Eindrapport Onafhankelijk onderzoek handelen gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP demonstratie
Tekst van het document
Onafhankelijk onderzoek naar het handelen van de gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZPdemonstratie op 19 november 2022
Eindrapport 9 mei 2023
Eindrapport onafhankelijk onderzoek naar het handelen van de gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP-demonstratie op 19 november 2022. Opdrachtgever Gemeente Staphorst Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam (020) 463 50 50 www.radaradvies.nl
1 / 57
Samenvatting De gemeente Staphorst heeft een onderzoek laten uitvoeren door RadarAdvies naar het eigen handelen voor, tijdens en na de gebeurtenissen op 19 november 2022. Op 19 november 2022 vond de jaarlijkse sinterklaasintocht plaats in Staphorst. Kick Out Zwarte Piet (KOZP) had aangekondigd te komen demonstreren tegen de aanwezigheid van zwarte pieten bij de intocht. Bij de afrit A28 naar Staphorst vond een gewelddadige confrontatie plaats, wat er toe leidde dat de gemeente de demonstratie voortijdig beëindigde op grond van de Wet Openbare Manifestaties (WOM) en een noodbevel afkondigde voor de demonstranten. Het doel van dit onderzoek is om lessen te trekken uit de beslissingen die zijn genomen door de gemeente door het analyseren van het proces en de genomen besluiten. Onderzoeksvraag en aanpak De centrale onderzoeksvraag is: Welke lessen kan de gemeente Staphorst trekken met betrekking tot het eigen handelen voor, tijdens en na de gebeurtenissen op 19 november 2022 rond de intocht van sinterklaas, de aangekondigde demonstratie van KOZP en de ongeregeldheden en agressie die hebben geleid tot het afgelasten van de demonstratie? De dataverzameling is tot stand gekomen door middel van een documentanalyse en 23 interviews met rechtstreeks en indirect betrokkenen.
Er is gesproken met gemeentelijke medewerkers en bestuurders, deelnemers aan het driehoeksoverleg vanuit politie en het openbaar ministerie, het sintcomité uit Staphorst, vertegenwoordigers van KOZP, vertegenwoordigers van Amnesty International, diverse inwoners van Staphorst en een journalist. Groeiende ontevredenheid onder de bevolking De reactie op de aankondiging van de KOZP-demonstratie in Staphorst had met meer te maken dan alleen de kwestie van zwarte piet. Veel mensen in Staphorst zijn ontstemd over het idee dat een groep ‘van buiten’ naar Staphorst komt om verandering te eisen. Dit heeft te maken met een groeiende ontevredenheid onder de bevolking van Staphorst over de (landelijke) overheid, mede in reactie op de coronamaatregelen, de opvang van statushouders en de stikstofproblematiek. Uitgangspunten en blinde vlekken in het handelen van de gemeente Bij het voorbereiden van de sinterklaasintocht 2022 en de KOZP-demonstratie heeft de gemeente Staphorst in de ogen van de onderzoekers een aantal uitgangspunten gehanteerd. Zo is er voor gekozen om de verstandhouding met de inwoners niet verder te belasten en bestuurlijk draagvlak te behouden voor andere gevoelige onderwerpen. Daarnaast was het doel van de gemeente om de sinterklaasintocht door te laten gaan en tegelijkertijd de demonstratie te faciliteren, omdat demonstreren een grondrecht is.
De gemeente benaderde de demonstratie hierbij vooral vanuit het perspectief van de openbare orde. In de gesprekken tussen het sintcomité en KOZP heeft de gemeente gekozen voor een neutrale en verbindende positie. De gemeente vindt dat de dialoog essentieel is bij het oplossen van maatschappelijke spanningen in de context van Staphorst. De gemeente heeft tijdens de voorbereidingen en op de dag zelf ingezet op de-escalerende maatregelen. Dit werd gedaan met als doel de lokale weerstand tegen de komst van KOZP te verminderen en beheersbaar te maken.
2 / 57
Naast een aantal uitgangspunten benoemen de onderzoekers in dit rapport vier mogelijke blinde vlekken in het handelen van de gemeente Staphorst. Een mogelijke blinde vlek was dat er te veel nadruk is gelegd op ‘de manier waarop er in Staphorst gewerkt wordt’ en te veel is uitgegaan van het ‘ideale verloop’ van de dag. Daarbij zou het geen probleem zijn wanneer een groep tegenstanders bij de A28 zou staan, omdat de demonstranten via een andere route naar Staphorst zouden komen. Daarnaast was de gemeente Staphorst verrast door het geweld en de eigenrichting bij de A28, wat wijst op een onderschatting van de bereidheid tot het gebruik van geweld en eigenrichting door de eigen bevolking. Daarbij heeft de gemeente de regulering van het geweld en de begeleiding van KOZP aan de politie overgelaten, met beperkt overzicht en sturing vanuit de gemeente op het politieoptreden bij afrit A28. Hoewel de gemeente aangaf zich bewust te zijn van het belang van het demonstratierecht, lag de nadruk in de voorbereiding vooral op de praktische zaken en openbare orde aspecten, waardoor het belang van het waarborgen van grondrechten minder op de voorgrond stond. Adviezen aan de gemeente Staphorst In het slothoofdstuk van dit rapport staat een aantal adviezen aan de gemeente Staphorst in de vorm van suggesties en opties.
Het rapport geeft dus niet één advies, maar schetst verschillende mogelijkheden, die de gemeente zelf kan beoordelen en wegen in de zoektocht naar de juiste weg om met maatschappelijke tegenstellingen en met de figuur van zwarte piet om te gaan in Staphorst. Zonder in deze samenvatting uitputtend te kunnen zijn, worden hieronder de verschillende opties hieronder kort benoemd. Allereerst wordt een aantal mogelijkheden gegeven om met ‘schurende onderwerpen’ in het algemeen om te gaan (omdat de onvrede breder speelt dan alleen rondom zwarte piet): 1. In contact treden over wat er echt speelt. Door vanuit de overheid transparant te zijn over de dilemma’s en afwegingen die spelen, kan het begrip onder de bevolking worden verbeterd. Om reflectie te stimuleren, is het ook een optie om met inwoners in gesprek te gaan over hoe er in Staphorst omgegaan wordt met ‘invloeden van buitenaf’ en ‘schurende onderwerpen’. 2. Vanuit de overheid duidelijkheid geven over grenzen binnen de democratie. De democratische spelregels, waarbij de volksvertegenwoordigers op verschillende niveaus de politieke besluiten nemen, zijn van groot belang. Het is aan de overheid om deze spelregels ondubbelzinnig helder te maken wanneer er hierover verwarring ontstaat. In dit kader wordt ook een voorstel gedaan voor mogelijke uitgangspunten die hierbij kunnen helpen. 3. Depolarisatie als doelstelling.
Vergaande polarisatie kan leiden tot radicalisering en extremisme; daarom is het van belang om te werken aan ‘depolarisatie’ waar dat nodig is. De depolarisatie-aanpak, ontwikkeld door Bart Brandsma, biedt een manier van kijken die kan helpen bij het bepalen van een strategie. Ook de stroming die zich ‘Deep Democracy’ noemt kan hier inspiratie voor bieden. Tot slot zou ook gekeken kunnen worden naar het inzetten van geweldloze communicatie als manier van communiceren over gevoelige onderwerpen of conflicten. Deze methoden worden toegelicht in het rapport. Vervolgens wordt een aantal opties beschreven om met de maatschappelijke spanningen rondom zwarte piet om te gaan: In het rapport worden twee routes geschetst die het risico op herhaling van de confrontatie op 19 november 2022 kunnen verkleinen. Bij de eerste gaan we ervanuit dat de situatie van een
3 / 57
intocht met zwarte pieten en een demonstratie van KOZP in Staphorst zich zou herhalen en bij de tweede route beschrijven we een aantal manieren waarop de angel eventueel al eerder uit het conflict kan worden gehaald zodat op die manier de kans op herhaling wordt verkleind. Herhaling van de situatie van 2022? Als de situatie van 19 november 2022 zich zou herhalen, zou de gemeente samen met de driehoekspartners er met behulp van nieuw te ontwikkelen scenario’s alles aan moeten doen om de kans op escalatie (gebruik van intimidatie, geweld, eigenrichting) te minimaliseren. De volgende elementen kunnen hierbij gebruikt worden: ▪ Het rechtsstatelijke perspectief leidend laten zijn. ▪ Ervan uitgaan dat de demonstratie in elk geval doorgang zal vinden. In de communicatie kan bijvoorbeeld helder worden gemaakt dat de sintintocht wordt stopgezet als er sprake is van intimidatie richting de demonstranten. ▪ Bestuurlijke maatregelen gericht op tegenstanders van de demonstratie voorbereiden zoals gebiedsverboden, samenscholingsverboden, het aanwijzen van een veiligheidsrisicogebied of het plaatsen van meer camera’s op strategische plekken (entrees tot Staphorst). ▪ Het bieden van extra begeleiding en beveiliging aan de voertuigen waarmee KOZP naar Staphorst komt.
