Rapport rekenkameronderzoek jeugdzorg Staphorst 2022
Tekst van het document
Rekenkamercommissie Staphorst
Onderzoek jeugdzorg Staphorst
Uitgevoerd door B&A in opdracht van Rekenkamercommissie Staphorst
Colofon Projectnummer: PR 00350 Auteurs: Gerard Nieuwe Weme Yorick van den Berg Esra van Koolwijk B&A B.V. Bezuidenhoutseweg 161 Postbus 829 2501 CV Den Haag t 070 - 3029500 f 070 - 3029501 e-mail: info@bagroep.nl http: www.bagroep.nl Den Haag, juni 2022
Colofon © Copyright B&A B.V. 2022. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Op alle opdrachten en werkzaamheden zijn de Algemene voorwaarden van B&A B.V. van toepassing, gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel Haaglanden onder dossiernummer: KvK Haaglanden 27177844. De Algemene voorwaarden treft u als bijlage aan en kunt u tevens inzien op onze website, www.bagroep.nl. B&A is gevestigd in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam. 15-09-2022 20:03:00 2
Inhoudsopgave Managementsamenvatting
4
Aanleiding
4
Samenvattende bevindingen met conclusies en aanbevelingen
4
Aanbevelingen
6
Leeswijzer
7
1. Inleiding
9
1.1
Doel en vraagstelling
9
1.2
Onderzoeksverantwoording
9
1.3
Normenkader
11
2. Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
14
2.1
Inleiding
14
2.2
Bevindingen beleid en organisatie
14
2.3
Bevindingen onderscheidende elementen
20
2.4
Bevindingen specifiek Staphorster opgaven
24
2.5
Toetsing aan het normenkader
26
3. Bevindingen effectiviteit Staphorster aanpak jeugdzorg
29
3.1
Inleiding
29
3.2
Bevindingen beoogde versus gerealiseerde effecten
29
3.3
Bevindingen toekomstbestendigheid
38
3.4
Toetsing aan het normenkader
40
4. Conclusies en aanbevelingen
43
4.1
Beantwoording centrale onderzoeksvraag en conclusies
43
4.2
Aanbevelingen
46
Bijlage 1: Geraadpleegde bronnen
49
Bijlage 2: Analyse casusonderzoek
52
Bijlage 3: Opzet indicatoren beleidsplan sociaal domein 2022
67
Bijlage 4: Vergelijking met andere gemeenten
68
Inhoudsopgave
3
Managementsamenvatting Aanleiding Sinds 2015 is de jeugdzorg gedecentraliseerd naar gemeenten. Uit een verkennend gesprek dat de rekenkamercommissie heeft gehad in 2021 met de raad komt de beleving naar voren dat de wijze waarop Staphorst de jeugdzorg heeft georganiseerd op onderdelen afwijkt van de manier waarop andere gemeenten het doen. In Staphorst is naar het idee van de raad veel tijd en aandacht voor het voorveld/preventie. Daarnaast wordt veel geregeld en geregisseerd vanuit het gemeentehuis om ‘grip te houden’ en om ‘men vraagt en wij draaien’ te voorkomen. Bovendien is een grote rol voor de huisartsen weggelegd. Daarnaast kwam uit het gesprek met raad de vraag naar voren of de Staphorster aanpak ook toekomstbestendig is. Mede op basis van het verkennend gesprek met de raad heeft de rekenkamercommissie de volgende centrale vraagstelling opgesteld: Is de Staphorster manier van werken binnen het Jeugdbeleid/de Jeugdzorg een manier van werken die, binnen de gestelde financiële kaders, recht doet aan de gewenste kwaliteit van de zorg die wordt geboden, en is deze manier van werken als toekomstbestendig te beschouwen?
Samenvattende bevindingen met conclusies en aanbevelingen De beantwoording van de centrale onderzoeksvraag valt uiteen in twee delen: - De mate waarin de manier van werken recht doet aan de gewenste kwaliteit van zorg - De mate waarin deze manier van werken toekomstbestendig is. Doet de manier van werken recht aan de gewenste kwaliteit van zorg? De huidige manier van werken en de inrichting van de uitvoering doet recht aan de gewenste kwaliteit van zorg die wordt geboden. Daarvoor is een aantal concluderende verklaringen: Conclusie 1: De gemeente anticipeert op de specifieke cultuurkenmerken van de Staphorster gemeenschap In het beleid en de uitvoering onderkent de gemeente Staphorst een aantal specifieke cultuurkenmerken van de Staphorster gemeenschap. Deze cultuurkenmerken worden herkend door partners van de gemeente en ook ouders die gesproken zijn in het kader van het casusonderzoek. De gemeente en de partners anticiperen op deze cultuurkenmerken door extra nadruk te leggen op preventie en vroegsignalering. Conclusie 2: De gemeente heeft korte lijnen met netwerkpartners en een langdurige relatie met de gezinnen via de consulenten van de toegang In Staphorst is sprake van korte lijnen tussen de voor gezinnen relevante netwerkpartners zoals basisscholen, (school)maatschappelijk werk, jeugdverpleegkundigen, jeugdartsen en huisartsen.
Ten eerste is sprake van een Stuurgroep Gezond Meedoen in Staphorst waarin genoemde netwerkpartners samen de preventieve thema’s bepalen en ook voorstellen kunnen doen voor de inzet van middelen. Daarnaast zijn er meermaals per jaar netwerkoverleggen rondom preventieve thema’s. Ten tweede blijkt uit het casusonderzoek dat de basisschool een belangrijke partner is waar veel van de zorgvragen gesignaleerd worden. Ten derde speelt in Staphorst de gemeentelijke toegang en de wijze waarop die invulling geeft aan de taken en verantwoordelijkheden een belangrijke rol. Ten opzichte van veel andere gemeenten hebben de consulenten van de gemeente Staphorst de ruimte en tijd om te
Managementsamenvatting 4
investeren in een langdurige vertrouwensrelatie met de gezinnen en de betrokken partners (school, voorliggend veld, hulpverleners van jeugdzorgaanbieders). Conclusie 3: In de praktijk lukte het de gemeente de afgelopen jaren meer niet dan wel om binnen de gestelde begrote kaders te blijven De gemeente Staphorst heeft een grotere procentuele groei in de gerealiseerde lasten (uitgaven) dan de groei in de begrote lasten over de periode 2015-2020. Het feit dat de gemeente het in de periode 20152020 meer niet dan wel lukte om binnen de begrote kaders te blijven heeft geen invloed gehad op de gewenste kwaliteit van de ondersteuning in de jeugdzorg. Is de manier van werken toekomstbestendig? De huidige manier van werken en de ontwikkelingen die voorzien zijn, geven het beeld dat de manier van werken op de meeste onderdelen toekomstbestendig is. Dit is in onderstaande conclusies toegelicht. Conclusie 4: Het preventieve beleid en aanbod is toekomstbestendig mits geïnvesteerd wordt in extra middelen en capaciteit De gemeente Staphorst besteedt veel beleidsmatige aandacht aan preventie in het meest recente beleidsplan Sociaal Domein. In de praktijk blijken de partners die het preventieve aanbod bieden elkaar goed te vinden en ook de samenwerking met de consulenten van de gemeentelijke toegang te vinden.
Sprake is van een gezamenlijke leer- en verbeteraanpak via de Stuurgroep Gezond Meedoen en verschillende thematische netwerkoverleggen. Conclusie 5: Het aanbod van jeugdzorg in de gemeente is passend, is van goede kwaliteit en ontwikkelt zich mee met de vraag De toekomstbestendigheid van de kwaliteit van de ondersteuning rust op een drietal pijlers die in Staphorst aanwezig zijn. Ten eerste is in Staphorst van belang dat er vertrouwen ontstaat waardoor gezinnen minder vraagverlegen zijn. Uit het casusonderzoek en de interviews blijkt dat school voor veel ouders de start vormt voor het zichtbaar worden van een hulpvraag. In 14 van de 15 onderzochte casussen startte de hulpvraag op school. De tweede pijler is die van de rolinvulling van de consulent van de gemeente. De consulent is in Staphorst het schakelpunt richting de jeugdzorg en voorliggende voorzieningen. Juist ook omdat het overgrote deel van de verwijzingen via de gemeente verloopt. Een derde pijler onder de toekomstbestendigheid is de aanwezigheid van korte lijnen en een netwerk rondom gezinnen. De betrokkenheid van consulent, hulpverlener en school bij veel van de casussen in het casusonderzoek en de korte lijnen met hulp en ondersteuning van de voorliggende voorzieningen zijn belangrijke voorwaarden voor een passend en effectief aanbod van hulp. Een aandachtspunt in de kwaliteit van de zorg betreft wachtlijsten.
