CConstaterende datStaphorst
Koppel je AI →
Document · PDF

Eindrapport Onafhankelijk onderzoek handelen gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP demonstratie

Raadsvergadering 16 mei 2023, gemeente StaphorstBij agendapunt: Besluitvormend bespreekstuk: Rapport RadarAdvies 'Onafhankelijk onderzoek naar het handelen van de gemeente Staphorst rond de voorgenomen KOZP-demonstratie op 19 november 2022’'25.670 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

41 / 57

wensdenken in de scenario’s terechtgekomen, terwijl er wel degelijk aanwijzingen waren51. Zoals ook al eerder vermeld, is er de afgelopen jaren een verharding en een toename van polarisatie zichtbaar wat als ‘aankondiging’ kan worden gezien van het gedrag bij de afrit A28 op 19 november 2022. In de voorbereiding werd wel gewerkt aan scenario's waarin een tegenactie zou komen en/of wellicht een tegendemonstratie zou plaatsvinden, bijvoorbeeld dat de afrit A28 zou worden geblokkeerd en er met eieren en tomaten zou worden gegooid. Ook in de bestuurlijke instrumenten zijn diverse maatregelen voorbereid, zoals de inzet van ME op het Marktplein, maar voor de situatie bij de A28 was dat minder het geval. 3. Reguleren van geweld en begeleiding van KOZP grotendeels overgelaten aan de politie. Op een tweetal belangrijke punten is de praktische uitwerking en uitvoering door de gemeente en de driehoek grotendeels overgelaten aan de politie. Ten eerste betreft dit het deescalerend optreden bij de afrit aan de A28 en ten tweede het begeleiden (of ‘begidsen’) van de KOZP-bus en volgauto’s. En doordat de politie in een SGBO (Staf Grootschalig Bijzonder Optreden) was georganiseerd, waren ook binnen de politie verschillende taken los van elkaar georganiseerd, waarbij er in de driehoek beperkt overzicht was van, of gestuurd kon worden op de inzet van politie.

Tijdens de interviews werd hiervan ook aangegeven dat de deelnemers uit de driehoek ‘daar niet over gaan’, omdat dit aan de specialisten is. Over het de-escalerend optreden bij de A28 is hiervoor ook al het een en ander geschreven. Een goede uitwerking en daarmee een duidelijkere aansturing van het politieoptreden bij de A28, die ook zou bestaan uit het begrenzen van bijvoorbeeld de omvang en het gedrag van de groep die daar aanwezig zou mogen zijn, had wellicht escalatie kunnen voorkomen. Met betrekking tot het begeleiden van de KOZP-colonne is tijdens de interviews duidelijk geworden dat daarover voorafgaand geen heldere afspraken zijn gemaakt in de driehoek, maar dat dit aan de specialisten binnen de politie werd overgelaten. De uiteindelijke route die de colonne volgde werd bijvoorbeeld pas op het laatste moment op 19 november met de gemeente gedeeld. En er zijn vooraf geen heldere afspraken gemaakt over de wijze van begeleiding door de politie en hierover bleek op de dag zelf ook nog onduidelijkheid te bestaan52. Ook in dit geval had meer sturing vanuit de driehoek / de burgemeester wellicht kunnen bijdragen aan een veiliger verloop van de dag. 51

Ook wanneer we naar de literatuur kijken, zien we dat er in Staphorst een aantal zaken bij elkaar kwamen die een risico vormen. In het essay ‘Onrust begrijpen begint bij anders kijken’ van Marnix Eysink Smeets schrijft hij op blz. 22 over de uitkomsten van een analyse van Postmes c.s. naar grootschalige ongeregeldheden. Deze kunnen zich voordoen wanneer vijf belangrijke ingrediënten bij elkaar komen: 1) Een bij één of meer specifieke groepen al langer bestaande onderstroom van ongenoegen of onvrede, met een moreel geladen wij/zij-tegenstelling; 2) Een bovenstroom binnen deze groepen van een vergelijkbaar karakter; 3) Een overheid die bij deze publieksgroepen niet of verminderd legitiem wordt gezien; 4) Een geschikte trigger; 5) Gelegenheid en middelen. 52 In de gesprekken tussen KOZP en de gemeente heeft KOZP nadrukkelijk gevraagd om politiebegeleiding. KOZP heeft meerdere voorbeelden genoemd over hoe ze begeleid wilden worden van Zwolle naar Staphorst; de begeleiding in de gemeente Den Bosch bij een eerdere demonstratie werd hierbij als voorbeeld genoemd. Van KOZP hebben we begrepen dat zij zich niet goed begeleid hebben gevoeld en dat dit ook heeft meegespeeld bij het feit dat enkele auto’s uit de colonne raakten en via de A28 naar Staphorst reden.

Van Amnesty International hebben we gehoord dat zij nog voor vertrek uit Zwolle uit de colonne werden gehaald door de politie, terwijl deze auto van Amnesty (er waren er meer) juist van plan was geweest om met de colonne mee te rijden. Maar hoe dit precies is gegaan, is niet het onderwerp van dit onderzoek. 42 / 57

4. Perspectief op veiligheid en openbare orde drukte het perspectief van het uitdragen van grondrechten naar de achtergrond. Ondanks dat bij de uitgangspunten wordt aangegeven dat de gemeente zich er terdege van bewust was dat het demonstratierecht van groot belang is en dat zij de demonstratie ging faciliteren, hebben we in de gesprekken gemerkt dat de focus hierbij met name lag op het ‘technisch faciliteren’ en op de openbare orde aspecten. Door het evenement van de sintintocht op één lijn te stellen met het demonstratierecht door telkens te benadrukken dat beide activiteiten naast elkaar zouden moeten plaatsvinden, kwam onvoldoende het rechtstatelijke perspectief naar voren, waarbij het erom gaat dat de grondrechten van de demonstranten van zwaarwegend belang zijn en op een andere manier gewogen zouden moeten worden dan de sinterklaasintocht. In die zin is het uitdragen van het belang van de grondrechten naar de achtergrond verschoven en een blinde vlek in de aanpak geweest, ondanks dat de gemeente wel degelijk moeite heeft gedaan om de demonstratie te faciliteren.