▪ De rol die de burgemeester speelt, naast burgervader en spreekbuis namens de inwoners ook bezien als verdediger van grondrechten en begrenzer van ongewenst gedrag. ▪ In de periode voorafgaand aan de dag van de intocht en demonstratie zou maximaal ingezet kunnen worden op manieren om de boodschap met betrekking tot het gewenste gedrag rond de demonstratie door te laten dringen tot de haarvaten van de Staphorster gemeenschap. ▪ Tot slot is er een aantal meer praktische lessen te trekken uit de manier waarop de gemeente Staphorst zichzelf heeft georganiseerd tijdens de voorbereidingsfase van 19 november. Aanpassen sintintocht Een andere route om te voorkomen dat een escalatie rond de intocht van sinterklaas en/of een demonstratie van KOZP nogmaals plaatsvindt, is om ervoor te zorgen dat er in Staphorst geen openbare intocht plaatsvindt waarbij zwarte pieten (en/of met andere specifieke uiterlijke kenmerken) aanwezig zullen zijn en op die manier ervoor te zorgen dat KOZP geen aanleiding meer ziet om naar Staphorst te komen. Het bereiken van deze situatie, is denkbaar op verschillende manieren. Een eerste mogelijkheid is dat het sintcomité van Staphorst de keuze maakt om de figuur van piet aan te passen. Het opnieuw en tijdig opstarten van het dialoogproces tussen KOZP en het sintcomité kan eventueel helpen om toch tot een dergelijke stap te komen.
Een tweede optie is, als de gemeente van mening zou zijn dat de angel uit het conflict moet worden gehaald, zonder dat hiervoor naar de vrijwilligers van het sintcomité wordt gekeken. De gemeenteraad kan dan bijvoorbeeld (uiteraard na onderling overleg en/of raadpleging van de bevolking) besluiten om in Staphorst geen (openbare) intochten toe te staan waarbij zwarte pieten aanwezig zijn. Een andere mogelijkheid kan zijn om, als de gemeente(raad) van Staphorst het niet haar rol vindt om stelling te nemen ten aanzien van het uiterlijk van zwarte piet, voor een praktische route te kiezen. Zo zou, naar aanleiding van de negatieve ervaringen in 2022, besloten kunnen worden tot een afkoelingsperiode (time-out) van een of meerdere jaren waarin er in Staphorst überhaupt geen openbare sintintochten georganiseerd mogen worden.
4 / 57
Inhoudsopgave Samenvatting
2
Inhoudsopgave
5
Inleiding
6
1
9
2
3
4 5
6
Nationale context 1.1 Pietendiscussie in Nederland
9
1.2 Omgaan met maatschappelijke spanningen en polarisatie
11
1.3 Juridisch kader rond demonstraties
13
Lokale context
16
2.1 Gemeente Staphorst
16
2.2 Recente maatschappelijke ontwikkelingen in Staphorst
16
2.3 Sint en piet in Staphorst
17
Feitenrelaas
19
3.1 Visuele tijdlijn
19
3.2 Voorbereiding op 19 november 2022
19
3.3 Gebeurtenissen op 19 november 2022 vanuit het perspectief van de gemeente Staphorst
28
3.4 De dagen na 19 november
29
Observaties betrokkenen ten aanzien van het handelen van de gemeente Duiding en analyse van de rol van de gemeente
33 38
5.1 Leidende uitgangspunten in het handelen van de gemeente
38
5.2 Blinde vlekken
40
Adviezen aan de gemeente Staphorst
44
6.1 Adviezen over het omgaan met ‘schurende onderwerpen’ in het algemeen.
44
6.2 Adviezen over het omgaan met de maatschappelijke spanningen rond zwarte piet. 50 Bijlage: Lijst geïnterviewden, geconsulteerde gemeentelijke documenten en overzicht geraadpleegde literatuur 54
5 / 57
Inleiding Op 19 november 2022 vond in Staphorst de sinterklaasintocht plaats. Dat jaar had Kick Out Zwarte Piet (KOZP) aangekondigd bij de intocht aanwezig te zijn om te demonstreren tegen de aanwezigheid van zwarte pieten bij de intocht. Op de dag zelf vond een gewelddadige confrontatie plaats bij de afrit A28 naar Staphorst. Een daar verzamelde menigte molesteerde aantal auto's en intimideerde de inzittenden van de auto's. Omdat er een onveilige situatie was ontstaan is de colonne met KOZP-demonstranten, die via een omleidingsroute onderweg was, stopgezet. Vervolgens is door de gemeente, achtereenvolgens, eerst de demonstratie beëindigd/verboden op grond van de Wet Openbare Manifestaties (WOM) en kort daarop een gebiedsverbod afgekondigd voor de demonstranten in verband met de ontstane veiligheidssituatie. De demonstranten van KOZP hebben niet in Staphorst kunnen demonstreren. De sinterklaasintocht is wel doorgegaan. De gemeente Staphorst heeft kort na de sinterklaasintocht aangekondigd dat zij een onafhankelijk onderzoek wenste naar het handelen van de gemeente voor, tijdens en na het sinterklaasevenement van 19 november 2022. Voor u ligt het eindrapport van dat onderzoek.
De hoofdvraag van het onderzoek is: Welke lessen kan de gemeente Staphorst trekken met betrekking tot het eigen handelen voor, tijdens en na de gebeurtenissen op 19 november 2022 rond de intocht van sinterklaas, de aangekondigde demonstratie van KOZP en de ongeregeldheden en agressie die hebben geleid tot het afgelasten van de demonstratie? Deelvragen voor het onderzoek zijn: ▪ Wat zijn de feiten m.b.t. de voorbereidingen van 19 november 2022, de gebeurtenissen op 19 november en de gebeurtenissen in de aansluitende twee weken? De te onderzoeken periode loopt van oktober 2022 tot en met begin december 2022. Voor die periode zal een feitenrelaas in de vorm van een tijdlijn worden gemaakt. ▪ Hoe kijken de betrokkenen (zowel mensen binnen de gemeente als de belangrijkste andere betrokkenen) terug op het handelen van de gemeente tijdens de voorbereidingen, de dag zelf en de directe nasleep? Wat waren de belangrijkste waarden en doelen die nagestreefd zijn door de gemeente? Wat ging goed en wat had achteraf bezien anders kunnen (of moeten) gebeuren? ▪ Wat is nog nodig vanaf nu? Zowel m.b.t. tot de afhandeling van deze episode (inclusief eventuele op herstel gerichte gesprekken) als met betrekking tot de lessen voor de toekomst; te beginnen bij de (de voorbereiding van de) sinterklaasperiode van 2023.
Het doel van dit onafhankelijke onderzoek is om te komen tot adviezen en aanbevelingen, door een analyse van het proces, van de besluiten die genomen zijn ten aanzien van de openbare orde en veiligheid en van de demonstratie tijdens het sinterklaasevenement van 2022. Uit deze adviezen en aanbevelingen wordt lering getrokken voor de toekomst, gericht op het handelen van de gemeente Staphorst. Er vindt een separaat onderzoek plaats vanuit de Inspectie Veiligheid en Justitie naar het optreden van de politie. Het optreden van de politie als zodanig is daarom geen onderwerp van dit onderzoek.
