CConstaterende datStaphorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Rapport rekenkameronderzoek jeugdzorg Staphorst 2022

Raadsvergadering 4 oktober 2022, gemeente StaphorstBij agendapunt: Opiniërend: Rekenkamerrapport Jeugd29.444 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 4

§ Professionals zien dat kinderen niet altijd de ruimte en eigen verantwoordelijkheden krijgen van hun ouders. Misschien is dit wel een van de redenen dat pubers wat meer problemen krijgen/veroorzaken. Juist in de puberleeftijd heb je meer ruimte nodig om de wereld te ontdekken en als je die ruimte niet krijgt kunnen daar scheurtjes ontstaan. Dit kan een gezonde ontwikkeling in de weg zitten. Meerdere respondenten geven aan dat de samenstelling van de Staphorster gemeenschap aan het veranderen is. Die is heel anders dan een paar jaar geleden. De groep die buiten de traditioneel wat geslotener Staphorster gemeenschap valt, wordt steeds groter. De typische Staphorster cultuurkenmerken zijn daarmee in ontwikkeling. Mate waarin dit geleid heeft tot aanpassingen in de inrichting en uitvoering van de jeugdzorg Ouders kunnen soms vanwege hun religieuze achtergrond bepaalde voorkeuren hebben in het soort hulp dat ze ontvangen. Soms vragen ouders bijvoorbeeld om een hulpverlener die niet aan hun kerk verbonden is, omdat ze iemand van buiten hun gemeenschap willen. Terwijl anderen het juist fijn vinden

Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg

25

als iemand hen helpt die dicht bij hen staat. De steun die dan vanuit kerken komt, is heel helpend, ze sluiten ook wel eens aan bij een gesprek dat de consulenten van de toegang voeren met ouders en jeugdigen en hulpverleners. De kerk kan soms ook met geld dingen organiseren. Dit is heel erg maatwerk, dit verschilt per gezin. Er is sprake is van veel alcoholgebruik onder jongeren, dat zit al decennia lang in de cultuur. Veel ouders hebben achter in de tuin een keet gebouwd. Als ouders daar bewust mee omgaan en kinderen daar ook goed in meegenomen worden (begeleiding krijgen van de ouders) dan is er niet veel aan de hand. Maar dit geldt niet voor alle kinderen. Alcohol kan ook gebruikt worden om gevoelens te dempen. Binnen gezinnen in Staphorst wordt niet altijd even goed over gevoelens gepraat. Sommige jongeren drinken mogelijk ook omdat ze strenge normen en waarden meekrijgen, sommige kinderen gaan zich dan sterk afzetten. Bij het signaleren van dit soort problematiek bij de jeugd is de gemeente sterk afhankelijk van het voorveld. Consulenten van de gemeente hebben daarom contact met bijvoorbeeld preventieve werkers op middelbare scholen, maatschappelijk werkers of jongerenwerkers. Zo is er een Stuurgroep Gezond Meedoen in Staphorst waarin professionals van de meeste van de hiervoor genoemde organisaties zitting in hebben.

Ze bepalen gezamenlijk de focus op de thema’s en vooral hoe daar in de praktijk vorm aan wordt gegeven. Daarnaast zijn er meermaals per jaar netwerkoverleggen met scholen, consulenten, jongerenwerk, welzijn en jeugdgezondheidszorg. De consulenten hebben in de sociaal domeinbrede toegang geregeld intervisiemomenten om zo te leren en te verbeteren. Dit heeft ook geleid tot aanpassingen in de werkwijze. Verder geldt dat in een wat meer gesloten cultuur vroegsignalering en vertrouwen belangrijk is. De gemeente investeert daarom in korte lijnen tussen school, voorliggende voorzieningen zoals het jongerenwerk en de consulenten van de gemeentelijke toegang. Zodra er zorg nodig is, dan werkt het eigenlijk hetzelfde als in andere gemeenten. In Staphorst wijkt de werkwijze daarom niet heel erg af van de werkwijze in andere omringende gemeenten. De specifieke Staphorster cultuurkenmerken staan een adequate aanpak van de zorgvraag niet in de weg, zolang begrip is voor deze kenmerken en geïnvesteerd wordt in een vertrouwensrelatie met de gezinnen.

2.5

Toetsing aan het normenkader

Voor de toetsing aan de norm werken we met de volgende termen in volgorde van niet voldoen tot voldoen: § Voldoet niet: dit betekent dat op geen enkele wijze (0%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet beperkt: dit betekent dat voor een klein deel (<=50%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet merendeels: dit betekent dat voor een groter deel (>50%, <75%) wel dan niet wordt voldaan aan de norm. § Voldoet grotendeels: dit betekent dat voor een zeer groot gedeelte (>75%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet: dit betekent dat volledig (100%) wordt voldaan aan de norm. Norm Toetsing Voldoet. De gemeente heeft in het meest recente § De gemeente Staphorst heeft de gevolgen van beleidsplan Sociaal Domein (2022) expliciet de sociaaleconomische en culturele aspecten en specifiek Staphorster kenmerken van de kenmerken in beeld gebracht. gemeenschap benoemd. Deze komen ook overeen met de beelden van de professionals en ouders die gesproken zijn in het kader van dit rekenkameronderzoek.

Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg

26

Norm § De gemeente Staphorst heeft in de inrichting van het jeugdbeleid (de Staphorster aanpak) geanticipeerd op de sociaaleconomische en culturele aspecten relevant voor het jeugdbeleid.

§

§ §

Toetsing Voldoet grotendeels. De gemeente heeft in de uitvoeringsstrategie veel aandacht gelegd op vroegsignalering, netwerkvorming in het voorveld en het investeren in het contact en het vertrouwen met de gezinnen. Op onderdelen zijn aanscherpingen mogelijk, zie hiervoor het volgende hoofdstuk. Er is een interne en externe leer- en Voldoet grotendeels. De gemeente heeft zowel verbetercyclus die waarborgt dat op het juiste intern (binnen de eigen toegang) als extern moment op het juiste niveau zorg wordt (consulenten van de gemeente en voorveld) geboden. intervisie- en netwerkoverleggen. De werkwijze van de consulent bestaat uit meerdere (drie)gesprekken tussen ouder/jeugdige, consulent en aanbieder van hulp en waar nodig school. Dit gebeurt bij alle casussen, ook die in het casusonderzoek (zie volgend hoofdstuk) zijn betrokken. Op onderdelen zijn verbetermogelijkheden (zie volgend hoofdstuk) De Staphorster aanpak vloeit voort uit een met §§ De Voldoet Staphorster grotendeels. aanpakZie vloeit de toelichting voort uit een bijmet de § lokale feiten en kennis over de Staphorster lokale eerstefeiten twee en normen. kennis over de Staphorster gemeenschap onderbouwde keuze. gemeenschap onderbouwde keuze.

Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg

Voldoet grot eerste twee

27

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

3

BEVINDINGEN EFFECTEN STAPHORSTER AANPAK JEUGDZORG

Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg 28

3. Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg 3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk zijn de bevindingen over de effecten van het beleid en organisatie van de jeugdzorg in Staphorst opgenomen. Dit samen met de bevindingen over de toekomstbestendigheid van het beleid en de uitvoering. De onderzoeksvragen worden op hoofdlijnen beantwoord, gevolgd door een onderbouwing van dat antwoord. Het hoofdstuk eindigt met een toetsing van de bevindingen aan de normen behorend bij de behandelde onderzoeksvragen.

3.2

Bevindingen beoogde versus gerealiseerde effecten

Onderzoeksvraag: 9. Zijn de verwachtingen die bestonden bij die keuze (zie vraag 7) bewaarheid? Is bijvoorbeeld aan te tonen dat het veel investeren in het voorveld tot lagere instroom in de 2e-lijns zorg heeft geleid? 10. Zijn er signalen die erop zouden kunnen duiden dat de extra aandacht voor het voorveld/preventie drempelverhogend heeft gewerkt in die zin dat in voorkomende gevallen te laat is opgeschaald naar zwaardere zorg? 11. In hoeverre heeft de Staphorster aanpak, ook in vergelijking met andere gemeenten, geleid tot een betere/mindere kwaliteit van de Jeugdzorg? 12. In aanvulling op vraag 11: in hoeverre heeft de Staphorster aanpak, ook in vergelijking met andere (soortgelijke) gemeenten tot grotere of minder grote financiële druk geleid? Zijn de Staphorster aanpak en het daarvoor benodigde budget met elkaar in balans? Beantwoording op hoofdlijnen: § De gemeente bereikt resultaten op twee belangrijke uitgangspunten (zie ook 2.2) die de gemeente heeft geformuleerd: (1) de gemeente heeft korte lijnen met het voorliggend veld en heeft dit ook verstevigd en (2) de consulent van de gemeentelijke toegang ‘ziet’ de meeste verwijzingen naar jeugdzorg, voert daar procesregie op en waarborgt daarmee het uitgangspunt van 1 gezin, 1 plan, 1 regisseur.

