Eindrapport Onafhankelijk onderzoek handelen gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP demonstratie
Tekst van het document
D - De gemeente en KOZP KOZP bepaalt jaarlijks, aan de hand van eigen onderzoek, in welke gemeenten gedemonstreerd gaat worden bij de intocht van sinterklaas. In 2022 viel op dat er nog relatief veel intochten met zwarte pieten zijn in Friesland, Overijssel en de Achterhoek. Dit was voor KOZP een reden om in deze regio aan de slag te willen. Tijdens het interview gaf KOZP aan dat, wanneer Staphorst ‘om zou gaan’ en zwarte piet zou afschaffen, dat een belangrijke symbolische uitstraling zou hebben voor de rest van het gebied. Het doel van KOZP is om in 2025 een zwarte-piet-vrij Nederland te hebben, vertelden ze erbij. KOZP kondigt op woensdag 9 november 2022, 10 dagen voor de intocht, per mail bij de gemeente aan dat ze komen demonstreren in Staphorst. Na de kennisgeving door KOZP is er dagelijks contact tussen de gemeente en KOZP, onder andere door middel van Teamsgesprekken. Vanuit KOZP zijn 2 vaste deelnemers bij het overleg. Vanuit de gemeente is de ambtenaar OOV de belangrijkste contactpersoon voor KOZP. Bij alle overleggen met KOZP is ook de politie aanwezig en bij een aantal overleggen ook andere kernteamleden. De gemeente legt contact met KOZP en maakt voor vrijdagmiddag 11 november een afspraak om kennis te maken tijdens een digitaal overleg. Er is een digitaal vervolgoverleg tussen gemeente en KOZP op dinsdag 15 november aan het eind van de dag.
Bij dit overleg is het volledige kernteam en de politie aanwezig. Het doel van het overleg is om inzicht te krijgen in de plannen van KOZP (aantallen demonstranten, tijd van aankomst, vervoersmiddelen). KOZP heeft screenshots gemaakt van de tegen hen geuite bedreigingen. Er wordt afgesproken om deze met de politie te delen. KOZP verzoekt dringend dat er gehandhaafd gaat worden als rond de intocht iemand met een doosje eieren rondloopt, omdat ervaring leert dat er vaak te laat opgeschaald wordt door de politie bij demonstraties van KOZP29. Aan de gemeente vraagt KOZP publiekelijk afstand te nemen van de bedreigende sociale mediaberichten en oproepen tot opruiing en geweld tegen vreedzame demonstranten. Ook vraagt KOZP om cameratoezicht in te stellen. De gemeente geeft in de gesprekken met KOZP aan dat een demonstratie, in Staphorst, waarschijnlijk contraproductief zal werken in het bereiken van het doel om het uiterlijk van zwarte piet te veranderen. Vanuit de gemeente wordt aangegeven dat veranderingen langzaam gaan in Staphorst en via de route van de dialoog gaan en niet via het opleggen van buitenaf. Op 15 november doet de burgemeester, tijdens het wekelijkse persuurtje, de oproep om het ‘een mooie sinterklaasintocht’ te laten zijn.
Het volgende bericht was voorbereid ten behoeve van het persuurtje: Boodschap burgemeester aan de media voor het persuurtje dinsdag 15 november 2022 De Sinterklaasintocht aankomende zaterdag 19 november moet een mooi feest zijn en blijven voor de kinderen. Afgelopen week heeft Kick Out zwarte piet de gemeente in kennis gesteld te komen demonstreren tijdens de intocht. Demonstreren is een recht. Een zogeheten ‘kennisgeving’ aan de gemeente
29
Bron: gespreksverslag KOZP/gemeente van het overleg op 15 november 23 / 57
volstaat, er is geen vergunning nodig om te kunnen demonstreren. Er kunnen wel voorwaarden aan de demonstratie worden meegegeven. Bijvoorbeeld het inrichten van een demonstratievak. In de samenleving wordt verschillend over ‘piet’ gedacht. De komst van KOZP kan deze tegenstellingen vergroten. We zien ook wat er gebeurt op social media. Om de intocht in goede banen te leiden is de gemeente in gesprek met het comité die de intocht organiseert, maar ook met KOZP. Zo inventariseert de gemeente welke voorwaarden meegegeven kunnen worden aan de demonstratie zodat de Sinterklaasintocht een mooi kinderfeest blijft. De gemeente doet een beroep op iedereen om er voor de kinderen een mooie Sinterklaasintocht van te maken!
KOZP vond de boodschap naar de pers te soft: zij hadden met nadruk gevraagd om openbaar afstand te nemen van de bedreigingen richting KOZP en te zeggen dat er op strafbare feiten gehandhaafd zal worden. KOZP heeft geconstateerd dat de burgemeester en politie dit hebben nagelaten. Door de talloze bedreigingen online waren we voorbij het stadium van allen te verzoeken om het sinterklaasfeest leuk te houden, in de ogen van KOZP. De burgemeester had hier in hun ogen beter op moeten reageren. Op woensdag 16 november wordt een overleg tussen KOZP en het sintcomité ingepland waarbij de gemeente faciliterend aanwezig zal zijn (zie ook onder ‘gemeente en overleggen sintcomité/KOZP’). Op 17 november is er ook overleg tussen KOZP, gemeente en politie. Gedurende dit overleg schuift de burgemeester aan. Er ligt een aanbod van de gemeente om een dialoog te faciliteren wanneer er geen demonstratie plaatsvindt, hiervoor is een gezamenlijk bericht opgesteld in concept. KOZP geeft aan dat ze nog nooit een demonstratie heeft afgezegd zonder harde toezegging over het verdwijnen van zwarte piet. Het aanbod van de gemeente doet geen uitspraken over de kleur van de in te zetten pieten. Het aanbod wordt door KOZP als onvoldoende ervaren en er wordt geen overeenstemming bereikt. De demonstratie gaat wat betreft KOZP door.
Op die dag is namelijk ook duidelijk geworden dat de alternatieve optie, om 2023 te gebruiken voor overleg in combinatie met een toezegging van afschaffing van zwarte piet, geen optie is voor het sintcomité. Het sintcomité vindt dat KOZP zich te eisend opstelt en voelt weinig ruimte voor een open dialoog. Hieronder staat het conceptbericht dat is opgesteld, maar nooit is verzonden omdat er geen overeenstemming over was:
24 / 57
Op 17 november verstuurt de gemeente aan KOZP een WOM-brief waarin voorschriften over de demonstratie worden gegeven. Op 18 november is er vervolgoverleg tussen de gemeente, politie en KOZP. Het gaat dan over de aankomsttijd, het aantal verwachte deelnemers aan de demonstratie, het vervoer en de inzet van de politie om demonstranten te beschermen.
E - De gemeente en het sintcomité Het sintcomité in Staphorst bestaat uit een aantal vrijwilligers dat jaarlijks de intocht van sinterklaas organiseert. De intocht wordt georganiseerd onder de vlag van de lokale ondernemersvereniging Staphorst-Rouveen. Eind oktober zijn er in de regionale media (Meppeler Courant en Stentor) artikelen verschenen over zwarte piet in Staphorst waarin de voorzitter van het comité zich uitspreekt over zwarte piet en duidelijk wordt gemaakt dat bij de intocht met zwarte pieten zal worden gewerkt (22 oktober en 24 oktober). Op 24 oktober vraagt het sintcomité een evenementenvergunning aan en vindt er overleg plaats tussen 2 medewerkers van de gemeente en het sintcomité. Uit een mailwisseling tussen de gemeente en het sintcomité blijkt dat wordt afgesproken dat er pieten zouden komen met Staphorster stippen op de wangen: Staphorster Stipwerkpieten. Vervolgens verstrekt de gemeente op 2 november de evenementenvergunning met de vermelding dat ongeveer 15 stipwerkpieten sinterklaas zullen begeleiden. Het sintcomité voelde zich ondertussen overvallen door de publiciteit in de regionale media. Daarbij kwam nog dat KOZP op 9 november haar komst aankondigde. De gemeente biedt ondersteuning aan het sintcomité bij de communicatie door ze in contact te brengen met Stichting Recreatie en Toerisme Staphorst.