6 / 57
Onderzoeksverantwoording In de periode februari 2023-april 2023 zijn aan de hand van een topiclijst 23 interviews gehouden met rechtstreeks en indirect betrokkenen. Er is gesproken met gemeentelijke medewerkers en bestuurders, deelnemers aan het driehoeksoverleg van politie en het openbaar ministerie, het sintcomité uit Staphorst, vertegenwoordigers van KOZP, vertegenwoordigers van Amnesty International (die aanwezig waren als waarnemers van de demonstratie), diverse inwoners van Staphorst en een journalist. In het kader van dit onderzoek zijn veel personen in Staphorst geïnterviewd die werkzaam zijn voor de gemeente, een bestuurlijke of politieke functie hebben (fractievoorzitters, collegeleden), lid zijn van de jongerenraad, sleutelfiguur zijn, inwoner zijn, lid zijn van het sintcomité en twee personen die aanwezig waren bij de A28. Naast deze rollen, zijn velen tegelijkertijd ook inwoner van Staphorst. Tijdens de interviews is daarnaast veelvuldig verwezen naar meningen en sentimenten die onder ‘de inwoners van Staphorst’ leven. Wanneer deze verhalen een grote consistentie vertonen, in meerdere interviews op min of meer dezelfde manier zijn benoemd hanteren we in dit onderzoeksrapport de omschrijving ‘de inwoners van Staphorst’. Vaak met daarachter de weergave van een sentiment of een mening.
De gemeente Staphorst heeft documenten ter beschikking gesteld met betrekking tot de (voorbereidingen van de) sinterklaasintocht en de demonstratie. Deze documenten zijn geanalyseerd. Ook is op basis van een groot aantal mediaberichten die de onderzoekers via de gemeente Staphorst hebben ontvangen een (beperkte) media-analyse gemaakt. Tot slot is er een literatuurverkenning uitgevoerd naar: ▪ Relevante wet- en regelgeving; ▪ Ervaringen van andere gemeenten met sinterklaasintochten waarbij KOZP aanwezig was; ▪ Omgang met polarisatie. Aan de hand van de gemeentelijke documenten en interviews is een feitenrelaas opgesteld dat u verderop in het rapport aantreft. Onafhankelijkheid van het onderzoek De onderzoekers hebben binnen de gemeente te maken gehad met één ambtelijk contactpersoon die op geen enkele wijze betrokken is geweest bij de voorbereidingen, de gebeurtenissen op 19 november of de afhandeling van de nasleep. Deze ambtelijk contactpersoon heeft het onderzoeksproces gefaciliteerd door het aanleveren van contactgegevens en documenten. Ook is de conceptrapportage voor een toetsing op feitelijke onjuistheden voorgelegd aan deze contactpersoon1 Voordat het onderzoek begon en gedurende het onderzoek zijn de onderzoekers een paar maal bevraagd op hun onafhankelijkheid.
Met name in de gesprekken met personen die ook inwoner zijn van Staphorst, bleek het vertrouwen in de onafhankelijkheid niet vanzelfsprekend en werd om toelichting gevraagd. Het feit dat RadarAdvies in Amsterdam gevestigd is en zich ook bezighoudt met vragen rondom inclusie en diversiteit bleek aanleiding tot scepsis. Deze openlijke vragen zijn gewaardeerd door de onderzoekers en beantwoord tijdens de 1
Ook zijn enkele specifieke passages over KOZP, Amnesty International en het sintcomité voor reactie voorgelegd aan deze drie organisaties. 7 / 57
gesprekken. Tegelijkertijd geven de vragen aan dat er een gevoeligheid aanwezig is. Gedurende het onderzoek hebben we mogen ervaren dat taal en woorden ertoe doen. De verschillende geïnterviewden beschrijven het gebeurde elk in hun eigen taal. Bijvoorbeeld: omschrijf je de voorgenomen demonstratie van KOZP als ‘een vreedzame demonstratie’ of als ‘een provocatie met als doel zo veel mogelijke publiciteit te verkrijgen’. Noem je de mensen die bij de A28 stonden en een aantal auto’s hebben belaagd ‘relschoppers’, ‘tegendemonstranten’ of ‘een woedende meute’? Bij het schrijven van deze rapportage hebben we keuzes gemaakt met betrekking tot de taal die we gebruiken, gericht op het zo goed mogelijk weergeven van de feiten. We beseffen dat taal vaak niet neutraal is en multiinterpretabel. Het is dan ook niet uitgesloten dat onze weergave in het rapport kritiek krijgt, waarbij de een zal vinden dat er te neutrale of verhullende taal is gebruikt en een ander juist vindt dat er te scherpe bewoordingen zijn gebruikt. We proberen als onderzoekers rekening te houden met de maatschappelijke tegenstellingen en hebben vanuit oprechte interesse in elke geïnterviewde geprobeerd om ieders beleving en opvattingen boven tafel te halen. Met dit rapport hopen we deze tegenstellingen, waar mogelijk, te verkleinen.
We hebben geprobeerd om in deze gepolariseerde discussie genuanceerd en hopelijk aanvaardbaar voor alle betrokkenen te adviseren, opdat alle betrokkenen een weg voorwaarts kunnen vinden, die begint bij de wil om wederzijds elkaars standpunten te willen begrijpen en respecteren. In die zin betekent onafhankelijkheid ook dat we hopen dat de verschillende groeperingen en betrokkenen door het lezen van dit rapport het gevoel krijgen dat ze gehoord zijn. En wellicht voelen zij zich ook geïnspireerd om, met anderen, te zoeken naar vreedzame en democratische manieren van omgaan met het conflict rond het uiterlijk van zwarte piet en/of met andere ‘schurende onderwerpen’. Het doel van het onderzoek is om leerpunten voor de gemeente Staphorst te benoemen. De onderzoekers hebben zich gedurende het onderzoek een eigen beeld gevormd over de duiding van het handelen van de gemeente en de blinde vlekken in het gemeentelijk handelen. Deze onafhankelijke analyse vormt de basis voor de advisering aan de gemeente Staphorst.
8 / 57
1
Nationale context Voordat we ingaan op lokale context zoals we die in Staphorst hebben gezien, geven we in dit eerste hoofdstuk eerst de nationale context weer. De pietendiscussie is namelijk niet nieuw en andere gemeenten hebben hier al eerder mee te maken gehad. Daarom zullen we kort schetsen wat in evaluatieve zin hierover eerder geschreven is. Ook past het omgaan met een dergelijk onderwerp binnen het bredere thema rondom maatschappelijke tegenstellingen, maatschappelijke spanningen, polarisatie en radicalisering. Daarom zullen we ook ingaan op een aantal ontwikkelingen en lessen op dit gebied. Tot slot is ook het juridisch kader rondom demonstraties van belang, bij het beschrijven van de nationale context. Welke wet- en regelgeving speelt hier mee, wat is de rol van de (lokale) overheid hierbij en wat zijn de rechten en plichten van demonstranten. Daarom gaan we in dit hoofdstuk ook in op deze aspecten.
1.1
Pietendiscussie in Nederland In de laatste tien tot vijftien jaar heeft de discussie over het uiterlijk van zwarte piet geleid tot flink wat discussie en dynamiek tussen voor- en tegenstanders van zwarte piet. In toenemende mate zijn ook aanpassingen gedaan in het uiterlijk van piet. Veel sintcomités hebben de afgelopen jaren het besluit genomen om de pieten anders te schminken en uit te dossen, vaak in navolging van het sinterklaasjournaal op televisie, waar sinds 2019 geen enkele piet meer zwart is. Uit een door het Parool in 2021 uitgevoerde inventarisatie onder meer dan 210 gemeenten, verspreid over Nederland, blijkt dat 123 comités gebruik maken van roetveegpieten en laten 32 een mix van bruine en roetveegpieten meelopen2. Dat aantal is sinds 2019 behoorlijk gestegen, aldus het Parool. In Nederland organiseren veelal lokale sintcomités de sinterklaasintocht. Daarmee is het primair een aangelegenheid van burgers/vrijwilligers/ondernemersverenigingen. De gemeente verstrekt voor de intocht een evenementenvergunning. En in sommige gemeenten is de gemeente ook zelf betrokken bij de organisatie (in financiële en/of bestuurlijke zin). Sommige gemeenten nemen stelling in de maatschappelijke ontwikkeling door zich actief uit te spreken over het uiterlijk van zwarte piet.
