CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Ontwerp Waterbeheerprogramma 2022-2027.pdf

Raadscommissie 4 oktober 2021, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Presentatie waterschap Hunze en Aa's34.964 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

Winschoten

!

! !

Veendam !

Zuidlaren !

!

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal !

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Toestand 2020 Goed Matig Ontoereikend Slecht Niet van toepassing

Macrofyten

Algen

Macrofauna

Vis

!

Emmen

KRW-rapportagepunt

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

51

terug naar inhoudsopgave

7.3 Herstel van de beek Een natuurlijk beekprofiel met meanders, variatie in stroomsnelheid en substraten en voldoende schaduw zijn belangrijke randvoorwaarden voor het bereiken van gezonde beeksystemen met de daarbij behorende karakteristieke planten- en dierensoorten. Door in het verleden uitgevoerde kanalisaties is de inrichting van veel beken hiervoor ongeschikt geworden. Om de KRW-doelen te realiseren, richten we de beken anders in. Deze gaan weer meanderen en worden voorzien van natuurlijke oeverprofielen. Daarnaast worden ze natuurvriendelijk beheerd en onderhouden waarmee gestreefd wordt naar voldoende variatie in soorten en de realisatie van voldoende schaduw. Stuwen vervangen we door bodemvallen of voorzien we van vispassages.

Doel Herstel van natuurlijk functionerende beeksystemen in de stroomgebieden van de Hunze, Drentsche Aa en Ruiten Aa/ Westerwoldse Aa.

In de afgelopen jaren is de hermeandering van de Ruiten Aa binnen het NNN Westerwolde afgerond. De voormalige veenbeek de Runde is ingericht als ecologische verbindingszone en weer aangesloten op het systeem van de Ruiten Aa. Waar geen hermeandering mogelijk is, zijn de oevers natuurvriendelijk ingericht. Ook in de Hunze en de Drentsche Aa meanderen diverse trajecten alweer en staat verder beekherstel gepland. In de periode 2010-2021 is in totaal 90 km beekherstel uitgevoerd. Voor de Drentsche Aa is de hermeandering van het Rolderdiep doorgeschoven naar de derde planperiode vanwege problemen met de grondverwerving. Voor de planperiode 2022-2027 staat de uitvoering van nog circa 23 km beekherstel gepland (5 km in Drentsche Aa en 18,2 km in de Hunze). Net als in de vorige periode is de realisatie van beekherstel veelal gekoppeld aan de inrichting van het NNN en daarmee aan provinciale financiering en grondverwerving door de provincies. Nu de laatste planperiode van de KRW aanbreekt, blijven de trajecten over, waar de grondverwerving nog niet obstakelvrij is. Realisatie van beekherstel is ook belangrijk voor de zoetwaterbeschikbaarheid (paragraaf 6.4). Er wordt samen met de provincies op bestuurlijk niveau gekeken welke mogelijkheden er zijn om de grondverwerving wel op tijd te realiseren. In de Drentsche Aa hebben veel beektrajecten hun oorspronkelijke meanderende karakter.

Een deel hiervan is echter te diep ingesneden, waardoor de beek de omgeving plaatselijk draineert en natuurlijke overstromingen achterblijven. In 2020-2021 worden pilots uitgevoerd met beekbodemverhoging in het Taarloosediep, het Zeegserloopje en het Anloërdiepje. Tussen 2022 en 2024 kijken we wat het effect van deze maatregelen is op de KRW-doelstellingen. In 2025 vindt een evaluatie plaats (maatregel 7.13.1) en zal een advies aan de provincie worden gegeven over eventuele toekomstige beekbodemverhogingen. Ruimtelijke consequenties Het herstel van de beek gaat altijd gepaard met de inrichting van het NNN, zodat veelal een omzetting van landbouwgrond naar natuurgrond plaatsvindt. Voor de laatste herstelprojecten moet nog grondverwerving plaatsvinden. Maatregelen

Gereed

7.3.1

Hermeandering Drentsche Aa (Rolderdiep en Amerdiep)

5 km

2026

7.3.2

Hermeandering Hunze (delen Voorste Diep en Achterste Diep)

18,2 km

2026

7.3.3

Onderzoek en introductie beekspecifieke soorten (Westerwoldse Aa zuid / Ruiten Aa)

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

2026

52

terug naar inhoudsopgave

Herstel van de beek Delfzijl

Herstel van de beek

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Intacte beektrajecten Ecologische verbindingszone gereed 2019 Genormaliseerd

Emmen

Hermeandering gereed 2019 Hermeandering uitvoering 2020 - 2021 Hermeandering uitvoering 2020 - 2022 Hermeandering uitvoering 2022 - 2027 Beekbodemverhoging 2020 - 2021

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

53

terug naar inhoudsopgave

7.4 Herstel van meren In ons beheergebied zijn vier meren aangewezen als KRW-waterlichaam: het Hondshalstermeer, het Zuidlaardermeer, het Schildmeer en het Oldambtmeer. Het Zuidlaardermeer en het Schildmeer zijn van nature ontstaan, terwijl het Hondshalstermeer en het Oldambtmeer door de mens gegraven zijn. Goed functionerende oeverzones en ondergedoken waterplanten spelen een sleutelrol bij het behalen van de gewenste ecologische kwaliteit in de meren. Aangepast (peil)beheer en onderhoud en helderder water dragen hieraan bij.

Doel Het herstel van de meren is erop gericht om goed functionerende oeverzones en ondergedoken waterplanten te krijgen ten behoeve van het behalen van de KRW-doelen in goede balans met de overige gebruiksfuncties.

Hondshalstermeer Voor het Hondshalstermeer is de afwezigheid van vegetatie het belangrijkste ecologische probleem. Uit praktijkproeven in de afgelopen planperiode is gebleken dat gebrek aan luwte de belangrijkste belemmering is. Daarom zijn we inmiddels gestart met het creëren van extra luwte in het meer, door het aanbrengen van palenrijen en, rondom de eilanden, dode bomen. Zuidlaardermeer In het Zuidlaardermeer is de fosfaatconcentratie na het nemen van maatregelen verbeterd. De nutriëntenconcentraties zijn bijna zover gedaald dat dit niet meer beperkend is om de doelen te halen. Nu is het zaak meer aandacht te besteden aan de inrichting. De luwe gebieden zoals Wolfsbarge, De Leine en Zuid-oevers ontwikkelen al heel goed. Hier groeien onderwaterplanten en zien we een ontwikkeling van gevarieerde en evenwichtige visstand. Ook in het Zuidlaardermeer speelt het gebrek aan luwte een belangrijke rol in het achterblijven van onderwaterplanten in ondiepe delen van het open water. Daarnaast is er in een deel van de riet- en oeverlanden rondom het meer geen uitwisseling meer met het Zuidlaardermeer zelf. Dit is wel belangrijk voor een goede waterkwaliteit en ecologie. De komende planperiode zorgen we voor meer uitwisseling tussen de oeverlanden en het meer en willen we extra luwte creëren zodat ondiepe delen van het meer begroeid kunnen raken.

Samen met gebiedspartners hebben we een Integraal Maatregelenplan Zuidlaardermeer (IMZ) opgesteld, om het Zuidlaardermeer aantrekkelijker te maken en aan de gewenste doelen te laten voldoen. Schildmeer Het Schildmeer is de afgelopen jaren gebaggerd en er zijn op verschillende plaatsen langs het meer oeverzones ingericht. Er is een natuurvriendelijker peilbeheer ingesteld, waardoor het water in de zomer iets lager staat dan in de winter. Het water in het Schildmeer is helder. Toch groeien er vrijwel geen onderwaterplanten, ook niet op de plekken die luw zijn en ogenschijnlijk geschikt zijn voor onderwaterplantengroei. We gaan veldproeven doen om een aantal mogelijke oorzaken van het achterblijven van onderwaterplanten te onderzoeken. Mochten daar potentiele maatregelen uitkomen, dan nemen we die alsnog. Momenteel ontbreken effectieve maatregelen om de plantengroei te stimuleren. Voor de KRW stellen we de ambitie voor de ontwikkeling van waterplanten daarom gelijk aan de huidige toestand. Oldambtmeer De ecologie in het Oldambtmeer is volop in ontwikkeling. We doen uitgebreide monitoring om dit te volgen. De waterkwaliteit in het meer is goed. In het open water groeien onderwaterplanten. Er wordt maaionderhoud uitgevoerd om overlast voor recreatie te beperken. De ontwikkeling van de oevers blijft achter bij de verwachtingen.