Conclusie 6: De op- en afschaling van hulp in de huidige werkwijze functioneert en is toekomstbestendig Uit het onderzoek blijkt dat het proces van op- en afschalen van de hulp in Staphorst goed verloopt. Hierin onderscheidt Staphorst zich in positieve zin ten opzichte van veel andere gemeenten. De aanbieders van preventieve en voorliggende voorzieningen en de aanbieders van jeugdzorg waarderen de korte lijnen in Staphorst waardoor deze op- en afschaling ook relatief soepel verloopt. Dit proces lijkt daarmee toekomstbestendig. Een verbetermogelijkheid ligt in het uitbreiden van de capaciteit van de preventieve en voorliggende voorzieningen. Conclusie 7: De financiële toekomstbestendigheid is ongewis De toekomst van de financiën van de jeugdzorg in Staphorst is ongewis. De gemeente beschikt niet meer over een reserve sociaal domein waaruit in het verleden tekorten werden gedekt. Door het relatief beperkte gebruik van de jeugdzorg kunnen er jaarlijks relatief grote schommelingen zijn in de uitgaven.
Managementsamenvatting 5
De gemeente heeft maatregelen getroffen om de uitgaven te beheersen (Grip op het sociaal domein). Deze monitort de gemeente ook. De gemeente verwacht dat in 2022 een evenwicht wordt bereikt tussen de begrote en de gerealiseerde uitgaven. Aanbevelingen De rekenkamercommissie constateert dat op veel aspecten de jeugdzorg in Staphorst goed is ingericht en goed functioneert, hetgeen ook in de conclusies is terug te lezen. Op een aantal punten zijn verbeteringen mogelijk. Daarom doet de rekenkamercommissie een viertal aanbevelingen: Aanbeveling 1: Houd scherp zicht op de uitgavenontwikkeling, maar blijf de kwaliteit van de hulp centraal stellen Een afvlakking van de groei van de uitgaven is noodzakelijk. Een strategie die uitsluitend bestaat uit reëel begroten en op basis daarvan bijvoorbeeld de begrote uitgaven telkens opplussen is op de lange termijn niet houdbaar. De gemeente heeft geen reserve Sociaal Domein meer om tegenvallers op te vangen. Houd daarom scherp de uitgavenontwikkeling in de gaten, pas waar nodig ambities aan en blijf investeren in kostenafvlakkende maatregelen. De rekenkamercommissie hecht er waarde aan om de kwaliteit van de ondersteuning voorop te stellen. Voorkom als raad dat de jeugdzorg vooral financieel gestuurd is.
De investering in een goede gemeentelijke toegang waar de relatie met de gezinnen voorop staat, moet niet ondergeschikt raken aan financiële belangen. Aanbeveling 2: Los de knelpunten in het preventieve jeugdaanbod op Het preventieve en voorliggende aanbod van voorzieningen functioneert goed in Staphorst. Wel blijkt uit het onderzoek dat op twee punten zich knelpunten voordoen. Ten eerste is sprake van een grote werkdruk en caseload waardoor bijvoorbeeld sneller de verleiding ontstaat om meer gespecialiseerde hulp in te zetten. Meermaals genoemd is een uitbreiding van de capaciteit van het (school)maatschappelijk werk en het straathoekwerk. Ten tweede is er veel generieke kennis aanwezig bij de professionals in het voorliggende en preventieve aanbod van voorzieningen. Daar is de behoefte om op een aantal thema’s te komen tot meer verdieping. Dat stelt hen in staat om ook daar gerichter en in een eerder stadium op in te spelen. Door beide knelpunten aan te pakken ontstaat nog meer ruimte voor netwerksamenwerking en kunnen vragen in een vroegtijdig stadium worden aangepakt in de directe leefomgeving van het kind en het gezin.
Aanbeveling 3: Betrek op maat de jeugdzorgaanbieders bij de lokale netwerkoverleggen Uit het onderzoek blijkt dat sprake is van een lokale leer- en verbetercyclus met professionals van het voorliggende veld, scholen en de consulenten van de gemeentelijke toegang. Echter de professionals van jeugdzorgaanbieders ontbreken daarbij. De gemeentelijke consulent is op casusniveau het schakelpunt tussen ouders, scholen en hulpverleners van de jeugdzorgaanbieders. Het is te overwegen om themagewijs ook de belangrijkste aanbieders van jeugdzorg te laten aanschuiven bij de lokale netwerkoverleggen. Bijvoorbeeld om de specifieke kennis die ontbreekt in het voorliggend veld op deze wijze te organiseren.
Aanbeveling 4: Ga als raad sturen op het doelbereik en maatschappelijke effecten Met de komst van het nieuwe beleidsplan Sociaal Domein in 2022 is een trendbreuk ingezet in de inhoudelijke sturing op de jeugdzorg. Waar de raad tot 2022 vooral via de planning- en controlcyclus werd geïnformeerd over kosten en gebruik van de jeugdzorg, is met het gebruik van het Kwaliteitskompas in het nieuwe beleid de mogelijkheid ontstaan om te gaan sturen op doelbereik en maatschappelijke effecten. De aanzet voor indicatoren en streefwaarden in het nieuwe beleidsplan is veelbelovend. Gebruik deze indicatoren volgend uit het Kwaliteitskompas als toevoeging aan de monitor Sociaal Domein. Die monitor concentreert zich nu nog dominant op kosten, gebruik en bedrijfsvoeringsgegevens. Door deze
Managementsamenvatting 6
te verrijken met informatie over het doelbereik en maatschappelijke effecten kan de raad onderbouwen wat goed gaat en waar nog verbeteringen mogelijk zijn. Leeswijzer In de inleiding zijn de doel en vraagstelling (inclusief deelvragen), onderzoeksverantwoording en het normenkader beschreven. In het tweede hoofdstuk zijn de bevindingen over het beleid en de uitvoering van de jeugdzorg in Staphorst weergegeven. Daarin zijn ook de specifieke Staphorster opgaven en de onderscheidende elementen ten opzichte van andere gemeenten opgenomen. Het derde hoofdstuk bevat de bevindingen over de effecten van het jeugdzorgbeleid. Daarin zijn ook de bevindingen over de toekomstbestendigheid te vinden. Het vierde hoofdstuk bevat een uitgebreide beantwoording van de centrale onderzoeksvraag, uitgewerkt in conclusies en aanbevelingen. Bovenstaande conclusies en aanbevelingen zijn afgeleid van hoofdstuk vier, maar bondiger opgeschreven. Iedere paragraaf start met een rood blokje. Hierin staan de belangrijkste bevindingen uit de desbetreffende paragraaf samengevat. De rode blokjes geven dus de hoofdlijnen weer van het rapport en voor de onderbouwing kan de rest van de tekst in de paragraaf worden geraadpleegd.
Managementsamenvatting 7
Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.
1 INLEIDING
Managementsamenvatting
8
1. Inleiding 1.1
Doel en vraagstelling
Mede op basis van het verkennend gesprek met de raad heeft de rekenkamercommissie de volgende centrale vraagstelling opgesteld: Is de Staphorster manier van werken binnen het Jeugdbeleid/de Jeugdzorg een manier van werken die, binnen de gestelde financiële kaders, recht doet aan de gewenste kwaliteit van de zorg die wordt geboden, en is deze manier van werken als toekomstbestendig te beschouwen? Deze is uitgewerkt in de volgende deelvragen: 1. Welke uitgangspunten (beleid) zijn in Staphorst bij de decentralisatie van de Jeugdzorg in 2015 vastgesteld en vastgelegd in raadsbesluiten en uitvoeringsprogramma’s? 2. Welke uitgangspunten zijn daarbij de belangrijkste geweest? 3. Zijn de in 2015 vastgestelde uitgangspunten naderhand gewijzigd, en zo ja op basis waarvan/met welke reden? 4. Is het inderdaad waar dat de Staphorster aanpak afwijkt van wat in veel (soortgelijke) gemeenten gebruikelijk is? 5. Als het antwoord op vraag 4 ‘ja’ is, op welke aspecten wijkt de Staphorster aanpak dan af? 6. In hoeverre hebben sociaaleconomische en of culturele aspecten een rol gespeeld bij het kiezen voor de ‘andere aanpak’? 7. In aanvulling op vraag 6: staan sociaaleconomische en/of culturele aspecten een adequate aanpak van de zorgvraag in de weg? Kan altijd op het juiste moment en op het juiste niveau zorg worden geboden? 8.