Het comité geeft aan verrast te zijn dat de gemeente opeens op de proppen kwam met twee vertegenwoordigers van de stichting Recreatie en Toerisme Staphorst en heeft dit als zeer onprettig ervaren. Op 11 november vindt een gesprek tussen gemeente en het sintcomité plaats. Daar wordt afgesproken dat het sintcomité na het weekend zal laten weten of ze het evenement door willen laten gaan, na de ontstane commotie en de aankondiging van KOZP. Na het weekend laat het sintcomité weten geen aanleiding te zien om de intocht niet door te laten gaan.
F - Gemeente en overleggen KOZP/sintcomité Op 16 november kwam tijdens een overleg tussen gemeente, politie en het sintcomité de vraag of het sintcomité eventueel contact wilde hebben met KOZP. Daar had het sintcomité geen bezwaar tegen, tenslotte wilden we graag dat de intocht vreedzaam zou verlopen en daarop heeft de gemeente een online verbinding tot stand gebracht met twee leden van KOZP. Vervolgens vindt er overleg plaats tussen de gemeente, KOZP en het sintcomité in aanwezigheid van twee OOV ambtenaren (faciliterend), 1 communicatieadviseur en de politie. Het sintcomité geeft aan geen ongeregeldheden te verwachten. De organisaties lijken in dit gesprek nader tot elkaar te komen. Hier komt het voorstel op tafel om in 2023 met elkaar in gesprek te gaan en in 2022 de demonstratie achterwege te laten. KOZP gaf tijdens het overleg aan open te staan voor de suggestie maar wil wel een duidelijke stellingname van het sintcomité en de gemeente ten aanzien van het uiterlijk van zwarte piet. De gemeente stelt vervolgens een conceptbericht (zie hierboven) op wat door college en fractievoorzitters wordt gedragen. Het opgestelde conceptbericht wordt gedeeld met KOZP. In het conceptbericht
25 / 57
staat niet dat er in 2023 geen zwarte pieten meer zullen zijn in Staphorst. KOZP besluit, vanwege het ontbreken hiervan, om de demonstratie door te laten gaan.
G - Gemeente en Amnesty International Op 18 november stelt Amnesty International de gemeente per mail op de hoogte dat ze van plan is om met 8 onafhankelijk waarnemers bij de demonstratie van KOZP aanwezig te zijn. De brief is gericht aan de burgemeester van Staphorst en aan de eenheidschef van de politie Oost Nederland. De gemeente heeft na ontvangst van de mail ambtelijk contact gehad met Amnesty International.
H - Gemeente en de ‘tegenbeweging’ De gemeente monitort de sociale media en krijgt op verschillende manieren signalen dat er verzet dreigt tegen de komst van KOZP naar Staphorst. Er wordt veel dreigende taal geuit. Er is bijvoorbeeld een Facebookgroep die zich ‘Kick Out KOZP’ noemt. Wie er achter de accounts zitten kan de gemeente niet achterhalen. Het lukt de gemeente ‘vanwege ongrijpbaarheid en grootte van de groep’ niet om contact te leggen met de tegenbeweging. Wel blijft ze monitoren en bespreken met de politie. Er is sprake geweest van een kleine groep die overweegt om op het Marktplein een tegendemonstratie te houden, hiermee is wel contact geweest vanuit de gemeente. Er volgt echter geen aanvraag van deze groep nadat aan hen is uitgelegd dat een tegendemonstratie gemeld moet worden en dat er voorwaarden verbonden zullen zijn aan (tegen-) demonstreren. Ondanks dat sociale media zeker een rol hebben gespeeld, lijkt er bij het ontstaan van de ‘tegenbeweging’ niet echt sprake te zijn van ‘online aangejaagde ordeverstoring’30. Het verzet tegen de demonstratie van KOZP kende een sterk lokaal karakter. Tijdens de interviews is verteld dat via besloten appgroepen voorbereidingen voor 19 november zijn getroffen. Er lijkt sprake van een behoorlijke organisatiegraad, waarbij alleen bekende en vertrouwde mensen zijn betrokken bij de voorbereidingen.
Met de landelijke aandacht voor de komst van KOZP naar Staphorst en de aandacht op sociale media, zijn ook elders uit het land mensen aangesloten. Maar het overgrote deel van de tegenbeweging heeft op de dag zelf bestaan uit jongemannen uit Staphorst en directe omgeving. De gemeente besluit om het verzet dat ze zien ontstaan niet te adresseren via publieke communicatie, er wordt dus niet gecommuniceerd dat geweld niet geaccepteerd wordt. Er wordt hierover tijdens de interviews toegelicht dat dit als een ‘selffulfilling prophecy’ zou kunnen werken en juist geweld zou kunnen aanwakkeren. In de opgestelde scenario's wordt wel nadrukkelijk rekening gehouden met het moeten omgaan met: gooien van zwaar vuurwerk, gooien van voorwerpen naar demonstranten, blokkade van de snelweg en het verhinderen van de aankomst van de bus door het blokkeren van binnenwegen en rond het Marktplein met de inzet van landbouwvoertuigen. Tegelijkertijd zijn er op de vrijdag voor 19 november ook enige signalen dat inwoners de demonstranten welkom willen heten door ‘Staphorster rolletjes’ (een lokaal gebakje) uit te delen. 30
Zie bijvoorbeeld https://hetccv.nl/onderwerpen/online-aangejaagde-ordeverstoringen/ 26 / 57
Er is door de gemeente ook gesproken met de stewards die bij Oud en Nieuw een rol spelen. Verkend werd of ze een mogelijke rol konden spelen rond de intocht. De stewards gaven echter aan te verwachten dat de reactie heftig zou zijn en zagen geen rol voor zichzelf weggelegd.
I - Berichtgeving in de media In de media wordt voorafgaand aan 19 november vooral door lokale kranten veel aandacht besteed aan de aankomende sinterklaasintocht in Staphorst en de demonstratie van KOZP. Op 22 oktober staat het eerste bericht in de Stentor, waarin staat dat piet nog zwart zal zijn bij de intocht in Staphorst. Hierin wordt de voorzitter van het sintcomité geciteerd31. De Meppeler Courant volgt kort daarop met eenzelfde berichtgeving32. Op 11 en 12 november komt in de Meppeler Courant en de Stentor berichtgeving over de aankondiging van KOZP om naar Staphorst te komen om te demonstreren tijdens de intocht33. De burgemeester reageert in de media op de aankondiging van KOZP. Hij geeft aan dat er nog veel onzeker is en dat hij in gesprek gaat met de organisatie van de intocht om alles in goede banen te leiden. In een artikel in de Stentor van 12 november staat dat zowel deze krant als de gemeente geen contact kunnen krijgen met KOZP behalve via de mail, terwijl de gemeente graag in gesprek wil gaan34. Dit deel van het bericht klopte niet, aangezien er inmiddels al wel contact was. Op 15 en 16 november wordt de burgemeester wederom geciteerd in de lokale kranten over de aankomende intocht35. Nu wordt benoemd dat een vergunning niet nodig is voor een demonstratie, dus dat de kennisgeving van KOZP voldoende is.