§ De verwachting bij gemeentelijke respondenten en aanbieders van hulp en ondersteuning is dat investeringen in preventie kunnen leiden tot minder instroom en snellere uitstroom. Een cijfermatige onderbouwing daarvoor is echter niet te geven. § Zowel ouders als consulenten van de gemeente als aanbieders van hulp en ondersteuning ervaren in meerderheid dat sprake is van een soepele op- en afschaling van hulp. Er zijn geen signalen dat extra aandacht voor preventie drempelverhogend heeft gewerkt met als gevolg een te late opschaling naar zwaardere zorg. § Staphorst onderscheidt zich in positieve zin van andere gemeenten door de intensievere rolinvulling van de gemeentelijke consulent. In Staphorst komt het overgrote deel (veel meer dan in andere gemeenten) van de ouders bij de gemeentelijke toegang terecht. En gaat niet via de huisarts of andere niet-gemeentelijke verwijzers naar de jeugdzorg. Bovendien is sprake van één consulent per gezin die het gezin ook langjarig kan volgen. Ouders die hebben deelgenomen aan het onderzoek herkennen dit ook. De consulent heeft meerdere driegesprekken met ouders, hulpverleners en waar nodig school om tussentijds en na afloop te bepalen of de hulp passend en

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

29

§

§

effectief is. Ouders zijn in grote meerderheid tevreden over de wijze waarop de consulent invulling geeft aan de rol en taken. Staphorst onderscheidt zich tevens van andere gemeenten doordat er korte lijnen zijn met de basisscholen. Verreweg de meeste gezinnen uit het casusonderzoek komen via school bij de consulent van de gemeente terecht. School is ook de belangrijkste partner waarnaar afgeschaald wordt. In casusonderzoeken die zijn uitgevoerd in andere gemeenten is dit niet in deze mate aangetroffen. De Staphorster aanpak en het budget zijn in de periode 2015-2020 overwegend niet in balans. De gerealiseerde uitgaven stijgen harder dan de begrote uitgaven. Deels komt dat doordat de gemeente pas sinds kort reëel begroot en niet op basis van de beschikbare budgetten in het gemeentefonds. Deels is sprake van een forse groei in het aantal complexe zorgtrajecten. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat in Staphorst relatief weinig kinderen gebruik maken van jeugdzorg en dat door de beperkte omvang schommelingen in uitgaven relatief groot kunnen zijn. De verwachting is dat in 2022 een balans zal zijn tussen de begrote en de gerealiseerde uitgaven.

Onderbouwing Onderstaand zijn de verwachtingen die de gemeente beleidsmatig had, voorzien van de uitkomsten. De verwachtingen zijn ingedeeld in de volgende categorieën: § Bereikt de gemeente de gestelde doelen? § Leiden investeringen in preventie tot minder instroom en snellere uitstroom uit geïndiceerde jeugdzorg? § Is sprake van een soepele op- en afschaling van hulp? § Is sprake van netwerksamenwerking (van voorveld tot en met geïndiceerde jeugdzorg) rondom gezinnen? § Komen verwachtingen over de kwaliteit en effectiviteit van de hulp uit? § Komen de Staphorster financiële verwachtingen uit en hoe verhoudt zich dat tot vergelijkbare gemeenten? Zijn doelen bereikt? Zoals in paragraaf 2.2 is aangegeven had de gemeente tot 2022 twee belangrijke uitgangspunten of doelen: § Het verstevigen van het voorliggend veld en het verkorten van de lijnen tussen de gemeente en scholen/voorliggend veld. § Hulp wordt naar voorkeur dichtbij het kind georganiseerd en de gemeente werkt met het principe: 1 gezin, 1 plan en 1 regisseur. De gemeente heeft in de periode tot 2022 geen indicatoren en streefwaarden benoemd waarmee getoetst kan worden of deze doelen zijn behaald. In de verantwoordingsinformatie aan de raad wordt alleen kwalitatief beschreven wat de gemeente aan activiteiten heeft ondernomen, mede in het licht van deze doelen.

Uit de eigen verantwoordingsinformatie kan daarom beperkt worden opgemaakt of de doelen en uitgangspunten zijn gerealiseerd. Uit de gesprekken met diverse respondenten blijkt echter duidelijk dat sprake is van het verstevigen van het voorliggend veld, bijvoorbeeld in de vorm van de Stuurgroep Gezond Meedoen. Ook ervaren de professionals in het voorliggend veld korte lijnen met de gemeente op beleidsmatig en uitvoerend (consulenten toegang) niveau. Ook de basisscholen hebben korte lijnen met de consulenten van de toegang. Zo blijkt uit het casusonderzoek dat vrijwel alle onderzochte casussen via school bij de gemeente terecht zijn gekomen. Of de hulp dichtbij het kind is georganiseerd, valt lastig vast te stellen. Mede omdat niet helder is wat daar precies onder verstaan wordt. Uit het onderzoek blijkt dat de consulent de procesregisseur is en vanuit die rol waarborgt dat wordt gewerkt met het principe 1 gezin, 1 plan en 1 regisseur. De consulent van de

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

30

gemeente is bij de meeste (60%) verwijzingen naar jeugdzorg betrokken, veel meer dan landelijk (40%) en in omringende gemeenten. Daarmee heeft de consulent ook veel meer zicht op de hulp en ondersteuning aan de gezinnen. Ouders en hulpverleners van jeugdzorgaanbieders waarderen deze rolinvulling van de consulent zo blijkt uit de interviews en het casusonderzoek. Loont investeren in preventie? Er zijn onvoldoende cijfers voorhanden om te kunnen bepalen of de investeringen in preventieve voorzieningen geleid hebben tot vroegsignalering of het voorkomen van zwaardere vormen van zorg. Cijfermatig inzicht in het gebruik van de preventieve voorzieningen is beperkt beschikbaar (net als bij de meeste gemeenten in Nederland). Uit landelijke gegevens blijkt dat Staphorst een gemeente is met weinig jeugdigen die gebruik maken van een vorm van jeugdzorg (ongeveer 4%, landelijk ligt dat rond 10%). Of dit te maken heeft met het aanbod van preventieve voorzieningen is niet cijfermatig te onderbouwen. Uit gegevens van het CBS over het gebruik van jeugdzorg naar type jeugdzorg blijken de volgende verschillen tussen Staphorst en het landelijk beeld in de periode 2015-2020. Grafiek 1: Verdeling jeugdzorg naar type jeugdzorg Staphorst en landelijk 2020 0%

20%

40%

60%

80%

100%

100% 100%

Totaal jeugdzorg

91% 92%

Waarvan jeugdhulp zonder verblijf

65%

Waarvan ambulante jeugdhulp op locatie aanbieder Waarvan daghulp op locatie aanbieder

81%

7% 5% 19% 17%

Waarvan jeugdhulp in het netwerk v.d. jongere

10% 12%

Waarvan jeugdhulp met verblijf

9% 8%

Waarvan jeugdbescherming Waarvan jeugdreclassering

120%

2% 0%

Aandeel landelijk 2020

Aandeel Staphorst 2020

Grafiek 1 laat zich als volgt lezen. Het totaal van de jeugdzorgtrajecten staat op 100%, zowel in Staphorst als landelijk. Vervolgens is per type jeugdzorg zoals het CBS dat onderscheidt aangegeven welk aandeel dit uitmaakt van het totaal aantal trajecten jeugdzorg. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat landelijk 91% van de jeugdzorg bestaat uit jeugdzorg zonder verblijf, in Staphorst ligt dat op 92% in 2020. In Staphorst zijn relatief meer jeugdzorgtrajecten op locatie van de aanbieder (81%), terwijl dit landelijk op 65% ligt. In Staphorst zijn geen trajecten met jeugdreclassering, maar zijn wel meer trajecten met jeugdzorg met verblijf (12% in Staphorst, tegenover 10% landelijk). In grafiek 2 zijn de ontwikkelingen in het aantal trajecten jeugdzorg in de periode 2015-2020 weergegeven. Anders gezegd: groeit of daalt het gebruik van het aantal trajecten in deze periode uitgesplitst naar het soort trajecten?