Is voor een ‘andere aanpak’ een bewuste keuze gemaakt, en zo ja, wat was de aanleiding/wat waren de verwachtingen bij die keuze? 9. Zijn de verwachtingen die bestonden bij die keuze (zie vraag 7) bewaarheid? Is bijvoorbeeld aan te tonen dat het veel investeren in het voorveld tot lagere instroom in de 2e-lijns zorg heeft geleid? 10. Zijn er signalen die erop zouden kunnen duiden dat de extra aandacht voor het voorveld/preventie drempelverhogend heeft gewerkt in die zin dat in voorkomende gevallen te laat is opgeschaald naar zwaardere zorg? 11. In hoeverre heeft de Staphorster aanpak, ook in vergelijking met andere gemeenten, geleid tot een betere/mindere kwaliteit van de Jeugdzorg? 12. In aanvulling op vraag 11: in hoeverre heeft de Staphorster aanpak, ook in vergelijking met andere (soortgelijke) gemeenten tot grotere of minder grote financiële druk geleid? Zijn de Staphorster aanpak en het daarvoor benodigde budget met elkaar in balans? 13. In hoeverre is de Staphorster aanpak, ook kijkend naar de ontwikkelingen in de Jeugdzorg, toekomstbestendig te noemen, zowel kwalitatief als financieel?
1.2
Onderzoeksverantwoording
Het onderzoek heeft zich geconcentreerd op een viertal invalshoeken. Deze zijn in onderstaand onderzoeksmodel weergegeven:
Inleiding
9
Documentstudie beleid, opgaven, cultuuraspecten en effecten Staphorst Interviews gemeente en partners
Start onderzoek
Deelvraag 1, 2 en 3
Eindrapport
Beschrijving beleid en organisatie jeugdzorg Staphorst Deelvraag 4 en 5
Deelvraag 6, 7 en 8
Onderscheidende elementen
Hoor- en wederhoor
Staphorster opgaven en cultuuraspecten
Deelvraag 13
Effecten Staphorster aanpak kwalitatief en financieel Deelvraag 9, 10, 11 en 12
Nota van bevindingen
Casestudies
Vergelijking met andere gemeenten
Groepsinterview raadsleden
De eerste drie deelvragen betreffen een beschrijving van beleid en organisatie van de jeugdzorg in Staphorst (blauwe blok). Vervolgens is in het onderzoek nagegaan van welke specifieke Staphorster opgaven en cultuuraspecten sprake is en of die van invloed zijn op beleid en uitvoering van de jeugdzorg. Dit betreft de deelvragen 6, 7 en 8 in het groene blok. Het Staphorster beleid en de uitvoering is vervolgens afgezet tegen een aantal vergelijkbare gemeenten. Daarmee zijn deelvraag 4 en 5 beantwoord (oranje blok). Tot slot zijn de effecten van beleid en uitvoering onderzocht, dit betreft de beantwoording van de deelvragen 9, 10, 11 en 12 in het rode blok. Door de vier invalshoeken tegen elkaar af te zetten is vraag (13) over de toekomstbestendigheid beantwoord. Daarmee is ook de centrale onderzoeksvraag beantwoord. In de rode lijn om het onderzoeksmodel staan de stappen in het onderzoek. Kort samengevat heeft het onderzoek bestaan uit (1) documentstudie, (2) interviews met gemeente en partners, (3) een 15-tal casestudies waar met ouders en/of jeugdigen is gesproken die hulp hebben ontvangen, (4) een ontwikkelkamer waarin de uitkomsten van de casestudies zijn besproken met uitvoerende professionals, (5) een groepsinterview met raadsleden en tot slot (6) een analyse leidend tot een nota van bevindingen die voor ambtelijk en bestuurlijk wederhoor is voorgelegd.
De geraadpleegde bronnen (documenten en respondenten) zijn opgenomen in bijlage 1. De gedetailleerde en geanonimiseerde bevindingen uit het casusonderzoek zijn opgenomen in bijlage 2.
Inleiding
10
1.3
Normenkader
Op basis van de onderzoeksvragen is onderstaand normenkader ontwikkeld. Het normenkader is ingedeeld langs de onderdelen van het onderzoeksmodel. De eerste twee onderdelen (beschrijving beleid en organisatie en specifieke Staphorster opgaven) zijn beschrijvend van aard en bevatten daarom geen normen.
Onderdeel onderzoeksmodel en vragen Normen Beschrijving beleid en organisatie jeugdzorg Staphorst 1. Welke uitgangspunten (beleid) zijn in Geen norm: beschrijvend (geen oordeel)
2. 3.
Staphorst bij de decentralisatie van de Jeugdzorg in 2015 vastgesteld en vastgelegd in raadsbesluiten en uitvoeringsprogramma’s? Welke uitgangspunten zijn daarbij de belangrijkste geweest? Zijn de in 2015 vastgestelde uitgangspunten naderhand gewijzigd, en zo ja op basis waarvan/met welke reden?
Geen norm: beschrijvend (geen oordeel) Geen norm: beschrijvend (geen oordeel)
Specifiek Staphorster opgaven en cultuuraspecten 4. Is het inderdaad waar dat de Staphorster Geen norm: beschrijvend (geen oordeel) 5.
aanpak afwijkt van wat in veel (soortgelijke) gemeenten gebruikelijk is? Als het antwoord op vraag 4 ‘ja’ is, op welke aspecten wijkt de Staphorster aanpak dan af?
Geen norm: beschrijvend (geen oordeel)
Onderscheidende elementen 6.
In hoeverre hebben sociaaleconomische en of culturele aspecten een rol gespeeld bij het kiezen voor de ‘andere aanpak’?
§
§
7.
8.
In aanvulling op vraag 6: staan sociaaleconomische en/of culturele aspecten een adequate aanpak van de zorgvraag in de weg? Kan altijd op het juiste moment en op het juiste niveau zorg worden geboden?
§
Is voor een ‘andere aanpak’ een bewuste keuze gemaakt, en zo ja, wat was de aanleiding/wat waren de verwachtingen bij die keuze?
§
§
De gemeente Staphorst heeft de gevolgen van sociaaleconomische en culturele aspecten en kenmerken in beeld gebracht. De gemeente Staphorst heeft in de inrichting van het jeugdbeleid (de Staphorster aanpak) geanticipeerd op de sociaaleconomische en culturele aspecten relevant voor het jeugdbeleid. In de gemeente Staphorst wordt altijd op het juiste moment en op het juiste niveau zorg en ondersteuning geboden aan jongeren volgens ouders, jeugdigen en professionals. Er is een interne en externe leer- en verbetercyclus die waarborgt dat op het juiste moment op het juiste niveau zorg wordt geboden. De Staphorster aanpak vloeit voort uit een met lokale feiten en kennis over de Staphorster gemeenschap onderbouwde keuze.
Effecten van het beleid 9.
Zijn de verwachtingen die bestonden bij die keuze (zie vraag 7) bewaarheid? Is bijvoorbeeld aan te tonen dat het veel investeren in het voorveld tot lagere instroom in de 2e-lijns zorg heeft geleid?
§
De verwachtingen bij die keuze komen overeen met de verwachtingen die ouders, jeugdigen en professionals op dit moment hebben.
Inleiding
11
Onderdeel onderzoeksmodel en vragen
Normen §
10. Zijn er signalen die erop zouden kunnen
duiden dat de extra aandacht voor het voorveld/preventie drempelverhogend heeft gewerkt in die zin dat in voorkomende gevallen te laat is opgeschaald naar zwaardere zorg? 11. In hoeverre heeft de Staphorster aanpak, ook in vergelijking met andere gemeenten, geleid tot een betere/mindere kwaliteit van de Jeugdzorg?
Toekomstbestendigheid 12. In hoeverre is de Staphorster aanpak, ook kijkend naar de ontwikkelingen in de Jeugdzorg, toekomstbestendig te noemen, zowel kwalitatief als financieel?
§ §
De verwachtingen vooraf komen overeen met de feiten. Dit blijkt uit: o Het meer investeren in het voorveld heeft tot lagere instroom in de 2elijnszorg geleid. Extra aandacht voor het voorveld/preventie heeft niet drempelverhogend gewerkt Er wordt niet te laat opgeschaald naar zwaardere zorg.
§
De Staphorster aanpak heeft geleid tot een minimaal gelijkwaardige kwaliteit van de jeugdzorg aan die van andere gemeenten. Dit gemeten aan de hand van de volgende aspecten: o Ervaren tijdigheid van de zorg. o Ervaren effectiviteit van de zorg. o Ervaren toegankelijkheid van de zorg.