Daarnaast verwijst de burgemeester naar het recht van demonstreren, en dat hij dus verplicht is om de demonstratie van KOZP te faciliteren. Inmiddels is er ook contact tussen de gemeente en KOZP. Er wordt aangekondigd dat er voorwaarden aan de demonstratie worden verbonden, maar dat deze nog niet bekend zijn. In deze krantenartikelen wordt ook gesproken over een tegenreactie, die op sociale media en WhatsAppgroepen zichtbaar is. Hier wordt opgeroepen om de demonstranten van KOZP tegen te houden. De burgemeester geeft geen antwoord op de vraag of hij rekening houdt met tegendemonstranten tijdens de intocht. Ook wil hij niet aangeven of er extra politie ingezet wordt. Wel roept hij op om in het oog te houden dat de intocht een kinderfeest is. Op 18 november worden enkele maatregelen en voorwaarden voor de demonstratie van KOZP aangekondigd in de media36. Het gaat hierbij om camera’s en een apart demonstratievak op het plein. Dit is ook de eerste keer dat de gemeente in de media communiceert over een tegenbeweging. De gemeente geeft in het artikel aan uit te gaan van een tegenbeweging omdat deze geluiden op sociale media rondgaan. De burgemeester geeft ook aan dat hij ervan uitgaat dat de intocht een fantastisch kinderfeest wordt. 31
De Stentor, 22-10-2022, ‘Intocht Sint in Staphorst nog gewoon met zwarte piet’. Meppeler Courant, 24-10-2022, ‘Piet is in Staphorst nog zwart’. 33 Meppeler Courant, 11-11-2022, ‘KOZP komt naar Staphorst’; en de Stentor, 12-11-2022, ‘Actie tegen zwarte piet in Staphorst’. 34 De Stentor, 12-11-2022, ‘Actie tegen zwarte piet in Staphorst’. 35 De Stentor, 15-11-2022, ‘Burgemeester over demonstratie tegen zwarte piet in Staphorst: Wordt een fantastisch kinderfeest’; en Meppeler Courant, 16-11-2022, ‘Aan volwassenen: het is een kinderfeest’. 36 De Stentor, 18-11-2022, ‘Cameratoezicht en speciaal demonstratievak tijdens intocht sinterklaas in Staphorst’. 32
27 / 57
3.3
Gebeurtenissen op 19 november 2022 vanuit het perspectief van de gemeente Staphorst Op 19 november zijn in het gemeentehuis een drietal overlegkamers ingericht. Er is een kamer voor de gemeente (College van B&W en kernteam), een vergaderruimte voor OM en politie met de mogelijkheid om live-beelden te volgen die o.a. door drones gemaakt worden, en een vergaderruimte voor de driehoek. Het kernteam Op de dag zelf speelt het kernteam vooral een ondersteunende rol voor het College van B&W en de driehoek, bijvoorbeeld door de bestuurlijke instrumenten die waren voorbereid passend te maken op de situatie die zich voordoet. Het handelen van de gemeente ligt vooral bij de burgemeester en de wethouders in hun rol als locoburgemeesters. Uit de interviews is gebleken dat de aanwezigen de verwachting hadden dat de dag volgens plan zou verlopen. Toen al snel bleek dat zich inderdaad een groep mensen verzamelde bij de afrit van de A28, was het gevoel dat dat geen kwaad zou kunnen, aangezien de colonne van KOZP (een grote bus met nog enkele kleinere busjes en volgauto’s) via een andere route zou worden geleid en niet via de A28 naar Staphorst zou komen. De driehoek Op 19 november komt de driehoek zes keer bij elkaar, blijkt uit het verslag van die dag. In het eerste overleg om 13.00 uur wordt besloten dat een van de wethouders naar de bij de afrit verzamelde menigte gaat.
Aansluitend bij eerder gemaakte afspraken spreekt de politie mensen aan die eieren bij zich hebben (de-escalerend optreden). Tijdens het tweede overleg, om 13.27 uur is duidelijk dat de groep bij de A28 omvangrijk is (ongeveer 300 personen) en auto’s door hen gecontroleerd en bekogeld worden met eieren, rookbommen en andere voorwerpen37. De politie ter plekke komt onder druk te staan. De vrees is dat de tegenbeweging zich naar het Marktplein zal verplaatsen waardoor daar de veiligheid in het geding kan komen van ouders en kinderen die op het Marktplein zijn. De vraag of de KOZP-demonstratie nog verantwoord is wordt aan de burgemeester voorgelegd. Er wordt besloten dat bij signalen vanuit het SGBO dat de zaken volledig uit de hand lopen, de demonstratie kan worden beëindigd om de demonstranten en de kinderen niet bloot te stellen aan veiligheidsrisico's, maar dat dit dan nog wel formeel aan de burgemeester moet worden voorgelegd. Tijdens het derde overleg van de driehoek, om 13.40 uur, is helder dat de situatie rond de afrit escaleert (controleren voertuigen, intimideren mensen, politie ingesloten). Er wordt besloten om de bus van KOZP te vertragen. Ook neemt de burgemeester het voorwaardelijk besluit tot voortijdige beëindiging wanneer de situatie verder escaleert.
Bij afwezigheid van de burgemeester (deze zal bij sintontvangst zijn) en de 1e locoburgemeester (deze was nog bij de afrit A28), kan de 2e locoburgemeester de nodige besluiten nemen. Kort daarna, om 13.49 uur komt de driehoek voor de vierde keer bij elkaar. De burgemeester is op dat moment niet aanwezig bij de driehoek, aangezien hij bij de sintontvangst is. Het beeld tijdens deze bespreking is dat sprake is van mogelijke mishandeling en diefstal van tassen van demonstranten bij de afrit. ME-inzet is nodig bij de afrit A28. Inzet van de ME bij het Marktplein is daardoor niet meer mogelijk. Er wordt conform het voorwaardelijk besluit van 37
Zie ook het noodbevel, 19 november 14:12 28 / 57
13.27 uur, vanwege de veiligheid van de demonstranten waarvan mogelijk al een aantal op het Marktplein zijn, overgegaan tot beëindiging/verbieden van de demonstratie op grond van de WOM (artikel 2 en artikel 7). Ook wordt besloten de ME in te zetten bij de afrit. De vijfde bespreking in de driehoek is om 14.07 uur. Door de tweede locoburgemeester is aan KOZP gemeld dat de demonstratie wordt beëindigd/verboden op grond van de WOM. KOZP geeft in dat gesprek aan dat er wel individuele demonstranten op het Marktplein aanwezig zijn die zullen demonstreren. De 2e locoburgemeester kondigt mondeling een noodbevel af op basis waarvan demonstranten van KOZP het grondgebied van de gemeente Staphorst moeten verlaten/niet binnen mogen met als doel het beschermen van de veiligheid van demonstranten, kinderen en bezoekers en ter borging van de openbare orde en veiligheid in het algemeen38. De op het Marktplein aanwezige demonstranten zullen niet worden aangehouden, maar worden weggestuurd, mede gezien hun eigen veiligheid. Het zesde overleg van de driehoek, om 16:20 uur betreft een terugblik op de dag. Er wordt verwezen naar de gebeurtenissen bij de afrit A28 (grote blokkade, mensen werden gecontroleerd, er vond eigenrichting plaats) en naar de noodzaak om de besluiten te nemen omdat de veiligheid in het gedrang kwam.
Veiligheid op andere plaatsen kon niet gewaarborgd worden door de politie-inzet die nodig was bij de A28. Er is ook benoemd dat er buiten de gemeentegrenzen nog een dreigende sfeer was ontstaan en dat KOZP met de bus is teruggegaan richting Zwolle. Informatie uit de interviews: gebeurtenissen bij de A28 Degenen die zich bij de afrit verzamelden waren enigszins of goed op de hoogte van de voorbereidingen vanuit Staphorst op de komst van KOZP. Binnen de gemeenschap was bekend dat Staphorsters in besloten appgroepen zich voorbereid hadden op de komst van KOZP op 19 november. De voorbereidingen bestonden onder andere uit het zich aanmelden als demonstrant bij KOZP, meerijden vanaf Almere in de trein, spotters in Zwolle en op de toegangswegen om de route door te kunnen geven en strategisch geplaatste landbouwvoertuigen voor blokkades. De sfeer bij de afrit A28 is door verschillende geïnterviewden nogal verschillend beschreven. Sommigen noemden de sfeer 'gemoedelijk’ terwijl anderen gelijk ‘de grimmigheid’ opviel. In het controleren van auto's en checken waarom mensen Staphorst in wilden werd door een aantal mensen weinig kwaad gezien. Het belagen van de auto's van KOZP en Amnesty International en het intimideren van de inzittenden werd als te vergaand beschouwd. De aankondiging dat de demonstratie wordt beëindigd levert luid gejuich op bij de afrit A28.