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

31

Grafiek 2: Jeugdzorg naar type ontwikkeling 2015-2020 Staphorst en landelijk -40%

-20%

0%

20%

40%

60%

15%

5%

10%

Totaal jeugdzorg

20%

Waarvan jeugdhulp zonder verblijf

6% 9%

Waarvan ambulante jeugdhulp op locatie aanbieder 19%

0%

Waarvan daghulp op locatie aanbieder

25%

46%

5%

-17% -23%

80%

Waarvan jeugdhulp in het netwerk v.d. jongere

Waarvan jeugdhulp met verblijf 75%

-1%

Waarvan jeugdbescherming Waarvan jeugdreclassering

0%

Procentuele ontwikkeling 2015-2020 landelijk

Procentuele ontwikkeling 2015-2020 Staphorst

Staphorst wijkt op een aantal punten af van het landelijk beeld. Zo neemt het totaal aantal trajecten met 5% toe, terwijl dit landelijk 15% is (zie grafiek 2). Een enigszins vergelijkbaar beeld doet zich voor bij de jeugdzorg zonder verblijf. In Staphorst neemt dat met 10% toe, maar landelijk is dat 20%. Landelijk neemt het aantal trajecten jeugdzorg in het netwerk van de jongere met 46% toe, terwijl dat in Staphorst met 25% toeneemt. De grootste afwijking in Staphorst zit echter bij de trajecten met verblijf. Dat neemt in de periode 2015-2020 met 75% toe, terwijl dat landelijk met 5% toeneemt. Dit zijn trajecten waarbij kinderen/jongeren geheel of gedeeltelijk buitenshuis worden geplaatst. Uit de interviews blijkt dat de Staphorster gemeenschap veel vragen in eigen kring probeert op te lossen. Dat kan een mogelijke verklaring zijn voor het relatief beperkte beroep op de jeugdzorg. Daarnaast is, zoals in eerdere hoofdstukken aangegeven, sprake van meer specifieke Staphorster culturele kenmerken waarin sprake is van vraagverlegenheid bij ouders en jeugdigen als zij met vragen zitten. Geïnterviewde professionals geven aan dat dit mogelijk kan leiden tot een escalatie van vraagstukken waardoor duurdere en complexere vormen van hulp moeten worden ingezet.

Echter daarbij plaatsen ze wel de volgende kanttekening: de aantallen gezinnen en trajecten jeugdzorg in Staphorst zijn relatief beperkt en de gezinsgrootte is relatief groot. Daardoor kunnen van jaar op jaar grote procentuele verschillen ontstaan. Als er in het ene jaar 30 trajecten met verblijf zijn en er komen in een volgend jaar twee of drie grote gezinnen bij waar meerdere kinderen verblijfszorg nodig hebben, dan kan er al snel sprake zijn van een forse toename met vaak forse financiële gevolgen. Geïnterviewde professionals van voorliggende voorzieningen, de gemeente en jeugdzorgaanbieders geven aan dat met investeren in meer voorliggende voorzieningen veel specialistische hulp voorkomen kan worden. De professionals van de voorliggende voorzieningen en de consulenten van de gemeentelijke toegang geven aan dat daar nog meer hulpvragen kunnen worden opgepakt als daar meer capaciteit en middelen voor zijn. De gemeente verwacht deze investeringen terug te zien in de cijfers, maar dat dit pas na enkele jaren zichtbaar wordt. Stel dat een extra jongerenwerker wordt ingezet, dan zie je dat effect pas na een paar jaar terug. Het heeft namelijk tijd nodig tot deze jongerenwerker is gestationeerd en vertrouwen heeft opgebouwd bij de jongeren en de samenwerkingspartners. Is er sprake van een soepele op- en afschaling van hulp?

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

32

Uit casusonderzoek blijkt een goede beleving bij ouders over het tijdig op- en afschalen. Uit het casusonderzoek blijkt dat bij het overgrote deel van de casussen (11 van de 13 casussen via de gemeentelijke toegang) de ouders een tijdige op- en afschaling van de hulp hebben ervaren. In twee gevallen was dit niet het geval. In 11 casussen was sprake van regelmatige tussentijdse evaluaties, in twee gevallen waren ouders niet geheel tevreden over de kwaliteit daarvan. Wat betreft de afschaling naar voorliggende voorzieningen (het voorveld) blijkt uit de interviews met aanbieders van hulp en ondersteuning en de consulenten dat afschaling naar voorliggende voorzieningen voorkomt. Na een traject in specialistische hulp is er vaak nog iets van nazorg nodig. Het komt ook voor dat voorliggende hulp en ondersteuning wordt ingezet in plaats van (gespecialiseerde) jeugdzorg: als een leerling op school bijvoorbeeld kenmerken heeft van autisme, dan wordt eerst gekeken wat dichtbij kan worden ingezet om de situatie te verhelpen. Wel is het gevoel bij respondenten dat in sommige situaties te snel wordt doorgezet naar specialistische hulp. Vaak ook omdat specialistische hulp beschikbaar is. Het is juist ook goed om uit te leggen dat veranderingen in het leven van een kind en periodes van ongemak soms ook gewoon tijd nodig hebben, of slechts een beetje begeleiding.

Het verdragen van ongemak is voor veel mensen echter moeilijker geworden omdat er veel mogelijke oplossingen zijn. Als sprake is van een situatie met beschikte jeugdzorg door de gemeente dan is het proces als volgt. Na binnenkomst van de hulpvraag vindt vraagverheldering plaats en worden vervolgens doelen opgesteld. De meeste beschikkingen lopen maximaal een jaar. Na 10 maanden is sprake van een evaluatie. Dan bepalen gezin, consulent en aanbieder of nog hulp nodig is. Vervolgens wordt opgeschaald of afgeschaald. Jeugdzorgaanbieders geven aan dat de gemeente graag ziet dat terug wordt gegaan naar het voorliggend veld, maar dit lukt niet altijd. Gemeentelijke consulenten willen niet te lang blijven doormodderen in de lichte vormen van zorg, maar willen ook niet zonder dat het nodig is te lang in de specialistische hulp blijven zitten. In het zorgtraject kunnen nog doelen worden toegevoegd, dan wordt altijd gekeken of deze hulpvragen wellicht in het voorliggend veld kunnen worden opgepakt. Consulenten zijn kritische meedenkers en kijken of de zorg die zorgverleners willen bieden het meest passend is. Is sprake van netwerksamenwerking? Netwerksamenwerking voorliggende voorzieningen, scholen en gemeentelijke consulenten op zowel op casusniveau als casusoverstijgend.

Vanuit de professionals van voorliggende voorzieningen wordt aangegeven dat zij in situaties dat meer hulp nodig is, contact zoeken met de gemeentelijke toegang. Soms nemen ze ook contact op met de toegang om samen eens te sparren over een casus. Ze ervaren de lijntjes als kort. De toegang weet ons aanbod ook te vinden. De samenwerking met scholen is over het algemeen ook goed. De welzijnsorganisatie sluit bijvoorbeeld wel eens aan bij een directeurenoverleg van de basisscholen. Ook jeugdverpleegkundigen zijn hierbij betrokken. Het contact met interne begeleiders van scholen is goed. De samenwerking met jeugdzorgaanbieders verloopt voornamelijk via de toegang. Professionals van voorliggende voorzieningen hebben vrijwel geen contact meer met de aanbieders. Met de partners van het voorliggend veld vinden vier keer per jaar bijeenkomsten plaats om elkaar te inspireren. De consulenten van de gemeentelijke toegang sluiten hierbij aan, juist om de feeling te houden met al deze partijen in het voorliggend veld. Netwerksamenwerking tussen scholen, consulenten en jeugdzorgaanbieders vooral op casusniveau. Dit is een samenwerking die vooral op casusniveau plaatsvindt, waarbij de consulent van de gemeentelijke toegang het schakelpunt is. Met de aanbieders zijn geen lokale bijeenkomsten of overleggen.