43 / 57

6

Adviezen aan de gemeente Staphorst In de vorige hoofdstukken zijn zo feitelijk mogelijk de gebeurtenissen op een rij gezet en zijn vervolgens de opvattingen van de diverse betrokkenen over het handelen van de gemeente weergegeven. Vervolgens is in het voorlaatste hoofdstuk de analyse van de onderzoekers beschreven van de uitgangspunten en mogelijke blinde vlekken van de gemeente die een rol hebben gespeeld rond de sintintocht en de aangekondigde demonstratie van KOZP. In dit laatste hoofdstuk geven we een aantal adviezen aan de gemeente Staphorst. We doen dat in de vorm van suggesties en opties. We geven dus niet één advies, maar schetsen verschillende mogelijkheden, die de gemeente zelf kan beoordelen en wegen in de zoektocht naar de juiste weg om met maatschappelijke tegenstellingen en met de figuur van zwarte piet om te gaan in Staphorst. Juist omdat het bepalen van de koers hierin in Staphorst een samenspel zal zijn van zowel ambtelijk, bestuurlijk en politiek overleg als van overleg met de inwoners, lijkt het ons van belang om voor deze interactie en afwegingen voldoende ruimte te laten. Voordat we ingaan op de adviezen, is het passend om eerst aan te geven dat het altijd makkelijk is om met de kennis van nu te oordelen over een eerdere situatie, in dit geval de omstandigheden rond de voorgenomen demonstratie van KOZP.

In de interviews hebben we meerdere mensen ook horen zeggen dat het ‘achteraf makkelijk praten is’ en ‘van achteren kijk je de koe in de kont’. Tegelijk is het doel van dit onderzoek dat de gemeente kan leren van wat er gebeurd is. De adviezen zijn dus geen oordeel over hoe het in oktober en november 2022 is verlopen, maar gericht op voorkomen van herhaling en op mogelijke verbeteringen in de (nabije) toekomst. Ook is belangrijk om hier nogmaals te vermelden dat er in relatief korte tijd veel op de relatief kleine gemeente Staphorst afkwam nadat de KOZP-demonstratie werd aangekondigd. Er is in die paar weken door velen binnen en buiten de gemeente hard gewerkt en er zijn lange dagen gemaakt. Tegelijkertijd hebben ook vrijwilligers van KOZP geïnvesteerd in het dialoogproces en in het zo veilig en democratisch mogelijk laten verlopen van de demonstratie op 19 november. En deze periode heeft ook een wissel getrokken op de leden van het sintcomité van Staphorst, die zich ook op vrijwillige basis inzetten voor een evenement voor de jeugd van Staphorst. Zij voelden zich overvallen door de dynamiek die op gang kwam naar aanleiding van de aankondiging om tijdens de intocht ook zwarte pieten (al dan niet met stipwerkstippen) in te zetten. Tegen deze achtergrond kunnen de adviezen die we hieronder geven voor de komende periode gelezen worden.

Voordat we de specifieke adviezen met betrekking tot zwarte piet geven, zullen we een aantal bredere adviezen geven over hoe (de gemeente) Staphorst om zou kunnen gaan met ‘schurende onderwerpen’. Dit doen we omdat uit de gesprekken duidelijk is geworden dat het ongenoegen in de samenleving breder speelt. Er zijn ook andere thema’s waarbij de opvattingen van een deel van de Staphorsters in botsing (kunnen) komen met de opvattingen en voornemens van anderen, of dat nu de overheid is, een belangengroepering of een andere organisatie.

6.1

Adviezen over het omgaan met ‘schurende onderwerpen’ in het algemeen. Tijdens de gesprekken over de periode rond de sinterklaasintocht in Staphorst op 19 november 2022, hebben we van veel kanten gehoord dat het voor de meeste inwoners van 44 / 57

Staphorst eigenlijk helemaal niet ging om de figuur van zwarte piet. De boosheid die loskwam na de aankondiging van de KOZP-demonstratie was breder en had vooral te maken met het feit dat er mensen ‘van buiten’ naar Staphorst wilden komen om aan de Staphorsters te vertellen dat ze iets verkeerd doen en daarbij eisen stellen dat er zaken gaan veranderen in Staphorst. Staphorst heeft al decennia te maken met beeldvorming en stereotypering53. Sinds de jaren ’60, waarin in grote delen van Nederland een proces van ontkerkelijking en ontzuiling werd ingezet, is Staphorst in de media en in de volksmond neergezet als ‘toonbeeld van achterlijk en middeleeuws Nederland’. De polio-epidemie in de jaren ’70, waarbij in Staphorst vijf kinderen om het leven kwamen, leverde ook veel negatieve aandacht voor Staphorst op. En een artikel over Staphorst in tijdschrift Panorama heeft in de jaren ’70 geleid tot de oprichting van ‘Stichting Staphorst’, een stichting die de positieve kanten van Staphorst wil laten zien. Ook meer recent, tijdens de coronapandemie, wisten de media Staphorst goed te vinden wanneer het ging om hoe ‘christelijk Nederland’ omging met de pandemie. Dit terwijl Staphorst slechts een van de vele plaatsen is, waar op deze manier wordt samengeleefd. Het gevoel in Staphorst dat we terug hebben gekregen uit de interviews is dat er met twee maten gemeten wordt.

Alles wat ‘modern’ en ‘links’ is, krijgt veel aandacht in landelijke politiek en media en de levenswijze in dorpen zoals Staphorst wordt alleen als karikatuur neergezet, waarbij vooral het beeld van een bekrompen en achterlijke gemeenschap wordt neergezet. Hiernaast is in Staphorst in de laatste jaren ook een groeiende ontevredenheid met de (landelijke) overheid te zien, die ook in de interviews regelmatig benoemd is. Zoals ook elders in het land, hebben de coronamaatregelen het vertrouwen in de overheid flink doen afnemen. Mensen die ervoor kozen om zich niet te laten vaccineren voelden zich als tweederangsburgers behandeld, omdat er veel restricties golden wanneer je geen QR-code kon laten zien. Dit beeld werd nog versterkt doordat Staphorst daarbij ook nog vrij vaak zelf negatief in beeld werd gebracht, bijvoorbeeld omdat in kerken nog veel mensen bij elkaar kwamen, gebruikmakend van de vrijheid van religie (art. 6 Grondwet). In Staphorst zijn ook demonstraties gehouden tegen de coronamaatregelen, terwijl het dorp geen traditie heeft met het organiseren van demonstraties. Naast corona speelt ook de stikstofkwestie in Staphorst. Ook agrariërs uit Staphorst maken zich zorgen over de toekomst van hun bedrijf. Een deel van hen heeft ook regelmatig deelgenomen aan de ‘boerenprotesten’, onder andere door middel van deelname aan een blokkade van de A28.