Zo heeft de gemeente Groningen in november 2023 naar alle uitvoerende sintcomités een brief gestuurd dat per 2024 afscheid genomen wordt van zwarte piet3. Sinds 2011 vraagt de organisatie Kick Out Zwarte Piet (KOZP) aandacht voor het tegengaan van zwarte piet als onderdeel van het sinterklaasfeest. In hun eigen woorden: ‘Zwarte Piet is een racistische karikatuur en moet in deze vorm uit het sinterklaasfeest verdwijnen’4. KOZP heeft als doel van het sinterklaasfeest ‘een inclusief feest te maken, voor alle kinderen en volwassenen in Nederland’5. Dit doel wordt nagestreefd door, jaarlijks, via demonstraties bij sintintochten bewustwording te creëren over de figuur van zwarte piet en diens rol in het 2
https://www.parool.nl/nederland/onderzoek-onder-210-gemeenten-zwarte-piet-is-nu-echtroetveegpiet-geworden~b7d6b13a/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F 3 https://www.rtvnoord.nl/nieuws/975757/vanaf-2024-geen-zwarte-piet-meer-in-hele-gemeentegroningen 4 https://nederlandwordtbeter.nl/tijdlijn/ 5 https://nederlandwordtbeter.nl/zwarte-piet-is-racisme/ 9 / 57
sinterklaasfeest. Ook op andere manieren, zoals via lespakketten voor scholen, probeert KOZP bij te dragen aan het veranderen van denkbeelden. De komst van KOZP naar een sinterklaasintocht roept vaak heftige reacties op. De publieke aankondiging van de aanwezigheid van KOZP bij een intocht heeft een mobiliserend effect op degenen die de figuur van zwarte piet willen handhaven. Een van de meest in het oog springende acties tegen een KOZP-demonstratie was in 2018 de snelwegblokkade op de A7 (het klemrijden van bussen met demonstranten tegen zwarte piet, zodat ze Dokkum, waar de landelijke intocht plaatsvond, niet konden bereiken om te demonstreren). KOZP wordt door de Nationaal Coördinator Terrorisme bestrijding en Veiligheid (NCTV) als een activistische organisatie gezien die binnen de grenzen van de wet de politieke besluitvorming tracht te beïnvloeden6. In de afgelopen jaren is bij een flink aantal sinterklaasintochten gedemonstreerd door KOZP. Van een aantal intochten is achteraf een evaluatieonderzoek gedaan, bijvoorbeeld van de landelijke intocht in Zaanstad in 2018 en de lokale intocht in Den Haag in 2019. In beide gevallen waren er spanningen voorafgaand aan de intocht. Daarom kunnen hier enkele lessen en aanbevelingen uit gehaald worden die ook breder relevant zijn.
Over Zaanstad, bijvoorbeeld, staat in de evaluatie van de landelijke intocht in 2018: “Het doel was een veilig feest voor kinderen én demonstranten de ruimte bieden om te kunnen demonstreren. Dat is bereikt door duidelijke kaders te stellen, een enorme voorbereiding met veel gesprekken en een grote inzet en uitstekende samenwerking tussen de gemeente, politie en het Openbaar Ministerie”7. Zaanstad kijkt in de evaluatie terug op een succesvolle intocht inclusief demonstraties, dankzij een goede voorbereiding (bij een landelijke intocht is er een ruime voorbereidingstijd). Enkele leerpunten uit de evaluatie wat betreft (mogelijke) demonstraties zijn: ▪ Houd rekening met het feit dat de fysieke ruimte rondom het evenement en het aantal toe te laten personen om te demonstreren heel beperkt is. Zeker als verschillende groepen demonstranten gescheiden moeten worden om confrontaties te voorkomen, zonder de vrijheid te beperken8. ▪ Stel duidelijke grenzen en zorg voor een duidelijk demonstratiebeleid. Kijk hierin ook naar de aanmeldperiode voor demonstraties die in de APV is vermeld. Als een groep demonstranten zich op het laatste moment aanmeldt, is er weinig tijd om hierop in te spelen. Houd hier rekening mee9. ▪ Wees transparant over de gesprekken.
De verschillende gesprekken met demonstranten en hier transparant over communiceren hebben geholpen bij het creëren van draagvlak bij zowel de demonstranten als anderen. Voer als burgemeester zoveel mogelijk vooraf het gesprek met demonstranten en maak duidelijke afspraken zodat achteraf geen ruis ontstaat10. De intocht in Den Haag in 2019 werd gekenmerkt door spanningen vooraf, waarin voor- en tegenstanders van zwarte piet tegenover elkaar stonden. Hoewel uiteindelijk tijdens de intocht
6
https://www.nctv.nl/documenten/publicaties/2019/05/23/kozp-in-samenvatting-dreigingsbeeldterrorisme-nederland-46 7 Project Evaluatie Zaanstad Landelijke Intocht sinterklaas 2018, versie 4-4-2019, p. 16. Zie https://zaanstad.raadsinformatie.nl/document/7508759/1/Project_Evaluatie_Zaanstad_Landelijke_Int ocht_sinterklaas_2018. 8 Evaluatie Zaanstad Landelijke Intocht sinterklaas 2018, p.17. 9 Evaluatie Zaanstad Landelijke Intocht sinterklaas 2018 10 Evaluatie Zaanstad Landelijke Intocht sinterklaas 2018 10 / 57
de pieten deels ‘roetveegpiet’ en deels ‘compromispiet’11 waren, is in de aanloop naar de intocht zeker sprake geweest van spanningen tussen KOZP en een groep tegenstanders van KOZP. Enkele incidenten, zoals het met geweld verstoren van een KOZP-vergadering in Den Haag en het uiten van een aantal dreigementen, hebben ertoe geleid dat diverse partijen angstig of voorzichtig werden om een rol te spelen tijdens de intocht (bijvoorbeeld jeugdigen die piet, al dan niet zwart, zouden spelen). De gemeente Den Haag heeft zich voorafgaand aan de intocht ingespannen om de organisatie van de intocht aan roetveegpieten te helpen. Dit bleek echter lastig: veel mensen waren om uiteenlopende redenen niet bereid of geschikt om roetveegpiet te spelen. Tijdens de intocht hebben de onderzoekers van het evaluatierapport een telling gedaan en kwamen uit op ongeveer 25% roetveegpiet, 25% zwarte piet, en 50% ‘compromispiet’. Ook concluderen de onderzoekers dat, ondanks de spanningen vooraf, de dag van de intocht zelf over het algemeen ontspannen, gemoedelijk en feestelijk verliep. Enkele uitzonderingen zijn ervaringen van personen die zich tijdens de intocht ongemakkelijk voelden. Op sommige plekken was sprake van provocerend gedrag van mensen die op eigen initiatief zwarte piet speelden. 1.2
Omgaan met maatschappelijke spanningen en polarisatie In een onderzoeksrapport van het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV) uit 2018 genaamd ‘Maatschappelijke onrust en de rol van gemeenten’ worden verschillende casussen van maatschappelijke onrust geanalyseerd, waaronder een nationale sinterklaasintocht. Hieruit komt een aantal conclusies over de rol van gemeenten bij situaties van (verwachte) maatschappelijke onrust naar voren12. ▪ Ten eerste is zichtbaar dat gemeenten vaak voor interne opschaling kiezen in het geval van (dreigende) maatschappelijke onrust. Er wordt dan een team dat de lokale context goed kent tijdelijk ingezet om de maatschappelijke onrust te adresseren. In sommige gevallen is het ook mogelijk om regionaal de hulpverleningsdiensten op te schalen via de GRIP structuur13. ▪ Ten tweede zou de gemeente als spin in het web moeten functioneren voor andere betrokken instanties en partners. Bij maatschappelijke onrust zijn vaak meerdere partijen betrokken, waardoor de situatie complex kan worden. Het is aan de gemeente om hier in het midden te staan en de verbinding met alle partijen te zoeken en behouden. ▪ Ten derde is het belangrijk dat bestuurders en ambtenaren kunnen balanceren tussen het erkennen van onrust en het tegenwicht bieden daaraan. Hiermee kan worden ingespeeld op de beleving van burgers. De beleving van betrokken burgers kan sterk verschillen.