Dit zien we terug in de ontwikkeling van de waterplanten in de oever en ook de visstand. Daarom nemen we samen met gebiedspartners maatregelen om de oevers en ondiepe delen bij de oevers beter geschikt te maken voor waterplanten en paai- en opgroeigebied voor jonge vis.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

54

terug naar inhoudsopgave

Woldmeer (in ontwikkeling) In 2011 is gestart met de aanleg van het woon/recreatiegebied Meerstad ten oosten van de stad Groningen. Hierbij is een nieuw meer ontstaan, het Woldmeer. De ontwikkeling van het gebied en het meer loopt nog door tot circa 2025. In 2015 is met de monitoring van de waterkwaliteit van het Woldmeer gestart. Het gebied is nog dermate in ontwikkeling dat we nog niet voorstellen om het Woldmeer aan te laten wijzen als KRW-waterlichaam door de provincie. Ruimtelijke consequenties Veel maatregelen vinden plaats in de meren zelf. De maatregelen kunnen leiden tot een toename van waterplanten in de meren wat ruimtelijke, nadelige consequenties kan hebben voor het recreatief medegebruik binnen het meer. Bij het opstellen van de doelen en de maatregelen voor de waterplanten is echter wel rekening gehouden met de vaar- en zwemrecreatie op het meer. De meeste meren hebben een zone voor natuur en een zone voor recreatie. Maatregelen

Gereed

7.4.1

Zuidlaardermeer: uitvoeren maatregelen uit inrichtingsplan Zuidlaardermeer

2024

7.4.2

Oldambtmeer: verbeteren oevers voor waterplanten en paai- en opgroeigebied vis

2024

7.4.3

Onderzoek waterplantengroei Schildmeer

2024

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

55

terug naar inhoudsopgave

7.5 Natuurvriendelijke oevers in kanalen De aanwezigheid van natuurvriendelijke oevers (nvo) is gewenst om in de kanalen de doelen voor de planten, de macrofauna en de visstand te behalen en het leefgebied voor dieren en planten te vergroten. Onder natuurvriendelijke oevers verstaan we oevers met een flauw talud en een ondiepe zone waarin ondergedoken waterplanten, drijfbladplanten en moeras- en oeverplanten goed kunnen ontwikkelen. Goed aangelegde natuurvriendelijke oevers functioneren als stapstenen voor migrerende dieren op weg naar hun paaigebied. We streven ernaar dat minimaal 25% van de oevers van de kanalen enkelzijdig natuurvriendelijk is ingericht. Hierbij is ook rekening gehouden met de al aanwezige oevers die als een natuurvriendelijke oever functioneren. We benutten bij het realiseren van de nvo’s de mogelijkheden voor synergie met andere opgaven, ook van andere partijen. In de periode 2010-2021 zal de geplande 43 km aan natuurvriendelijke oevers worden aangelegd. Voor de periode 2022-2027 staat nog 12 km gepland (3 km in het Noord-Willemskanaal en 9 km in de kanalen Hunze/Veenkoloniën).

Doel Aanwezigheid van natuurvriendelijke oevers op minimaal 25% van de lengte van de kanalen die als KRW-waterlichaam zijn aangewezen, om het leefgebied van dieren en planten in die wateren te vergroten.

In 2027 hebben we voor zes van de zeven KRW-kanalen de gewenste 25% bedekking met nvo’s bereikt. Uit onderzoek is gebleken dat het voor de grote scheepvaartkanalen Eemskanaal en Winschoterdiep onvoldoende effectief is om natuurvriendelijke oevers aan te leggen vanwege de golfslag en de turbulentie door de scheepvaart. In 2018 is de effectiviteit van de aangelegde oevers geëvalueerd, waaruit aanbevelingen zijn gekomen voor verbetering van de uitvoering. De beste ontwikkeling van de oevers vond plaats in luwe delen met weinig scheepvaart en stroming, zodat in onrustige stukken voor meer bescherming gezorgd moet worden. Om het positieve effect van de nvo’s te krijgen en te behouden, voeren we na realisatie passend beheer en onderhoud uit. Langs overige kanalen die in verbinding staan met een KRW-waterlichaam grijpen we kansen aan om oevers natuurvriendelijker (minder steil en zachter) te maken. Criterium hierbij is dat de kosten voor inrichting en beheer minder of gelijk zijn aan de kosten voor hardere en/of steilere oevers. Ruimtelijke consequenties De aanleg van een meer flauwe oever kost ruimte. Op sommige plaatsen is bijvoorbeeld door de benodigde ruimte voor recreatieve scheepvaart geen ruimte voor natuurvriendelijke oevers binnen de watergang. Wanneer deze ruimte niet in de watergang aanwezig is, wordt gezocht naar ruimte buiten de watergang.

In grote delen van bijvoorbeeld de Veenkoloniën verhinderen aanliggende wegen langs de kanalen een verbreding van het kanaal. Er wordt zoveel mogelijk gezocht naar koppeling met andere werkzaamheden aan de kades en/of opgaven van andere partijen. Maatregelen

Gereed

7.5.1

Aanleg natuurvriendelijke oevers kanalen Hunze/Veenkolonien

9 km

2027

7.5.2.

Aanleg natuurvriendelijke oever Noordwillemskanaal

3 km

2027

7.5.3.

Optimalisatie bestaande natuurvriendelijke oevers

p.m.

2027

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

56

terug naar inhoudsopgave

Natuurvriendelijke oevers in kanalen

Natuurvriendelijke oevers

Delfzijl

6 6

Groningen

6

6

6

Sappemeer Haren 6 6 6 6

6 6 6 6

6

6

Hoogezand

Winschoten 6 6

6 66

6

6

6

6

6 6

66 6

6

Veendam

Zuidlaren 6 66 6 66 6 6 6 6 6 666 6

6

6 6

6

6 6 6 6

66

6

6 66 6 6 6 6 6

6 6 6

Stadskanaal

6 6 6 6 66 6 6

Gieten

6

Rolde

6 6 6 6

Assen

6 6

6

6

6

6

Borger

6

6

6 6

6

6

6 66 6

Musselkanaal

6 6

6

6

6 6

Ter Apel

66

6

6 6

Emmen

6 6 6 6 6

6 6

66

Status Gereed in 2019 Uitvoering in 2020-2021 Zoekgebied 6 6 6 6

Functioneert als NVO

0

5

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

10 Kilometers

57

terug naar inhoudsopgave

7.6 Vismigratie In veel watersystemen is nog geen gezonde visstand aanwezig. Barrières, zoals stuwen, gemalen en sluizen, staan de gewenste ontwikkeling in de weg. Hierdoor kunnen migrerende soorten hun paai- en opgroeigebieden niet bereiken, waardoor populaties in het verleden sterk in aantal en kwaliteit achteruit zijn gegaan.

Doel Door de realisatie van vismigratie maatregelen zorgt het waterschap voor goede verbindingen tussen de verschillende leefgebieden van vissen (en in mindere mate kleine waterdieren) die van belang zijn om de volledige levenscyclus te vervullen. Daarnaast wordt hiermee invulling gegeven aan een natuurlijke verspreiding van soorten ten behoeve van robuuste populaties.

In 2005 heeft het algemeen bestuur de eerste visie vismigratie “Van Wad tot Aa” vastgesteld. Hierin zijn de prioritaire routes nader uitgewerkt waarmee de verbindingen tussen het Wad en de bovenlopen van de beken weer hersteld worden. In 2018 is een nieuwe visie vismigratie voor de periode 2018 - 2027 door het algemeen bestuur vastgesteld. In de nieuwe visie vismigratie (2018) zijn uitgangspunten geformuleerd over de opgave voor de vismigratie voorzieningen en het voorkomen van schade aan vis bij gemalen. In 2019 hebben we onderzoek uitgevoerd dat laat zien dat er bij een deel van de gemalen sprake is van aanzienlijke visschade. In 2021 worden deze resultaten in combinatie met een technisch advies en een streefbeeld voorgelegd aan het algemeen bestuur om op deze wijze de toekomstige opgave vast te stellen. Daarnaast is in de visie opgenomen dat gebruik van waterkracht (voor energieopwekking) niet is toegestaan, omdat dit een bedreiging vormt voor de vrije vismigratie. Gebruik van waterkracht is in de toekomst alleen mogelijk als kan worden aangetoond dat er geen schade of risico is voor vis(migratie). Vismigratieroutes De vis moet vanuit zee ons beheergebied in kunnen trekken en de bovenstrooms gelegen paai- en opgroeigebieden kunnen bereiken. Alle intrekpunten vanuit zee beschikken daarom inmiddels over een vismigratievoorziening.