§
De Staphorster aanpak kent de volgende toekomstbestendige waarborgen: o Het preventief jeugdbeleid en de uitvoering daarvan voldoet aan de werkwijze zoals opgesteld in de preventiematrix van het Nederlands Jeugdinstituut. o Het totale aanbod in de jeugdzorg in de gemeente Staphorst ontwikkelt mee met de vraag om ondersteuning door jeugdigen. o De op- en afschaling in de jeugdzorg tussen voorveld/preventie, lichtere en zwaardere zorg is goed geregeld. o De kosten van de jeugdzorg blijven langjarig binnen het daarvoor bestemde budget. o De kwaliteit van de geleverde zorg en ondersteuning blijft minimaal gelijk.
Inleiding
12
Klik hier en voeg via Invoegen Afbeeldingen een foto in. Om te vergroten: klik op een hoek en sleep. Om te verschuiven: klik op Bijsnijden in het rechtertabblad Opmaak.
2
BEVINDINGEN BELEID EN ORGANISATIE JEUGDZORG
Inleiding
13
2. Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg 2.1
Inleiding
In dit hoofdstuk zijn de bevindingen over beleid en organisatie van de jeugdzorg in Staphorst opgenomen. Dit samen met de bevindingen over de specifieke Staphorster opgaven en de onderscheidende elementen in beleid en uitvoering ten opzichte van andere gemeenten. De onderzoeksvragen worden op hoofdlijnen beantwoord, gevolgd door een onderbouwing van dat antwoord. Het hoofdstuk eindigt met een toetsing van de bevindingen aan de normen behorend bij de niet-beschrijvende onderzoeksvragen.
2.2
Bevindingen beleid en organisatie
Onderzoeksvraag: 1. Welke uitgangspunten (beleid) zijn in Staphorst bij de decentralisatie van de Jeugdzorg in 2015 vastgesteld en vastgelegd in raadsbesluiten en uitvoeringsprogramma’s? 2. Welke uitgangspunten zijn daarbij de belangrijkste geweest? 3. Zijn de in 2015 vastgestelde uitgangspunten naderhand gewijzigd, en zo ja op basis waarvan/met welke reden?
Beantwoording op hoofdlijnen: -
-
-
Sinds de decentralisatie van de jeugdzorg kent de gemeente Staphorst twee beleidsplannen voor de jeugdzorg: o Beleidsplan jeugdzorg 2015-2019 o Integraal beleidsplan sociaal domein 2022 De belangrijkste uitgangspunten waar sinds de decentralisatie van de jeugdzorg in 2015 op wordt gestuurd zijn Het verstevigen van het voorliggend veld en het verkorten van de lijnen tussen de gemeente en scholen/voorliggend veld. Hulp wordt naar voorkeur dichtbij het kind georganiseerd en de gemeente werkt met het principe: 1 gezin, 1 plan en 1 regisseur. Sinds 2015 zijn deze belangrijkste uitgangspunten niet meer gewijzigd. Wel is een grote concretiseringsslag gemaakt in het integraal beleidsplan sociaal domein 2022 met behulp van het Kwaliteitskompas van Movisie. Samen met maatschappelijke partners, de stuurgroep Gezond Meedoen Staphorst! en bewoners zijn de ambities opnieuw opgesteld en vertaald naar concrete acties. Bovendien is aandacht besteed aan het opnemen van indicatoren die niet alleen de kosten en het gebruik inzichtelijk maken, maar ook het maatschappelijke effect van de geboden hulp en de ervaringen van jeugdigen en ouders. De nieuwe indicatoren zijn nog in ontwikkeling maar kunnen naar verwachting de gemeente Staphorst meer informatie geven over de stand van zaken binnen de jeugdzorg (vergeleken met de oude indicatoren).
Op basis van deze informatie en het inbouwen van de verbetercyclus heeft de gemeente meer mogelijkheden om gericht bij te sturen waar dit nodig is.
Onderbouwing In Staphorst is duidelijk onderscheid te maken tussen het jeugdbeleid vanaf de decentralisatie tot aan het jaar 2022 en het jeugdbeleid vanaf 2022. In dit hoofdstuk zal daarom in de eerste plaats aandacht worden
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
14
besteed aan het beleidsplan jeugdzorg 2015-2019, de uitgangspunten die hierin naar voren komen en indicatoren die hieraan worden gekoppeld. In de tweede plaats wordt het nieuwe integrale beleidsplan 2022 voor het sociaal domein besproken met de daarbij behorende uitgangspunten en indicatoren. Als laatste worden de twee beleidsplannen naast elkaar gelegd, waarbij de belangrijkste ontwikkelingen en veranderingen in het jeugdbeleid worden besproken. Jeugdbeleid 2015-2021 Uitgangspunten beleidsplan jeugdzorg 2015-2019 In december 2013 is het lokale preventieve jeugdbeleid vastgesteld. Dit beleid kan worden beschouwd als paraplu voor het beleidsplan jeugdzorg 2015-2019 (zie figuur 1). Het preventieve jeugdbeleid is voor de doelgroep van -9 mnd - 23 jaar en gericht op alle domeinen waar de jeugd zich bevindt. In het kader van de transitie jeugdzorg moet de gemeente ook een beleidsplan hebben voor haar jeugdzorgbeleid voor de leeftijd van -9 mnd - 18 jaar. Het beleidsplan jeugdzorg geeft aan hoe de gemeente wil voorkomen dat kinderen en jongeren in de problemen komen en hoe ze - wanneer ze in de problemen komen - een beroep kunnen doen op het juiste zorgaanbod. Figuur 1: Positionering van de beleidsnota’s jeugd1
In het beleidsplan Jeugdzorg ‘We doen het samen’ (2015-2019) zijn (vanaf de decentralisatie) de volgende uitgangspunten beschreven: De gemeente Staphorst gaat uit van een betrokken samenleving en wil een betrokken overheid zijn waarbij de eigen verantwoordelijkheid en het sociale netwerk van de burger voorop staat. Wanneer de burger het zelf en met het sociale netwerk niet redt, dan wordt er professionele ondersteuning aangeboden. De gemeente wil van complexe, verkokerde, dure, centraal geïndiceerde en geïnstitutionaliseerde zorg naar eenvoudige, integrale, preventieve, laagdrempelige ondersteuning dichtbij. Daarbij zijn de volgende uitgangspunten opgenomen: Uitgangspunten: A. Opvoeden versterken: CJG medewerkers ondersteunen ouders en opvoeders bij het inzetten van de juiste hulp met daarbij de focus op: § De zelfredzaamheid, regie, verantwoordelijkheid en de eigen kracht van jeugdigen en gezinnen te versterken; § Positief opvoeden: talentontwikkeling van kinderen en gezinnen stimuleren, met de nadruk op wat goed gaat in het opvoeden in een veilige en stimulerende leefomgeving; § Versterken van het gezinssysteem. B. Het belang van een opvoedende omgeving: Ouders en opvoeders kunnen de vraag of het probleem aangeven, maar zijn tegelijkertijd ook deel van de oplossing.