Wel is twee maal per jaar een overleg tussen de gemeente en de drie gecertificeerde Instellingen. Inhoudelijk heeft het volgens de consulenten niet zoveel zin om met een manager te gaan spreken, zij hebben geen zicht op individuele casussen. Op individueel aanbiedersniveau bespreken de consulenten wel met de aanbieders hoe alles verloopt, juist ook als het heel goed gaat. Ook hebben de consulenten regelmatig gesprekjes over hoe de samenwerking verloopt. Deze gesprekken lopen niet per se in een cyclus, dat gaat

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

33

ook niet gezien de gemeente met 170 aanbieders in de regio werkt. De gemeente volgt wel de cyclus van het RSJ. Het RSJ voert contract gesprekken en vraagt bij de gemeente om input. Ook wordt vanuit de gemeente Staphorst nog wel eens aangesloten bij zo’n gesprek, met name bij de aanbieders waar veel jeugdigen zorg van ontvangen. Komen verwachtingen over de tijdigheid, toegankelijkheid en effectiviteit van de hulp uit? Tijdigheid en toegankelijkheid Uit het casusonderzoek blijkt dat de meeste gezinnen de weg naar hulp via school hebben gevonden. Iets meer dan de helft van de gezinnen wist waar zij met hun hulpvragen terecht konden. Ruim een derde van de ouders twijfelt of de gemeente gezinnen met dezelfde hulpvragen weet te bereiken. De meeste gezinnen zijn op het pad van de gemeente terechtgekomen via school. School, met name de basisschool, is de belangrijkste ‘voorverwijzer’ in Staphorst. Ten opzichte van andere gemeenten onderscheidt Staphorst zich hierin. In andere gemeenten neemt school een veel minder grote plek in als ‘voorverwijzer’ of ‘vroegsignaleerder’. Uit de interviews met de consulenten en aanbieders van hulp en ondersteuning blijkt dat: § Bij aanbieders van voorliggende hulp en ondersteuning de ambitie is om vragen snel op te pakken, maar dat de caseload en werkdruk erg hoog is. Dat kan voor vertraging zorgen, maar nooit wordt een ‘nee’ verkocht.

§ Wachtlijsten en wachttijden zorgen dat de hulp niet direct beschikbaar is. Dit geldt niet voor de spoed- en crisishulp. Hier zijn regionale afspraken over gemaakt. Bij sommige jeugdzorgaanbieders (jeugd-GGZ, pleegzorg en begeleid wonen zijn vaker genoemd door respondenten) is echter sprake van wachtlijsten en kan het weken tot enkele maanden duren voordat een hulptraject daadwerkelijk begint. De wachttijden verschillen per organisatie. Wel wordt een vorm van overbruggingszorg ingezet waar mogelijk. Effectiviteit In onderzochte casussen is de hulp effectief. Uit het casusonderzoek onder 15 gezinnen blijkt dat in een derde van de gevallen de ondersteuning effectief is geweest op maar liefst drie aspecten: de hulp voorkwam verergering van problemen, de hulp maakte problemen behapbaar en de hulp liet de problemen afnemen of oplossen. In 12 casussen wist de hulp de problemen behapbaar te maken en in 9 gevallen wist de hulp de problemen (deels) op te lossen. Bij vier casussen is het volledig oplossen van de problemen niet mogelijk, omdat sprake is van een langdurige zorgvraag. De kwaliteit van de ondersteuning door de consulent van de gemeente wordt als goed ervaren. Uit het casusonderzoek blijkt dat 12 van de 13 ouders die via de gemeente hulp hebben gekregen tevreden zijn over de wijze waarop zij geholpen zijn door de consulent.

In twee casussen was sprake van een andere verwijzer en hebben zij daardoor geen ervaring met de consulent. Bij 10 ouders was sprake van een goede klik met de consulent en 11 ouders hadden langdurig dezelfde consulent. De overdracht naar de hulp via de consulent wordt door 13 ouders als goed ervaren. Ouders hebben ook aangegeven wat voor hen werkzame bestanddelen zijn voor een goede ondersteuning. Het meest genoemd zijn: het snel en doortastend handelen van de consulent, oprechte aandacht en goed meedenken door de consulent, langdurig dezelfde consulent hebben en regelmatig tussentijds contact met de consulent. De kwaliteit van de ondersteuning door de hulpverlener van de jeugdzorg wordt als goed ervaren. Het overgrote deel van de ouders ervaart dat zij goed zijn overgedragen van consulent van de gemeente naar hulpverlener. Bij meer dan twee-derde van de casussen was sprake van een goede klik met de hulpverlener. De hulp sluit in twee-derde van de casussen aan bij de gezinssituatie. In drie gevallen gaven ouders aan dat dit gezien de aard van de hulpvraag niet van toepassing was. Toetsing op effectiviteit. De consulenten van de gemeente bepalen samen met de ouders en de aanbieder van de hulp het te verwachten resultaat of doel. Met ouders bespreken de consulenten bij de

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

34

tussenevaluatie (na 3 maanden) de volgende zaken: hebben jullie een klik met de hulpverlener? Zien jullie verbetering? Zijn jullie tevreden? Hier is de hulpverlener ook bij aanwezig. Waar nodig en mogelijk zijn de jeugdigen ook bij dit gesprek aanwezig. In een driegesprek aan het eind van het hulptraject wordt bepaald of sprake is van een positieve ontwikkeling. Daarbij wordt bijvoorbeeld ook school betrokken als dat nodig is. Komen de Staphorster financiële verwachtingen uit en hoe verhoudt zich dat tot vergelijkbare gemeenten? Financiële ontwikkeling Staphorst In grafiek 3 zijn de begrote en de gerealiseerde uitgaven aan jeugdzorg in Staphorst weergegeven. Om de gegevens vergelijkbaar te houden met andere gemeenten is gebruik gemaakt van de door de gemeente Staphorst aangeleverde gegevens aan www.findo.nl. Dit is een website van de Rijksoverheid waarin de financiële gegevens van gemeenten en andere decentrale overheden worden weergegeven. De gegevens worden verzameld op zogenaamd taakveldniveau; een door het Rijk opgelegde systematiek in het kader van het landelijk informatievoorschift (Iv3) voor decentrale overheden. Daarbij is gekeken naar de lasten (niet de baten, deze zijn in dit kader niet relevant) zowel begroot als gerealiseerd in de periode 20172022.

De gegevens over de gerealiseerde uitgaven zijn bijgewerkt tot 2020 (de jaarrekening 2021 is ten tijde van dit onderzoek nog niet vastgesteld). Gekozen is voor een tweetal taakvelden: 6.72 Maatwerkdienstverlening 18- en 6.82 Geëscaleerde zorg 18-. Dit zijn de (begrote) lasten voor maatwerkvoorzieningen jeugdzorg, waarbij de geëscaleerde zorg de hoog-complexe jeugdzorg in het veelal niet vrijwillig kader bevat. De kosten voor de toegang tot de jeugdzorg en preventieve jeugdvoorzieningen zijn niet meegenomen in het lastenoverzicht. Deze zijn op basis van de taakveldindeling niet te onderscheiden van de toegang tot de Wmo en de uitgaven aan de verplichte taakuitvoering in het kader van de Wet collectieve preventie gezondheidszorg. Uit onderstaande grafiek blijkt dat zowel de begrote als gerealiseerde lasten in de periode 2017-2022 toenemen. De financiële verwachtingen komen tot en met 2020 niet uit. De uitgaven liggen structureel hoger dan de begrote lasten. Grafiek 3: Ontwikkeling begrote en gerealiseerde uitgaven Staphorst 4500 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Begroot

2357

2378

2643

3350

3287

3816

Gerealiseerd

2615

3410

3569

3903

Begroot

Gerealiseerd

In de notitie Addendum grip op het sociaal domein (voorjaar 2021) heeft de gemeente in beeld gebracht wat de uitgaven aan het jeugdbeleid zijn. Hierin zijn, in tegenstelling tot bovengenoemde opstelling, meer kostenposten opgenomen. Het betreft de volgende kosten: § Kosten voor jeugdzorg zijnde verstrekkingen als hulp in natura (van lichte ondersteuning tot en met specialistisch GGZ zonder en met verblijf), PGB, pleegzorg, onder toezicht stelling, voogdij 18- en 18+.