Gecombineerd met nieuwsberichten over hoe Groningers door de overheid zijn behandeld rond de gevolgen van de gaswinning en hoe slachtoffers van de kinderopvangtoeslagaffaire zijn behandeld, is het vertrouwen in de (landelijke) overheid fors gedaald, zo horen we terug in de interviews. In Staphorst is bij de recente verkiezingen voor de Provinciale Staten bijna 30% van de stemmen uitgebracht op BBB, waarmee die partij bij deze verkiezingen bijna net zo veel stemmen kreeg als de SGP in Staphorst. De vrees om eenzijdig of slecht te worden afgeschilderd in de pers of de politiek is niet erg groot onder de Staphorsters hebben we gehoord; zij zijn wel gewend dat er op een bepaalde manier geschreven wordt en ze accepteren dit als een gegeven.

53

Zie bijvoorbeeld https://meppelercourant.nl/staphorst/Iemand-van-buiten-komt-wel-even-vertellenhoe-het-moet-No-way-28065525.html 45 / 57

Vrijwel alle gesprekspartners plaatsen de reactie vanuit de Staphorster bevolking op de aankondiging van de KOZP om te komen demonstreren in deze context. En daarmee zeggen ze dat het dus eigenlijk niet om de figuur van zwarte piet ging, want in Staphorst is er niet een erg lange of breed gedeelde traditie in het vieren van sinterklaas. Het gaat veel meer om een gemeenschap die zich niet (meer) gewaardeerd voelt om de bijdrage die ze levert aan de economie en de samenleving, maar vooral eenzijdig wordt weggezet. Tijdens de interviews hebben we gehoord dat op de momenten waarop deze ervaren ongelijkheid zichtbaar is, ook de boosheid van de Staphorsters hierover naar buiten komt. Bijvoorbeeld bij de boerenprotesten, maar daarvoor geldt dat de Staphorsters deelnemen aan een demonstratie elders. Rond KOZP was het anders, hier had een ‘linkse groepering uit Amsterdam’ Staphorst bewust uitgekozen om een boodschap over te brengen, terwijl er geen wettelijk verbod geldt ten aanzien van zwarte piet. En daardoor was dit een gelegenheid om de boosheid heel rechtstreeks te uiten, in de ogen van de geïnterviewden. Aangezien deze situatie dus breder speelt dan alleen rond zwarte piet, kan verwacht worden dat ook op andere onderwerpen er een situatie kan ontstaan waarbij de bevolking van Staphorst zich opstelt tegenover de overheid of een andere partij.

In november 2022 is ook zichtbaar geweest dat er bij een inspraakavond over de huisvesting van statushouders in voormalig Hotel Waanders een groot aantal Staphorsters aanwezig was die niet als direct omwonenden zijn te kwalificeren. De beleving van een aantal van de geïnterviewden hierbij was dat er niet alleen een grote groep voornamelijk mannen op de inspraakavond af was gekomen, maar dat deze groep zich ook vrij intimiderend gedroeg54. Dat voorbeeld laat zien dat tegenstand vanuit de bevolking ook op andere thema’s voorzienbaar is. Daarom geven we een aantal adviezen en opties die vanuit de gemeente zouden kunnen worden ingezet om het omgaan met ‘schurende onderwerpen’ zo te benaderen dat de uitgangspunten van de rechtsstaat en de spelregels van de democratie zo goed mogelijk gewaarborgd zijn. Uitgangspunt van de democratie, en zeker van de Nederlandse traditie van het smeden van politieke coalities om meerderheden te bereiken, is dat er samengewerkt wordt tussen partijen die het zeker niet over alles eens zijn, maar door middel van het sluiten van compromissen proberen om zoveel mogelijk belangen mee te wegen in de besluitvorming, ook die van minderheden.

Dit politieke systeem kan worden ervaren als ondoorzichtig (bijvoorbeeld doordat er politieke afspraken worden gemaakt achter gesloten deuren), ingewikkeld (in de gedecentraliseerde eenheidsstaat heeft elke bestuurslaag eigen rollen en verantwoordelijkheden) en ook frustrerend (want niemand zal snel 100% zijn zin krijgen) vanuit het perspectief van de inwoner. Toch staat of valt de stabiliteit van Nederland met de mate waarin er hier op een vreedzame en eigentijdse manier invulling aan wordt gegeven. Maatschappelijke en politieke (in)stabiliteit zijn bijvoorbeeld belangrijke vestigingsfactoren voor bedrijven en daarmee belangrijk voor de economische vitaliteit op lange termijn. Het feit dat een flink aantal geïnterviewden die werkzaam zijn binnen de overheid aangaven dat ze oprecht geschrokken waren van de intimidatie en eigenrichting die heeft plaatsgevonden bij de afrit van de A28, laat zien dat er de laatste tijd iets veranderd is in de manier waarop er in een deel van Staphorst met het gezag en met het uiten van onvrede wordt omgegaan. Deels kan dat te maken hebben met de situatie dat Staphorsters de 54

https://meppelercourant.nl/staphorst/Staphorsters-zitten-niet-te-wachten-op-statushouders-inhotel-Waanders.-Jullie-laten-je-de-gek-aansteken-door-het-zooitje-in-Den-Haag-28034791.html 46 / 57

afgelopen jaren meer aan den lijve zijn gaan ervaren welke gevolgen overheidshandelen heeft (coronapandemie, stikstofproblematiek) en deels kan het ook te maken hebben met het feit dat landelijk het protest tegen overheidsmaatregelen is veranderd en is verhard. Los van de achterliggende redenen kunnen we constateren dat het best uitdagend zal zijn om, nadat de inwoners hebben ervaren dat vrij vergaande acties effect sorteren (of dat nu bij een snelwegbezetting is of tijdens het ‘weren van KOZP’ uit Staphorst), de ‘geest weer in de fles’ te krijgen. Wat binnen Staphorst hierin nog meespeelt is dat er verschillende gezagslijnen lijken te spelen; naast het gezag van de overheid, is er ook een duidelijke gezagsrelatie met de kerken in Staphorst en daarnaast zijn er binnen de gemeenschap sleutelpersonen die een belangrijke rol spelen in het vertalen van verschillende gezagslijnen naar wenselijk handelen. Omdat dit mensen zijn die de gemeenschap goed kennen, speelt sociale controle hierbij ook een rol. Het inzetten van de ‘stewards’ om vernielingen en geweld rond oud en nieuw te voorkomen is een mooi voorbeeld van hoe er in Staphorst een samenspel kan zijn om Staphorst veilig te houden en om grenzen aan te geven richting de jongere generatie.