Van belang hierbij is: § Versterken van de sociale leefomgeving van het kind; § Het onderwijs is een omgeving waar professionals ouders kunnen ondersteunen in het versterken van een positieve opvoeding. C. Ondersteuning in de directe leefomgeving: De jeugdzorg moet aansluiten bij de vaardigheden van de ouders zelf en activerend zijn om zelf oplossingen te zoeken. Alle hulp is erop gericht om het kind weer in de sociale en veilige leefomgeving te laten functioneren. Dit vraagt niet alleen om een verandering van de professional, maar ook van de burger. Van belang hierbij is: 1
Figuur afkomstig uit beleidsplan jeugdzorg ‘We doen het samen’ (2015-2019)
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
15
Ondersteuning en specialistische zorg in de sociale leefomgeving van het kind en gezin inzetten; § Zorgcontinuüm: er mag geen gat vallen tussen verschillende vormen van zorg, financiering uit verschillende stelsels mag geen belemmering zijn; D. Samenhangend aanbod: Opvoedingsondersteuning dat bijdraagt aan een sterker netwerk rondom het gezin is structureel ingebed en heeft meer effect. Daarom staat het volgende bij jeugdzorg centraal: § Samenhang tussen de domeinen thuis, school en vrijetijd; § 1 gezin, 1 plan en 1 regisseur; § Doorlopende zorglijnen en duidelijke regievoering door CJG Staphorst. §
Indicatoren programmabegrotingen In het beleidsplan 2015-2019 zijn geen indicatoren aangetroffen. Wel zijn indicatoren opgenomen in de programmabegrotingen. Indicatoren hebben vier mogelijke functies: 1. Inzicht in kosten en gebruik jeugdzorg 2. Inzicht in de transformatie (hoe is de transformatie verlopen en is deze gelukt?) 3. Inzicht in klanttevredenheid (wat vinden de gezinnen en jeugdigen van de hulp) 4. Inzicht in maatschappelijke effecten In de programmabegroting van 2015 komt naar voren dat de gemeente Staphorst haar planning- en controlcyclus wil door ontwikkelen, onder andere door het opnemen van indicatoren. Indicatoren worden gebruikt om meer zicht te krijgen op de huidige staat van de jeugd en ontwikkelingen over de tijd. In de programmabegroting van 2015 en 2016 zijn deze indicatoren nog niet opgenomen. In de programmabegroting van 2017 worden voor het eerst indicatoren opgenomen voor de jeugdzorg. De indicatoren zijn als volgt: 1. Achterstand onder jeugd § % kinderen in uitkeringsgezin (het % kinderen tot 18 jaar dat in een gezin leeft dat van een bijstandsuitkering moet rondkomen; § % werkloze jongeren (het % werkloze jongeren in de leeftijd van 16-22 jaar). 2. Jongeren met jeugdzorg (% van alle jongeren tot 18 jaar). 3. Jongeren met jeugdreclassering (% van alle jongeren van 12 tot 23 jaar). 4. Jongeren met jeugdbescherming (% van alle jongeren tot 18 jaar).
Bovenstaande percentages worden steeds afgezet tegen de percentages van Overijssel. Bovendien zijn de cijfers van de indicator Achterstand onder jeugd afkomstig uit het jaar 2012 en de rest van de cijfers uit 2015. Deze cijfers geven dus geen inzicht in de huidige stand van zaken (2017). In 2018 gelden dezelfde vier indicatoren als in 2017 en is een vijfde indicator toegevoegd: 5. Jongeren met een delict voor de rechter (het % jongeren (12-21 jaar) dat met een delict voor de rechter is verschenen). Bij deze indicator is niet vermeld uit welk jaartal de cijfers afkomstig zijn. De indicator Achterstand onder jeugd heeft een update gehad, de cijfers zijn afkomstig uit 2015. Bij de andere drie indicatoren is niet vermeld uit welk jaar de cijfers afkomstig zijn.
In de programmabegrotingen van 2019 en 2020 zijn dezelfde vijf indicatoren als in 2018 opgenomen. Wederom zijn de indicatoren gebaseerd op cijfers die minstens 1,5 jaar oud zijn. De gemeente zegt hierover het volgende in de programmabegroting van 2020: “Onderstaand staan de
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
16
indicatoren voor het sociaal domein weergegeven. Deze zijn deels verouderd (2013-2015). Helaas zijn er geen recentere data beschikbaar”. Wanneer gekeken wordt naar de indicatoren die zijn opgenomen in de programmabegrotingen 2015 t/m 2020 valt een aantal zaken op: § De indicatoren die zijn opgenomen geven geen inzicht in de huidige situatie, de cijfers zijn verouderd. § Voor de indicatoren raadpleegt de gemeente Staphorst niet haar eigen administratie, maar cijfers van het CBS en Verwey Jonker Instituut. § De gemeente koppelt geen streefwaarden aan de indicatoren. § 4 van de 5 indicatoren geven Inzicht in de kosten en gebruik jeugdzorg en 1 indicator heeft betrekking op de functie Inzicht in maatschappelijke effecten. Geen enkele indicator geeft informatie over de mate van klanttevredenheid en de mate waarin de transformatie (nieuwe manier van werken) is gelukt. Jeugdbeleid vanaf 2022 Integraal beleidsplan sociaal domein In februari 2022 komt de gemeente Staphorst voor het eerst met een integraal beleidsplan voor het gehele sociale domein: ‘Iedereen doet mee’. De gemeente Staphorst kiest voor een integraal beleidsplan om de verbinding tussen de verschillende onderdelen in het sociaal domein goed tot uitdrukking te laten komen en elkaar te versterken.
De gemeente Staphorst omschrijft het als volgt: “Met dit integrale beleidsplan komen we tot één visie die alle bovengenoemde beleidsterreinen overstijgt en die verdere richting geeft aan de ingeslagen weg zoals eerder vastgelegd in afzonderlijke beleidsplannen”. In het integraal beleidsplan maakt de gemeente Staphorst voor het bepalen van haar ambities gebruik van het Kwaliteitskompas. Dit is een methode ontwikkeld door Movisie om complexe vraagstukken aan te pakken samen met maatschappelijke partners en bewoners (zie figuur 2). Figuur 2: De 6 stappen van het Kwaliteitskompas2
In stap 1 (zie figuur 2) is gekeken naar de grootste opgaven in Staphorst, waarna 4 pijlers zijn opgesteld voor het sociaal domein. Aan iedere pijler zijn ambities gekoppeld. De pijler Opgroeien & Ontwikkelen is
2
Figuur afkomstig uit het integraal beleidsplan sociaal domein ‘Iedereen doet mee’. (2022)
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
17
voor dit onderzoek van belang.
De gemeente Staphorst komt tot de volgende ambitie ten aanzien van de pijler Opgroeien & Ontwikkelen: Alle kinderen tussen de -9 maanden en 27 jaar in Staphorst groeien gezond, veilig en kansrijk op. Stap 2 in het Kwaliteitskompas is dat de ambities worden vertaald naar maatschappelijke resultaten die concreet, realiseerbaar en meetbaar zijn. De ambitie van de pijler Opgroeien & Ontwikkelen valt uiteen in drie thema’s waaraan de volgende maatschappelijke resultaten zijn gekoppeld3: 1. Gezond opgroeien: Over 4 jaar willen we dat: § Ouders zich bewust zijn van een gezonde leefstijl bij opgroeiende kinderen, waarbij specifieke aandacht is voor alcohol- en drugsgebruik. § Meer kinderen zich weerbaarder voelen. § Jeugdigen met een ondersteuningsvraag passende en op ontwikkeling gerichte ondersteuning krijgen. § Ouders en jeugdigen de weg naar preventief aanbod als laagdrempelig ervaren en er ook in een vroeg stadium gebruik van maken. § Ouders mentaal sterk en veerkrachtig zijn en dit in de opvoeding ook over kunnen brengen op de kinderen. 2. Veilig opgroeien: Over 4 jaar willen we dat: § Huiselijk geweld en kindermishandeling voorkomen, teruggedrongen of gestopt is. § Meer ouders bij een scheiding op een voor henzelf en voor de kinderen constructieve manier uit elkaar gaan. 3.
Kansrijk opgroeien: Over 4 jaar willen we dat: § Alle kinderen een gelijkwaardige start maken op het primair onderwijs. § Meer anderstalige kinderen met een goede basis van de Nederlandse taal naar het voortgezet onderwijs gaan. § Ouders en jongeren kunnen omgaan met veranderingen en uitdagingen in hun leven en hier zelf de regie over hebben. § Jongeren succesvol hun schoolloopbaan doorlopen, voldoende gekwalificeerd de arbeidsmarkt betreden. § Ouders beschikken over sterke opvoedvaardigheden, zodat hun kind zich optimaal kan ontwikkelen. In stap 3 bekijkt de gemeente welke activiteiten de maatschappelijke partners, gecontracteerde aanbieders en eventueel inwoners uit kunnen voeren om de gewenste maatschappelijke resultaten te bereiken. Stap 4 waarborgt de kwaliteit van deze activiteiten door onder andere het aanbod van scholing, professionalisering en het gebruik van effectieve methoden. Om de resultaten inzichtelijk te maken is het van belang om te monitoren met indicatoren (stap 5). Een overzicht van de voorlopige set met indicatoren is opgenomen in bijlage 3. Het Kwaliteitskompas gaat uit van een continue verbetercyclus (stap 6). Door structureel informatie op het niveau van maatschappelijke resultaten en op activiteitenniveau te verzamelen (monitoring), ontvangt de gemeente input die nodig is om bij te sturen.