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

35

§ § § §

Kosten voor organisaties als Veilig Thuis Jeugdbescherming Overijssel e.a. gecertificeerde instellingen. Kosten voor de gemeenschappelijke regeling RSJ. Kosten voor voorliggende voorzieningen als het jongerenwerk. Kosten voor de gemeentelijke uitvoering en overhead van deze taken.

Dat leidt tot het volgende meerjarig beeld van de uitgaven: Grafiek 4: Meerjarige begroting en uitgaven Staphorst

Uit grafiek 4 blijkt dat de uitgaven sinds 2018 fors stijgen, in de gehele periode 2015-2020 met 40%. De grootste groei van de uitgaven zit in 2018. Op één jaar na (2016) is in alle jaren sprake van een overschrijding ten opzichte van de begroting. In de laatste drie jaar is eveneens een overschrijding ten opzichte van de inkomsten vanuit het gemeentefonds. De tekorten in het sociaal domein, waaronder jeugdzorg, konden tot en met 2020 worden opgevangen vanuit de reserve Sociaal Domein. Deze is per 2021 op.

Financiële ontwikkeling Staphorst afgezet tegen andere regiogemeenten Vervolgens is Staphorst afgezet tegen drie andere gemeenten uit dezelfde inkoopregio (Raalte, Zwartewaterland en Steenwijkerland) waarbij is nagegaan hoe de begrote en gerealiseerde lasten zich in deze periode hebben ontwikkeld. In grafiek 5 zijn de procentuele verschillen tussen de begrote en gerealiseerde lasten per jaar weergegeven voor de periode 2017-2020.

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

36

Grafiek 5: Procentueel verschil begrote versus gerealiseerde uitgaven per jaar 2017-2020

60% 51% 50%

43%

40% 30%

35%

34%33%

27%

23%

22% 20%

20%

11%

20% 17% 10% 12%

7%

10%

5%

0% verschil 2017 Raalte

verschil 2018 Staphorst

verschil 2019

Steenwijkerland

verschil 2020

Zwartewaterland

Hieruit blijkt dat in alle vier gemeenten in alle jaren de gerealiseerde lasten (uitgaven) structureel boven de begrote uitgaven liggen. In de gemeente Raalte wordt het verschil in de loop der jaren wel kleiner, op 2020 na. In Staphorst is sprake van de grootste verschillen in 2018 en 2019 (respectievelijk 43% en 35% overschrijding), waarna het verschil in 2020 terugloopt tot 17%. In Steenwijkerland is een soortgelijke trend zichtbaar, de overschrijdingen zijn wel kleiner vanaf 2018. In Zwartewaterland lopen de overschrijdingen echter tot en met 2019 steeds verder op tot meer dan 50% in 2019. Maar ook in 2020 zet daar een daling van de overschrijding in. Kijkend naar de ontwikkelingen in de begrote en gerealiseerde lasten over de gehele periode 2017-2020, waarin 2017 is afgezet tegen 2020, blijkt dat in alle gemeenten sprake is van zowel een forse toename van de begrote als de gerealiseerde lasten. Dit blijkt uit onderstaande grafiek. Grafiek 6: Procentuele ontwikkeling begrote en gerealiseerde uitgaven 2017 t.o.v. 2020

60% 49%

50%

44%

42%

39%

40% 30%

34%

36%

25%

20% 11% 10% 0% Raalte

Staphorst

Ontwikkeling begroting 2017-2020

Steenwijkerland

Zwartewaterland

Ontwikkeling realisatie 2017-2020

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

37

In grafiek 6 valt op dat Staphorst de enige gemeente is waar de procentuele groei in de gerealiseerde lasten (uitgaven) groter is dan de groei in de begrote lasten. In de andere drie gemeenten groeien de begrote lasten harder dan de gerealiseerde lasten. In de interviews zijn de volgende verklaringen gegeven voor de Staphorster uitgavenontwikkeling in relatie tot de begroting: § Toename van de inzet van meer dure hulpvormen. Dit is ook terug te lezen in de notitie Grip op het sociaal domein (najaar 2020): “Analyse van de cijfers laat ook zien dat de exceptionele stijging van de uitgaven in 2018 […] niet zozeer wordt veroorzaakt door meer jongeren met een hulpvraag, maar door de inzet van meer dure zorgvormen. Er werd in 2018 meer specialistische zorg ingezet o.a. vanwege de toenemende complexiteit van de hulpvraag. [….] Tevens worden bij complexere hulpvragen vaak meerdere trajecten ingezet, ook wel ‘stapeling van zorg’ genoemd’”. § Begrotingssystematiek. Staphorst is vanaf 2020 reëel gaan begroten en niet meer op basis van de rijksmiddelen in het gemeentefonds. De middelen voor het sociaal domein die zijn opgenomen in het gemeentefonds zijn in Staphorst, net als in veel andere gemeenten, ontoereikend in verhouding tot de vraag naar hulp en ondersteuning. Daardoor kwamen de begrote uitgaven structureel lager uit dan de gerealiseerde uitgaven.

De verwachting voor 2022 is dat de begroting in evenwicht blijft. § Andere gemeenten passen hun begroting gedurende het begrotingsjaar aan, Staphorst doet dat niet. Gemeenten krijgen van het RSJ regelmatig voortgangsrapportages over hoe de overschrijdingen er uit zagen t.o.v. elkaar. Maar als je tussendoor opplust in de begroting zoals andere gemeenten in de regio dat doen, dan heb je aan het eind van het jaar niet te maken met tekorten. Dat geeft een vertekend beeld. Dan is het niet te vergelijken met gemeenten die tussendoor hun begroting niet aanpassen.

3.3

Bevindingen toekomstbestendigheid

Onderzoeksvraag: 13. In hoeverre is de Staphorster aanpak, ook kijkend naar de ontwikkelingen in de Jeugdzorg, toekomstbestendig te noemen, zowel kwalitatief als financieel?

Beantwoording op hoofdlijnen: § Het preventieve beleid en aanbod is toekomstbestendig mits geïnvesteerd wordt in extra middelen en capaciteit. § Het aanbod van jeugdzorg in de gemeente is passend, is van goede kwaliteit en ontwikkelt zich mee met de vraag. § De op- en afschaling van hulp in de huidige werkwijze functioneert en is toekomstbestendig. § De financiële toekomstbestendigheid is ongewis. Onderbouwing Toekomstbestendigheid preventieve aanpak De gemeente hanteert in het meest recente beleidsplan Sociaal Domein (2022) de thema’s en structuur van de preventiematrix van het NJi, alleen specifieke doelgroepen worden beperkt benoemd. De belangrijkste uitdaging lijkt te liggen in de capaciteit van preventieve voorzieningen in het voorveld. De gemeente Staphorst vindt het belangrijk veel in te zetten op het voorveld en preventieve maatregelen. De gemeente erkent dat ten opzichte van andere vergelijkbare gemeenten de gemeente minder inzet doet in hoeveelheid uren of formatie bij buurtsportcoaches of het jongerenwerk. Professionals actief in het voorveld ervaren een hoge caseload en geven aan dat het zinvol is om meer capaciteit in te zetten. Ondanks dat is het voorveld redelijk sterk door de korte lijnen. Dat wordt ook door de partners in het

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

38

voorveld onderschreven. De stuurgroep (Gezond Meedoen Staphorst) is daarin een belangrijk vehikel. De stuurgroep wordt voorgezeten door de gemeente, maar de stuurgroep heeft veel eigenaarschap bij de beleidsdoelen en ze zijn ook verantwoordelijk voor het behalen van de doelen. De stuurgroep doet ook een voorstel voor de besteding van middelen. Gevraagd naar concrete verbeteringen in de preventieve aanpak wordt een aantal mogelijkheden benoemd door verschillende respondenten: § Extra capaciteit in het voorveld bijvoorbeeld om leerlingen te kunnen begeleiden en te investeren in de Zorgadviesteamoverleggen op scholen (schoolmaatschappelijk werk). Tevens ligt het straathoekwerk al een tijd stil omdat er te weinig capaciteit is. Veel genoemd wordt ook een uitbreiding van het jongerenwerk met een mannelijke jongerenwerker om groepen jongens beter te kunnen bereiken. Met de extra capaciteit kunnen meer hulpvragen in het voorveld worden opgepakt. § Verdiepende kennis en expertise op een aantal thema’s. Door de beperkte capaciteit is er wel veel kennis in de breedte, maar minder in de diepte. Bijvoorbeeld waar het gaat om thema’s als angst bij kinderen, echtpaarproblematiek en zelfvertrouwen. § Meer verbinding tussen partijen in het voorveld en gecontracteerde jeugdzorg aanbieders.