Daarnaast is het van belang dat zoetwatervissen zich vrij kunnen bewegen binnen de beeksystemen en kanaalboezems. We richten ons hierbij op het toegankelijk maken van de prioritaire migratieroutes voor vis. Alle geselecteerde 146 knelpunten in prioritaire routes worden voor 2027 voorzien van een vismigratievoorziening. Eind 2021 zijn 135 knelpunten opgelost. In de periode 2022-2027 pakken we de resterende 11 knelpunten aan. Bij nieuwbouw of renovatie van stuwen en gemalen buiten de prioritaire routes beoordelen we per locatie of het aanbrengen van een vismigratievoorziening noodzakelijk is. Ontsluiting van paai- en opgroeigebied voor vis De maatregelen om verbindingen te herstellen worden altijd gekoppeld aan herstel van paai- en opgroeigebieden. De hermeanderingsprojecten van de beken zijn hiervan een goed voorbeeld, maar ook moerasontwikkeling langs de meren en de aanleg van natuurvriendelijke oevers in kanalen dragen daaraan bij. In het Pagediep en Mussel Aa zijn voor de Kaderrichtlijn geen vispassages opgenomen, omdat er in verband met de landbouwfunctie voor de KRW geen herinrichtingsmaatregelen zijn opgenomen en er dus geen habitat voor de vis wordt aangelegd. Wanneer er door de provincie nieuwe kansen worden gecreëerd en de provincie toch een verbindingszone wil aanleggen, zullen de vispassages daar weer naar voren komen.

Dit zal echter niet in de komende planperiode gaan gebeuren. Maar als er kansen zijn dan benutten we die. Voor de periode na 2027 laten we de ambitie voor vier vispassages uit de visie Vismigratie staan, ook omdat er in de toekomst wordt gezocht naar ruimte om water vast te houden in het Pagediep.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

58

terug naar inhoudsopgave

In het noordoostelijke deel van het beheergebied ligt er nog een aandachtspunt met betrekking tot de toegankelijkheid van voldoende paai- en opgroeigebieden voor paling en driedoornige stekelbaars. In 2021 besluit het bestuur over het concrete ambitieniveau en mogelijke maatregelen.

Maatregelen

Gereed

7.6.1

2025

Realisatie vispassages a. Drentsche Aa

4 vispassages

b. Hunze

5 vispassages

7.6.2

Ontsluiting extra paai- en opgroeigebied voor paling en driedoornige stekelbaars

2026

7.6.3

Maatregelen ter beperking visschade bij bestaande gemalen

2026

7.6.4

Visveilig maken van zeegemaal Duurswold

2026

7.6.5

Nader onderzoek barrièrewerking RWZI’s van waterschap en bedrijven in vismigratieroutes

2026

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

59

terug naar inhoudsopgave

Vismigratievoorzieningen Delfzijl

Vismigratievoorzieningen

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger Ter Apel

Emmen

Gereed 2019 Uitvoering 2020 - 2021 Uitvoering 2022 - 2027 Uitvoering na 2027

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

60

terug naar inhoudsopgave

7.7 Nutriënten Bij een overmaat aan stikstof en fosfaat in het water kunnen algen explosief groeien, wordt het water troebel en kunnen ondergedoken waterplanten zich niet ontwikkelen. Daarnaast veroorzaken voedselrijke omstandigheden een geringere diversiteit van plant- en diersoorten in het water, omdat enkele tolerante algemene soorten gaan overheersen ten koste van de gewenste gebiedsspecifieke soorten.

Doel Voldoen aan de nutriëntennormen in de KRW-waterlichamen, zowel in droge als in natte jaren.

In 2017 heeft het algemeen bestuur besloten dat met ingang van 2018 de landelijke richtnormen als werknormen worden gebruikt. Deze normen worden in 2021 door de provincies vastgesteld. Voor de Drentsche Aa houden we vast aan de oorspronkelijke gebiedsgerichte norm, omdat uit het gebiedsproces naar voren kwam dat een verruiming van de norm naar de landelijke richtnorm in dit belangrijke Natura 2000 gebied niet gewenst is. Voor kanaal Fiemel hanteren we een hogere norm dan de landelijke norm, omdat er langs de kust sprake is van een hoge natuurlijke achtergrondbelasting vanuit fosfaatrijk grondwater. De laatste twintig jaar zijn de fosfaat- en stikstofgehalten in het oppervlaktewater sterk afgenomen als gevolg van strengere landelijke mestwetgeving voor de landbouw en verbetering van onze RWZI’s. We komen steeds dichter in de buurt van het behalen van onze doelen. In 2020 voldeed 87% van de KRW-waterlichamen aan de gebiedsgerichte norm voor fosfaat en 82% aan de norm voor stikstof. In 2009 was dit nog respectievelijk 50% en 30%. Alleen in de Hunze en het Noord-Willemskanaal voldoet het fosfaatgehalte nog niet aan de norm. Het stikstofgehalte is te hoog in de meren en in kanalen van Duurswold, Westerwolde en Hunze-Veenkoloniën.

Lokale overschrijding van de norm voor nutriënten komt hier ook voor, net als in het stroomgebied van de Hunze (fosfaat) en in sommige bovenlopen van de Drentsche Aa (fosfaat). De uitdaging is om een robuuste situatie te creëren waarin zowel in droge, natte en gemiddelde jaren en onder invloed van een veranderend klimaat geen overschrijding van de norm wordt gevonden. In het Europese onderzoeksproject TOPSOIL is berekend wat een verandering in klimaat betekent in 2050, waarbij is uitgegaan van hevigere buien in kortere periodes, meer droogte periodes en een stijging in temperatuur van één graad. Hierdoor zullen de vrachten van nutriënten toenemen met 5 - 15 %. Omdat er ook meer neerslag valt, zullen de uiteindelijke gehaltes in het oppervlaktewater minder hard stijgen. Om schommelingen van concentraties van nutriënten door de jaren heen beter te begrijpen en om brongerichte maatregelen te kunnen nemen, hebben we per KRW-waterlichaam water- en stoffenbalansen opgesteld. Hoewel de verhouding tussen de bronnen van nutriënten in de verschillende waterlichamen kunnen verschillen en ook de seizoenen en klimatologische verschillen tussen de jaren daar een rol in spelen zijn grofweg de landbodem, onze RWZI’s en aanvoerwater de belangrijkste bronnen van nutriënten in ons gebied. Er is ook gekeken naar de invloed van ganzen en recreatie.