Het is daardoor lastig te bepalen welk gewicht aan bijvoorbeeld berichten op sociale media moet worden toegekend. Hier spelen bestuurders en ambtenaren een belangrijke rol.
11
De zogenoemde ‘compromispiet’ is een piet die wel zwart geschminkt is, maar verder geen stereotyperende kenmerken zoals gouden oorbellen, rode lippen en afro-pruik. Deze versie van piet werd als compromis gezien door voor- en tegenstanders van zwarte piet. 12 Deze vier punten zijn een samenvatting van de belangrijkste conclusies uit het IFV-rapport, p.10. Zie https://nipv.nl/wp-content/uploads/2022/04/20181203-IFV-Crisiscommunicatietips-voormaatschappelijke-onrust.pdf 13 https://crisis.nl/veelgestelde-vragen/wat-betekent-grip/ 11 / 57
▪
Ten vierde wordt het belang van (crisis)communicatie benadrukt. Hierin is het wederom belangrijk om de juiste balans te vinden tussen het erkennen van de onrust, en het vertellen van het eigen (vaak meer genuanceerde) verhaal.
Een ander relevant document is de handreiking van de Expertise-unit Sociale Stabiliteit van het ministerie van SZW (ESS) genaamd Inzicht in (de)polarisatie. Met de focus op de intocht van sinterklaas14. Deze handreiking bevat een deel theorie van polarisatie en depolarisatie gebaseerd op de methodiek van Bart Brandsma15 en biedt concrete handvatten voor bestuurders voor het omgaan met polarisatie, specifiek in het geval van sinterklaasintochten. Een aantal van de belangrijkste punten uit het rapport is relevant om hier te noemen. Ten eerste wordt het onderscheid gemaakt tussen conflictsituaties en polarisatiedynamiek. In het geval van een conflictsituatie is er een duidelijk aanwijsbare locatie en een specifiek moment. Polarisatie daarentegen is een doorlopend fenomeen, waardoor het onmogelijk is om een tijd of plaats vast te stellen waarop de polarisatie plaatsvindt. Dit is ook toe te passen op een sinterklaasintocht. Als tijdens het evenement zelf pro- en anti- zwarte pietgroepen tegenover elkaar staan op de locatie waar de intocht plaatsvindt, zijn de locatie en het moment makkelijk aan te wijzen. In dit geval is er een openbare orde- en veiligheidsprobleem waar de gemeente middels conflictmanagement mee om dient te gaan.
Daar zijn gemeenten in getraind; neutraal op de inhoud, met kennis van (demonstratie)recht, oog voor effectieve inzet van middelen en met oplossend vermogen bij incidenten16. De wij-zij spanningen die rondom het vraagstuk van zwarte piet ontstaan vragen echter het hele jaar door om een bewuste strategie vanuit de gemeente, zo valt in het document te lezen. Het vraagt om juiste communicatie tijdens incidenten, maar ook als het vraagstuk minder actueel is17. Bovendien zijn er rondom de pietendiscussie dwarsverbanden met andere discussies (bijvoorbeeld rondom kolonialisme, slavernij, discriminatie op de arbeidsmarkt, ongenoegen over de overheid) te leggen. De gemeente kan een rol spelen om deze dwarsverbanden goed in beeld te krijgen en te houden, en de gevoelsdynamiek van polarisatie te begrijpen18. Om deze strategie vanuit de gemeente vorm te geven biedt de handreiking van ESS enkele handvatten: ▪ Om te depolariseren wordt een viertal game changers genoemd, manieren om ervoor te zorgen dat de polarisatie niet groter wordt: - Verander van doelgroep: focus op het ‘stille’ midden (de genuanceerde ‘zwijgende meerderheid’), niet op de ‘pushers’ (degenen die hun polariserende standpunt zeer actief verspreiden).
- Verander van onderwerp: waar liggen het verhaal en de vragen van de middengroep? Hoe kun je hen meekrijgen in een oplossingsrichting? - Verander van positie: wees je als gemeente bewust van de positie die je inneemt, en durf deze ook te veranderen als de situatie daarom vraagt. Bij conflicten bijvoorbeeld, moet de gemeente als begrenzer van het conflict boven de partijen staan door het innemen van een toegankelijke en verbindende positie tussen de mensen. Maar het is daarnaast ook mogelijk om als gemeente ‘leiding te geven’ aan het stille midden. 14
https://www.socialestabiliteit.nl/publicaties/publicaties/2019/11/18/handreiking-inzicht-in depolarisatie 15 https://insidepolarisation.nl/ 16 Handreiking ‘Inzicht in (de)polarisatie. Met de focus op de intocht van sinterklaas’ (ESS, 2019), p.5 17 Handreiking ‘Inzicht in (de)polarisatie. Met de focus op de intocht van sinterklaas’ (ESS, 2019), p.6 18 Handreiking ‘Inzicht in (de)polarisatie. Met de focus op de intocht van sinterklaas’ (ESS, 2019), p.6 12 / 57
▪
▪
▪
1.3
- Verander van toon: hierbij is het belangrijk om in de communicatiestrategie te kiezen voor inclusieve communicatie, zonder kwalificaties van goed en fout met een toon die het overbruggen van verschillen mogelijk maakt. Daarnaast is het belangrijk om bewust te zijn van de positie van de burgemeester. Het optreden van de burgemeester ligt altijd onder een vergrootglas. Weeg zorgvuldig af welke positie de burgemeester inneemt om te kunnen depolariseren. Hierbij kunnen de rollen van de polarisatiedynamiek uit de theorie van Bart Brandsma gebruikt worden. In de handreiking van het ESS staat voor elke rol uit de polarisatiedynamiek hoe de burgemeester zich ten opzichte van die rol kan positioneren. Het belang van teamkeuze verdient ook aandacht, waarin niet alleen de rol van de burgemeester bekeken wordt, maar ook van andere betrokken professionals uit bijvoorbeeld de veiligheidsdriehoek en het team van ambtenaren en wethouders dat de burgemeester ondersteunt. Een langetermijnstrategie, waarin bewust bepaalde momenten in het jaar gekozen worden om vanuit de gemeente te communiceren of acteren kan ook onderdeel van de aanpak zijn.
Juridisch kader rond demonstraties Het recht om te demonstreren is een grondrecht, verankerd in zowel de Nederlandse Grondwet (Artikel 9), als in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (Artikel 11). Dit recht houdt in dat burgers vrij zijn om te demonstreren. Waar, wanneer, hoe en waarover ze maar willen, en zonder dat daar een vergunning voor nodig is. De overheid mag slechts onder strikte voorwaarden die in de wet zijn bepaald grenzen stellen aan demonstratievrijheid19. In deze paragraaf kijken we naar het juridisch kader omtrent het demonstratierecht, waarin telkens de rol van de gemeente/burgemeester wordt uitgelicht. De documenten die we hebben gebruikt zijn ‘Demonstreren, een schurend grondrecht?’ (Nationale ombudsman) en het handboek Demonstreren ‘Bijkans heilig’ (Gemeente Amsterdam i.s.m. diverse organisaties). We schetsen het kader vanuit de volgende vragen: ▪ Wat moet de gemeente/burgemeester? ▪ Wat kan/mag de gemeente/burgemeester? ▪ Wat kan/mag de gemeente/burgemeester niet? Ook kijken we nog specifiek naar de rol van de gemeenteraad hierin.
Wat moet de gemeente/burgemeester? De gemeente moet een demonstratie en mogelijke tegendemonstratie faciliteren vanwege het demonstratierecht. Zeker de overheid moet zich aan de wet houden en mag de vrijheden en rechten van burgers niet zomaar beperken of afpakken. De overheid – in dit geval de gemeente/burgemeester – is dus wettelijk verplicht het demonstratierecht te beschermen. Daarnaast moet de burgemeester de openbare orde en veiligheid handhaven in zijn/haar gemeente. Hierbij horen soms noodmaatregelen zoals een noodbevel of noodverordening. Demonstranten moeten zich uiteraard ook aan de wet houden. Bij strafbare gedragingen door de demonstranten, kan worden ingegrepen.