In het omgaan met de ontstane situatie, waarbij intimidatie en eigenrichting mee zijn gaan spelen, is het van belang dat vanuit de gemeente Staphorst in samenspraak met de bevolking en de sleutelpersonen een goede strategie wordt bepaald en dat hierover ook helder wordt gecommuniceerd met de inwoners. De volgende opties en overwegingen kunnen hierbij ingezet worden. 1. In contact treden over wat er echt speelt ▪

▪

55

Wanneer er ‘schurende onderwerpen’ spelen, is het verstandig om goed te kijken naar de communicatie met de verschillende belanghebbenden. Een manier om dit te doen is om de zorgen van betrokkenen in kaart te brengen, te analyseren wat er schuurt, om vervolgens transparantie en perspectief te bieden. Deze manier van werken wordt ‘dilemmalogica’ genoemd55. Het is een manier van werken die overheden helpt om weg te blijven van het steeds opnieuw uitleggen van het eigen verhaal, maar in plaats daarvan aansluiting te zoeken bij de zorgen en zienswijzen die bij burgers of andere spelers leven en ook laten zien in welke positie de overheid zich bevindt. Die transparantie over de dilemma’s en afwegingen kan helpen om onder de bevolking begrip te kweken voor een uitkomst. Los van een concreet onderwerp (want dan loopt de druk al snel op), is het ook een optie om met de inwoners in gesprek te gaan over hoe er in Staphorst omgegaan wordt met ‘invloeden van buitenaf’ en ‘schurende onderwerpen’; hierbij gaat het vooral om het stimuleren van reflectie. Op die manier kan bijvoorbeeld blijken dat het niet om simpele tegenstellingen gaat (stad vs. platteland), maar dat ook in Staphorst veel verschillende verhalen en opvattingen en zorgen bestaan. Door hierover in gesprek te zijn, wordt een basis gelegd voor de manier waarop Staphorst om wil gaan met lastige thema’s.

Wanneer er zich vervolgens een situatie voordoet waarbij de druk oploopt, kan op die basis worden voortgebouwd. In dit kader zouden er bijvoorbeeld reflectiesessies kunnen worden georganiseerd (in samenspraak met inwoners en sleutelpersonen) over: Hoe behoudt Staphorst de positieve kanten van de hechte gemeenschap die het dorp is en wat zijn mogelijke negatieve kanten hiervan waarbij alertheid geboden is? https://www.communicatierijk.nl/vakkennis/dilemmalogica/wat-is-dilemmalogica 47 / 57

-

-

-

De gevoelde zorgen over de toekomst en de ervaren achterstelling ten opzichte van andere groepen in de samenleving. Wat zijn de reële zorgen van verschillende groepen Staphorsters? Hoe kunnen we omgaan met veranderingen die op ons afkomen en hoe gaan we samen naar de toekomst? Hoe verhouden we ons tot onze normen en waarden? Welke waarden zijn met elkaar in overeenstemming en welke kunnen met elkaar botsen? En hoe kunnen verschillende (grond)rechten botsen en hoe kun je daarmee om gaan? Hoe verhouden die zich tot de buitenwereld en hoe reageren we vanuit onze waarden op de buitenwereld? Hoe kijken verschillende delen van de gemeenschap terug op het omgaan met de KOZP-demonstratie in 2022? Is er ruimte voor bezinning en reflectie op het feit dat het demonstreren onmogelijk is gemaakt? Wat heeft dit betekend voor de beeldvorming over Staphorst en haar inwoners? En hoe kijken we erop terug dat een deel van de bevolking het recht in eigen hand heeft genomen en de overheid heeft gepasseerd?

2. Vanuit de overheid duidelijkheid geven over grenzen binnen de democratie De (lokale) overheid stelt de kaders ten aanzien van de manier waarop samengeleefd wordt. De overheid is er om de waarden die in de (grond-)wet zijn vastgelegd te garanderen en te beschermen. Wanneer mensen tegen de wet ingaan, treedt de overheid op en op die manier beschermt zij anderen. Zij organiseert ook het democratisch proces en houdt hierin zoveel mogelijk rekening met de wensen van de lokale bevolking. Maar er zitten grenzen aan wat er lokaal kan worden bepaald en er zijn grenzen aan in hoeverre de stem van de lokale bevolking meegenomen kan worden in besluitvorming. De democratische spelregels, waarbij de volksvertegenwoordigers op verschillende niveaus de politieke besluiten nemen, zijn van groot belang voor de stabiliteit van het land. Er is hierbij zeker kritiek op het overheidshandelen mogelijk, mits het geweldloos en binnen de wet is. Het is daarom aan de overheid om de spelregels ondubbelzinnig helder te maken wanneer er hierover verwarring ontstaat. Vanuit de historie zijn er in Staphorst werkwijzen ontstaan waarmee er tussen de gemeenschap en de overheid wordt samengewerkt aan de ontwikkeling van Staphorst. Veel van deze werkwijzen zijn impliciet en hebben lang goed gefunctioneerd.

Maar het lijkt erop dat het op dit moment in Staphorst nuttig kan zijn om dit expliciet te maken om te voorkomen dat er patronen ontstaan waarbij het gezag van de overheid ondermijnd wordt56. 3. Uitgangspunten die kunnen helpen bij het helder aangeven van de grenzen zijn: ▪

▪ ▪

De vrijheid die de een heeft, geldt ook voor een ander. De rechten die Staphorsters hebben, gelden ook voor anderen. En de grenzen die voor anderen gelden (geen eigenrichting, geen agressie en geweld, intimidatie enz.), gelden ook voor Staphorsters. De openbare ruimte is er voor iedereen, niet alleen voor de lokale bevolking. Grondrechten zijn van groot belang en gelden voor iedereen. In Staphorst wordt bijvoorbeeld veel waarde gehecht aan de vrijheid van onderwijs, er zijn veel bijzondere scholen in Staphorst die ook volledig door de overheid worden betaald en beschermd

56

Zie bijvoorbeeld hoe in het signalement van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) ‘Gezag herwinnen’ (2022), o.a. op pagina 10, wordt gesproken over het normatieve karakter van het handelen van het openbaar bestuur. 48 / 57