Deze bronnen spelen op het grote geheel een zeer beperkte rol. Lokaal kunnen deze wel van invloed zijn. Omdat uit- en afspoeling uit de landbodem een belangrijke rol speelt, is uitgezocht waar nutriënten uit de landbodem vandaan komen. Een deel wordt gezien als achtergrondbelasting. Andere belangrijke bronnen zijn bemesting en bijvoorbeeld erfafspoeling en neerslag met stofdeeltjes. De landbouwgronden in ons beheergebied zijn vrijwel overal sterk verzadigd met fosfaat. Het landelijk beleid gericht op evenwichtsbemesting stelt beperkingen aan de fosfaatvracht die toegevoegd mag worden. Door de huidige evenwichtsbemesting wordt de kans op uitspoeling in ieder geval niet vergroot. Een goede landbouwpraktijk gericht op bodemverbetering kan nog winst opleveren.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

61

terug naar inhoudsopgave

Uit een evaluatie van het Planbureau voor de Leefomgeving en de Commissie Remkes komt naar voren dat het huidige mestbeleid onvoldoende is om de KRW-doelen en de Natura 2000-doelen te halen. In 2020 en 2021 wordt een herbezinning van het mestbeleid uitgevoerd. De efficiency van het mineralen gebruik in land en tuinbouw wordt bezien, mede in het licht van vermindering van de stikstofdepositie (voormalige PAS) en de doelen van de KRW. Daarnaast is er behoefte aan vereenvoudiging van het huidige mestbeleid. In 2021 wordt dit vastgelegd in het zevende Actieprogramma Nitraatrichtlijn voor de periode 2022 tot en met 2025. Dit kan ook leiden tot een afname van de stikstofgehalten in ons gebied en een verdere verbetering van de waterkwaliteit. Vóór 2025 zullen het zesde en het zevende actieprogramma worden geëvalueerd, voor het opstellen van het achtste actieprogramma dat zal gelden voor 2026 tot en met 2029. Wat stikstofuitspoeling betreft, is er nog veel winst te behalen. Landbouwmaatregelen die gericht zijn op een goede bodemvruchtbaarheid (goed bouwplan, bodembeheer en bemesting) verminderen de uitspoeling van stikstof naar het oppervlaktewater. We willen bijdragen aan pilots voor kringlooplandbouw in de gebieden met relatief veel veehouderijbedrijven, zoals Duurswold en het zuidelijk deel van Oldambt.

Bij kringlooplandbouw wordt er efficiënt omgegaan met input van stikstof, fosfaat en koolstof op het veehouderijbedrijf. Deze laatste twee thema’s sluiten aan bij de visie van LNV “Waardevol en verbonden, Nederland als koploper in kringlooplandbouw” (2018), dat is uitgewerkt in een realisatieplan “Op weg met nieuw perspectief” (2019, LNV). Met een Nationaal Programma Landbouwbodems streeft LNV via een bodemstrategie ernaar dat in 2030 alle landbouwbodems duurzaam worden beheerd. Het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) moet zich richten op het stimuleren van duurzaam bodembeheer. Voor erfafspoeling blijven we inzetten op handhaving. In de zomerperiode voeren we water aan uit het IJsselmeer. Een groot deel van onze wateren wordt in de zomer beïnvloed door dit water. Een goede kwaliteit van dit aanvoerwater is daarom van groot belang voor ons gebied. We hebben zowel voor de noordelijke wateraanvoerroute als voor de zuidelijke aanvoerroute een waterakkoord met afspraken over de hoeveelheid water die we aangevoerd kunnen krijgen. Hierin willen we ook aandacht voor de waterkwaliteit van het aangevoerde water. Met name het water dat vanuit het zuiden wordt aangevoerd vanuit de Hoogeveense Vaart heeft te hoge nutriënten gehalten.

Ook voor de noordelijke aanvoerroute willen we meer aandacht voor de waterkwaliteit, aangezien het water dat wij bij Dorkwerd binnen krijgen hogere nutriëntengehalten heeft dan het water dat Wetterskip Fryslân inneemt vanuit het IJsselmeer. We gaan in gesprek met onze buurwaterschappen over de kwaliteit van het aanvoerwater. We proberen daarmee ook de afwenteling van stikstof naar de Eems-Dollard te verminderen. Onze RWZI’s lozen het gezuiverde water op de boezemwateren. Hoewel voldaan wordt aan de lozingsnorm van nutriënten, is dit voor sommige waterlichamen toch een belangrijke bron, omdat dat water in de zomer het gebied van de Veenkoloniën en Westerwolde voedt. Daarom gaan we maatregelen nemen op enkele RWZI’s. In paragraaf 9.8 wordt hier verder op ingegaan.

Maatregelen

Gereed

7.7.1

Overleg met buurwaterschappen over verbetering kwaliteit aanvoerwater

2023

7.7.2

Optimalisatie fosfaatverwijdering op de RWZI’s

2022

7.7.3

Proefprojecten kringlooplandbouw in Duurswold en Oldambt

2025

7.7.4

Proefprojecten duurzaam bodembeheer in ons hele beheergebied

2024

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

62

terug naar inhoudsopgave

Algemeen fysisch-chemische parameters Delfzijl

Algemeen fysisch-chemische parameters

! !

! ! !

! !

! !

Groningen

Sappemeer

!

Haren Hoogezand !

Winschoten

!

! !

Veendam !

Zuidlaren !

!

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal !

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Toestand 2020 Goed Matig Ontoereikend Slecht Niet van toepassing

Stikstof

Fosfaat

Chloride

Doorzicht

!

Emmen

KRW-rapportagepunt

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

63

terug naar inhoudsopgave

7.8 Gewasbeschermingsmiddelen Hunze en Aa’s heeft een uitgebreid meetnet voor het monitoren van gewasbeschermingsmiddelen (GBM). Uit onze analyse over de periode 2007-2019 blijkt dat ondanks de maatregelen die we genomen hebben, het aantal overschrijdingen van de norm nog niet structureel afneemt. De milieukwaliteitsnormen zijn bepaald op basis van toxisch effect van deze stoffen op plant en dier. Hierdoor kan een overschrijding van de norm het bereiken van een goede ecologische toestand van wateren in de weg staan. Momenteel nemen we veel inrichtingsmaatregelen voor de KRW, welke mogelijk niet het gewenste effect hebben door de aanwezigheid van GBM in het water. Deze stoffen hebben direct of indirect een toxisch effect op de doelsoorten van de KRW voor macrofauna, algen, vis of planten. Voor het behalen van de doelen voor de KRW is het daarom essentieel dat het aantal overschrijdingen van de GBM tot nagenoeg nul afneemt.

Doel Terugdringen van de normoverschrijdingen van gewasbeschermingsmiddelen tot nagenoeg nul in 2023.

In de landelijke Nota Gezonde Groei Duurzame Oogst (GGDO) (2013, Ministerie van EZ) is opgenomen dat in 2023 nagenoeg geen overschrijdingen meer mogen plaatsvinden van de milieukwaliteitsnormen. De term nagenoeg is gebruikt omdat een incidentele normoverschrijding niet te voorkomen is. Dit landelijke beleid betekent dat ook in ons beheergebied in 2023 alleen een incidentele overschrijding aanvaardbaar is. Als tussendoel is opgenomen dat in 2018 50% minder normoverschrijdingen mogen voorkomen ten opzichte van 2013.Uit de landelijke tussenevaluatie van de GGDO in 2019 blijkt dat de tussendoelstelling van de nota in 2018 niet is gehaald. Er is geconcludeerd dat het beleid onvoldoende heeft gestuurd op afname van het gebruik van risicovolle stoffen, dat er meer aandacht nodig is voor preventieve en niet-chemische bestrijdingsmethoden en dat de vrijwillige route van het aanleggen van akkerranden te langzaam gaat. In ons gebied hebben we de afgelopen jaren bijgedragen aan maatregelen in de glastuinbouwgebieden, in de Drentsche Aa en in de Veenkoloniën en Westerwolde. De maatregelen bestonden uit onder andere voorlichting, aanleg van akkerranden, aanpak van het gebruik van middelen in de bollenteelt, aanpak van het gebruik van middelen in stedelijk gebied en het meedenkend handhaven bij agrariërs over de aanleg van wasplaatsen.

Het project “Meer kennis, minder gewasbeschermingsmiddelen” is gericht op overdracht van kennis over effectieve maatregelen. Kennis blijkt een belangrijke component te zijn in de transitie naar minder gebruik van middelen in de landbouw. Binnen het samenwerkingsprogramma DuurSaam Glashelder wordt met de sector gewerkt aan het terugdringen van emissies in de glastuinbouwgebieden Klazienaveen en Zuidbroek/ Sappemeer. Ondanks deze maatregelen geldt ook voor ons gebied dat de 50% afname van normoverschrijdingen in 2018 niet is gehaald. In de periode van 2010-2013 hadden we gemiddeld ongeveer 15 overschrijdingen per jaar, in 2018-2019 ongeveer 35 overschrijdingen, deels omdat we meer stoffen zijn gaan meten. Een deel van de overschrijdingen (11) in 2019 komt niet uit de landbouw, maar heeft zeer waarschijnlijk de oorsprong in stedelijk afvalwater. Het hoogste aantal overschrijdingen van de milieukwaliteitsnorm (periode 2017-2019) wordt aangetroffen in de glastuinbouwgebieden, Drentsche Aa en in de Veenkoloniën en Westerwolde. In 2019 heeft de minister van LNV haar plannen ten aanzien van gewasbescherming gepresenteerd in de nota Toekomstvisie gewasbescherming 2030, naar weerbare planten en teeltsystemen. Hierin schetst zij een transitie waarbij het denken vanuit gewasbescherming verschuift naar het centraal stellen van weerbare planten en teeltsystemen.