Naast de monitoring leert de gemeente ook van de feedback van betrokkenen en de input van bewoners. De gesproken beleidsambtenaren geven aan dat het concept met nieuwe indicatoren nog in ontwikkeling is. Bovendien leggen ze uit dat de lijst met indicatoren te groot is om ieder jaar alle indicatoren te behandelen. De gemeente zal daarom ieder half jaar een deel van de indicatoren uitwerken. Na 4 jaar zijn 3
Voor een volledig overzicht van de gewenste maatschappelijke resultaten en bijbehorende indicatoren van de pijler Opgroeien en ontwikkelen zie bijlage 3. Het gaat hier om de voorlopige set indicatoren, deze zijn als bijlage bij het integraal beleidsplan ‘Iedereen doet mee’ opgenomen.
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
18
de meeste indicatoren dan twee of drie keer behandeld. Ook zal aandacht worden besteed aan het verhaal achter de indicatoren. Hiervoor heeft de gemeente recent de gesprekstafels ontwikkeld. De eerste heeft in april plaatsgevonden met als doel om samen met de organisaties uit het voorliggend veld duiding te geven aan beschikbare data. Bovendien worden nog afspraken gemaakt met de stuurgroep over hoe het proces en de resultaten precies gemonitord gaan worden. Ontwikkelingen jeugdbeleid 2015-2022 De belangrijkste uitgangspunten waar sinds de decentralisatie op wordt gestuurd zijn: § Het verstevigen van het voorliggend veld en het verkorten van de lijnen tussen de gemeente en scholen/voorliggend veld: Opzetten van een CJG (vanaf 2015) en centrale gemeentelijke toegang (vanaf 2019) als een netwerksamenwerking met korte lijnen naar het voorveld. 1 gezin, 1 plan en 1 regisseur. Hulp organiseren dichtbij het kind. Het verstevigen van de contacten van de gemeente met scholen en partijen uit het voorliggend veld; zoals het opzetten van een structureel overleg met huisartsen dat sinds kort het specialisten overleg is (hier zijn huisartsen, verloskundigen, jeugdartsen en POH-ers aanwezig) en het opzetten van het voorliggend veld overleg met alle partijen in het voorliggend veld.
Verder is er ook twee keer per jaar een breed ZAT overleg met IBers van alle 10 basisscholen, leerplicht ambtenaren en jeugdverpleegkundigen. Bovenstaande belangrijkste uitgangspunten zijn sinds de decentralisatie in 2015 niet meer gewijzigd. De grootste ontwikkeling in het integraal beleidsplan 2022 ten opzichte van het beleidsplan jeugdzorg 20152019 is de concretisering van deze uitgangspunten met bijbehorende indicatoren.
Concretiseringsslag in integraal beleidsplan 2022 Met behulp van het Kwaliteitskompas zijn de ambities van de gemeente Staphorst concreter gemaakt. Voor het bepalen van deze ambities hebben maatschappelijke partners en de stuurgroep Gezond Meedoen Staphorst! meegedacht. Via de maatschappelijke partners zijn ook inwoners betrokken om de grootste maatschappelijke opgaven in Staphorst te bepalen. De ambities in het integraal beleidsplan zijn hierdoor breed gedragen. In het integraal beleidsplan zijn deze ambities vervolgens vertaald naar concrete acties en gewenste maatschappelijke effecten (wederom in samenwerking met partners en gecontracteerde aanbieders). Door deze concretiseringsslag kunnen meer verschillende soorten indicatoren worden gekoppeld aan het jeugdbeleid om de effecten te monitoren. Hoewel het om een voorlopige set indicatoren gaat die nog in ontwikkeling is, valt al te zeggen dat de indicatoren in 2022 zijn verrijkt ten opzichte van de indicatoren in 2015-2019. Waar de indicatoren tot 2022 met name gericht waren op inzicht in kosten en gebruik van de jeugdzorg, kunnen de indicatoren vanaf 2022 meer inzicht geven in het maatschappelijke effect van de geboden hulp en de ervaringen van ouders en jeugdigen.
Deze nieuwe indicatoren geven de gemeente meer informatie over de stand van zaken binnen de jeugdzorg en hierdoor meer mogelijkheden om gericht bij te sturen indien dit nodig is. Tot slot is met het inbouwen van een verbetercyclus aandacht voor continue leren, ontwikkelen en verbeteren. In de gesprekken met de beleidsambtenaren en wethouders is dit beeld bevestigd. De beleidsambtenaren geven aan dat in het integraal beleidsplan is voortgeborduurd op de al bestaande beleidsplannen, waarbij de eerdere punten verder zijn aangescherpt en geconcretiseerd. Door in te zoomen op het probleem en concreet het gesprek aan te gaan met subsidiepartijen (die de actieplannen maken) zijn duidelijke afspraken gemaakt over de gewenste aanpak. Actieplannen komen voort uit afstemming binnen de stuurgroep. Dit zijn actieplannen voor projecten náást het reguliere aanbod van deze partijen. Nieuw is dat subsidiepartijen in hun aanvraag of werkplan aangeven op welke manier ze aan welke maatschappelijke resultaten gaan bijdragen. Een voorbeeld dat zij noemen is dat de aanpak van alcohol-
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
19
en drugsgebruik al sinds 2015 in de beleidskaders was opgenomen, maar een meer concrete invulling kreeg in het integraal beleidsplan. Ook is bijvoorbeeld duidelijker vastgesteld wat voor acties de gemeente gaat ondernemen op het gebied van preventie.
2.3
Bevindingen onderscheidende elementen
Onderzoeksvraag: 4. Is het inderdaad waar dat de Staphorster aanpak afwijkt van wat in veel (soortgelijke) gemeenten gebruikelijk is? 5. Als het antwoord op vraag 4 ‘ja’ is, op welke aspecten wijkt de Staphorster aanpak dan af?
Beantwoording op hoofdlijnen: §
§
De inrichting van de toegang van Staphorst onderscheidt zich op de meeste punten niet van de omringende onderzochte gemeenten. Op de volgende punten wijken andere gemeenten af van Staphorst: o In Ermelo is sprake van een separate toegang voor gezinnen (0-18). o In Ermelo vormen de toegang en jeugdgezondheidszorg één organisatie. o In Ermelo, Opsterland en Zwartewaterland kan door de toegang licht ambulante ondersteuning worden aangeboden. In Staphorst en andere gemeenten doet de toegang zelf niet aan hulpverlening. De inkoop- en bekostiging van de jeugdzorg van Staphorst wijkt niet af van de omringende gemeenten. Dit is het gevolg van de regionaal ingekochte jeugdzorg. Ook ten opzichte van de andere gemeenten zijn er weinig verschillen, sprake is van raamovereenkomsten met gekwalificeerde aanbieders en een inspanningsbekostiging op basis van vaste tarieven. Bovendien hanteert geen van de gemeenten budgetplafonds. In de regio IJsselland is weliswaar gestart met een vorm van resultaatbekostiging en het werken met profielen (vergelijkbaar met de Friese gemeenten en Twentse gemeenten). Alleen blijkt uit het onderzoek dat daar gedurende de contractperiode mee gestopt is door alle gemeenten in de regio IJsselland.
Onderbouwing De organisatie van de jeugdzorg in Staphorst is op onderstaande onderdelen vergeleken met de gemeenten Zwartewaterland, Hardinxveld-Giessendam, Ermelo, Losser, Dinkelland en Opsterland. De eerste drie gemeenten omdat zij soortgelijke sociaal-culturele kenmerken hebben en de andere gemeenten omdat zij van ongeveer gelijke bevolkingsomvang zijn. Zwartewaterland is een gemeente die bovendien in dezelfde inkoopregio valt. Steeds is beschreven hoe het onderdeel is ingericht in Staphorst, daarna is aangegeven waar dit overeenkomt en verschilt met andere gemeenten. Toegang Toegang Staphorst
Informatie- en adviesfunctie: In het beleidsplan ‘Iedereen doet mee’ (februari 2022) is aangegeven wat de route is voor inwoners met een ondersteuningsvraag. Eerst stel je die vraag aan iemand in je omgeving. Als iemand daarmee niet is geholpen, dan kan je een vraag stellen aan organisaties (zoals…). Als iemand dan nog meer hulp nodig heeft dan kan de vraag worden gesteld aan het team Samenleving van de gemeente Staphorst. Gemeentelijke toewijzing van de jeugdzorg: De gemeente kiest (notitie Integrale Toegang 2018) voor consulenten die procesregie hebben op de vraag van de inwoner. Dat betekent dat de consulent de hulp en ondersteuning monitort, coördineert
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
20
en waar nodig ingrijpt. De kracht van de opzet van de toegang is de kwaliteit van de uitgebreide vraagverheldering aan de voorkant, middels het gebruik van de omgekeerde toets en de inzet op positieve gezondheid. De consulent biedt zelf geen zorg of ondersteuning. De gemeentelijke toegang heeft de volgende taken: § Administratie (administratieve taken in het kader van casussen). § Financiële administratie (afhandelen van de facturen van de zorgaanbieders en alles wat daar bij komt). § Applicatie beheer GWS/Topicus. § Triage op binnenkomende vragen. § Toekennen van voorzieningen aan inwoners en procesregie voeren. § Stimuleren van zelfredzaamheid. § Bewaken van doelmatigheid en toegankelijkheid. § Acuut handelen bij crisis. De gemeentelijke toegang kan verschillende extern deskundigen, zoals een jeugdarts, GZ-psycholoog en gedragswetenschapper consulteren. Aanvullende rollen en functies gemeentelijke toegang: Invulling geven aan de verbinding met voorliggend veld. Doelgroep van de gemeentelijke toegang: 0-100 jaar sinds 2019, daarvoor beschikte Staphorst over een aparte toegang via het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) en het Centrum voor Werk en Ondersteuning (CWO). Dit is samengevoegd tot één integrale toegang. Sturing op niet-gemeentelijke toegang: De gemeente Staphorst kent relatief weinig verwijzingen via de huisarts naar de jeugdzorg.