19
Ombudsman 2018, p.4. Zie https://www.nationaleombudsman.nl/system/files/bijlage/2018%20015%20RAP%20Demonstraties.pdf 13 / 57
Wat kan/mag de gemeente/burgemeester? In de grondwet is alleen ruimte voor regulatie van een demonstratie om drie redenen: 1) om de gezondheid te beschermen, 2) om het belang van het verkeer te waarborgen, en 3) om wanordelijkheden te bestrijden of voorkomen. De Wet openbare manifestaties (WOM) bevat de kaders waarbinnen een burgemeester een demonstratie mag beperken, verbieden of beëindigen. De voorwaarden hiervoor (Artikel 2) zijn in lijn met de bovengenoemde drie redenen uit de grondwet. Alleen in deze gevallen mag de burgemeester beperkende maatregelen nemen. Er kunnen binnen de WOM-voorschriften gesteld worden aan een demonstratie, maar: “Er moet een concrete vrees voor wanordelijkheden zijn om voorschriften te kunnen stellen.” De rechter is hierin heel helder: “de enkele (subjectieve) vrees is niet genoeg maar moet geconcretiseerd kunnen worden. Dit kan bijvoorbeeld aan de hand van een politierapportage. Dit geldt uiteraard onverkort bij een verbod”20. Het verbieden van een demonstratie kan alleen bij bestuurlijke overmacht, dat wil zeggen dat er niet genoeg politie in te zetten is om de (te verwachten) wanordelijkheden op te vangen.
Het vroegtijdig beëindigen van een demonstratie middels het afkondigen van een noodbevel mag de burgemeester alleen doen als er sprake is van ernstige wanordelijkheden of (de vrees voor het ontstaan van) een ramp, en er bovendien onvoldoende politie beschikbaar is om dit gevaar af te wenden21. Meerdere bronnen (Rapport Nationale ombudsman, Handboek ‘Bijkans heilig’ en Amnesty International) melden daarnaast dat gebruik maken van een noodbevel alleen in zeer uitzonderlijke situaties nodig is, omdat de WOM in de meeste gevallen genoeg handvatten biedt voor een burgemeester om een demonstratie te reguleren.
Wat kan/mag de gemeente/burgemeester niet? De burgemeester mag een demonstratie niet zien als onderdeel van een belangenafweging tussen demonstratievrijheid en de belangen van de openbare orde. Belangrijk hierbij is het verschil tussen het recht om te demonstreren en het belang van openbare orde (of andere belangen). Vanuit het grondrecht dient het faciliteren en beschermen van een demonstratie dus altijd centraal te staan22. Organisatorische belangen, financiële belangen of de wens om mogelijke onrust in de gemeente te voorkomen, zijn ondergeschikt aan het demonstratierecht, en mogen geen rol spelen bij de beslissing om een demonstratie al dan niet te beperken of te verbieden23. Een burgemeester mag bovendien inhoudelijk geen beperkingen opleggen aan een demonstratie. In het geval van wanordelijkheden, wat wezenlijk anders is dan een verstoring van de openbare orde, mag de burgemeester een demonstratie beperken of verbieden. Het Nederlands Genootschap van Burgemeesters heeft het over ‘ernstige wanordelijkheden’ als voorwaarde voor het inzetten van noodbevoegdheden door een burgemeester. Onder ‘ernstige wanordelijkheden’ wordt verstaan: “grootschalige onlusten en rellen waarbij een groot aantal personen over de schreef gaat, zoals bij de Facebookrellen (Project X) in Haren in september 2012 of bij voetbalrellen”24.
De burgemeester mag een demonstratie alleen reguleren op basis 20
Bijkans heilig p.18. Zie: https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/veiligheid/handboekdemonstreren-bijkans-heilig/ 21 https://www.amnesty.nl/wat-we-doen/demonstratierecht-in-nederland/rol-van-de-gemeenten 22 Ombudsman p.15 23 Ombudsman p.16 24 https://www.burgemeesters.nl/themas/bevoegdheden/noodbevoegdheden/. 14 / 57
van ernstige vrees voor wanordelijkheden waarbij op grote schaal misdrijven worden gepleegd. Hier moeten concrete en gegronde aanwijzingen voor zijn. Vooraf beperken of verbieden op grond van verwachte openbare orde problematiek of onrust is dus niet toegestaan. Dat kan alleen bij een reële en onderbouwde verwachting van wanordelijkheden.
De rol van de gemeenteraad bij demonstraties De gemeenteraad heeft juridisch gezien een beperkte rol wat betreft demonstraties. Wat de raad kan doen is regels stellen met betrekking tot het moment waarop een organisator schriftelijk kennis moet geven van een demonstratie, en welke informatie in het kennisgevingsformulier moet worden ingevuld25. Daarnaast heeft de raad de mogelijkheid om achteraf te toetsen wanneer een burgemeester een noodbevel heeft afgegeven, bijvoorbeeld om een demonstratie te verbieden.
25
Demonstreren: Bijkans heilig, p.15. 15 / 57
2
Lokale context Naast de hiervoor geschetste landelijke context is ook de lokale context in Staphorst van belang voor het goed kunnen duiden van de gebeurtenissen. Hieronder geven we daarom een kenschets van Staphorst, vooral gebaseerd op de informatie die we tijdens de interviews hebben gekregen van de verschillende respondenten.
2.1
Gemeente Staphorst De gemeente Staphorst is met een inwoneraantal van ruim 17.000 een relatief kleine gemeente26. De gemeentelijke organisatie van Staphorst is te kenschetsen als een laagdrempelige organisatie die dicht bij de inwoners staat. Tijdens de interviews hebben we bijvoorbeeld begrepen dat de burgemeester samen met de ambtenaar Openbare Orde en Veiligheid (OOV) de jongerenketen bezoekt om te horen wat er leeft. Er kan daarnaast door de gemeente een beroep gedaan worden op sleutelpersonen in de gemeenschap wanneer draagvlak getoetst moet worden of nodig is voor een bepaalde koers. Zo spelen vrijwillige stewards een belangrijke rol bij het aanspreken van jongeren op ongewenst gedrag tijdens oud en nieuw. De bestuurders zijn toegankelijk voor inwoners en kunnen een gesprek aanvragen met de bestuurders over zaken die binnen hun portefeuille liggen. Bij wrijvingen wordt in de regel de tijd genomen om er samen uit te komen en dat werkt vrij goed, volgens de geïnterviewden. Staphorst en haar inwoners zijn regelmatig in het nieuws. Staphorst is geen doorsnee Nederlands dorp en heeft te maken met sterke beeldvorming in de media en Nederland. In de coronatijd stond de media diverse malen in het dorp om de kerkgang te registreren. De gemeente is gewend om gebeld te worden door de landelijke media met vragen over hoe er met een onderwerp in Staphorst om wordt gegaan.
Voor de inwoners is het imago een gegeven, wat leidt tot een zekere onverschilligheid over hoe de rest van Nederland over hen denkt. De inwoners ervaren zelf ook geen wezenlijke belangstelling van buitenstaanders, anders dan het stereotype beeld, wanneer het over Staphorst gaat, zo bleek uit diverse interviews.
