kwaliteiten van de verschillende landschappen. Dit betekent op hoofdlijnen (meer) onderscheid tussen de stuwwallen, de veengebieden, stroom- en beekdalen en het voormalige kustlandschap. - Zorgen voor ruimtelijke samenhang tussen de gebieden en met de omgeving. - Zorg voor contrast tussen dynamische en luwe gebieden. Provincie Overijssel, aug 2023) worden verschillende maatregelen beschreven om de basiskwaliteit natuur op orde te krijgen.

Voor de veenweidegebieden zijn dit bijvoorbeeld: meer afwisseling in het landschap; mozaïekbeheer met kleinschalige maaiactiviteiten en extensieve begrazing (1 GVE/hectare), vochtige, matig voedselrijke graslanden; natuurlijk beheer van watergangen, ondiepe sloten, brede plasdrasoevers; het open en groot houden/maken van weidevogelgebieden. land van melk én honing College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068130/120 5554 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Legenda Fundament Beleidskoers voor Steenwijkerland Bodem en water weer leidend - Hoge zandgronden: sponswerking vergroten, water infiltreren - Veen(weide) gebeiden: geleidelijk vernatten - Drinkwaterwinning op orde (stuwwallen) Natuur en landbouw - N2000, NNN, overgangsgebied naar de natuur, weidevogelgebieden - Overal basiskwaliteit natuur op orde - Overal: natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen Landschapspark met kansen - Werken aan een samenhangend recreatief economisch profiel Provinciale beleidsopgaven De provincie schetst in het Fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie ‘Overijssel voor elkaar!, fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie’ (2022) het toekomstbeeld voor het buitengebied van Steenwijkerland voor de langere termijn (2030 -2050).

hoge zandgronden zonder wateraanvoer(sponswerking vergroten, water infiltreren) zandgronden met wateraanvoer (extremen opvangen, water vasthouden) veen(weide)gebieden (geleidelijke vernatting) IJssel, Vecht en Delta (extremen opvangen, water vasthouden) drinkwaterwinning op orde ruimte voor grote windclusters ruimte voor kleine windclusters Klimaat en energie Natuur en landbouw Verstedelijking en mobiliteit werken aan een samenhangend recreatief economisch profiel N2000 NNN, ontwikkelopgave groenblauwe verbindingen overgangsgebieden weidevogelgebied basiskwaliteit natuur op orde hoogproductieve duurzame landbouw natuurinclusieve landbouw die bijdraagt aan maatschappelijke doelen College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068131/120 5756 land van melk én honing ruimtelijke verkenning De provinciale beleidsopgaven voor het buitengebied van Steenwijkerland zijn: 1 Bodem en water leidend Het water- en bodemsysteem wordt weer leidend voor het grondgebruik en alle ruimtelijke ontwikkelingen. Voor de hogere zandgronden (hier de stuwwallen) betekent dit de vergroting van de sponswerking en infiltratie van regenwater. Voor de veen(weide)gebieden betreft dit een geleidelijke vernatting van het buitengebied om de bodemdaling en de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

Een buitengebied met hogere waterpeilen biedt kansen voor de versterking van de natuurgebieden, voor de biodiversiteit en weidevogels, zoals de grutto en de tureluur, in het bijzonder. De hogere peilen en het vasthouden van water draagt bovendien bij aan de drinkwatervoorziening in het gebied. 2 Natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen Ten aanzien van de landbouw is in Steenwijkerland de hoofdkoers ‘natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen’. Deze koers is op schaal van de provincie toegewezen aan de (overgangs)gebieden rond de natuur en bij kwetsbare gebieden, zoals de Kaderrichtlijn water (KRW) gebieden en drinkwaterwingebieden. De provincie ziet binnen de koers ‘natuurinclusieve landbouw met maatschappelijke doelen’ mogelijkheden voor het combineren van de landbouw met natuurbeheer, landschapsonderhoud, het opvangen van CO2 in bossen en houtwallen en bijvoorbeeld het vasthouden van water. 3 Natuur en landbouw gaan hand in hand Door het verhogen van de waterpeilen kunnen de veenweidegebieden landbouwkundig minder intensief dan nu worden gebruikt. Daarom hebben boeren ook andere inkomstenbronnen nodig.