Vanaf het begin van de nieuwe taak is daarop ingezet vanuit de gemeente. Sprake is van een samenwerkingsagenda 2021 – 2023 van de regiogemeenten IJssel-Vecht en Zilveren Kruis. Met deze agenda komen de acht gemeenten (Zwolle, Kampen, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland, Ommen, Dalfsen en Hardenberg) en de zorgverzekeraar tot betere onderlinge afstemming. Kinderen, jongeren en hun ouders kunnen snel en laagdrempelig (psychische) hulp en begeleiding krijgen. Zij kunnen hiervoor terecht bij een Praktijkondersteuner Huisartsen (POH Jeugd).
De inrichting van de toegang van Staphorst onderscheidt zich op de meeste punten niet van de andere (omringende) onderzochte gemeenten. Sprake is van een toegang die vraagverheldering biedt, aanvragen beoordeelt, beschikkingen verstrekt en toetst of de geleverde hulp leidt tot het gewenste resultaat. Op de volgende punten wijken andere gemeenten af van Staphorst: § In Ermelo is sprake van een separate toegang voor gezinnen (0-18). § In Ermelo vormen de toegang en jeugdgezondheidszorg één organisatie. § In Ermelo, Opsterland en Zwartewaterland kan door de toegang licht ambulante ondersteuning worden aangeboden. In Staphorst en andere gemeenten doet de toegang zelf niet aan hulpverlening. Inkoop en bekostiging Inkoop en bekostiging Staphorst Wijze van inkoop: De jeugdzorg wordt ingekocht in regionaal verband (RSJ IJsselland) met 11 gemeenten (bron: Inkoopstrategie jeugdzorg IJsselland). Aanbieders moeten voldoen aan de kwaliteitseisen en een aanbod hebben dat aansluit op het soort en de grootte van het probleem. Het beheren van contracten is één van de taken van het RSJ IJsselland. Dit beheer dient bij te dragen aan rechtmatigheid, doelmatigheid en risicobeheersing. Tegelijkertijd zorgt het ervoor dat alle partijen bij een contract vaker hun verplichtingen volledig nakomen. Daardoor worden doelen van contracten en gemeenten beter bereikt.
Het contractbeheer van het RSJ IJsselland controleert de voortgang, kwaliteit en veiligheid van de gecontracteerde specialistische jeugdzorg(aanbieders) in de regio.
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
21
Inkoop en bekostiging Staphorst In totaal zijn 194 zorgaanbieders gecontracteerd per 2021. Zorgaanbieders zijn gecontracteerd op profielen. Een zorgaanbieder kan op 12 profielen zijn gecontracteerd. De profielen zijn ingedeeld naar Herstel (na de hulp kan het gezin zelfstandig verder) of Duurzaam (langdurige ondersteuning is noodzakelijk en gericht op consolideren). Daarna kan ook de intensiteit worden gekozen: licht, midden en zwaar/top. Op basis hiervan ontstaat een zogenaamde profielcode waarop een beschikking wordt afgegeven. Er is sprake van raamovereenkomsten. Wijze van bekostiging: Er was sprake van resultaatbekostiging bij het licht- en middensegment. Dit betekent dat op basis van de beschikking bij aanvang van de hulp 70% van de kosten voor het beschikte profiel gefactureerd kan worden. De laatste 30% wordt gefactureerd na het behalen van het resultaat. Gezin en aanbieder bepalen samen of het resultaat is behaald. Stapeling van profielen is niet mogelijk, uitgezonderd Duurzame ondersteuning. Inmiddels is deze vorm van bekostiging vervangen door inspanningsbekostiging. In de volgende inkoopronde zal resultaatbekostiging niet terugkeren, zo blijkt uit de interviews. Hier is volgens respondenten voor gekozen om nauwkeuriger te kunnen begroten.
Bij resultaat gerichte bekostiging is het niet duidelijk in welk jaar een traject afgerond wordt en de overige 30% moet worden betaald. Zo kan het bijvoorbeeld zijn dat je in 2021 opeens nog geld moet betalen voor een traject dat van start ging in 2019. Door van resultaatbekostiging af te stappen krijgt de gemeente dus meer zicht en grip op de uitgaven. Bij het Topsegment is sprake van inspanningsbekostiging. Dat betekent dat de daadwerkelijke inzet (in uren, dagdelen etc) tegen een vastgesteld tarief achteraf wordt gefactureerd. Dit wordt ook een P(rijs) x Q(uantity) bekostiging genoemd. In het Topsegment bepalen het gezin, de toegang en de aanbieder of het resultaat is behaald. Er wordt niet gewerkt met budgetplafonds, noch regionaal noch lokaal noch per aanbieder. Logischerwijs zijn er geen verschillen tussen Staphorst en Zwartewaterland aangezien zij onder dezelfde inkoopregio vallen. De inkoop en bekostiging van de jeugdzorg in Staphorst komt op de volgende punten overeen met de vergeleken gemeenten: § De inkoop van de gemeenten in de regio IJsselland, waaronder Staphorst en Zwartewaterland, komt overeen met de inkoop in de Friese gemeenten waaronder Opsterland. Sprake is van profielen, intensiteiten en een onderscheid tussen op herstel gerichte hulp en op duurzame hulp.
§ Het werken met profielen (ondersteuningsbehoeften) en intensiteit (niveaus) lijkt eveneens op het Twents Inkoopmodel dat de gemeenten Losser en Dinkelland hanteren. § In alle gemeenten wordt gewerkt met raamovereenkomsten met aanbieders. § Geen van de gemeenten hanteert budgetplafonds gehanteerd. De inkoop en bekostiging van de jeugdzorg in Staphorst wijkt op de volgende punten af ten opzichte van de vergeleken gemeenten: § De gemeente Staphorst week tot voor enige tijd geleden met name af, maar niet ten opzichte van Opsterland, op het punt van de resultaatbekostiging. De meeste van de vergeleken gemeenten hanteren namelijk inspanningsbekostiging. Inmiddels zijn de gemeenten in de regio IJsselland, waaronder Staphorst, afgestapt van de resultaatbekostiging.
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
22
Samenwerking voorveld met jeugdzorgaanbieders Samenwerking voorveld – jeugdzorgaanbieders in Staphorst Wijze waarop wordt op- en afgeschaald tussen voorveld en jeugdzorgaanbieders: De toegang heeft de taak om de verbinding te leggen met de voorliggende voorzieningen. Bij het eindgesprek tussen gezin, consulent en hulpverlener wordt bepaald of en zo ja in welke vorm hulp nog nodig is. De samenwerking tussen voorveld en jeugdzorgaanbieders in Staphorst komt in grote mate overeen met de andere gemeenten. De consulent van de toegang is de schakel tussen voorliggende voorzieningen en de gecontracteerde jeugdzorg. De consulent bepaalt bij de start van een hulpvraag welke hulp en ondersteuning nodig is en gaat bij een hulptraject in een eindgesprek na of en zo ja welke ondersteuning nodig is. Preventie Het Nederlands Jeugdinstituut (Nji) benoemt een aantal risicofactoren of problemen waar in een vroegtijdig stadium interventies op kunnen plaatsvinden. Hierbij maakt het Nji onderscheid in een drietal thema’s: gezondheid, veiligheid en participatie. Bij elk van de thema’s zijn de risicofactoren en problemen geformuleerd als gewenste situaties. Bijvoorbeeld bij gezondheid: gezond gewicht, mentaal gezond, gezonde leefstijl rondom middelengebruik. Of bij veiligheid: veilige thuissituatie en veilige sociale omgeving.