Ze benoemt drie punten: (1) weerbare planten en teeltsystemen, (2) koppeling van landbouw en natuur en (3) nagenoeg geen emissie naar het milieu en geen residuen op producten. In deze visie wordt gesproken over weerbare rassen en planten, weerbare teeltsystemen, het werken aan optimale bodemkwaliteit, precisieland- en tuinbouw, kringlooplandbouw en het inzetten van functionele agrobiodiversiteit. waterbeheerprogramma 2022 - 2027

64

terug naar inhoudsopgave

In 2020 is de Toekomstvisie gewasbescherming 2030 samen met de betrokken organisaties uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma. Wij kijken in 2021 wat dit voor onze aanpak betekent. Er is een aantal ontwikkelingen die ervoor zorgt dat het risico op uit- en afspoeling van middelen groter wordt, bijvoorbeeld de toename van de bollenteelt in het beheergebied. In de bollenteelt worden vaker middelen gebruikt dan in andere teelten. Binnen het Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa (UPDA), zie paragraaf 7.12, is een project gestart om te komen tot een nul-emmissie in de bollenteelt. Als dat project niet succesvol is, zijn er mogelijk andere maatregelen noodzakelijk. Eén van de mogelijkheden is dan aanscherping van de regelgeving. Ook wordt er beregend wat de kans op afspoeling vergroot. Daarnaast hebben we vaker te maken met intensieve buien die zorgen voor extra afspoeling en een toename van het aantal overschrijdingen van de norm. Uit onderzoek is gebleken dat we ook gewasbeschermingsmiddelen aantreffen in het effluent van RWZI’s. We gaan onderzoeken wat precies de bijdrage daarvan is. Ook gaan we kijken naar de bron van deze middelen, bijvoorbeeld het stedelijk gebied of erven van akkerbouwbedrijven die zijn aangesloten op riolering (indirecte lozingen).

Daarnaast zien we een aanvoer van gewasbeschermingsmiddelen via de zuidelijke aanvoerroute vanuit de Hoogeveense Vaart. We gaan met waterschap Vechtstromen overleggen om deze aanvoer van gewasbeschermingsmiddelen aan te pakken. In het hele gebied is ingezet op het faciliteren, waar mogelijk, van de aanleg van beheerde akkerranden. Deze beheerde randen van minimaal drie meter breed langs watervoerende sloten leiden tot reductie van drift en afspoeling van gewasbeschermingsmiddelen naar het oppervlaktewater. Van 2020 tot en met 2023 dragen we bij aan 400 km akkerranden in ons gebied. We streven ernaar om de aanleg van akkerranden op te laten nemen in het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB). In het Nationaal Strategisch Plan (NSP), waarin is uitgewerkt op welke wijze Nederland invulling geeft aan de Europese GLB-verordeningen, zijn de klimaatopgave, kringlooplandbouw en emissiebeperking namelijk als speerpunten benoemd voor het GLB. Hiermee kan het GLB sterk bijdragen aan het bereiken van de KRW-doelen. In het Drentsche Aa-gebied stimuleren we de aanleg van bufferstroken langs watergangen die zijn aangewezen in het grondwaterbeschermingsgebied Drentsche Aa, zoals vastgelegd in de Provinciale Omgevingsverordening (POV) van de provincie Drenthe.

Daarnaast wordt vanaf 2020 strenger gehandhaafd op het aanhouden van de teeltvrije zones zoals opgenomen in het huidige activiteitenbesluit. Een aantal projecten uit het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW) is gestart in samenwerking met de landbouw om emissie van gewasbeschermingsmiddelen vanaf het erf aan te pakken in de knelpuntgebieden Veenkoloniën, Westerwolde en Drentsche Aa gebied. Het DAW is opgesteld door LTO Nederland. In dat plan is een lijst van maatregelen opgesteld die de landbouw zelf kan nemen om de belasting van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen op het oppervlaktewater te verlagen. Aanpak van GBM buiten de benoemde knelpuntgebieden wordt opgepakt zodra we verbetering zien in de knelpuntgebieden. Maatregelen

Gereed

7.8.1

Overleg met waterschappen Vechtstromen en Drents-Overijsselse Delta over verlaging stoffenbelasting vanuit Hoogeveense Vaart

2024

7.8.2

Onderzoek effluent RWZI’s

2023

7.8.3

Acties uit landelijk Uitvoeringsprogramma wanneer passend voor ons gebied

2027

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

65

terug naar inhoudsopgave

Gewasbeschermingsmiddelen toestand 2018 -2019

Gewasbeschermingsmiddelen toestand 2018 - 2019

Delfzijl

Groningen

Haren Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Toetsing Aantal stoffen die normoverschrijdend zijn op het meetpunt

2019

2018

Kwaliteit

0

0

Voldoet

1

1

Voldoet niet

2

2

3

3

4

4

5

5

6

6

Emmen

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

66

terug naar inhoudsopgave

7.9 Prioritaire en specifieke verontreinigende stoffen Prioritaire stoffen zijn 45 stoffen waarvoor een Europese norm is vastgesteld. De toetsing van deze stoffen aan de norm bepaalt de chemische toestand van de waterlichamen voor de KRW. Eén overschrijding van één stof maakt al dat deze toestand niet voldoet. De stoffen bestaan onder andere uit Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen (PAK’s), zware metalen en gewasbeschermingsmiddelen (GBM). Een aantal stoffen is alomtegenwoordig (ubiquitair). Dit betekent dat er al veel maatregelen zijn genomen, maar de stof nog jarenlang aanwezig kan zijn en er geen handelingsperspectief meer is. Nederland probeert er op Europees niveau voor te zorgen dat deze stoffen niet meetellen voor het bepalen van de toestand. Dit is nog niet goedgekeurd. Specifieke verontreinigende stoffen zijn 77 stoffen met een Nederlandse norm, die een belemmering kunnen vormen voor het halen van de biologische doelen van de KRW en die niet vallen onder de groepen prioritaire stoffen of algemene fysisch-chemische parameters. Dit betreft vooral gewasbeschermingsmiddelen en zware metalen. Een overschrijding van deze stoffen betekent een risico voor het behalen en het behoud van een goede ecologische toestand. In het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water (Bkmw) 2009 en de onderliggende Regeling monitoring KRW zijn de normen vastgelegd.

Doel In 2027 mogen in alle KRW-waterlichamen geen overschrijdingen meer voorkomen van prioritaire en van specifiek verontreinigende stoffen.

In onze wateren is vooral de overschrijding van PFOS, kobalt, seleen, esfenvaleraat, en ammonium opvallend (toestand 2019). In bijlage 4 is een tabel opgenomen met de overschrijdingen van prioritaire en specifiek verontreinigende stoffen per KRW-waterlichaam (toestand 2019). PFOS In 2017 is voor het eerst de stof PFOS (perfluoroctaansulfonaat) gemeten in oppervlaktewater, omdat het een nieuwe prioritaire stof is. PFOS werd veel toegepast in industriële- en consumentenproducten, zoals textiel, leer en papier. PFOS wordt ook vaak toegepast ter verlaging van de oppervlaktespanning van bijvoorbeeld blusschuim en verf. In Nederland mogen PFOS-houdende substanties niet meer worden gebruikt, maar het is de vraag of dergelijke stoffen echt niet meer vrijkomen. Er zijn waarschijnlijk nog indirecte bronnen waar deze stof vroeger gebruikt werd, zoals oefenlocaties brandweer en vliegvelden, PFOS-productielocaties of op stortlocaties. Verder wordt neerslag van stoffen en deeltjes uit de atmosfeer als bron genoemd. Vanwege de onzekerheden met betrekking tot de monstername en analyse wachten we af of deze stof ook in 2020 overschrijdend aanwezig is. Kobalt en seleen Kobalt en seleen zijn twee zware metalen. Er zijn nog weinig betrouwbare gegevens over de bronnen en emissieroutes van deze twee stoffen. Mogelijk relevante bronnen van kobalt zijn: uitspoeling (incl.