Vervolgens verspreidt de menigte zich. 3.4
De dagen na 19 november Het college voert via digitale weg een gesprek met Amnesty International. De burgemeester brengt een statement uit naar aanleiding van het geweld en kondigt een onderzoek aan: Staphorst, 21 november 2022 De ongeregeldheden en het afgelasten van de demonstratie tijdens het sinterklaasfeest afgelopen zaterdag leiden tot veel vragen en reacties. De beelden, waaronder die van de 38
Noodbevel Gemeente Staphorst, 19 november 14.12 29 / 57
medewerkers van Amnesty International die werden belaagd, hebben een diepe indruk op mij gemaakt. Deze agressie veroordeel ik. Hierover heb ik ook contact gehad met Amnesty International. In dit gesprek heb ik aangekondigd om, naast het politieonderzoek, ook een onafhankelijk onderzoek in te stellen naar het handelen van de gemeente en de besluiten die zijn genomen. Demonstreren is immers een grondrecht. Dit hebben we als overheid te beschermen. Ondanks alle voorbereidingen heb ik, voor de veiligheid van de demonstranten en kinderen op het Marktplein de demonstratie op het laatste moment moeten afgelasten. Het onafhankelijke onderzoek moet antwoord geven op de vragen die er zijn. Ik zie dat er in de samenleving onrust is over verschillende onderwerpen. Er gebeurt veel op dit moment, maar uitingen van agressie mogen nooit getolereerd worden. Het is essentieel om verdraagzaam en met respect voor ieders mening met elkaar in gesprek te blijven. Los van het onderzoek is het dan ook belangrijk om de dialoog met elkaar te blijven zoeken. Daar hebben we ieders inzet bij nodig. Het kernteam blijft operationeel voor de verdere afhandeling.
Ook vinden nog twee afrondende driehoeksoverleggen plaats die gaan over opsporing, communicatie, diverse onderzoeken (strafrechtelijk, evaluatie politie ME-inzet, Justitie en veiligheid, gemeentelijk onderzoek), informeren van de raad, het vaststellen van de verslagen, samenwerking, leerpunten en een korte vooruitblik naar sint 2023. Op 22 november wordt de gemeenteraad bijgepraat. Bij aanvang van de vergadering leest de burgemeester een statement voor39, waarin hij o.a. aangeeft dat de beelden van de medewerkers van Amnesty International en KOZP die werden belaagd, een diepe indruk op hem hebben gemaakt en dat hij de agressie veroordeelt. Ook verwijst hij naar contact met Amnesty International en dat er contact vanuit de gemeente is geweest met KOZP en dat hij van plan is om binnenkort ook persoonlijk weer met hen in gesprek te gaan. Na de verklaring van de burgemeester brengt de gemeenteraad het volgende statement uit40: Het is een groot goed dat wij in Nederland een democratische rechtstaat hebben waarin onze kiezers bepalen wie het land regeert en waarin iedereen zich houdt aan het Nederlands recht. Dat betekent vrijheid van meningsuiting en recht op demonstratie. Die vrijheden zijn zaterdag geschonden omdat er geweld is toegepast en is geïntimideerd.
Voor eigen rechter spelen past niet in een democratische rechtstaat en dat keuren wij als gemeenteraad van Staphorst ten sterkste af. Het is goed dat er een onderzoek komt zoals door de burgemeester is aangekondigd. Laat het voor ons allemaal een heldere boodschap zijn: Je mag nooit met geweld en intimidatie de ander de mond snoeren. KOZP Uit de interviews met gemeente en KOZP is gebleken dat op 20 november en 22 november ambtelijk contact is tussen de gemeente en KOZP. KOZP mist in de eerste verklaring van de gemeente aandacht voor KOZP en voelt zich onvoldoende serieus genomen. In de 39
Zie https://www.staphorst.nl/statement-burgemeester-voorafgaande-aan-de-raadsvergadering-van22-november-2022 40 Zie https://www.staphorst.nl/statement-gemeenteraad-staphorst-22-november-2022 30 / 57
mediaverklaringen werd namelijk wel uitgebreid aandacht gegeven aan Amnesty. Hiermee heeft de burgemeester in de ogen van KOZP ongelijke aandacht gegeven aan slachtoffers van de aanval in Staphorst. KOZP geeft aan boos, gefrustreerd en teleurgesteld te zijn. Door hoe de burgemeester zich in de media heeft uitgelaten en met name KOZP (bijna) niet noemde in zijn verklaringen, erkent hij volgens KOZP niet het onrecht dat hun is aangedaan en dat KOZP ook het slachtoffer is van de acties vanuit het vijandig publiek. Hij maakt in hun ogen een onderscheid tussen de slachtoffers, de een is noemenswaardig en de andere niet. Ondanks dat KOZP screenshots over de bedreigingen had gedeeld, zijn de demonstranten onvoldoende beschermd en heeft opruiing maximaal kunnen plaatsvinden, is hun beleving. KOZP geeft aan dat er op 22 november een online overleg geweest tussen KOZP en enkele mensen van de gemeente en dat er toen pas aan hen werd gevraagd hoe het met ze ging. KOZP heeft toen gevraagd of ze het gesprek mochten opnemen in verband met mogelijke juridische stappen, maar dat mocht niet van de gemeente. KOZP heeft toen aangegeven dat zij dan niet heel veel te melden hadden en dat zij de verdere communicatie via hun advocaten zouden laten verlopen. De burgemeester wil nog in gesprek met KOZP.
KOZP kan zich niet voor de geest halen dat er een aanbod voor een gesprek met de burgemeester op tafel lag. En mocht de burgemeester KOZP echt hebben willen spreken dan had hij ook een verzoek bij hun advocaat kunnen indienen, geeft KOZP aan. Onderzoek optreden politie door Inspectie Justitie en Veiligheid De Inspectie Justitie en Veiligheid laat de gemeente weten een onderzoek te starten. Op donderdag 24 november brengt de inspectie hierover ook een persbericht uit41. Het onderzoek van de inspectie zal gericht zijn op de handelswijze en taakuitvoering van de politie. Berichtgeving in de media Tijdens en na 19 november komen door de gebeurtenissen bij de afrit van de A28 veel landelijke media af op Staphorst. Hieronder een selectie uit de vele berichten. Het statement van de burgemeester waarin hij de agressie aan de A28 veroordeelt, wordt breed aangehaald in de media. In een artikel op Nu.nl van 20 november, waarin ook het onafhankelijk onderzoek wordt aangekondigd, komt ook KOZP-voorman Jerry Afriyie aan het woord42. Hij zegt dat wanneer demonstreren onmogelijk gemaakt wordt, de burgemeester pal voor de rechten van de demonstranten moet gaan staan. Hij is het niet eens met het afgelasten van de demonstratie.
De burgemeester verwijst in ditzelfde artikel naar onrust in de samenleving omtrent andere thema’s, die ook in Staphorst merkbaar is geweest in de periode voor de sinterklaasintocht. Ook in een artikel in de Meppeler Courant van 21 november heeft de burgemeester het over ‘heel veel spanning in de samenleving’43. In een artikel in het NRC van 21 november wordt de gemeente aangehaald, die aangeeft dat beperkte politiecapaciteit tot het verbod van de demonstratie leidde44. De veiligheid van de demonstranten en bezoekers van de intocht kon hierdoor niet worden gewaarborgd. Daarnaast komt ook KOZP aan het woord. Zij zeggen dat ze screenshots van geweldsoproepen van tegenstanders van KOZP op sociale media hebben gedeeld met de gemeente voorafgaand aan 19 november. De Volkskrant komt op 21 november met meer details over het 41
Zie https://www.inspectie-jenv.nl/actueel/nieuws/2022/11/24/onderzoek-naar-handelen-politie-bijconfrontatie-staphorst 42 Nu.nl, 20-11-2022, ‘Gemeente Staphorst kondigt onderzoek aan naar geweld tegen demonstranten’. 43 Meppeler Courant, 21-11-2022, ‘Staphorsters door het lint’. 44 NRC, 21-11-2022, ‘Hoe het kan dat het demonstratierecht rond sinterklaasintochten vaak het onderspit delft’. 31 / 57
noodbevel45. De krant schrijft dat de burgemeester iets na 14.00 op 19 november het noodbevel heeft afgegeven waarmee demonstranten toegang tot de gemeente werd verboden. Bovendien zou uit het noodbevel blijken dat de onrust al een week voor 19 november bekend was door berichten op sociale media, waarin onder andere werd opgeroepen tot vernielingen en bedreigingen. Op 22 november wordt in de Meppeler Courant geschreven over de raadsvergadering van de gemeente Staphorst, waarin de burgemeester heeft gesproken46. De burgemeester heeft tegen de raad gezegd dat hij het een ernstige zaak vindt dat hij de demonstratie vanwege veiligheidsoverwegingen heeft moeten afgelasten. Hij benadrukt hierin dat demonstreren een grondrecht is. Ook geeft de burgemeester aan dat hij in contact staat met de waarnemers van Amnesty International en met KOZP. KOZP-leider Afriyie geeft een dag later in dezelfde krant aan dat hij het betreurt dat hij na de gebeurtenissen niets heeft vernomen van de burgemeester van Staphorst47. Het statement van de gemeenteraad, waarin ze aangeven dat de vrijheden van onze democratische rechtstaat zijn geschonden, wordt ook vermeld48. Naast de berichtgeving in de media, is er ook op de sociale media tijdens en na 19 november veel gezegd en geschreven over wat er in Staphorst is gebeurd.