▪

▪

▪

worden door de vrijheid van onderwijs (art. 23 Grondwet). En van oudsher wordt er in Staphorst wellicht minder waarde gehecht aan het demonstratierecht (geborgd in art. 9 van de Grondwet). Maar de Grondwet is geen keuzemenu waaruit gekozen kan worden. Alle rechten staan op gelijke voet en kunnen niet terzijde worden geschoven. Ondanks dat er geen hiërarchie zit in de verschillende artikelen van de Grondwet, is het geen toeval dat artikel 1 van de Grondwet de gelijkwaardigheid van alle mensen benoemt en discriminatie verbiedt. Bij het actief uitdragen van de grondrechten is, naast bijvoorbeeld de vrijheid van religie, ook het verbod op discriminatie van groot belang. Ook het stelselmatig en expliciet afwijzen van intimidatie of geweld en daar helder op reageren wanneer hier sprake van is, zijn belangrijke waarden om uit te dragen. Hier ligt ook een rol voor de burgemeester weggelegd, gezien de openbare orde-portefeuille. Naast burgervader is de burgemeester ook degene die de grenzen aangeeft. Welk gedrag is wel / niet acceptabel? In de afgelopen decennia hebben burgemeesters hiertoe ook meer bevoegdheden tot hun beschikking gekregen. De twee rollen kunnen hand in hand gaan. Naast empathie is er ook de begrenzing. Het belang van de inwoners staat vaak voorop, maar begrenzing en duidelijkheid scheppen ook orde.

In het handelingsrepertoire van de burgemeester ligt voor veel burgemeesters de voorkeur bij de rol van burgervader, maar als het nodig is (bijvoorbeeld wanneer het gaat om het beschermen van een grondrecht van een groep mensen) is het belangrijk om ook de rol van ‘ordebewaker’ te vervullen. Ook de gemeentelijke kanalen (website, brieven, persberichten, campagnes over Staphorst e.d.) kunnen benut worden om actief de democratische waarden uit te dragen. Bijvoorbeeld op de website van de gemeente wordt het demonstratierecht op het moment van schrijven van dit rapport behoorlijk eenzijdig belicht, met een nadruk op wat er allemaal moet gebeuren door een organisator en op wanneer een demonstratie verboden mag worden door de gemeente. Door ook via deze kanalen het belang van de grondrechten voorop te stellen in de uitingen, wordt ook een signaal aan de gemeenschap afgegeven.

4. Depolarisatie als doelstelling Zoals in het eerste hoofdstuk over de context al is aangegeven, is er naar aanleiding van eerdere ervaringen met polariserende thema’s binnen Nederlandse gemeenten al best veel uitgedacht en ontwikkeld over hoe met polarisatie omgegaan kan worden. De achterliggende gedachte hierbij is dat het goed is om het oneens te zijn en elkaar scherp te bevragen, maar dat te scherpe polarisatie en wij-zij-denken niet bijdragen aan het vinden van een oplossing waarbij rekening wordt gehouden met iedereen en niet alleen met de meerderheid. Vergaande polarisatie kan ook leiden tot radicalisering en extremisme; daarom is het van belang om te werken aan ‘depolarisatie’ waar dat nodig is. De depolarisatie-aanpak, ontwikkeld door Bart Brandsma en toegelicht in hoofdstuk 1, biedt een manier van kijken die kan helpen bij het bepalen van een strategie. Het voorkomen van het onbedoeld aanwakkeren van polarisatie is hierbij een belangrijk uitgangspunt, net als het vanuit de overheid ruimte blijven bieden voor nuance en voor de ‘middenpositie’, waarbij er begrip is voor de zorgen en wensen van de ene groep, maar ook voor die van de andere groep. En waarbij de ‘zwijgende meerderheid’ de ruimte voelt ook niet te hoeven kiezen tussen vóór of tégen. Ook de stroming die zich ‘Deep Democracy’ noemt kan hier inspiratie voor bieden.

Deep democracy gaat over besluitvorming zonder conflicten uit de weg te gaan, ruimte laten voor

49 / 57

tegenstellingen en aandacht en waardering voor andere opvattingen57. Elementen en werkvormen vanuit deep democracy zouden kunnen helpen om met de inwoners van Staphorst stappen te maken van een probleemgeoriënteerde situatie waarin wij-zij-denken snel aanwezig is, naar een situatie waarin er samen gezocht wordt naar oplossingen en naar goede en democratische manieren van samenleven en samenwerken. Tot slot zou ook gekeken kunnen worden naar het inzetten van geweldloze communicatie58 als manier van communiceren over gevoelige onderwerpen of conflicten. Bij geweldloze communicatie gaat het erom dat deelnemers aan het gesprek spreken vanuit hun eigen waarnemingen, beleving en behoeften en ruimte laten voor de ander om hier vanuit de eigen behoeften op te reageren. Deze manier van communiceren zou bijvoorbeeld vanuit de overheid in algemene zin ingezet kunnen worden, maar ook tijdens een dialoog met inwoners gericht ingezet kunnen worden. 6.2

Adviezen over het omgaan met de maatschappelijke spanningen rondom zwarte piet. Naast de hierboven beschreven adviezen en overwegingen over hoe Staphorst een basis kan leggen voor het omgaan met ‘schurende onderwerpen’, geldt voor de kwestie rond zwarte piet dat de inzet vanuit de gemeente en andere overheidspartners erop gericht zou moeten zijn om een escalatie zoals bij de A28 heeft plaatsgevonden in 2022, in de toekomst te voorkomen. Hieronder schetsen we twee routes die het risico op herhaling kunnen verkleinen. Bij de eerste gaan we ervanuit dat de situatie van een intocht met zwarte pieten en een demonstratie van KOZP in Staphorst zich zou herhalen en bij de tweede route beschrijven we een aantal manieren waarop de angel eventueel al eerder uit het conflict kan worden gehaald zodat op die manier de kans op herhaling wordt verkleind. Herhaling van de situatie van 2022? Indien de situatie van 19 november 2022 zich zou herhalen (als er dus nog steeds zwarte pieten in de intocht in Staphorst zijn en KOZP opnieuw aankondigt om te komen demonstreren), zou de gemeente samen met de driehoekspartners er met behulp van nieuw te ontwikkelen scenario’s alles aan moeten doen om de kans op escalatie (gebruik van intimidatie, geweld, eigenrichting) te minimaliseren.