pyriet-oxidatie) en mogelijk directe lozingen bij afvalverbranding, elektriciteitsopwekking en verkeer. Verder is kobalt een sporenelement in mest. De natuurlijke bijdrage van kobalt en seleen is waarschijnlijk groot. Het landelijk waterkwaliteitsmodel wat gebruikt is voor de emissieberekening van nutriënten wordt ook geschikt gemaakt voor metalen (2020/2021). Wanneer dit gereed is, kunnen we mogelijke bronnen identificeren (ook voor de andere overschrijdende zware metalen). Esfenvaleraat Esfenvaleraat is een gewasbeschermingsmiddel dat in 2014 een hoog aantal overschrijdingen liet zien. In de jaren daarna zien we overschrijdingen duidelijk afnemen; in 2019 zijn er geen overschrijdingen meer geconstateerd.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

67

terug naar inhoudsopgave

Ammonium Er zijn ook veel waterlichamen met overschrijdingen van ammonium. De bron voor deze overschrijding moet worden onderzocht, maar naar verwachting vormen lozingen van gezuiverd afvalwater, diffuse uitspoeling uit de bodem en de landbouw de belangrijkste bron. Na een bronnenanalyse moeten maatregelen worden geformuleerd. In de RWZI’s wordt onderzocht of door beluchting een omzetting naar het niet-giftige nitraat kan worden verkregen en daarmee een afname van de ammoniumbelasting. Er is een aantal alomtegenwoordige stoffen die regelmatig, of juist onregelmatig, overschrijdend voorkomen. Mogelijk is hier toch nog een lokale bron debet aan. Dit gaan we onderzoeken. Prioritaire en specifiek verontreinigende stoffen dragen bij aan de toxiciteit van stoffen in oppervlaktewater (zie paragraaf 7.10). Voor de afname van overschrijdingen van gewasbeschermingsmiddelen neemt de agrarische sector al diverse DAW-maatregelen. Vanuit handhaving blijft er de komende jaren extra aandacht voor de overschrijdingen van de gewasbeschermingsmiddelen. Afwenteling In de Eems-Dollard zijn verschillende prioritaire en specifiek verontreinigende stoffen norm overschrijdend aangetroffen. Wij hebben onderzocht of wij een bijdrage leveren aan de verontreinigingen op de Eems-Dollard.

Dit is mogelijk het geval voor tributyltin vanuit het Eemskanaal, arseen vanuit kanaal Fiemel en een aantal PAK’s vanuit Westerwolde, het Eemskanaal en kanaal Fiemel. Voor kobalt zijn geen specifieke waterlichamen te benoemen, de stof is in veel van onze waterlichamen overschrijdend. Ontwikkelingen Klimaatverandering brengt drogere zomers en intensere buien met zich mee. Dit heeft gevolgen voor de waterkwaliteit. Zo hebben we bijvoorbeeld in mei 2018 na twee intensieve buien overschrijdingen van gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen in de week na deze buien. Landelijk is gewerkt aan een analyse van de stoffen die in Nederland het meest overschrijdend voorkomen. De resultaten hiervan zijn verwerkt in zogenaamde stoffenfiches, waarin wordt ingegaan op de mogelijke bronnen, het mogelijk handelingsperspectief en de verwachting voor doelrealisatie in 2027. Voor de meeste overschrijdende stoffen in ons beheergebied is een stoffenfiche opgesteld (PFOS, ammonium, PAK’s, tributyltin en metalen). Landelijk gezien is de verwachting voor 2027 dat niet alle waterlichamen voor deze stoffen voldoen, door natuurlijke omstandigheden of technische onhaalbaarheid. Het geboden handelingsperspectief bestaat hoofdzakelijk uit algemene landelijke maatregelen. Voor de metalen onderzoeken we of de overschrijdingen een gevolg zijn van regionale natuurlijke achtergrondconcentraties.

Voor ammonium doen we extra gebiedsspecifiek onderzoek. Helaas kunnen we een groot deel van de stoffen niet KRW-proof meten. Dat wil zeggen dat de norm lager is dan de rapportagegrens van de stof, waardoor we niet met zekerheid kunnen zeggen of we voldoen aan de norm. Dit is een landelijk probleem. Voor ons gaat het om 50% van de prioritaire stoffen en 40% van de specifiek verontreinigende stoffen. Voor een aantal stoffen kunnen we hier een oplossing voor vinden door in biota (zoals vis en mosselen) te gaan monitoren. In 2020 is er een eerste landelijke meetronde uitgevoerd waaraan we deelnamen. Zo nodig gaan we hier in de jaren daarna mee verder. Voor de overige stoffen gaan we, voor zover mogelijk, bijdragen aan de optimalisatie van de meetmethode.

Maatregelen

Gereed

7.9.1.

Maatregelen ter beperking overschrijdingen van ammonium

2022

7.9.2.

Bronanalyse (lokale bronnen) bij terugkerende overschrijdingen voor alomtegenwoordige stoffen

2023

7.9.3

Biotamonitoring

2027

7.9.4

Optimalisatie meetmethode stoffen

2027

7.9.5

Onderzoek naar regionale natuurlijke achtergrondconcentraties voor metalen

2023

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

68

terug naar inhoudsopgave

7.10 Microverontreinigingen en toxiciteit Het woord microverontreinigingen is een verzamelnaam voor een grote groep stoffen met verschillende toepassingen en uiteenlopende chemische eigenschappen. Voorbeelden zijn medicijnresten, hormonen, weekmakers, brandvertragende stoffen, gewasbeschermingsmiddelen en PAK’s. Ook microplastics en nanodeeltjes vallen onder de microverontreinigingen. Een deel van deze stoffen vallen onder de prioritaire stoffen of specifiek verontreinigende stoffen voor de KRW (zie paragraaf 7.9).

Doel De aanwezige microverontreinigingen in ons oppervlaktewater zijn niet beperkend voor de ontwikkeling van de ecologie.

Voor twee soorten microverontreinigingen is er landelijk beleid, namelijk voor gewasbeschermingsmiddelen (zie paragraaf 7.8) en voor medicijnresten. De terugdringing van emissies van medicijnresten is opgepakt via de ‘Ketenaanpak Medicijnresten uit Water’. Het is een samenwerking met de departementen VWS, LNV en lagere overheden en met een brede vertegenwoordiging van stakeholders uit de zorg-, de farmaceutische en de watersector. Er wordt ingezet op strategieën voor bronaanpak, het ontwikkelen van zuiveringstechnologie, monitoring en onderzoek naar effecten op de ecologie. We zetten in op monitoring van de influent- en effluentkwaliteit van de RWZI’s én het oppervlaktewater. We nemen deel aan verschillende begeleidingscommissies en projecten rondom geneesmiddelen. Ook de bronaanpak krijgt aandacht door voorlichting en samenwerking binnen het ‘Netwerk Medicijnresten Noord-Nederland’. In 2021 evalueren we ons huidige beleid. We monitoren sinds 2018 de medicijnresten op een aantal strategische plekken in ons oppervlaktewater, waaronder bijvoorbeeld het aanvoerwater. Een goede toetsing van de meetresultaten is niet mogelijk omdat er geen normen zijn. Wel zijn er risicogrenzen waaraan getoetst kan worden. Deze toetsing laat zien dat medicijnresten mogelijk beperkend kunnen zijn voor de ecologie.