Vanuit verschillende invalshoeken wordt er commentaar geleverd, aan de ene kant wordt er veroordeeld dat het demonstratierecht onvoldoende is beschermd en aan de andere kant zijn er ook veel berichten die juist goedkeuren dat KOZP in Staphorst niet heeft kunnen demonstreren. Ook ontvangt de gemeente veel mails naar aanleiding van de gebeurtenissen, waarvan sommigen een intimiderend karakter hebben.
45
De Volkskrant, 21-11-2022, ‘Actievoerders blokkeren demonstratie tegen zwarte piet in Staphorst’. Meppeler Courant, 22-11-2022, ‘Lawine aan onderzoeken treft Staphorst’. 47 Meppeler Courant, 23-11-2022, ‘Inspectie: geen onderzoek na politieoptreden Staphorst’. 48 Meppeler Courant, 22-11-2022, ‘Lawine aan onderzoeken treft Staphorst’. 46
32 / 57
4
Observaties betrokkenen ten aanzien van het handelen van de gemeente In het feitenrelaas in het voorgaande hoofdstuk is per actor de interactie met de gemeente beschreven. Tijdens elk interview is met betrokkenen gesproken over hun observaties ten aanzien van het handelen van de gemeente en wat dit betekent voor het toekomstig handelen van de gemeente. Zoals eerder aangegeven is het conceptrapport voor een feitelijke check voorgelegd aan de gemeente Staphorst. Enkele passages, waaronder ook de passages die in dit hoofdstuk staan, zijn ook voorgelegd aan KOZP, Amnesty International en het sintcomité. Aangezien dit hoofdstuk over hun observaties gaat, zijn hun tekstuele wijzigingen overgenomen door de onderzoekers, ook als er bijvoorbeeld vanuit de gemeente Staphorst een andere kijk op de gang van zaken is. Observaties door de vertegenwoordigers van gemeente Staphorst Er overheerst bij de betrokkenen van de gemeente een dubbel gevoel. Enerzijds is er tevredenheid dat er in een relatief korte periode, in grote gezamenlijkheid, enorm veel werk is verzet om de demonstratie en de intocht in goede banen te leiden. Volgens betrokkenen is alles wat binnen het vermogen van de gemeente lag, gedaan en zijn alle zeilen bijgezet om de demonstratie en de intocht gelijktijdig en naast elkaar doorgang te laten vinden.
Men is positief over de interne samenwerking (bestuurlijk en ambtelijk) en de inzet. Ook is men positief over de samenwerking met de politie en het OM. Een respondent zegt: er is schouder aan schouder gewerkt. Anderzijds is er het besef en de teleurstelling dat ondanks de voorbereidingen de uitkomst niet is geweest waarop was ingezet. Vanwege de veiligheid van de demonstranten en kinderen is de demonstratie voortijdig beëindigd. De voorbereidingen zijn onvoldoende gebleken om het demonstratierecht te kunnen borgen. Slechts één van de twee gemeentelijke doelen voor de dag is gehaald. Alleen de sintintocht is doorgegaan zoals van tevoren bedacht. Verschillende gemeentelijke respondenten hebben uitgesproken echt verrast te zijn geweest door de grimmigheid en agressie op de dag zelf bij de afrit van de A28. Dit had men niet zien aankomen. Ook zijn betrokkenen verrast over de brede steun vanuit de inwoners voor degenen die ervoor gezorgd hebben dat de demonstratie afgeblazen moest worden. Door het verloop zijn er alleen maar verliezers, constateren verschillende respondenten. Het doel van KOZP om Staphorst zwarte piet vrij te maken is niet gehaald. Sterker nog, de aversie tegen het opleggen van verandering van het uiterlijk van zwarte piet van buitenaf, is eerder toegenomen.
De suggestie hierbij dat er in Staphorst sprake zou zijn van discriminatie, valt slecht bij de inwoners, aldus een aantal vertegenwoordigers van de gemeente. Regelmatig klinkt de overtuiging dat de route van dialoog met gesprekken over het veranderen van het uiterlijk van zwarte piet voor 2023, in de context van Staphorst, het gewenste resultaat voor KOZP had kunnen opleveren. Andere verliezen zijn dat, ondanks de inzet van de gemeente, het gewenste resultaat is uitgebleven en de gebeurtenissen negatief bijdragen aan het imago van Staphorst. Met betrekking tot leerpunten, geven de gemeentelijke respondenten een aantal concrete suggesties die betrekking hebben op de gemeentelijke processen. De vergunningsaanvraag voor het organiseren van de sintintocht zou tijdiger kunnen plaatsvinden en ook zouden de afspraken over de voorwaarden over het uiterlijk van zwarte piet beter kunnen. Ook is
33 / 57
opgemerkt dat het vastleggen van het besluitvormingsproces verbeterd kan worden door te werken met een notulist die goed ingevoerd is in het werk van de driehoek en in crisissituaties. Kijkend naar de (nabije) toekomst, geeft een aantal mensen expliciet aan dat een dergelijke situatie als op 19 november niet herhaald zou moeten worden. Over de manier waarop dat zou moeten, vinden de gemeentelijke respondenten het lastig om aan te geven welke koers de gemeente zou kunnen varen. Dialoog voeren met betrekking tot het uiterlijk van zwarte piet in Staphorst zal lastig zijn, nu de meningen hierover sterk gepolariseerd zijn en het doorvoeren van aanpassingen opgevat kan worden als zwichten voor druk van buitenaf. Observaties sintcomité Het sintcomité heeft het gevoel dat de gemeente KOZP te veel ruimte heeft gegeven. Door de demonstratie toe te staan, was dit bijna een uitnodiging van de gemeente om te komen demonstreren in de ogen van de vertegenwoordigers van het comité. Ook is de reactie van de gemeente als overdreven ervaren. Het feit dat er een grote politiemacht is ingezet, kan bijvoorbeeld worden ervaren als ‘vragen om agressie’. Er wordt tijdens het interview tevredenheid geuit over het feit dat KOZP is tegengehouden en dat de kinderen op het Marktplein niets gemerkt hebben.
Er is waardering dat de burgemeester is gekomen om sint te ontvangen en dat de burgemeester de demonstratie heeft afgeblazen. Wat is nu nodig volgens het sintcomité? In 2023 zal het sintcomité zeer tijdig de vergunning aanvragen bij de gemeente. Een gesprek met KOZP zien ze nog wel als mogelijkheid. Maar dan willen ze ook dat KOZP open staat om te luisteren, want de aanbieding van het sintcomité om gesprekken te voeren in 2023 is door KOZP niet serieus genomen, in de beleving van het comité. Observaties KOZP KOZP verwacht leiderschap van burgemeesters, wethouders en gemeenteraadsleden, door stelling te nemen voor een zwarte pietvrije sintintocht. De verantwoordelijkheid mag volgens hen niet liggen op de schouders van burgers/vrijwilligers van een intochtcomité. Ook verwacht KOZP van bestuurders sociale normstelling. In dit geval: het vooraf duidelijk maken dat geweld niet getolereerd zal worden en dat er door de politie op gehandhaafd zal worden. Aan dit leiderschap en de sociale normstelling heeft het volgens KOZP bij de gemeente ontbroken. De gemeente wilde zich niet uitspreken over het afschaffen van zwarte piet. Ook heeft de gemeente verzuimd om te communiceren dat geweld niet getolereerd zou worden. KOZP voelde zich onder druk gezet om niet te komen demonstreren. KOZP ervoer dat zij verantwoordelijk gesteld werd voor de bedreigingen.