De volgende elementen kunnen hierbij gebruikt worden: ▪ In het algemeen is het van belang dat vanuit de overheid het rechtsstatelijke perspectief leidend zal zijn, naast het operationeel perspectief dat gericht is op beheersbaarheid van de openbare orde. Het rechtsstatelijk perspectief betekent hier dat het beschermen van een grondrecht van de ene groep (in dit geval het recht op demonstreren) belangrijker is dan de wens van een andere groep om een evenement te kunnen houden zonder ‘inmenging van buitenaf’. Een ander aspect van dit rechtsstatelijke perspectief is dat het gezag over wat er in de openbare ruimte gebeurt en onder welke condities dat gebeurt bij de overheid ligt. Elke poging om dat te ondermijnen of te dwarsbomen, dient begrenst en tegengegaan te worden. ▪ In de scenario’s zou, naast een hoofddoelstelling waarbij beide activiteiten naast elkaar kunnen plaatsvinden, ervan uitgegaan moeten worden dat de demonstratie in elk geval doorgang kan vinden. Ook als dat ten koste gaat van het laten doorgaan van de intocht van sinterklaas. Uiteraard kunnen degenen die zich niet kunnen vinden in de boodschap 57 58

Zie bijvoorbeeld https://deepdemocracy.nl/over-deep-democracy/wat-is-deep-democracy/ Zie bijvoorbeeld https://www.geweldlozecommunicatie.org/missie 50 / 57

▪

▪ ▪

▪

▪

▪

van een demonstratie een tegendemonstratie organiseren, waarin zij ook door de overheid zullen worden gefaciliteerd. En waarbij, net als bij de oorspronkelijke demonstratie, de overheid eventueel beperkingen op kan leggen met het oog op de openbare orde, volksgezondheid en doorstroming verkeer. Bij de te ontwikkelen scenario’s kan bijvoorbeeld horen dat er bestuurlijke maatregelen worden ingezet zoals gebiedsverboden, samenscholingsverboden of eventueel het aanwijzen van een veiligheidsrisicogebied of het plaatsen van meer camera’s op strategische plekken (entrees tot Staphorst). Ook het bieden van extra begeleiding en beveiliging van de voertuigen waarmee KOZP naar Staphorst komt, kan hier onderdeel van uitmaken. De rol die de burgemeester speelt zou, naast burgervader en spreekbuis namens de inwoners ook moeten worden omschreven als verdediger van grondrechten en begrenzer van ongewenst gedrag. Bij het inzetten van deze rollen zou de eerdergenoemde communicatiestijl ‘dilemmalogica’ kunnen worden toegepast, waarbij transparant is welke waarden hier met elkaar strijden en hoe de burgemeester daarin keuzes maakt en prioriteiten stelt. In de periode voorafgaand aan de dag van de intocht en demonstratie zou maximaal ingezet kunnen worden op manieren om de boodschap met betrekking tot het gewenste gedrag door te laten dringen tot de haarvaten van de gemeenschap.

Denk hierbij aan een brief aan de kerken, via sleutelpersonen deze boodschap geven, in een helder statement geweld afwijzen en uitleggen welke consequenties het gebruik van geweld zal hebben. Een ronde maken langs een aantal keten om met jongeren te spreken zou hier ook bij kunnen horen. De ‘afdronk’ van 19 november 2022 kan worden gezien als dat degenen die tegen de demonstratie waren en daartoe ondemocratische middelen hebben ingezet ‘gewonnen’ hebben. In de communicatie bij een mogelijke herhaling zou helder gemaakt kunnen worden dat de sintintocht wordt stopgezet indien er sprake is van intimidatie richting de demonstranten. Tot slot is er een aantal meer praktische lessen te trekken uit de manier waarop de gemeente Staphorst zichzelf heeft georganiseerd tijdens de voorbereidingsfase van 19 november. Denk hierbij aan: Vanaf de aankondiging externe hulp inschakelen, denk hierbij aan het inzetten van een ervaren OOV-collega van een gemeente met ruime ervaring met demonstraties en/of voetbalwedstrijden of aan de inzet van crisiscommunicatie-expertise (ook gericht op het omgaan met de online dynamiek). Externe hulp kan ook helpen om goed verschillende alternatieve opties af te kunnen wegen. Eventueel zou over dit type ondersteuning in de veiligheidsregio afspraken gemaakt kunnen worden op voorhand.

Een eenduidige werkwijze afspreken binnen het college van B&W met betrekking tot de rollen en taken van de wethouders / locoburgemeesters, bijvoorbeeld over vervanging van de burgemeester in de driehoek. Tot slot is het van belang om in situaties waarin er in korte tijd veel moet worden overlegd en de situatie ook van dag tot dag kan veranderen, voldoende aandacht te besteden een goede verslaglegging van de besprekingen. Dat komt de snelheid en kwaliteit van de besluitvorming waarschijnlijk ten goede.

51 / 57

Aanpassen sintintocht Een andere route om te voorkomen dat een escalatie rond de intocht van sinterklaas en/of een demonstratie van KOZP nogmaals plaatsvindt, is om ervoor te zorgen dat er in Staphorst geen openbare intocht plaatsvindt waarbij zwarte pieten (en/of met andere specifieke uiterlijke kenmerken) aanwezig zullen zijn en op die manier ervoor te zorgen dat KOZP geen aanleiding meer ziet om naar Staphorst te komen. Aangezien de figuur van zwarte piet geen lange traditie in Staphorst kent, lijkt dit op het eerste gezicht een haalbare route te zijn. Tegelijkertijd is er in 2022 een situatie ontstaan waarbij dit thema symbool is komen staan voor een breder gevoeld ongenoegen in de samenleving. Een structurele verandering kan dus ook tegenstand oproepen vanuit de bevolking. Het bereiken van een situatie waarbij geen intocht met zwarte pieten in Staphorst zal zijn, is denkbaar op verschillende manieren. Hieronder schetsen we een aantal van de mogelijkheden, met enkele overwegingen: ▪ Een eerste mogelijkheid is dat het sintcomité uit Staphorst de keuze maakt om de figuur van piet aan te passen. De gemeente kan het comité hier eventueel in ondersteunen vanuit de vraag ‘wat heb je nodig om zo’n stap te zetten?’. Elders in het land hebben sintcomités aanpassingen gemaakt, ook in gemeenschappen die deels vergelijkbaar zijn met Staphorst.