2.2
Recente maatschappelijke ontwikkelingen in Staphorst De jaren 2021 en 2022 zijn veelbewogen jaren geweest in Staphorst. Meerdere grote maatschappelijke ontwikkelingen hebben rechtstreekse impact gehad op de inwoners van deze gemeente. Er heerst maatschappelijk onbehagen in de gemeenschap en dit wordt actief geuit, bijvoorbeeld door zichtbaar in opstand te komen tegen landelijk overheidsbeleid. Tijdens de coronalockdown kwam Staphorst regelmatig in het landelijke nieuws doordat in de gemeente de vaccinatiegraad laag lag en kerkdiensten, met inachtneming van de coronamaatregelen, doorgang vonden. De sterke druk van de overheid om te vaccineren, met (dreiging van) uitsluiting van het openbare leven voor niet-gevaccineerden, is ervaren als een overheid die zich onterecht mengt in geloofszaken en weinig respect toont naar andersdenkenden, hoorden we tijdens diverse interviews. Tijdens de coronaperiode zijn er in Staphorst demonstraties tegen de overheidsmaatregelen georganiseerd. En tijdens Oud &
26
https://allecijfers.nl/ranglijst/grootste-en-kleinste-gemeenten-in-inwoners-in-nederland/ 16 / 57
Nieuw 2021 doorbraken Staphorster jongeren de lockdown en verzamelden zich met honderden in het dorp. Stewards (Staphorster vrijwilligers) voorkwamen dat het uit de hand liep. Naast corona heeft ook het stikstofdossier zijn weerslag op Staphorst. Staphorster boeren zijn goed vertegenwoordigd in de boerenprotesten, onder andere door middel van deelname aan een blokkade van de A28. Tot slot speelt ook het huisvesten van statushouders in Staphorst. Op 8 november 2022, kort voordat KOZP aankondigde in Staphorst te willen demonstreren tegen zwarte piet, organiseerde de gemeente een informatieavond voor omwonenden van het in Staphorst gelegen Hotel Waanders. Dit voormalige hotel was toen de beoogde locatie voor de huisvesting van 40 à 50 statushouders. Er kwamen naast de uitgenodigde omwonenden, spontaan heel veel inwoners op af. Het was een onrustige avond waar het college het voor de kiezen kreeg. In een artikel in de Meppeler Courant wordt de avond beschreven27. Volgens de krant was de boodschap die luidruchtige inwoners de gemeente meegaven dat de politiek dienstbaar moet zijn aan de bevolking: “Wij willen het niet, de bevolking wil het niet, dan kan de gemeente of een andere overheid toch niet zeggen: we doen het toch? U bent dienstbaar aan ons. Luister naar de eigen bevolking”. 2.3
Sint en piet in Staphorst De sinterklaasintocht in Staphorst kent, ten opzichte van andere Nederlandse gemeenten, geen lange traditie. Sint is lang uit het overwegend reformatorische dorp geweerd vanwege zijn katholieke achtergrond. Over wanneer de sinterklaasintochten in Staphorst zijn begonnen geven diverse bronnen een wisselend beeld, van enkele jaren tot enkele decennia. Een groot deel van de Staphorster scholen viert geen sinterklaas. Het sintcomité van Staphorst organiseert de ontvangst van sinterklaas op het Marktplein. Hier gaat de laatste jaren geen optocht door het dorp aan vooraf. De ontvangst is een bescheiden evenement dat ongeveer een uur duurt, met een sint op een kar. De burgemeester ontvangt de sint, er worden liedjes gezongen, gedanst, snoepgoed uitgedeeld etc. Daarna begeven de sint en zijn helpers zich richting het bejaardenhuis. Staphorst is qua inwoners, de een na jongste gemeente van Nederland; 37 procent van de bevolking is jonger dan 25 jaar28. Misschien mede door deze jonge bevolking is de sinterklaasintocht een goed bezocht evenement waarbij jaarlijks enkele honderden volwassenen en kinderen aanwezig zijn. Het sintcomité bestaat uit lokale ondernemers en dorpsbewoners die jaarlijks dit evenement organiseren. Er is een vaste kern van organisatoren en vrijwilligers die sint en piet spelen.
In totaal gaat het om enkele tientallen mensen die betrokken zijn bij de intocht.
27
https://meppelercourant.nl/staphorst/Staphorsters-zitten-niet-te-wachten-op-statushouders-inhotel-Waanders.-Jullie-laten-je-de-gek-aansteken-door-het-zooitje-in-Den-Haag-28034791.html
28
https://meppelercourant.nl/regio/Staphorst-de-op-%C3%A9%C3%A9n-na-jongste-gemeente-van-onsland-27897359.html
17 / 57
De maatschappelijke ontwikkeling naar een ander uiterlijk van de helper van sinterklaas speelt ook in Staphorst. Het sintcomité heeft het uiterlijk van zwarte piet deels aangepast. In de kleding van sommige pieten zijn traditionele klederdrachtelementen toegevoegd, sommige pieten hebben geen afro kapsel meer, sommigen geen oorringen en een aantal pieten wordt geschminkt met ‘stipwerk’ (kenmerkend aan de Staphorster klederdracht is kleurig stipwerk op een zwarte ondergrond). Hierin vindt het sintcomité ook het argument om de zwarte kleur van zwarte piet te handhaven. Sint werd in 2022 vergezeld door 17 pieten.
18 / 57
3
Feitenrelaas In de voorgaande hoofdstukken hebben we de landelijke en lokale context weergegeven als achtergrond waartegen de KOZP-demonstratie op 19 november 2022 plaats zou vinden tijdens de intocht. In dit hoofdstuk geven we een feitenrelaas van de gebeurtenissen tijdens de voorbereidingen en op 19 november, zoals we die hebben kunnen reconstrueren op basis van de door de gemeente aangeleverde documenten en de interviews. Eerst treft u een visuele weergave aan van de belangrijkste gebeurtenissen. Daarna is het rapport onderverdeeld in drie paragrafen: de voorbereiding op 19 november, de gebeurtenissen op 19 november 2022 vanuit het perspectief van de gemeente Staphorst en de dagen na 19 november. Per actor wordt weergegeven op welke wijze de interactie tussen de gemeente en die actor heeft plaatsgevonden in de aanloop naar 19 november. Vanuit het perspectief van de gemeente en de driehoek wordt beschreven hoe 19 november zelf is verlopen. Tot slot wordt nog kort aangegeven wat in de dagen na 19 november is gebeurd.
3.1
Visuele tijdlijn
3.2
Voorbereiding op 19 november 2022 Hieronder wordt per actor aangegeven hoe de gemeente heeft (samen-)gewerkt in de aanloop naar 19 november. Eerst wordt voor de gemeente intern aangegeven hoe gewerkt is in de aanloop naar 19 november, vervolgens wordt dit weergegeven met betrekking tot de lokale actoren en de actoren van buiten Staphorst. Tot slot wordt nog een korte weergave gegeven van de mediaberichten die in de weken voorafgaand aan 19 november zijn verschenen.
19 / 57
A - De gemeente - interne voorbereiding - het kernteam Nadat op 9 november de aankondiging van KOZP komt dat ze het voornemen hebben om te komen demonstreren op 19 november, richt de gemeente een kernteam in om voorbereidingen te treffen. Het kernteam bestaat uit: 3 OOV-ambtenaren, 2 juristen en 1 communicatieadviseur. Een tweede communicatieadviseur wordt later van buiten aan het kernteam toegevoegd vanwege het beroep op de organisatie in de voorbereidingen. Het kernteam staat onder leiding van een van de OOV’ers. Tijdens corona en het organiseren van opvang voor Oekraïners waren eerder ervaringen opgedaan met de werkwijze van een kernteam. Het doel hiervan is mensen tijdelijk ‘vrij te spelen’ zodat er voldoende inzet geborgd is om de taken die hiermee samenhangen op te kunnen pakken. Het kernteam: ▪ Onderhoudt contacten met het sintcomité, KOZP, politie, openbaar ministerie, media. ▪ Adviseert de burgemeester. ▪ Bereidt scenario’s voor. ▪ Bereidt mogelijk in te zetten bestuurlijke instrumenten voor bij mogelijke wanordelijkheden. ▪ Zorgt voor praktische/operationele zaken, zoals regelen demonstratievak, bus voor snel verplaatsen van demonstranten van het Marktplein bij ongeregeldheden, plaatsing tijdelijke camera's, verkeersregelaars e.d. ▪ Bereidt persberichten en statements voor. ▪ Monitort social media. ▪ Zoekt contacten met andere gemeenten.
Het kernteam ontmoet elkaar vanaf 11 november dagelijks. Parallel aan het voeren van gesprekken met KOZP en het sintcomité om te kijken of men het eens kon worden, is het kernteam bezig met de voorbereidingen om op zaterdag 19 november gelijktijdig de ontvangst van sinterklaas en de demonstratie te kunnen laten plaatsvinden op het Marktplein. Voor de demonstratie worden voorwaarden opgesteld en er worden bestuurlijk instrumenten voorbereid die ingezet kunnen worden bij escalatie, zoals een noodverordening of een noodbevel. Aan het sintcomité wordt duidelijk gemaakt dat de burgemeester veel korter dan in voorgaande jaren, aanwezig zal zijn bij de ontvangst. Scenario's opstellen Het kernteam stelt een aantal scenario’s op, deels in samenspraak met de politie. De scenario’s bevatten onder andere deze situaties: ▪ Het vrijwillig of gedwongen annuleren van de ontvangst van sinterklaas. ▪ Geen toestemming geven voor de demonstratie. ▪ Het tegenhouden van demonstranten door inwoners waardoor de demonstranten het Marktplein niet bereiken. ▪ Het gelijktijdig plaatsvinden van de ontvangst en de demonstratie met wanordelijkheden. Voor elk scenario is een handelingsperspectief opgesteld voor de gemeente. Het scenario ‘geen toestemming geven voor de demonstratie’ valt gelijk af doordat bij de eerste bespreking duidelijk wordt dat hier geen grondslag voor is.