In de communicatie met de gemeente heeft KOZP vooral de oproep: ‘kom niet’ gehoord. KOZP heeft in haar gesprekken met de gemeente onvoldoende ervaren dat de gemeente haar serieus nam. De gemeente stond volgens hen onvoldoende open voor haar adviezen op basis van ervaringen in andere gemeenten. KOZP geeft aan het als een feit te zien dat hun deskundigheid en ervaring niet serieus genomen zijn. Alles wat KOZP had voorspeld is in hun ogen uitgekomen, omdat de gemeente en politie hun adviezen niet hebben meegenomen. KOZP realiseert zich dat de betrokken ambtenaren een weg moesten vinden in een complexe situatie. Maar KOZP is van mening dat de ambtenaren onvoldoende hun best hebben gedaan op de dingen die er voor hen toe doen. Waar ze in hun ogen wel hun best op hebben gedaan was om KOZP constant te ontmoedigen om te komen demonstreren. Hadden ze maar zoveel energie gestopt in het faciliteren van een veilige demonstratie met alle adviezen die hen door KOZP waren gegeven, geeft KOZP aan.
34 / 57
Het geweld op de dag zelf is ernstig geweest. Dat er een gemeentelijk bestuurder bij de A28 aanwezig was en het ‘gewoon laat gebeuren’ ervaren ze als dat het gemeentebestuur erbij staat met een houding van ‘dan hadden jullie niet moeten komen’. KOZP geeft aan dat de gemeente en politie vooraf, tijdens of achteraf niet adequaat hebben ingegrepen. Vooraf is zelfs tegen hen gezegd: weet dat als je komt demonstreren er 300 zwarte pieten op je wachten. Als de gemeente daarvan op de hoogte was en deze mensen hadden geen kennisgeving voor een demonstratie gedaan, had de gemeente en politie hierop moeten handelen in de ogen van KOZP. De telefonische aankondiging van het noodbevel met betrekking tot het afgelasten van de demonstratie is zonder verdere toelichting meegedeeld, aldus KOZP. Bij het terugbellen met een verzoek om meer informatie is alleen de boodschap van het noodbevel en de beëindiging van de demonstratie herhaald. De telefoon werd opgehangen toen KOZP meer vragen wilde stellen en instructies wilde vragen met betrekking hoe verder te handelen in deze situatie. De mensen van KOZP stonden bij Meppel en voelden zich aan hun lot overgelaten met steeds meer en meer vijandig publiek om zich heen.
Dat de gemeente hen in hun beleving pas op de dinsdag na de intocht benaderde voor een gesprek heeft KOZP niet als welgemeende belangstelling ervaren; ook omdat in de afgegeven statements wel aandacht uitging naar Amnesty International en niet naar KOZP. Wat is nu nodig volgens KOZP? KOZP vindt Staphorst een belangrijke plaats. Wanneer daar het gesprek gevoerd kan worden over zwarte piet en racisme, dan kan dit een voorbeeld worden in de regio en voor andere regio's in het land waar de intocht nog met zwarte pieten plaatsvindt. Wat nu nodig is in de ogen van KOZP, is een manier vinden om opnieuw met elkaar in contact te komen en alsnog het gesprek te voeren. In reactie aan de onderzoekers na het voorleggen van een aantal concept teksten voor dit rapport aan KOZP, geeft KOZP aan wat er wat hun betreft moet gebeuren. In de woorden van KOZP49 gaat het om: 1. Erkennen dat ze ons hebben gefaald (gemeente en politie). Ze hebben gefaald om het demonstratierecht te beschermen en hebben daardoor hun publieke verantwoordelijkheden verzaakt. 2. Publieke excuses expliciet aan Amnesty en aan KOZP. 3. Genoegdoening. De mensen die ons gewelddadig hebben bejegend en bijgedragen hebben aan het schenden van ons demonstratierecht moeten gestraft worden. 4. Daar bovenop komt nog dat er dialoog gesprekken georganiseerd moeten worden.
Er moeten toezeggingen gedaan worden om herhaling van het drama dat in Staphorst op 19 november is gebeurd in de toekomst te voorkomen. 5. Vergoeding van de (materiële) schade. Ook geeft KOZP in haar reactie aan zich niet te kunnen vinden in de terminologie van tegendemonstranten, tegenpartij of tegenbeweging om de groep bij de A28 aan te duiden. Het waren relschoppers, vijandig publiek, plegers van strafbare feiten / criminelen, aldus KOZP. Door ze een tegenbeweging te noemen, wordt het geweld dat gebruikt is tegen vreedzame demonstranten gelegitimeerd in hun ogen.
49
Waar in de opsomming wordt gesproken van ‘ons’ wordt dus KOZP bedoeld. 35 / 57
Met betrekking tot het noodbevel geeft KOZP aan dat deze maatregel opmerkelijk genoeg is genomen tegen vreedzame demonstranten en niet tegen het vijandig publiek. Door de demonstratie niet door te laten gaan en wel de festiviteiten te laten plaatsvinden, hebben de relschoppers het idee gekregen dat geweld loont en dat ze hun zin hebben gekregen, aldus KOZP. Hier voegt KOZP aan toe dat op social media overal te zien was hoe trots ze waren dat ze met geweld KOZP uit Staphorst hebben kunnen verdrijven. Observaties Amnesty International Amnesty International geeft aan dat de gemeente in haar voorbereidingen de demonstratie door KOZP vooral als een openbare orde en veiligheidsvraagstuk heeft benaderd, terwijl het om de uitoefening van een mensenrecht gaat dat beschermd moet worden. Het doorgaan van de intocht (een evenement) is op gelijke hoogte gezet met de demonstratie (een mensenrecht). Het handelen van de gemeente wekt de suggestie dat het ongestoord doorgaan van het kinderfeest bovenaan stond. De adviezen en verzoeken van KOZP, met name over het vervoer naar de demonstratie, zijn volgens Amnesty onvoldoende gehoord door de gemeente. Dat vindt zij onbegrijpelijk gezien het geweld tegen vele KOZP demonstraties in voorgaande jaren.
De schaal en ernst van de bedreigingen en het geweld tegen vreedzame demonstranten in Staphorst heeft Amnesty ontzet, maar past volgens Amnesty wel in een patroon. De organisatie betwijfelt of de burgemeester zich daarvan voldoende bewust was. Onder druk van bedreigingen en geweld zijn demonstraties van KOZP in vorige jaren verboden of konden alleen doorgaan met zeer strikte regels. Terwijl de groepen mensen die dreigden met geweld alle ruimte kregen. Zo ook in Staphorst, waar een enorme groep mensen zich ongestoord kon verzamelen om met geweld en intimidatie de demonstranten buiten het dorp te houden. Amnesty is kritisch over deze “passieve tolerantie”. De burgemeester had de bedreigingen van KOZP en de oproep om het dorp te verdedigen die in de media werden geuit in de aanloop naar de intocht, moeten afkeuren. Ook over het uitblijven van een veroordeling van het geweld tegen KOZP en Amnesty waarnemers op zaterdag is Amnesty kritisch. Het uitblijven van ondubbelzinnige veroordeling van eigenrichting ziet Amnesty als gevaar voor de democratische rechtstaat. Verder wijst Amnesty erop dat het beschikbare bestuurlijk instrumentarium niet is ingezet ter regulering van de voorstanders van zwarte piet, bijvoorbeeld door de menigte op de afrit als een spontane demonstratie te beschouwen en hen van de weg te verplaatsen naar een eigen demonstratievak.