En bij participatie: positief opvoedklimaat in alle leefomgevingen van het kind, opgroeien met voldoende materiële middelen en optimale schoolloopbaan. De preventiematrix van het Nederlands Jeugdinstituut onderscheidt een drietal preventieniveaus ofwel doelgroepen van beleid: § Gezinnen zonder bekende risicofactoren. § Gezinnen met bekende risicofactoren. § Gezinnen met problemen. Door de thema’s af te zetten tegen de drie doelgroepen ontstaat een matrix of tabel waarin per vakje kan worden aangegeven wat de omvang van de groep is en welke interventies de gemeente wil inzetten. Daarmee ontstaat een gestructureerde aanpak van het preventief jeugdbeleid. Bij alle gemeenten is volgens deze methode nagegaan of op deze wijze het preventief jeugdbeleid gestructureerd is. Bovendien is aangegeven op welke doelgroepen en thema’s de gemeentelijke interventies zich richten.
Preventie in Staphorst Structuur volgens preventiematrix: Gedeeltelijk. In het beleidsplan ‘Iedereen doet mee’ (februari 2022) zijn de pijlers voor opgroeien en ontwikkelen als volgt benoemd: Alle kinderen tussen de -9 maanden en 27 jaar in Staphorst groeien gezond, veilig en kansrijk op. Er is een noodzaak voor meer inzet op preventie. Het beleidsplan constateert namelijk:” Ook merken professionals op dat inwoners zich moeilijk kwetsbaar durven op te stellen. We zien dat er lang gewacht wordt met het inschakelen van hulp, waardoor er vaak zwaardere en duurdere zorg ingezet moet worden. Wanneer ouders eerder in het voorliggende veld gebruik maken van het beschikbare hulpaanbod, verwachten we dat de druk op de gespecialiseerde jeugdzorg afneemt.” Doelgroepen: Weinig specifiek benoemd op de meeste thema’s. De gemeente heeft er voor gekozen om veel maatschappelijke resultaten betrekking te laten hebben op álle ouders en álle jongeren. Genoemde
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
23
Preventie in Staphorst doelgroepen zijn gezinnen met echtscheidingsproblematiek, kinderen die met (taal)achterstanden het basisonderwijs instromen en kinderen uit gezinnen met een inkomen tussen de 101% en 110% van het sociaal minimum inkomen om te kunnen deelnemen aan sociale-, sport-, culturele- en schoolactiviteiten. Thema’s: Gezond opgroeien: vraagverlegenheid, weinig openheid over problemen, alcoholgebruik (veel binge drinken), echtscheidingsproblematiek. Veilig opgroeien: Het vermoeden is dat in Staphorst veiligheidssituaties onder de radar blijven. Er worden weinig adviesaanvragen gedaan bij Veilig Thuis IJsselland in verhouding tot de regio. Professionals geven aan dat heftige situaties zoals huiselijk geweld lang niet altijd met naasten worden gedeeld. Inwoners willen hun eigen onmacht of onvermogen niet tonen en stellen de hulpvraag zo lang mogelijk uit. Kansrijk opgroeien: voorschoolse programma’s, taalontwikkeling bij niet-Nederlandstalige kinderen en behalen startkwalificatie. De preventieve jeugdaanpak in Staphorst komt op de volgende punten overeen met de vergeleken gemeenten: § De thema’s gezond, veilig en kansrijk opgroeien zijn benoemd in de meeste gemeenten, maar gelden in de regel niet als het ordeningsprincipe waarlangs doelen en acties zijn benoemd.
§ Weinig gemeenten werken hun preventieve aanpak volledig uit volgens de structuur van de preventiematrix van het NJi. § Weinig gemeenten noemen per thema specifieke doelgroepen. De preventieve jeugdaanpak in Staphorst wijkt op de volgende punten af ten opzichte van de vergeleken gemeenten: § Staphorst gebruikt de thema’s gezond, veilig en kansrijk opgroeien in tegenstelling tot de meeste gemeente wel als manier om acties en inzet te ordenen.
2.4
Bevindingen specifiek Staphorster opgaven
Onderzoeksvraag: 6. In hoeverre hebben sociaaleconomische en of culturele aspecten een rol gespeeld bij het kiezen voor de ‘andere aanpak’? 7. In aanvulling op vraag 6: staan sociaaleconomische en/of culturele aspecten een adequate aanpak van de zorgvraag in de weg? Kan altijd op het juiste moment en op het juiste niveau zorg worden geboden? 8. Is voor een ‘andere aanpak’ een bewuste keuze gemaakt, en zo ja, wat was de aanleiding/wat waren de verwachtingen bij die keuze? Beantwoording op hoofdlijnen: § Staphorst is een wat geslotener gemeenschap waarin gezinnen niet snel de vragen waar ze mee zitten zullen aankaarten bij de gemeente of andere organisaties. Veel wordt eerst opgelost binnen het gezin en de gemeenschap. Dat is positief, maar kan ook ertoe leiden dat problemen soms uitgroeien tot complexe situaties. § Daarom is vroegsignalering, investeren in korte lijnen met de professionals om het gezin heen en het investeren in een vertrouwensrelatie met de gezinnen als zich een vraag voordoet van groot belang. Dit is ook nadrukkelijk een uitvoeringsstrategie van de gemeente die is benoemd in
Bevindingen beleid en organisatie jeugdzorg
24
§
beleidsplannen, maar ook zichtbaar is in de praktijk. De verdere inrichting van de jeugdzorg van toegang tot inkoop verschilt verder beperkt van die van omringende gemeenten. De specifieke kenmerken van de Staphorster gemeenschap hoeven dan in de praktijk geen belemmering te vormen voor een adequate aanpak van de zorgvraag.
Onderbouwing Benoemde sociaaleconomische en culturele aspecten in plannen en gesprekken In het recent vastgestelde beleidsplan Sociaal Domein (2022) worden voor jeugd de volgende specifieke Staphorster sociaaleconomische en culturele aspecten benoemd: § Staphorst is een hechte gemeenschap, maar doen we opvoeden nog samen? Inwoners hebben veel voor elkaar over, maar professionals merken op dat emotionele betrokkenheid soms wat achter blijft. Praten over gevoelens en echt luisteren kan voor inwoners moeilijk zijn. Er wordt gesignaleerd dat Staphorster jongeren het lastig vinden hun eigenheid te laten zien en eigen standpunten naar voren te brengen, als die niet door de groep gedeeld worden. § Ook merken professionals op dat inwoners zich moeilijk kwetsbaar durven op te stellen. We zien dat er lang gewacht wordt met het inschakelen van hulp, waardoor er vaak zwaardere en duurdere zorg ingezet moet worden. § Binge-drinken komt bij Staphorster jongeren meer voor dan in de regio. Ten slotte zijn er in gemeente Staphorst veel ouders die niets zeggen over het alcoholgebruik van hun kinderen. In de gemeente Staphorst lijkt op basis van signalen vraagverlegenheid een grote rol te spelen.
Dit maakt preventie en vroegsignalering een grote opgave in onze gemeente, terwijl voor het bereiken van de ambities in het sociaal domein wel veel kansen worden toegedicht aan deze twee soorten interventies. Er is een terughoudendheid om anderen te belasten en ook schaamte speelt regelmatig een rol. In de interviews en het casusonderzoek worden bovengenoemde kenmerken herkend. Uit de interviews met professionals van de gemeente, voorveld, jeugdzorgaanbieders en ouders blijken de volgende aanvullende benoemde sociaaleconomische en culturele aspecten: § Aan de ene kant heb je geslotenheid, maar dat geldt lang niet voor iedereen. Voor aanbod gericht op het versterken van het zelfvertrouwen en de weerbaarheid is veel animo, daar komt meer openheid. Ook praten veel moeders heel open, de geslotenheid is dus relatief. § Meerdere respondenten spreken over een ‘wij-cultuur’ in Staphorst. In deze meer gesloten cultuur is het niet gemakkelijk te praten over wat belangrijk voor jezelf is. Dan kan het lastig zijn aansluiting te vinden met de ‘ik-cultuur’ gericht op autonomie en zelfontwikkeling. § Een ander aspect van de Staphorster cultuur is dat vrouwen over het algemeen minder aan het werk zijn dan mannen en mannen daarnaast vaak lange dagen maken. Vrouwen staan er wat vaker alleen voor in de opvoeding van hun kinderen.