De provincie ziet mogelijkheden voor ecosysteemdiensten (vastleggen CO2, biodiversiteit, weidevogels,..), verbreding van de verwerking en verkoop van (streek)producten, zoals Erf 1 en WeerribbenZuivel, zorg of recreatie voorzieningen en/of het telen van gewassen die baat hebben bij de natte omstandigheden. 4 Landschapspark met kansen Naast kansen voor natuur en landbouw worden in het Fundament ook de verbreding van de mogelijkheden voor recreatief (mede)gebruik benoemd. De combinatie van natuur en cultuur (o.a vaardorpen, voormalige Zuiderzeestadjes, Hanzesteden, het Waterloopbos bij Vollenhove, het Kuinderbos bij Kuinre en de Koloniën van Weldadigheid) bieden kansen voor recreatieondernemers, maar ook voor boeren die extensiever en natuurinclusief produceren. Nationaal Park WiedenWeerribben en Landschap IJsseldelta werken nauw samen aan een herkenbaar en gevarieerd recreatief profiel waar de hele regio van kan profiteren. Kans is de bestaande natuurgebieden te verbinden tot een robuust netwerk als onderdeel van de ‘Natte As’, die zich uitstrekt van de Zeeuwse Delta tot het Lauwersmeer en de Waddenzee in het noorden van Nederland. College van burgemeester en wethouders - 1 oktober 2024 - 2024_B&W_0068132/120 5958 land van melk én honing ruimtelijke verkenning Ruimtelijke verkenning t.a.v.

Bodem en water leidend Uit de ruimtelijke verkenningen (kaarten vorige paragraaf, gesprekken, beschikbare onderzoeken) komt naar voren, dat opgaven in het algemeen herkenbaar zijn, maar dat nog vrijwel niet duidelijk is welke maatregelen er concreet getroffen moeten gaan worden. Ten aanzien van het buitengebied van Steenwijkerland zijn er vragen zoals: - Veel veen is al uit de polders verdwenen. Waar moet er veen behouden worden en welke maatregelen zijn dan zinvol? - Hoe kan de wegzijging van water uit de Weerribben-Wieden en de stuwwallen het beste worden beperkt? (Bijvoorbeeld met bufferzones rond de natuur, hoge peilen in Polder Giethoorn en/of maatregelen in de Noordoostpolder?) - Wat is de relatie met de diep gelegen Noordoostpolder en het hoger gelegen Drents plateau? Kunnen/moeten ook daar maatregelen getroffen worden? - Hoe moet de beoogde samenhang tussen de beken en de omliggende stroomdalen / broeklanden hier opgevat worden? Is het zinvol om hier waterbergingen te realiseren? De vragen zijn mede terug te voeren op de grote systeemveranderingen die het landschap van Steenwijkerland in de tijd heeft ondergaan.

Het natuurlijke systeem is daarbij op drie schaalniveaus verstoord: - Op macroniveau: Noordoostpolder, diepe ligging van de polder Giethoorn / hoge ligging Weerribben-Wieden; - Op tussenniveau: kanalisatie en normalisatie van de beken en riviertjes (hoofd afwateringssysteem), waardoor deze nu hoog in het landschap liggen; - Op microniveau: lage waterpeilen, aanpassingen aan sloten, greppels en microreliëf. Laag liggende Noordoostpolder -> trekt water aan -> vernatting Laag liggende Droogmakerij Afgegraven veen (Polder Giethoorn) -> trekt water aan -> vernatting Hoge Stuwwallen -> kwetsbaar voor verdroging Overgang naar drents plateau -> kwetsbaar voor verdroging Hoger liggend kraggenlandschap -> kwetsbaar voor verdroging en inklinking veen Hoger liggende voormalige zuiderzeekust (veen is ingeklonken) -> kwetsbaar voor verdroging +20 +20 Weeribben-Wieden polder GiethoornBlokzijl Stuwwal Steenwijk Steenwijker Aa Steenwijker Aa Steenwijker Aa Drents plateauNoord-Oostpolder Weeribben-Wieden polder Giethoornvml. Kustzone Stuwwal Steenwijk Drents plateau Drents plateau Noord-Oostpolder kustzone groot laagveenmoeras Stuwwal SteenwijkZuiderzee Weeribben-Wieden polder Giethoornvml.