Nadat er meerdere jaargangen met confrontaties waren in Urk59 en in Volendam60, hebben de organisatoren van de intochten de stap gezet naar aanpassingen. Tegelijkertijd is er binnen Staphorst een forse groep die momenteel niet voor aanpassing van het uiterlijk van piet zal zijn, aangezien dit kan worden uitgelegd als ‘zwichten voor het opgelegde standpunt’. Dit kan sociale druk richting het sintcomité opleveren. Het opnieuw opstarten van het dialoogproces tussen KOZP en het sintcomité kan eventueel helpen om toch tot een dergelijke stap te komen. Hierbij is het advies om dat alleen te doen als er voldoende tijd en gelegenheid is om elkaar (offline) te kunnen ontmoeten en te investeren in contact en interesse in elkaars standpunten. Ook meer openbare vormen van dialoog zouden onderdeel van een strategie kunnen zijn, waarbij KOZP bijvoorbeeld met sleutelpersonen binnen de Staphorster gemeenschap in gesprek zou gaan om begrip over en weer te vergroten. ▪ Als de gemeente (met name de gemeenteraad en het college van B&W) van mening zou zijn dat de angel uit het conflict moet worden gehaald, zonder dat hiervoor naar de vrijwilligers van het sintcomité wordt gekeken, komen we bij een tweede mogelijkheid. De gemeenteraad kan bijvoorbeeld (uiteraard na onderling overleg) besluiten om in Staphorst geen (openbare) intochten toe te staan waarbij zwarte pieten aanwezig zijn.

Dat vergt een inhoudelijke stellingname vanuit de gemeente, net zoals bijvoorbeeld ook in de gemeente Groningen is gedaan61. Naast of in plaats van inhoudelijke argumenten met betrekking tot de figuur van zwarte piet kunnen ook andere overwegingen meespelen bij het nemen van een dergelijk besluit. Denk bijvoorbeeld aan het afgeven van de boodschap dat het uiterlijk van piet het niet waard is om intimidatie en geweld toe te passen en/of om vele duizenden euro’s belastinggeld uit te geven aan maatregelen om confrontatie te voorkomen. ▪ Een derde mogelijkheid is om een open gesprek met de inwoners te voeren over hoe teruggekeken wordt op de intocht van 2022 en hoe Staphorst hiermee in de toekomst om 59

Zie de verklaring op: http://suunterklaos.nl/ Zie dit persbericht https://www.nieuw-volendam.nl/nieuwvolendam/algemeen/persbericht-sintnicolaas-stichtingen 61 https://www.rtvnoord.nl/nieuws/975757/vanaf-2024-geen-zwarte-piet-meer-in-hele-gemeentegroningen 60

52 / 57

▪

▪

zou willen gaan. Dit gesprek kan dan voorafgaan aan het nemen van een politiek besluit, waarbij het wel van belang is om zoveel mogelijk Staphorsters aan het woord te laten (indachtig de depolarisatie-aanpak) en niet alleen degenen die erg uitgesproken zijn over de thematiek. Ook is het risico dat de tijdsdruk hier een belemmerende factor in is; wat gaat er in het najaar van 2023 gebeuren? Een vierde mogelijkheid kan zijn om, indien de gemeente(raad) van Staphorst het niet haar rol vindt om stelling te nemen ten aanzien van het uiterlijk van zwarte piet, voor een praktische route te kiezen. Zo zou, naar aanleiding van de negatieve ervaringen in 2022, besloten kunnen worden tot een afkoelingsperiode (time-out) van een of meerdere jaren waarin er in Staphorst überhaupt geen openbare sintintochten georganiseerd mogen worden. De consequentie hiervan zal zijn dat mensen die sinterklaas willen verwelkomen, dat in de beslotenheid zullen moeten organiseren en niet tijdens een openbaar evenement. Wel moet er hierbij rekening worden gehouden met verzet vanuit delen van de Staphorsters, dat verschillende vormen aan zou kunnen nemen. Bij elk van de hiervoor beschreven mogelijkheden is het te volgen tijdpad van belang.

Voordat de gemeente een besluit neemt, kan in de aanloop naar de sintperiode 2023 bijvoorbeeld eerst nog ingezet worden op gesprekken tussen het sintcomité en KOZP, al dan niet onder begeleiding van een neutrale gespreksleider. Die gesprekken zouden het onderlinge begrip kunnen vergroten, juist wanneer er niet de tijdsdruk op zit van een aantal dagen of weken voordat de intocht gepland is. Ook leert de ervaring van de laatste tijd dat aanpassingen aan de intocht vooral plaatsvinden buiten de sinterklaasperiode, denk hierbij bijvoorbeeld aan uiterlijk september.

53 / 57

Bijlage: Lijst geïnterviewden, geconsulteerde gemeentelijke documenten en overzicht geraadpleegde literatuur

A. Lijst geïnterviewden Gemeente ▪ Burgemeester ▪ Wethouders ▪ Fractievoorzitters en griffier ▪ Gemeentesecretaris ▪ Kernteam (3 OOV-ambtenaren, 2 communicatieadviseurs, 2 juristen) Extern ▪ Drie politievertegenwoordigers ▪ Officier van justitie ▪ Drie vertegenwoordigers sintcomité Staphorst ▪ Twee vertegenwoordigers KOZP ▪ Twee vertegenwoordigers Amnesty International ▪ Vier jonge inwoners uit Staphorst ▪ Twee betrokken inwoners uit Staphorst ▪ Journalist

B. Geconsulteerde gemeentelijke documenten Datum 15.11.22 17.11.22 17.11.22 19.11.22 28.11.22 12.12.22 24.10.22 31.10.22 31.10.22 02.11.22 01.02.22 09.11.22 15.11.22 16.11.22

Document Verslag driehoeksoverleg Verslag driehoeksoverleg Bijlage driehoeksoverleg: Beleidsuitgangspunten uitgangspunten en tolerantiegrenzen Verslag driehoeksoverleg Verslag driehoeksoverleg Verslag driehoeksoverleg Aanvraagformulier sinterklaasintocht Aanvraagformulier sinterklaasintocht Veiligheidsplan sinterklaasintocht Vergunning sinterklaasintocht Toelichtende mail bij vergunning Kennisgeving KOZP-demonstratie aan gemeente (mail) Gespreksverslag KOZP/gemeente/politie Gespreksverslag KOZP/sintcomité/gemeente/politie