Uit de interviews blijkt dat er wel sprake is van een voorliggend veld overleg (overleg van de gemeente Staphorst met partijen uit het voorliggend veld) en een overleg met jeugdzorg aanbieders (overleg van de gemeente Staphorst met gecontracteerde jeugdzorg aanbieders) maar een overkoepelend overleg tussen het voorveld en de jeugdzorg aanbieders ontbreekt. Als gecontracteerde aanbieders beter op de hoogte zijn van het aanbod in het voorveld en ook mee kunnen kijken met individuele casussen kan tijdige op- en afschaling worden gerealiseerd. Toekomstbestendigheid op- en afschaling Uit de interviews en het casusonderzoek blijkt dat het proces van op- en afschalen van de hulp in Staphorst goed verloopt. Uit casusonderzoeken in andere gemeenten blijkt dat dit proces juist sterk kan worden verbeterd. De aanbieders van preventieve en voorliggende voorzieningen en de aanbieders van jeugdzorg waarderen de korte lijnen in Staphorst waardoor deze op- en afschaling ook relatief soepel verloopt. Dit proces lijkt daarmee toekomstbestendig. Een verbetermogelijkheid ligt in het uitbreiden van de capaciteit van de preventieve en voorliggende voorzieningen. Toekomstbestendigheid financiën De toekomst van de financiën van de jeugdzorg in Staphorst is ongewis. De gemeente beschikt niet meer over een reserve Sociaal Domein waaruit in het verleden tekorten werden gedekt.

Door het relatief beperkte gebruik van de jeugdzorg kunnen er jaarlijks relatief grote schommelingen zijn in de uitgaven. De gemeente heeft maatregelen getroffen om de uitgaven te beheersen (Grip op het sociaal domein). Deze maatregelen worden niet afzonderlijk maar wel als geheel gemonitord op de uitvoering en de kosten in totaal. Zo bleek uit analyses dat een kleine groep jongeren een groot deel van het jeugdzorgbudget gebruikt. De gemeente heeft daarom bijvoorbeeld een aantal jongeren laten doorstromen naar de Wet Langdurige Zorg waardoor zij niet meer op het gemeentebudget drukken. Ouders zijn daar ook wel blij mee, omdat het ook erkenning geeft. De gemeente doet het grootste deel van de verwijzingen naar jeugdzorg zelf, veel meer dan gemiddeld in Nederland. Met de huisartsen zijn goede contacten. De gemeente heeft niet direct grip op de andere verwijzers zoals gecertificeerde instellingen en jeugdartsen. De gemeente is ook afhankelijk van de regio. Het RSJ is een lichte gemeenschappelijke regeling en een kleine organisatie. Dat brengt ook wat risico’s met zich mee. Er is altijd consensus nodig in de regio en dat lukt tot op heden goed. Er is een bestuursfilosofie dat iedereen gelijk meetelt in de regio. De gemeente probeert de maatschappelijke ontwikkelingen steeds meer mee te nemen in de planningen controlcyclus. Zo ontstaat meer zicht op wat er speelt.

Door het toevoegen van de zomernota aan de planning- en controlcyclus wordt een blik op het volgende jaar geworpen. Wat verwachten we voor het

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

39

komende jaar? Waar moeten we scherp op zijn? Hierin is de in ontwikkeling zijnde monitor Sociaal Domein behulpzaam. Sinds 2021 kijkt de gemeente meer naar de daadwerkelijke uitgaven en baseert daar de begroting op. Daardoor ontstaat meer zicht en grip. Jeugdzorg is volgens de gemeente echter nooit helemaal te voorspellen. Het lastige hierin is dat Staphorst een kleine gemeente is en er daarnaast ook heel veel grote gezinnen zijn. Dit zorgt voor meer onvoorspelbaarheid. Toekomstbestendigheid kwaliteit van de ondersteuning De toekomstbestendigheid van de kwaliteit van de ondersteuning rust op een aantal pijlers. Ten eerste is in Staphorst van belang dat er vertrouwen ontstaat waardoor gezinnen minder vraagverlegen zijn. Uit het casusonderzoek en de interviews blijkt dat school voor veel ouders de start vormt voor het zichtbaar worden van een hulpvraag. Blijkbaar is de school een vertrouwde omgeving waar vraagstukken en hulpvragen bespreekbaar kunnen worden gemaakt. In 14 van de 15 onderzochte casussen startte de hulpvraag op school. De tweede pijler is die van de rolinvulling van de consulent van de gemeente. De consulent is in Staphorst het schakelpunt richting de jeugdzorg. Juist ook omdat het overgrote deel van de verwijzingen via de gemeente verloopt. De wijze waarop de consulenten nu hun rol invullen, kan op veel waardering rekenen van ouders en professionele partners.

Consulenten gaan een relatie aan met de gezinnen en blijven ook bij de gezinnen als zich opnieuw een vraag voordoet. Consulenten doen aan procesregie met meerdere driegesprekken bij alle verwijzingen, waar andere gemeenten die alleen bij de meer complexe casussen doen. Door de meerdere driegesprekken is ruimte voor aanpassingen in doelen en ondersteuning, maar ook komt de klik met de hulpverlener aan de orde. Daardoor kan tijdig worden gestuurd op de kwaliteit van de ondersteuning. Een derde pijler onder de toekomstbestendigheid is de aanwezigheid van korte lijnen en een netwerk rondom gezinnen. De betrokkenheid van consulent, hulpverlener en school bij veel van de casussen in het casusonderzoek en de korte lijnen met hulp en ondersteuning van de voorliggende voorzieningen zijn belangrijke voorwaarden voor een passend en effectief aanbod van hulp. Sturen op toekomstbestendigheid van de jeugdzorg door de raad In een reflectiesessie met de raad is gevraagd hoe zij willen sturen op de toekomstbestendigheid van de jeugdzorg in Staphorst. De gesproken raadsleden willen sturen op: § De betaalbaarheid van met name de specialistische en zware jeugdzorg. § De tijdigheid van het bieden van zorg, met name waar het gaat om vroegsignalering (tijdig bereiken) en voorkomen van de inzet van complexe zorg. § Het juist beleggen van de verantwoordelijkheden bij ouders, school, kerk en gemeente.

§ De efficiëntie van de inrichting van de jeugdzorg. § Meer bespreekbaar maken van vragen en problemen zodat ouders en jeugdigen eerder naar buiten durven te komen. § De samenwerking tussen het voorveld en de gecontracteerde jeugdzorgaanbieders.

3.4

Toetsing aan het normenkader

Voor de toetsing aan de norm werken we met de volgende termen in volgorde van niet voldoen tot voldoen: § Voldoet niet: dit betekent dat op geen enkele wijze (0%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet beperkt: dit betekent dat voor een klein deel (<=50%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet merendeels: dit betekent dat voor een groter deel (>50%, <75%) wel dan niet wordt voldaan aan de norm. § Voldoet grotendeels: dit betekent dat voor een zeer groot gedeelte (>75%) wordt voldaan aan de norm. § Voldoet: dit betekent dat volledig (100%) wordt voldaan aan de norm.