Wanneer definitief duidelijk is dat zowel de sinterklaasintocht als de demonstratie doorgaan, volgt een 2e scenario-ronde. Op basis hiervan maken gemeente, politie en OM afspraken over hoe te handelen. Het gelijktijdig plaatsvinden van de ontvangst en de demonstratie is het leidende scenario. 20 / 57
Binnen de scenario’s wordt gekeken naar de volgende ‘zeer waarschijnlijke’ elementen: ▪ blokkeren van de afrit A28; ▪ blokkeren toegang Marktplein door landbouwvoertuigen; ▪ blokkeren toegangswegen bus KOZP; ▪ aanwezigheid van de tegenbeweging voordat KOZP arriveert; ▪ bezoekers die zichtbaar en aantoonbaar het evenement willen verstoren; ▪ gooien van zwaar vuurwerk, gooien van andere objecten. Per onderdeel worden het effect en handelingsperspectief in kaart gebracht. Voor het handelen stelt de politie een document Beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen op. Voorbereiding juridische/bestuurlijke instrumenten De juristen uit het kernteam adviseren de burgemeester over het demonstratierecht, beoordelen de juridische impact van de diverse scenario's en bereiden een aantal bestuurlijke instrumenten voor die ook deels zijn ingezet: ▪ Een aanwijzingsbesluit cameratoezicht voor de periode van vrijdag 18 november 18.00 t/m zaterdag 19 november 21.00 uur, met als motivatie dat er vrees is voor ernstige verstoring van de openbare orde en met de intentie tot het voorkomen van letsel en schade, onrust, ongeregeldheden en strafbare feiten en/of overtredingen. Het cameratoezicht richt zich op het Marktplein en de Stovonde.
Als argument wordt ook gegeven dat via sociale media wordt aangezet tot het plegen van vernielingen, bedreigingen, het inzetten van agrarische voertuigen als blokkades en het gebruik van (zwaar) vuurwerk en dat de verwachting is dat er vanaf vrijdagavond een opbouw zal plaatsvinden van blokkades. Dit aanwijzingsbesluit cameratoezicht is ook daadwerkelijk genomen en opgevolgd met de inzet van camera's. ▪ Voorschriften betoging sinterklaasoptocht (WOM-brief). Op 17 november stuurt de gemeente aan KOZP een brief met voorschriften rond de betoging. Het motief dat wordt gegeven om voorschriften op te leggen zijn signalen dat er mogelijk tegenactie plaats gaat vinden. De voorschriften gaan over de locatie van de demonstratie, het ophangen van materialen, het niet hinderen van voetgangersverkeer, het vrijhouden van wegen, (nood)uitgangen van panden en brandkranen, een verbod op spandoeken met stokken, het meevoeren van wapens, fakkels of andere voorwerpen die als wapen gebruikt kunnen worden en op het verbranden van kaarsen, fakkels en vuurwerk. De brief geeft toestemming voor het gebruik van een megafoon en gezichtsbedekkende kleding mits dit op verzoek van de politie, ter identificatie, verwijderd wordt.
Verder geeft de gemeente aan te verwachten dat er toezicht op de demonstratie wordt gehouden door mensen uit de organisatie en dat de gemeente geen aansprakelijkheid aanvaardt voor eventuele schade of letsel ontstaan als gevolg van de activiteiten. ▪ Een noodbevel. Er is vooraf een noodbevel voorbereid om in te kunnen zetten bij wanordelijkheden. Dit is tijdens 19 november op maat gemaakt op het moment dat de situatie escaleerde rond de A28 en dermate veel politie-inzet ter plekke nodig was dat de veiligheid van demonstranten en anderen op het Marktplein niet meer gegarandeerd kon worden. In het uitgevaardigde noodbevel beveelt: ‘al degenen met het kennelijke doel te komen demonstreren in de gemeente Staphorst, individueel of in groepsverband, zich met onmiddellijke ingang niet op het grondgebied van de gemeente Staphorst te begeven of het grondgebied zo snel mogelijk te verlaten’. ▪ Spontane tegendemonstratie. Er wordt afgesproken dat er een voorwaardenbrief wordt opgesteld die ter plekke kan worden uitgereikt aan een demonstrantengroep die onaangekondigd komt demonstreren. 21 / 57
De praktische voorbereiding op de demonstratie Het OOV-team van de gemeente verzorgt de praktische voorbereiding op de demonstratie. De ambtenaar OOV is de verbindende schakel tussen alle betrokkenen zoals KOZP, het sintcomité, de politie en het OM. Het OOV-team verzorgt de plaatsing van tijdelijke camera's, informeert bij een busvervoerder naar de mogelijkheden om een bus voor KOZP te regelen voor vervoer van Zwolle naar Staphorst, stemt met de politie de positionering van het demonstratievak en de kar voor sint af, regelt verkeersregelaars, dranghekken en zorgt dat er een harmonicabus klaar komt te staan als optie voor eventuele snelle afvoer van demonstranten van het Marktplein. Communicatie De communicatieadviseurs verzorgen communicatieadvies naar de burgemeester, stellen handvatten op voor de burgemeester, beantwoorden persvragen en vragen van inwoners (telefonisch en via e-mail), monitoren de sociale media en wat er in de pers geschreven wordt over Staphorst. Vanaf 16 november wordt het communicatieteam versterkt met een externe communicatieadviseur, aangezien het erg druk bleek op het gebied van communicatie.
B - De gemeente interne voorbereiding – B&W en fractievoorzitters B&W De drie wethouders en de gemeentesecretaris zijn in de voorbereiding regelmatig bijgepraat door de burgemeester. Het voltallige college was op de dag zelf aanwezig in het gemeentehuis. De uitgezette lijn, waarbij de demonstratie en de intocht gelijktijdig naast elkaar doorgang zouden moeten vinden, werd ondersteund door het college. Evenals de verbindende rol van de gemeente waarbij de dialoog tussen KOZP en het sintcomité werd gestimuleerd met als doel om er onderling uit te komen. De 1e locoburgemeester is vanaf donderdag aanwezig bij de driehoeksoverleggen. Daarnaast is nog relevant om te vermelden dat de burgemeester een aantal maal contact heeft gezocht met een adviseur van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters om de ingezette koers te toetsen en zich te laten adviseren. Fractievoorzitters De fractievoorzitters zijn regelmatig bijgepraat over de voorbereidingen (conform reglement van orde) en fungeerden als klankbord voor de burgemeester op de uitgezette strategie. Naar aanleiding van de gesprekken met KOZP is op donderdag 17 november door college en raad gezamenlijk een aanbod gedaan om een dialoog te faciliteren, tussen KOZP en het sintcomité, wanneer KOZP zou afzien van de demonstratie. Het faciliteren van de dialoog zou een gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn van het college en de raad.
Dit aanbod is op schrift gesteld (zie ook hieronder bij overleg gemeente/KOZP). De fractievoorzitters zijn vooraf geconsulteerd over de inhoud van dit aanbod.
C - Gemeente en driehoeksoverleggen Voorafgaand aan 19 november vinden twee driehoeksoverleggen plaats. Op 15 november is het eerste overleg. Naast de reguliere driehoekdeelnemers (burgemeester, politie, OM) is het kernteam aanwezig bij dit overleg. Onderwerpen zijn: frequentie driehoek, afstemming van bestuurlijke instrumenten met het OM, beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen opstellen. Op 17 november is de tweede bijeenkomst en worden de door de politie opgestelde beleidsuitgangspunten en tolerantiegrenzen besproken waarbij afspraken gemaakt worden in
22 / 57
welke situaties en op welke wijze er opgetreden zal worden. Er worden diverse scenario's doorgenomen. De inzet is de-escalerend optreden met eventuele aanhoudingen achteraf.