54 / 57

17.11.22 18.11.22 22.11.22 17.11.22 18.11.22 17.11.22 19.11.22 24.10.22 - 19.11.22 22.11.22 - 06.12.22 Ongedateerd Ongedateerd 15.11.22 - 21.12.22 15.11.22 17.11.22 19.11.22 21.11.22 22.11.22 22.11.22 24.01.23 Diverse

Gespreksverslag KOZP/gemeente/politie Gespreksverslag KOZP/gemeente/politie Gespreksverslag KOZP/gemeente WOM-brief: bevestiging betoging sinterklaasoptocht gemeente aan KOZP Brief Amnesty aan gemeente m.b.t. onafhankelijke waarneming Aanwijzingsbesluit cameratoezicht Noodbevel Logboek gemeente: Beeld, Oordeel, Besluit Logboek gemeente: Beeld, Oordeel, Besluit Scenario's 1 Scenario's 2 Social media monitor gemeente (van 32 dagen) Statement burgemeester: kinderfeest en demonstratie Persbericht gemeente Staphorst: cameratoezicht Persbericht afgelasten demonstratie Statement burgemeester: veroordeling geweld, aankondiging onderzoek Statement burgemeester, voorafgaand aan raadsvergadering Statement gemeenteraad: afkeuring eigenrichting Persbericht onderzoek naar gemeentelijk handelen 68 mails aan gemeente inzake aankondiging demonstratie KOZP en in reactie op gebeurtenissen 19 november

C. Overzicht geraadpleegde literatuur Amnesty International (2022, 24 oktober). Demonstratierecht in Nederland: de rol van de gemeenten, Amnesty International. Link: https://www.amnesty.nl/wat-wedoen/demonstratierecht-in-nederland/rol-van-de-gemeenten Bantema, W. en de Vries, S. (2022, 8 april) Aanpak in kaart. Inzicht in een regionale aanpak van online aangejaagde ordeverstoringen. Noord Holland Samen Veilig. Link: https://www.nhsv.nl/kennisbank/cyber/project-online-orde/ Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, dossier op website over Online aangejaagde openbare orde verstoringen. Link: https://hetccv.nl/onderwerpen/onlineaangejaagde-ordeverstoringen/ Eikenaar, T & Domrose, J. & Haverhoek, K. & Ruiter, M. (2018), Maatschappelijke onrust en de rol van gemeenten. Een inventariserend onderzoek. Instituut Fysieke Veiligheid. Link: https://nipv.nl/wp-content/uploads/2023/01/20180416-IFV-Factsheet-Maatschappelijkeonrust-en-de-rol-van-gemeenten.pdf

55 / 57

Expertise-unit Sociale Stabiliteit, ministerie van SZW (2019). Inzicht in (de)polarisatie. Met de focus op de intocht van Sinterklaas. Link: https://www.socialestabiliteit.nl/publicaties/publicaties/2019/11/18/handreiking-inzicht-indepolarisatie Expertise-unit Sociale Stabiliteit, ministerie van SZW (2019) Special Polarisatie verschillende perspectieven. Magazine bij handreiking inzicht in (de)polarisatie. Link: https://www.magazine-on-the-spot.nl/polarisatie/ Eysink Smeets, M. (2022). Onrust begrijpen begint bij anders kijken, een veiligheidspsychologisch perspectief op maatschappelijke onrust. Publicatie van het Ondersteuningsnetwerk Maatschappelijke Onrust (OMO) en het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (het CCV). Link: https://hetccv.nl/fileadmin/Bestanden/Nieuws/2022/Essay_Onrust_begrijpen_definitief.pdf Gemeente Zaanstad (2019), Evaluatie Landelijke Intocht Sinterklaas ‘Een onvergetelijk kinderfeest’ Zaanstad, Gemeente Zaanstad. Link: https://zaanstad.raadsinformatie.nl/document/7508759/1/Project_Evaluatie_Zaanstad_Lande lijke_Intocht_sinterklaas_2018 Nationale Ombudsman (2018). Demonstreren: een schurend grondrecht? Nationale Ombudsman. Link: https://www.nationaleombudsman.nl/publicaties/onderzoeken/2018015demonstreren-een-schurend-grondrecht Nederlands Genootschap van Burgemeesters, informatie over de Wet openbare manifestaties.

Link: https://www.burgemeesters.nl/themas/bevoegdheden/wet-openbare-manifestaties/ Netwerk Weerbaar Bestuur (2020). Infographic maatschappelijk onbehagen. Link: https://weerbaarbestuur.nl/sites/default/files/inlinefiles/Infographic%20maatschappelijk%20onbehagen%202020.pdf Omlo, J. & Klok, J. (2020), Roetveegpiet, zwarte piet en compromispiet: een evaluatie van de Haagse sinterklaasintocht in 2019, Bureau Omlo: Onderzoek en Advies, Link: https://denhaag.raadsinformatie.nl/document/9200926/1/RIS303784_bijlage Raad van het openbaar bestuur (November 2022), Gezag herwinnen, over de gezagswaardigheid van het openbaar bestuur, Link: https://www.raadopenbaarbestuur.nl/documenten/publicaties/2022/11/10/gezagherwinnen.-over-de-gezagswaardigheid-van-het-openbaar-bestuur Nederlands Genootschap van Burgemeesters, informatie over de Wet openbare manifestaties. Link: https://www.burgemeesters.nl/themas/bevoegdheden/wet-openbare-manifestaties/ Steur, B. E. van Doorne en T. Zandstra (2017) Maatschappelijk onbehagen en het openbaar bestuur. Strategische verkenning 1. Ministerie van Binnenlandse Zaken. Link: https://www.researchgate.net/publication/329521329_Maatschappelijk_onbehagen_en_het_ openbaar_bestuur

56 / 57

Tuinstra, T.T. (2018), Handboek demonstreren ‘Bijkans heilig’. Gemeente Amsterdam, Nationale Politie, Openbaar Ministerie. Link: https://www.amsterdam.nl/wonenleefomgeving/veiligheid/handboek-demonstreren-bijkans-heilig/ Netwerk Weerbaar Bestuur (2020). Infographic maatschappelijk onbehagen. Link: https://weerbaarbestuur.nl/sites/default/files/inlinefiles/Infographic%20maatschappelijk%20onbehagen%202020.pdf

57 / 57

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Staphorst&id=ffa47f5d-ba13-4676-a66e-379c40d326c6