In welke mate de beperking aanwezig is, brengen we de komende jaren in kaart met biologische effectmetingen (bioassays) en toxische druk berekeningen. Bij bioassays wordt gekeken naar het effect van middelen op cellen en op levende waterorganismen, zoals watervlooien en algen. Het brengt niet alleen het effect van aanwezige medicijnresten in beeld, maar van alle aanwezige verontreinigingen die op dat moment in het oppervlaktewater aanwezig zijn, de zogenoemde mengseltoxiciteit. Ook de overschrijdingen van gewasbeschermingsmiddelen of specifiek verontreinigende stoffen duiden op een beperkend effect op de ecologie. Met behulp van toxiciteitsonderzoek gaan we de toxiciteit van deze stoffen in kaart brengen. Bij het aantonen van toxiciteit voeren we (zo nodig) nader onderzoek uit naar de bron of veroorzaker(s). Door voortschrijdende kennis en steeds geavanceerdere analysemethoden komen er steeds meer gemeten overschrijdingen van microverontreinigingen bij. Ook gedurende deze beheerperiode zal dit zich voortzetten. Landelijk is hiervoor de werkgroep “Aanpak opkomende stoffen” in het leven geroepen. In deze werkgroep zitten experts van waterschappen, provincies, Rijkswaterstaat, RIVM en drinkwaterbedrijven. De werkgroep ontwikkelt een strategische aanpak van opkomende stoffen. De verschillende soorten microverontreinigingen zijn veelal een landelijk probleem.

Heel soms treden er plaatselijke problemen op. Een landelijke ketenaanpak voor andere soorten microverontreinigingen (bijv. microplastics of nanodeeltjes) ligt daarom meer voor de hand dan een aanpak per waterschap. Bij ontwikkelingen op dit gebied werken wij daar aan mee. We hebben geen afwachtende houding, maar zoeken proactief de samenwerking met relevante partijen.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

69

terug naar inhoudsopgave

De methode van uitvoering voor bioassays en het vaststellen van de toxiciteit is nog volop in ontwikkeling. Er wordt landelijk gewerkt aan een update van de methode welke in 2021 gereed is. Voor ons bioassay-onderzoek maken we gebruik van deze ontwikkelingen. Maatregelen

Gereed

7.10.1.

In kaart brengen van de toxiciteit van de aanwezige microverontreinigingen

2027

7.10.2

Signaleren van ontwikkelingen op het gebied van microverontreinigingen met daarbij een proactieve aanpak

2027

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

70

terug naar inhoudsopgave

7.11 Zwemwater In ons beheergebied liggen 45 zwemplassen, die door de provincies zijn aangewezen. Wij voeren de monitoring van de zwemwaterkwaliteit uit, doen onderzoek en adviseren over te nemen maatregelen om overlast door bijvoorbeeld blauwalgen en botulisme te voorkomen. We hebben een adviserende rol wat betreft de zwemwaterkwaliteit. De zwemplassen zijn niet in ons beheer, waardoor eventuele maatregelen door andere partijen genomen moeten worden.

Doel Het geven van advies over het bereiken van een goede zwemwaterkwaliteit voor de officiële zwemwaterplassen in ons beheergebied.

Sinds 2006 is de Europese Zwemwaterrichtlijn van kracht ter bescherming van de gezondheid van zwemmers. De richtlijn is een aanvulling op de Kaderrichtlijn Water. De zwemwaterrichtlijn deelt het zwemwater in kwaliteitsklassen in ten aanzien van de bacteriologische waterkwaliteit. Volgens de richtlijn moeten in 2015 alle officiële zwemwaterlocaties in ieder geval ‘aanvaardbaar’ zijn en op termijn ‘goed’ tot ‘uitstekend’. Voor alle zwemplassen zijn de afgelopen planperiode zwemwaterprofielen opgesteld, volgens de Europese Zwemwaterrichtlijn. In twee zwemplassen is de bacteriologische kwaliteit vrijwel ieder jaar niet goed, namelijk de Urnenhoeve in Wedderveer en de Noordrand van het Oldambtmeer. Met behulp van een DNA-techniek brengen we de belangrijkste bronnen van de bacteriologische verontreinigen in beeld. Bij de Urnenhoeve/Weddermeer spelen verschillende bronnen een rol. Verontreiniging door uitwerpselen van honden vormt een belangrijke bron. Op de locatie met bacteriële problemen, de Urnenhoeve, is afgesproken dat de gemeente het verbod op honden strenger gaat handhaven. Dit heeft echter nog niet geleid tot een verbetering van de bacteriologische kwaliteit. Voor de Noordrand van het Oldambtmeer is in 2019 aanvullend DNA-onderzoek uitgevoerd. De resultaten leiden tot een advies om mogelijk extra maatregelen te nemen.

Naast de bacteriologische kwaliteit kan explosieve groei van blauwalg leiden tot een negatief zwemadvies omdat sommige blauwalgsoorten giftige stoffen kunnen produceren. De blauwalgen doelen zijn niet vastgelegd in de Europese Zwemwaterrichtlijn. Het streven is dat er geen negatief zwemadvies wordt afgegeven op basis van het voorkomen van blauwalgen. Daarom volgen we in de zomermaanden de blauwalgontwikkeling in de zwemplassen. De afgelopen jaren zijn in ons gebied op ongeveer tien locaties regelmatig problemen met blauwalgen opgetreden, waaronder een locatie in een KRW-waterlichaam (zwemlocatie Meerwijck, Zuidlaardermeer). De problematiek rondom blauwalgen vergt kennis van de specifieke voorkeuren en aanpassingsstrategieën van de verschillende blauwalgen die overlast veroorzaken en inzicht in de chemische samenstelling van de zwemplas. Om te komen tot een betere advisering hebben we in 2016-2019 uitgebreider gemeten in plassen die regelmatig te maken hebben met blauwalgoverlast. In 2021 wordt bekeken of de resultaten aanleiding geven tot adviezen voor extra maatregelen voor die locaties waar structureel blauwalgoverlast is in de zomermaanden. Er wordt steeds vaker gezwommen in wateren zonder een officiële zwemwaterfunctie. In deze wateren vindt geen speciale zwemwatermonitoring plaats en wordt ook geen advies gegeven over de zwemwaterkwaliteit.

De afgelopen jaren is gebleken dat op deze (vaak stedelijke) locaties piekbuien in de zomer voor bacteriologische problemen kunnen zorgen. Ook komt overlast door blauwalgen hier vaker voor dan op de officiële zwemlocaties. Ondanks dat dit geen officiële zwemlocaties zijn, leidt onderzoek en analyse van deze locaties tot een toename van onze inspanning, zowel personeel als financieel. Momenteel is het meeste onderzoek en advies in zwemwateren vooral gericht op de verbetering van de bacteriologische waterkwaliteit, vanwege de verplichtingen vanuit de EU-richtlijn, terwijl in ons gebied blauwalgoverlast vaker leidt tot een negatief zwemadvies. Het is gewenst om onderzoek ook te blijven richten op het voorkomen van blauwalgoverlast.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

71

terug naar inhoudsopgave

Maatregelen zijn altijd maatwerkoplossingen, waarbij de locatiebeheerder samenwerkt met provincie en waarbij het waterschap adviseert. Speciale aandacht is gericht op de problematiek van de zwemlocatie in het KRW-waterlichaam Zuidlaardermeer vanwege eventuele negatieve effecten op het halen van de doelen voor de KRW. Voor de andere locaties adviseren we proactief over onderzoeken en mogelijke maatregelen. Ook kijken we samen met de provincies naar de invloed en het eventueel voorkomen van het effect van piekbuien op de zwemwaterkwaliteit. Maatregelen

Gereed

7.11.1

Samen met de provincies afspraken maken over aanwijzing mogelijke nieuwe zwemlocaties

2023

7.11.2

Onderzoek naar effect van piekbuien op de zwemwaterkwaliteit

2023

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

72

terug naar inhoudsopgave

Zwemwaterkwaliteit Delfzijl

Zwemwaterkwaliteit

De Eems

! ( " ) Schildmeer

! ( " )

Proostmeer

! ( " ) Groningen

Grunostrand Recreatieplas ! ( Engelbert ! (

) " )"

Botjes Zwembaai

Zwaneveldsgat

! ( ) ! ( " " ) Oldambtmeer,

! ( " ) Sappemeer

! ( " )

zuid

Hoogezand

" )

! ( " ) Winschoten

Ruitershorn

! ( " )

Winschoten

Veendam Natuurbad, Tynaarlo

'T Veenmeer

! ( " ) ! (" ! ( Zuidlaren Groenlanden " ) ) De Vledders ! ( " )

Beersterplas

! ( " )

Haren Zuidlaardermeer ! (

Oldambtmeer, noord

De Bouwte

! ( Koetshuis " ) ! ( " ) Langebos

Plan Zuid

Heeresveld

! ( " )

! ( " )

Kemperpark

! ( " ) ! ( " ) Veendiepplassen

Wedderbergen Urnenhoeve

! (" " ! ) ( )

Wedderbergen

Parc Emslandermeer

! ( " )

Plathuis

Assen Baggelhuizen

Gieten

Rolde

! ( " ) ! ( Witterzomer " )

Hof Van ! ( Saksen " )

! ( ! ( " ) " )

'T Nije Hemelriek

Pagedal

! ( " ) Stadskanaal

t Gasselterveld

De Barkhoorn

! ( ) ! ( De " " ) De Sellingerbeetse " ! ( Papaver ) Musselkanaal

De Berenkuil

De Kleine ! ( " " ) ! ( Moere ) De Tien ! ( Heugten " )

! ( " ) ! ( " ) Natte Horizon

Hunzedal

! ( " )

Borger

Het Verlaat

! ( " )

Ter Apel

! ( Moekesgat " )

Recreatievijver Emmercompascuum Speelvijver Emmercompascuum ! ( (!