Er is te veel in tolerantiegrenzen gedacht waardoor de bedreiging en het geweld bij de A28 heeft kunnen doorgaan tot een noodbevel onontkoombaar was. Dat noodbevel was toen bovendien niet gericht op de geweldplegers maar werd uitgevaardigd om de demonstratie van KOZP te verbieden. Observaties inwoners Er zijn meerdere interviews met inwoners geweest en hierbij is zowel gesproken met volwassenen als met jongeren (inclusief een aantal jongeren die bij de A28 aanwezig waren), ook is in veel interviews gesproken over wat ‘de inwoners van Staphorst’ vinden. ‘Het gaat erom dat anderen van buiten de mensen in Staphorst niet moeten komen vertellen wat zij moeten doen’, is een uitspraak die we in verschillende interviews op de een of andere manier terug hoorden. Inwoners ervaarden de komst van KOZP niet als een demonstratie, maar als een dwingende manier van ‘wil opleggen’ van buitenaf. Het feit dat de discussie over het uiterlijk van zwarte piet en het sinterklaasfeest nauwelijks leven binnen de Staphorster 36 / 57
gemeenschap, doet daar weinig aan af. KOZP komt over de rug van Staphorst een punt maken voor zichzelf, in de wetenschap dat een demonstratie in Staphorst media-aandacht gaat geven, is de beleving. In het verlengde hiervan is het faciliteren van de demonstratie door de gemeente ervaren als een vorm van instemming met de zaak van KOZP. In de ogen van de inwoners die we hebben gesproken had de gemeente moeten verbieden om te komen demonstreren en is de gemeente volgens sommigen te ver gegaan door zich in te spannen om de demonstratie mogelijk te maken. De lokale weerstand kennende, was een verbod op z'n plaats geweest. De inspanningen die door de gemeente (en politie) geleverd zijn om de demonstratie doorgang te laten vinden, worden door sommigen buitenproportioneel gevonden ten opzichte van het belang van het onderwerp. Sommigen vinden dat het risico dat een verbod om te demonstreren juridisch niet stand zou houden, genomen had moeten worden door de gemeente. Met het demonstratieverbod voordat de demonstranten het Marktplein bereikten heeft de gemeente, volgens sommigen, alsnog juist gehandeld. Gevraagd naar wat men gemerkt heeft van het handelen van de gemeente, wordt vooral het plaatsen van de camera's op de Stovonde en het Marktplein genoemd.
De oproep van de burgemeester om de demonstratie en de intocht naast elkaar te laten voortbestaan is niet geland; desgevraagd herinnert niemand zich het statement van de burgemeester via de lokale gedrukte media. Jongeren lijken hun informatie niet uit de gedrukte media te halen. Via Facebook en besloten Whatsapp-groepen houden zij zich op de hoogte. Ook is gesproken over hoe er rond de intocht met het gezag is omgegaan. Desgevraagd geven de inwoners met wie we hebben gesproken aan, dat het eigenlijk niet de bedoeling is dat de gemeenschap het heft in eigen hand neemt en een beslissing vanuit de overheid om de demonstratie te faciliteren dwarsboomt. En dat is ook niet iets dat in Staphorst vaker gebeurt, aldus de respondenten. Maar tegelijk is een aantal mensen tevreden met de uitkomst, waarbij de demonstratie niet doorging.
37 / 57
5
Duiding en analyse van de rol van de gemeente Nadat in de vorige hoofdstukken de context, het verloop van de gebeurtenissen en de opvattingen van de verschillende respondenten over het handelen van de gemeente is beschreven, wordt in dit hoofdstuk door ons als onderzoekers nader ingegaan op het beeld dat wij hebben gekregen van het optreden van de gemeente. Dit hoofdstuk richt zich op de uitgangspunten die de gemeente Staphorst hanteerde tijdens de voorbereidingen op de sinterklaas intocht in 2022. Hiernaast kijken we ook naar mogelijke blinde vlekken die een rol hebben gespeeld tijdens de voorbereidingen op de intocht en de demonstratie en op de dag zelf.
5.1
Leidende uitgangspunten in het handelen van de gemeente Op basis van de interviews, documenten en persberichten hebben we de volgende 6 leidende uitgangspunten gedestilleerd die de gemeente Staphorst in onze ogen heeft gehanteerd bij het voorbereiden van de sinterklaasintocht 2022 en de KOZP-demonstratie: 1. Er spelen de nodige spanningen binnen de Staphorster samenleving – het gemeentebestuur streeft naar draagvlak bij de inwoners en houdt rekening met de eigenheid van Staphorst. Tijdens de voorbereidingen op de intocht heerste er een wat gespannen verstandhouding tussen (een deel van) de inwoners en de gemeente. Dit komt door de aanwezigheid van verschillende ‘spannende’ onderwerpen in die tijd, zoals lokale weerstand tegen de huisvesting van statushouders en de boerenprotesten tegen de stikstofmaatregelen. Ook waren er na de onrustige kerstperiode van 2021 zorgen over mogelijke ongeregeldheden tijdens de aankomende kerst en oud & nieuw. De fragiliteit ligt in het vinden van een balans tussen besluitvaardig zijn, ook als dit niet per se in lijn is met de wensen van de inwoners, en het behouden van draagvlak in een omgeving waar maatschappelijk onbehagen en antioverheidssentimenten een rol spelen. De gemeente Staphorst geeft aan dat de lokale context verschilt van die in andere Nederlandse gemeenten.
Staphorst is een hechte gemeenschap, wat veel voordelen kent, maar ook nadelen en beperkingen met zich meeneemt. Een essentieel element hierbij is dat veranderingen die van bovenaf worden opgelegd, niet goed landen. Alhoewel de genoemde spanningen zeker niet uniek zijn voor Staphorst, is zichtbaar dat deze spanningen in de eigenheid van Staphorst een eigen dynamiek krijgen. Bovendien is de nabijheid van bestuurders en de sociale controle in Staphorst groot, wat betekent dat anonimiteit voor bestuurders niet bestaat. De gemeente probeert problemen op te lossen op een manier die de relatie tussen de gemeente en de inwoners zo min mogelijk schade toebrengt en het anti-overheidsgevoel niet verder versterkt. Dit wordt weerspiegeld in de communicatie van de gemeente met de samenleving, na het aangekondigde protest van KOZP met de nadruk op een gezellig kinderfeest en de voorwaarden waaronder de demonstratie plaatsvindt. Er wordt geen expliciete afwijzing van geweld in deze boodschap meegenomen, ondanks het verzoek van KOZP om dit wel te doen. De gemeente benadrukt richting KOZP dat hun komst kan bijdragen aan de toename van tegenstellingen over zwarte piet en dat er daarom moet worden gekeken naar de voorwaarden waaronder de demonstratie kan plaatsvinden.
38 / 57
De gemeente heeft dit besproken tijdens de eerste driehoeksoverleggen: hoe kunnen we ervoor zorgen dat we zo min mogelijk schade toebrengen aan de relatie tussen gemeente en inwoners50? 2. De tijd nemen, de dialoog aangaan over onderwerpen waarover verschillend gedacht wordt en neutraal zijn als gemeente is de manier om in Staphorst te werk te gaan. Een belangrijk uitgangspunt dat we zien in het handelen van de gemeente is dat ‘dialoog’ essentieel is wanneer maatschappelijke spanningen moeten worden opgelost in Staphorst. De gemeente gelooft misschien wel dat de dialoog de enige weg is om iets te bewerkstelligen in Staphorst. Toen er zicht was op het faciliteren van het gesprek tussen KOZP en het sintcomité, was het dan ook een logische stap voor de gemeente om de partijen bij elkaar te brengen. Ook heeft de gemeente bewust geen stelling genomen ten aanzien van het uiterlijk van zwarte piet. Tijdens de interviews is meerdere malen door de gemeente benoemd dat de gemeente geen stelling zou kunnen of hoeven nemen ten aanzien van het uiterlijk van zwarte piet, aangezien er geen wet is waarin zwarte piet verboden is. Daarom is dit primair een onderwerp dat in de samenleving opgelost moet worden en is het niet aan de lokale overheid, aldus de geïnterviewden.
Het uitgangspunt van de gemeente lijkt hier vooral te zijn geweest dat ze neutraal wilde blijven en in gesprek met alle partijen, ondanks bijvoorbeeld verzoeken van KOZP om wel stelling te nemen. De gemeente ziet zichzelf primair als verbinder. Ook de rol van de burgemeester is vooral ingevuld als burgervader en verbinder. De komst van KOZP naar Staphorst is gezien als een externe druk om op korte termijn veranderingen door te voeren. Dit sluit niet goed aan op het uitgangspunt om voldoende tijd te nemen om met elkaar te spreken om tot een oplossing te komen. Het benadrukken hiervan vanuit de gemeente heeft bij KOZP de indruk gewekt dat de gemeente vooral probeerde om de demonstratie te voorkomen. 3. Demonstratie moet gefaciliteerd worden, want is een grondrecht. En het omgaan met de demonstratie is vooral een openbare orde opgave. Binnen de gemeente Staphorst is helder geweest dat de gemeente de verantwoordelijkheid heeft om een demonstratie te faciliteren. Er is, voor zover de onderzoekers hebben kunnen constateren, nooit serieus overwogen om de demonstratie op voorhand te verbieden. Bij de voorbereidingen is primair vanuit de beheersbaarheid van de openbare orde geredeneerd. Er is daarom goed gekeken naar de juiste locatie voor het demonstratievak, de plaatsing van tijdelijke camera’s en naar de organisatie en inzet van politiemiddelen om de veiligheid te garanderen.