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

40

Norm Toetsing § De verwachtingen bij de inrichtingskeuzes komen Voldoet grotendeels. De wijze waarop de jeugdzorg is ingericht komt overeen met de overeen met de verwachtingen die ouders, verwachtingen die ouders en professionals jeugdigen en professionals op dit moment hebben. hebben. §

§

§

§

§

§

Voldoet merendeels. De verwachting is dat het investeren in het voorveld leidt tot een lagere instroom in de 2e lijnszorg. Echter dit valt niet cijfermatig te onderbouwen op dit moment. De verwachting is wel dat meer investeren in het voorveld gewenst is. Extra aandacht voor het voorveld/preventie heeft Voldoet. Er zijn geen aanwijzingen vanuit de interviews en het casusonderzoek dat de extra niet drempelverhogend gewerkt aandacht voor het voorveld/preventie drempelverhogend heeft gewerkt. Er wordt niet te laat opgeschaald naar zwaardere Voldoet. Er zijn geen aanwijzingen vanuit interviews en het casusonderzoek dat te laat is zorg. opgeschaald naar zwaardere zorg. In de gemeente Staphorst wordt altijd op het Voldoet grotendeels. Uit de interviews en het juiste moment en op het juiste niveau zorg en casusonderzoek blijkt dat er wachttijden zijn voor ondersteuning geboden aan jongeren volgens bepaalde vormen van (gespecialiseerde) ouders, jeugdigen en professionals. jeugdzorg. De kwaliteit en het niveau van de geboden ondersteuning wordt in het casusonderzoek als passend ervaren door ouders. Een zelfde beeld ontstaat uit de interviews met de professionals. De Staphorster aanpak heeft geleid tot een Voldoet. De tijdigheid, effectiviteit en minimaal gelijkwaardige kwaliteit van de toegankelijkheid wordt door ouders als goed jeugdzorg aan die van andere gemeenten.

Dit ervaren en is minimaal gelijkwaardig ten opzichte gemeten aan de hand van de volgende aspecten: van andere gemeenten. o Ervaren tijdigheid van de zorg o Ervaren effectiviteit van de zorg o Ervaren toegankelijkheid van de zorg De Staphorster aanpak kent de volgende toekomstbestendige waarborgen: o Het preventief jeugdbeleid en de uitvoering Voldoet merendeels. De meest recente daarvan voldoet aan de werkwijze zoals beleidsnota sociaal domein kent eenzelfde opgesteld in de preventiematrix van het indeling als de preventiematrix. Uit de interviews Nederlands Jeugdinstituut blijkt dat meer investeren in preventie gewenst is. o Het totale aanbod in de jeugdzorg in de Voldoet. Er zijn geen aanwijzingen dat zich een gemeente Staphorst ontwikkelt mee met de witte vlek voordoet in het aanbod van de vraag om ondersteuning door jeugdigen. jeugdzorg. o De op- en afschaling in de jeugdzorg tussen Voldoet. Door de rolinvulling van de consulent en voorveld/preventie, lichtere en zwaardere de korte lijnen is op- en afschaling goed zorg is goed geregeld. geregeld. o De kosten van de jeugdzorg blijven langjarig Voldoet beperkt. Sinds de gemeente reëel binnen het daarvoor bestemde budget. begroot, is de verwachting dat de uitgaven binnen de begroting blijven. o De kwaliteit van de geleverde zorg en Voldoet. De verwachting is dat de huidige ondersteuning blijft minimaal gelijk.

inrichting en aanpak voldoende waarborgen kent voor een goede kwaliteit van de geleverde zorg en ondersteuning. De verwachtingen vooraf komen overeen met de feiten. Dit blijkt uit: o Het meer investeren in het voorveld heeft tot lagere instroom in de 2elijnszorg geleid.

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

41

Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.

4

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg

42

4. Conclusies en aanbevelingen 4.1

Beantwoording centrale onderzoeksvraag en conclusies

Is de Staphorster manier van werken binnen het Jeugdbeleid/de Jeugdzorg, een manier van werken die, binnen de gestelde financiële kaders, recht doet aan de gewenste kwaliteit van de zorg die wordt geboden, en is deze manier van werken als toekomstbestendig te beschouwen? De beantwoording van deze vraag valt uiteen in twee delen: - De mate waarin de manier van werken recht doet aan de gewenste kwaliteit van zorg - De mate waarin deze manier van werken toekomstbestendig is. Doet de manier van werken recht aan de gewenste kwaliteit van zorg? De huidige manier van werken en de inrichting van de uitvoering doet recht aan de gewenste kwaliteit van zorg die wordt geboden. Daarvoor is een aantal concluderende verklaringen: Conclusie 1: De gemeente anticipeert op de specifieke cultuurkenmerken van de Staphorster gemeenschap In het beleid en de uitvoering onderkent de gemeente Staphorst een aantal specifieke cultuurkenmerken van de Staphorster gemeenschap. Deze cultuurkenmerken worden herkend door partners van de gemeente en ook ouders die gesproken zijn in het kader van het casusonderzoek. Het gaat om de volgende kenmerken: § Staphorst is een hechte gemeenschap waar veel vragen in eigen kring worden opgelost. Sprake is van een wij-cultuur waarin veel problemen binnen het eigen gezin of gemeenschap blijven.

In deze cultuur is het minder makkelijk om te praten over wat je zelf belangrijk vindt. Dat kan de autonomie en zelfontwikkeling in de weg staan. In een wij-cultuur is het lastiger om de ruimte en de verantwoordelijkheid te krijgen die voor bijvoorbeeld pubers wel nodig is. § Sprake is van vraagverlegenheid en zoals raadsleden het noemden een ‘mijdcultuur’ waarin je niet je vuile was buiten hangt. Er is een terughoudendheid bij inwoners om anderen te belasten met problemen en ook schaamte speelt een rol. § Doordat in Staphorst vrouwen over het algemeen minder aan het werk zijn en mannen vaak lange dagen maken, staan vrouwen er wat vaker alleen voor in de opvoeding van de kinderen. De gemeente en de partners anticiperen op deze cultuurkenmerken door extra nadruk te leggen op preventie en vroegsignalering. Uit het casusonderzoek blijkt dat de basisscholen in de praktijk de belangrijkste plek te zijn waar veel hulpvragen in beeld komen en opgepakt worden. Het opbouwen van een vertrouwensrelatie tussen professionals (van consulenten tot hulpverleners) is een belangrijke voorwaarde om hulpvragen bespreekbaar te maken. Dat vraagt tijd en daarvoor wordt bij de consulenten van de gemeente ruimte voor ervaren. Bij professionals actief in de preventieve zorg en ondersteuning wordt die ruimte minder ervaren door een gebrek aan capaciteit.

Overigens geven meerdere respondenten aan dat de samenstelling van de Staphorster gemeenschap aan het veranderen is. De groep inwoners die buiten de traditioneel wat geslotener Staphorster gemeenschap valt, wordt steeds groter.

Conclusies en aanbevelingen

43

Conclusie 2: De gemeente heeft korte lijnen met netwerkpartners en een langdurige relatie met de gezinnen via de consulenten van de toegang In Staphorst is sprake van korte lijnen tussen de voor gezinnen relevante netwerkpartners zoals basisscholen, (school)maatschappelijk werk, jeugdverpleegkundige, jeugdarts en huisartsen. Dat blijkt uit meerdere feiten. Ten eerste is sprake van een Stuurgroep Gezond Meedoen in Staphorst waarin genoemde netwerkpartners samen de preventieve thema’s bepalen en ook voorstellen kunnen doen voor de inzet van middelen. Daarnaast zijn er meermaals per jaar netwerkoverleggen rondom preventieve thema’s. Ten tweede blijkt uit het casusonderzoek dat de basisschool een belangrijke partner is waar veel van de zorgvragen zichtbaar worden. Bij verreweg de meeste casussen in het casusonderzoek is gebleken dat er korte lijnen zijn tussen de basisschool en de consulenten van de gemeentelijke toegang. Via school komen ouders bij de consulenten terecht en tijdens en na afloop van het hulptraject blijft het contact met de school. Ten derde speelt in Staphorst de gemeentelijke toegang en de wijze waarop die invulling geeft aan de taken en verantwoordelijkheden een belangrijke rol.