Er zijn veel praktische voorbereidingen getroffen om de demonstratie mogelijk te maken. 4. De sinterklaasintocht moet doorgaan, want annuleren geeft lokaal weerstand. Gegeven de al bestaande spanningen in de samenleving en het sentiment rond de aangekondigde KOZP-demonstratie, was het doorgaan van de sinterklaasintocht een uitgangspunt voor de gemeente. De optie van het intrekken van de vergunning is wel besproken, maar deze optie is niet serieus overwogen. 50
Bron: verslag van driehoeksoverleg. 39 / 57
5. Demonstratie en intocht kunnen gelijktijdig naast elkaar op dezelfde locatie plaatsvinden, mits goed voorbereid. Al met al werd het doel van de gemeente om zowel de sinterklaasintocht als de demonstratie veilig naast elkaar te laten verlopen en te zoeken naar verbinding tussen de verschillende partijen, met als gewenste uitkomst dat KOZP en het sintcomité vooraf tot overeenstemming zouden komen. De veiligheidssituatie kreeg veel aandacht en er is veel overleg geweest met alle betrokken partijen om dit doel te kunnen bereiken. Ook in de communicatie werd benadrukt dat beide activiteiten vreedzaam naast elkaar zouden gaan verlopen. Het feit dat kort voor 19 november een positief sentiment werd gehoord vanuit de samenleving (dat KOZP welkom was en dat de inwoners Staphorster rolletjes zouden uitdelen aan de demonstranten), sterkte de gemeentelijke actoren in de verwachting dat beide naast elkaar zouden kunnen plaatsvinden. 6. Lokale weerstand/tegenactie is te managen met de-escalerend optreden in de voorbereiding en op de dag zelf. Tijdens de voorbereidingen op 19 november zijn er verschillende scenario’s uitgewerkt, waarbij de gemeente, politie en OM afspraken hebben gemaakt over hoe ze zullen handelen. De gemeente had als belangrijkste prioriteit in deze scenario’s om de-escalatie te bewerkstelligen.
Om dit te bereiken heeft de gemeente zich ingespannen om in de communicatie vooraf te benadrukken dat de intocht en de demonstratie vreedzaam naast elkaar konden bestaan. En in de voorbereidingen op de dag zelf zijn de-escalerende strategieën ontwikkeld voor elk scenario. Bijvoorbeeld, als de snelweg of afrit geblokkeerd zou worden door tegenacties, wordt de-escalatie nagestreefd door de inzet van de locoburgemeester voor een gesprek met de tegenactie, zoals uiteindelijk gebeurd is bij afrit A28. Als het gesprek geen effect heeft, wordt politieoptreden belangrijk, omdat dan de tolerantiegrenzen zijn overschreden. De reden waarom de gemeente koos voor de-escalatie als strategie, hangt in onze ogen enerzijds samen met de behoefte om de situatie zo min mogelijk te laten escaleren en anderzijds de relatie met de inwoners niet te schaden, ook met het oog op de kerst- en oud & nieuw-periode die aanstaande was. Die gedachtegang is op zich goed te volgen; je wilt niet door te snel in te grijpen zelf bijdragen aan escalatie. Ons beeld is echter dat de vertaling hiervan bij de afrit van de A28 heeft geleid tot een situatie waarin de tolerantiegrenzen pas overschreden werden bij evident strafbaar gedrag en daardoor vrij ruim waren. Op die manier heeft een grote groep mensen kunnen ontstaan die expliciet de bedoeling had om demonstranten het demonstreren onmogelijk te maken.
Toen deze groep eenmaal was ontstaan, was ingrijpen lastig, zo niet onmogelijk geworden. 5.2
Blinde vlekken Naast het beschrijven van de uitgangspunten, is het ook van belang om te identificeren welke blinde vlekken mogelijk een rol hebben gespeeld in het handelen van de gemeente. Een sterke focus op een aantal belangrijke aspecten kan namelijk ook leiden tot blinde vlekken in het handelen; vooral wanneer er onder tijdsdruk gehandeld moet worden, bestaat het risico dat bepaalde zaken of zienswijzen gemist worden. De volgende blinde vlekken menen wij als onderzoekers te hebben gezien in het handelen van de gemeente Staphorst: 40 / 57
1. Te veel nadruk op ‘de manier waarop er in Staphorst gewerkt wordt’ en uitgaan van het ‘ideale verloop’ leidt tot het missen van andere opties en perspectieven. Het is opvallend hoe vaak in de interviews, zowel door professionals als door bewoners, werd verwezen naar de manier waarop er in Staphorst altijd gewerkt wordt. Enerzijds laat dit zien dat er een sterke identiteit in Staphorst is en een opgebouwde routine en werkwijze. Tegelijk is het een risico om er bij voorbaat vanuit te gaan dat de dingen altijd gaan zoals te doen gebruikelijk is. Een gesloten gemeenschap en een gemeente die dicht bij die gemeenschap staat, kunnen veel voordelen bieden, maar kennen zeker ook nadelen. Een belangrijk nadeel is dat de gemeente soms te veel focust op "zo doen we het in Staphorst" en problemen ‘intern’ probeert op te lossen. Dit kan leiden tot een gebrek aan externe perspectieven en een beperkte blik op de risico's. Zo heeft de keuze voor het aangaan van de dialoog in plaats van te demonstreren niet geleid tot het gewenste resultaat. Hierin heeft wellicht meegespeeld dat KOZP, een externe partij, niet bekend is met de context van Staphorst en zich ook niet houdt aan de manier waarop maatschappelijke spanningen in Staphorst in andere gevallen worden opgelost.
En dat de voorbereidingen in een kort tijdsbestek plaatsvonden, met veel spelers die de context van Staphorst goed kennen en maar weinig spelers die een ander perspectief konden inbrengen / kritisch konden reflecteren op de gekozen oplossingsstrategie. Om uit het gebruikelijke perspectief te treden, had de gemeente Staphorst zich meer kunnen verplaatsen in de positie van KOZP om beter aan te kunnen sluiten bij de behoefte van KOZP. Ook is er wellicht te veel gefocust op één ideaal verloop van de dag: de ‘tegenbeweging’ zou zich verzamelen bij de afrit van de A28, maar daar zouden de KOZP-demonstranten niet langs komen. Hierdoor was er weinig reden om in te grijpen toen er bij de afrit een grote groep tegenactievoerders stond, ondanks de zichtbare ophopingen en het duidelijke sentiment. Pas toen helder werd dat er een vorm van eigenrichting gaande was bij de afrit van de A28, werd besloten om in te grijpen. Alleen wat het toen voor de politie en de ME moeilijk om de situatie onder controle te krijgen, aangezien deze al flink geëscaleerd was. Er is van tevoren te weinig rekening gehouden met een situatie waarbij sommige demonstranten en/of Amnesty International terecht zouden komen bij de afrit waar de tegenactie plaatsvond. Het lijkt erop dat er een gebrek was aan anticipatie op mogelijke scenario's en dat er te veel vertrouwd werd op het gewenste verloop van de dag. 2.
Onderschatting van de bereidheid tot daadwerkelijk aanwenden van geweld/eigenrichting door de eigen bevolking. Het feit dat vertegenwoordigers van de gemeente Staphorst aangaven dat zij verrast waren door het geweld en de eigenrichting bij de A28 laat zien dat hier een blinde vlek heeft gezeten in de voorbereidingen. Het vertrouwen in de eigen inwoners en de ervaringen met gezagsgetrouwheid waren dermate groot dat de signalen die KOZP had afgegeven over het geweld waar ze op andere plekken mee te maken hebben gekregen en de bedreigingen die ze hadden ontvangen rond Staphorst niet zwaar zijn meegewogen in de voorbereidingen. Er is ook geen scenario verkend voor escalatie bij de afrit van de A28. Op die manier is er