Ten opzichte van veel andere gemeenten hebben de consulenten van de gemeente de ruimte en tijd om te investeren in een langdurige vertrouwensrelatie met de gezinnen en de betrokken partners (school, voorliggend veld, hulpverleners van jeugdzorgaanbieders). Dat blijkt uit de werkwijze: de consulenten hebben vooraf, tussentijds en na afloop van een hulptraject driegesprekken met ouders en hulpverleners. Zo hebben ze de tijd om daadwerkelijk procesregie te hebben op het ondersteuningstraject van de gezinnen. Belangrijke werkzame bestanddelen voor de kwaliteit van de hulp zoals door ouders aangegeven komen hierdoor tot zijn recht. Het gaat om bestanddelen als oprechte aandacht, langdurig dezelfde consulent, snel en doortastend handelen en tussentijds contact. Conclusie 3: In de praktijk lukte het de gemeente de afgelopen jaren meer niet dan wel om binnen de gestelde begrote kaders te blijven De gemeente Staphorst heeft een grotere procentuele groei in de gerealiseerde lasten (uitgaven) dan de groei in de begrote lasten over de periode 2015-2020. Uit het onderzoek komen hiervoor de volgende verklaringen naar voren: § Toename van de inzet van meer dure hulpvormen. § Begrotingssystematiek. Staphorst is vanaf 2020 reëel gaan begroten en niet meer op basis van de rijksmiddelen in het gemeentefonds.

De middelen voor het sociaal domein die zijn opgenomen in het gemeentefonds zijn in Staphorst, net als in veel andere gemeenten, ontoereikend in verhouding tot de vraag naar hulp en ondersteuning. Daardoor kwamen de begrote uitgaven structureel lager uit dan de gerealiseerde uitgaven. De verwachting voor 2022 is dat de begroting in evenwicht blijft. § Andere gemeenten passen hun begroting gedurende het begrotingsjaar aan, Staphorst doet dat niet. Het feit dat de gemeente het in de periode 2015-2020 meer niet dan wel lukte om binnen de begrote kaders te blijven heeft geen invloed gehad op de gewenste kwaliteit van de ondersteuning in de jeugdzorg. Is de manier van werken toekomstbestendig? De huidige manier van werken en de ontwikkelingen die voorzien zijn, geven het beeld dat de manier van werken op de meeste onderdelen toekomstbestendig is. Dit is in onderstaande conclusies toegelicht.

Conclusie 4: Het preventieve beleid en aanbod is toekomstbestendig mits geïnvesteerd wordt in extra middelen en capaciteit

Conclusies en aanbevelingen

44

De gemeente Staphorst besteedt veel beleidsmatige aandacht aan preventie in het meest recente beleidsplan Sociaal Domein. In de praktijk blijken de partners die het preventieve aanbod bieden elkaar goed te vinden en ook de samenwerking met de consulenten van de gemeentelijke toegang te vinden. Sprake is van een gezamenlijke leer- en verbeteraanpak via de Stuurgroep Gezond Meedoen en verschillende thematische netwerkoverleggen. Partners en de gemeente geven aan dat de gemeente Staphorst ten opzichte van andere gemeenten minder middelen inzet voor preventie en voorliggende voorzieningen. Beide respondentgroepen geven aan dat het wenselijk is om, gericht, meer capaciteit en middelen in te zetten. Bijvoorbeeld waar het gaat om straathoekwerk, maar ook meer capaciteit bij (school)maatschappelijk werk. Samengevat is de inhoudelijke focus goed, zijn er korte lijnen tussen de relevante partners, maar kan de toekomstbestendigheid worden versterkt door gericht meer capaciteit en middelen in te zetten. Conclusie 5: Het aanbod van jeugdzorg in de gemeente is passend, is van goede kwaliteit en ontwikkelt zich mee met de vraag De toekomstbestendigheid van de kwaliteit van de ondersteuning rust op een drietal pijlers die in Staphorst aanwezig zijn. Ten eerste is in Staphorst van belang dat er vertrouwen ontstaat waardoor gezinnen minder vraagverlegen zijn.

Uit het casusonderzoek en de interviews blijkt dat school voor veel ouders de start vormt voor het zichtbaar worden van een hulpvraag. Blijkbaar is de school een vertrouwde omgeving waar vraagstukken en hulpvragen bespreekbaar zijn. In 14 van de 15 onderzochte casussen startte de hulpvraag op school. De tweede pijler is die van de rolinvulling van de consulent van de gemeente. De consulent is in Staphorst het schakelpunt richting de jeugdzorg en voorliggende voorzieningen. Juist ook omdat het overgrote deel van de verwijzingen via de gemeente verloopt. De wijze waarop de consulenten nu hun rol invullen, kan op veel waardering rekenen van ouders en professionele partners. Consulenten gaan een relatie aan met de gezinnen en blijven ook bij de gezinnen als zich opnieuw een vraag voordoet. Consulenten doen aan procesregie met meerdere driegesprekken bij alle verwijzingen, waar andere gemeenten die alleen bij de meer complexe casussen doen. Door de meerdere driegesprekken is ruimte voor aanpassingen in doelen en ondersteuning, maar ook komt de klik met de hulpverlener aan de orde. Daardoor kan tijdig worden gestuurd op de kwaliteit van de ondersteuning. Een derde pijler onder de toekomstbestendigheid is de aanwezigheid van korte lijnen en een netwerk rondom gezinnen.

De betrokkenheid van consulent, hulpverlener en school bij veel van de casussen in het casusonderzoek en de korte lijnen met hulp en ondersteuning van de voorliggende voorzieningen zijn belangrijke voorwaarden voor een passend en effectief aanbod van hulp. Een aandachtspunt in de kwaliteit van de zorg betreft wachtlijsten. In zowel de interviews als het casusonderzoek is naar voren gekomen dat voor bepaalde vormen van jeugdzorg wachtlijsten bestaan. Daardoor kan het weken en soms enkele maanden duren voordat de best passende zorg beschikbaar is. Conclusie 6: De op- en afschaling van hulp in de huidige werkwijze functioneert en is toekomstbestendig Uit het onderzoek blijkt dat het proces van op- en afschalen van de hulp in Staphorst goed verloopt. Uit casusonderzoeken in andere gemeenten blijkt dat dit proces juist sterk kan worden verbeterd. Hierin onderscheidt Staphorst zich in positieve zin ten opzichte van veel andere gemeenten. De aanbieders van preventieve en voorliggende voorzieningen en de aanbieders van jeugdzorg waarderen de korte lijnen in Staphorst waardoor deze op- en afschaling ook relatief soepel verloopt. Dit proces lijkt daarmee toekomstbestendig. Een verbetermogelijkheid ligt in het uitbreiden van de capaciteit van de preventieve en voorliggende voorzieningen.

Conclusies en aanbevelingen

45

Conclusie 7: De financiële toekomstbestendigheid is ongewis De toekomst van de financiën van de jeugdzorg in Staphorst is ongewis. De gemeente beschikt niet meer over een reserve sociaal domein waaruit in het verleden tekorten werden gedekt. Door het relatief beperkte gebruik van de jeugdzorg kunnen er jaarlijks relatief grote schommelingen zijn in de uitgaven. De gemeente heeft maatregelen getroffen om de uitgaven te beheersen (Grip op het sociaal domein). Deze monitort de gemeente ook. Er zijn meerdere manieren (knoppen om aan te draaien) om grip te houden op de financiën: § De gemeente doet het grootste deel van de verwijzingen naar jeugdzorg zelf, veel meer dan gemiddeld in Nederland. Aan deze ‘knop’ is al flink gedraaid en er valt weinig invloed meer van te verwachten. Met de huisartsen zijn goede contacten. De gemeente heeft niet direct grip op de andere verwijzers zoals gecertificeerde instellingen en jeugdartsen. § De gemeente is voor de inkoop van jeugdzorg afhankelijk van de regio. Het RSJ is een lichte gemeenschappelijke regeling en een kleine organisatie. Dat brengt ook wat risico’s met zich mee. Er is altijd consensus nodig in de regio en dat lukt tot op heden goed. Er is een bestuursfilosofie dat iedereen gelijk meetelt in de regio. § De gemeente probeert de maatschappelijke ontwikkelingen steeds meer mee te nemen in de planning- en controlcyclus.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Staphorst&id=2d7ab022-84df-41f1-b58f-28a950b2c6de