) " )"

Bacteriologische kwaliteit

! ( ! ( ! (

Uitstekend of goed

Emmen

Aanvaardbaar Slecht

Blauwalgen

" ) Uitstekend of goed " ) Aanvaardbaar " ) Slecht

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

73

terug naar inhoudsopgave

7.12 Drinkwaterwinning uit oppervlaktewater Uit de Drentsche Aa wordt sinds 1881 door het Waterbedrijf Groningen oppervlaktewater onttrokken ten behoeve van de drinkwaterbereiding. De KRW eist een specifieke bescherming van oppervlaktewaterlichamen waaruit water wordt onttrokken ten behoeve van bereiding van drinkwater. Richtwaarden voor de kwaliteitsnormen en verantwoordelijkheden zijn vastgelegd in het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water (Bkmw). We hanteren deze aangepaste drinkwaternormen voor de doelstelling in de Drentsche Aa. De provincie Drenthe, het Waterbedrijf Groningen en het waterschap Hunze en Aa’s hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid in het beschermen van de drinkwaterbron en de waterkwaliteit van de drinkwaterbron. Het is ons streven om conform de Tweede Nota Duurzame Gewasbescherming de structurele overschrijding van de norm terug te brengen tot een incidentele overschrijding.

Doel Terugbrengen van een structurele overschrijding van de norm naar een incidentele overschrijding.

Voor het Drentsche Aa gebied is een Gebiedsdossier opgesteld (2013), die in 2019 is geactualiseerd. Het gebiedsdossier is een instrument dat bijdraagt aan het realiseren van de KRW-doelstelling. In het dossier zijn de risico’s en belastingen van het oppervlaktewater in beeld gebracht. Uit het Gebiedsdossier 2013 bleek dat gewasbeschermingsmiddelen (GBM) de grootste bedreiging vormen voor de waterkwaliteit van de Drentsche Aa. In de geactualiseerde versie van 2019 is dit nog steeds het geval. Om het concentratieniveau van de gewasbeschermingsmiddelen duurzaam te verlagen, zijn structurele maatregelen nodig. Het maatregelenprogramma is vastgelegd in het Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa (UPDA). Het Uitvoeringsprogramma omvat onder andere voorlichtingsmaatregelen, aanpak van lozingen uit industrieterreinen, aanpak van vervuiling vanuit het stedelijk gebied, stimuleren aanleg akkerranden, afstemming handhaving en regelgeving, verduurzaming van de teelten maïs en bollen, aanpak perceel- en erfemissie en aanpak middelen gebruik particulieren. Deelname aan deze projecten is op basis van vrijwilligheid. Vanuit het DAW is een aantal projecten gestart waarin bovenwettelijk maatregelen om erf- en perceelemissie aan te pakken worden gesubsidieerd.

Het doel voor het UPDA komt overeen met de landelijke doelen die zijn opgenomen in de Tweede Nota Duurzaam Gewasbescherming (nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst), namelijk 50% minder overschrijdingen in 2018 en 95% minder overschrijdingen in 2023 (ten opzichte van 2012). Van 2013 tot en met 2017 leken we bij het innamepunt van de Drentsche Aa het doel voor 2018 van 50% reductie (is maximaal 7 individuele overschrijdingen) te gaan halen, maar in 2018 troffen we 9 overschrijdingen aan na twee intensieve buien. Het huidige Uitvoeringsprogramma loopt af in 2021. In 2023 wordt een evaluatie van de resultaten van de maatregelen uitgevoerd. Op basis van deze evaluatie wordt besloten of het UPDA wordt voortgezet of dat een alternatieve aanpak wordt gekozen. Wij kunnen niet garanderen dat er in nabije toekomst geen normoverschrijdingen van GBM’s meer zullen optreden. Een belangrijk deel van de maatregelen is afhankelijk van het landelijk GBM-beleid en het handelen van de gebruiker van gewasbeschermingsmiddelen. Hier hebben we als waterschap slechts gedeeltelijk invloed op.

Maatregel

Gereed

7.12.1

2023

Evaluatie van het Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewaterwinning Drentsche Aa

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

74

terug naar inhoudsopgave

7.13 Natura 2000 en Natuurnetwerk Nederland In de planperiode 2010-2015 zijn door het Rijk in ons beheergebied vijf Natura 2000-gebieden aangewezen waarvoor een beheerplan en een maatregelprogramma zijn opgesteld: Lieftinghsbroek, Witterveld, Drouwenerzand, Drentsche Aa en het Vogelrichtlijngebied Zuidlaardermeer. De provincies zijn verantwoordelijk voor de beleidsopgaven voor Natura 2000 en voor het realiseren van Natuur Netwerk Nederland (NNN). Vaak is er overlap tussen de beleidsopgaven voor Natura 2000, het NNN en de opgaven van het waterschap ten aanzien van de KRW-doelen en het bovenstrooms vasthouden van water. Waar dat het geval is, zoeken wij de samenwerking. Per gebied maken we hiervoor maatwerkafspraken. De meeste opgaven voor de provincies betreffen natuuropgaven voor landnatuur, maar soms zijn er ook waterdoelen en watermaatregelen die raken aan de KRW. Voor deze maatregelen is extra samenwerking tussen waterschappen en provincies gewenst. Voor Witterveld en Drouwenerzand zijn er geen extra watermaatregelen. De maatregelen voor het Lieftinghsbroek zijn al uitgevoerd via het NNN Westerwolde. Mogelijk zijn nog aanvullende maatregelen nodig in verband met stikstof, die ook consequenties kunnen hebben voor het waterschap.

Het Witterveld is een hoogveengebied waarvoor geen oppervlaktewatermaatregelen worden verwacht en voor het gebied Drouwenerzand zijn geen oppervlaktewatermaatregelen nodig. Het Zuidlaardermeer is een Vogelrichtlijngebied, wat betekent dat er alleen instandhoudingsdoelen en ontwikkeldoelen gelden voor vogels. Voor het Zuidlaardermeer is in 2016 een beheerplan Natura 2000 opgesteld. Voor de koppeling met het water is vooral het instandhoudingsdoel voor de roerdomp van belang. Natura 2000 maatregelen voor de roerdomp die raken aan het water of aan de oevers zijn het optimaliseren van de rietoevers en de inrichting van een moeraszone. Een deel van de rietoevers zijn in 2018 door het Groninger Landschap geoptimaliseerd. Een deel van de moeraszone (Wolfsbarge II) is in 2020 gerealiseerd en een deel zal na 2027 worden gerealiseerd. Deze maatregel is ook als KRW-maatregel voor het Zuidlaardermeer opgenomen. Het beheerplan Natura 2000 Drentsche Aa is in 2017 bestuurlijk vastgesteld. Hierin zijn de volgende opgaven gerelateerd aan water geformuleerd: • uitbreiding en kwaliteitsverbetering van het habitat ‘beken en rivieren met waterplanten (waterranonkels)’ en • behoud areaal en kwaliteit leefgebied van vier vissoorten (rivierprik, grote modderkruiper, kleine modderkruiper en rivierdonderpad). In de Drentsche Aa is in potentie veel habitat voor waterranonkel aanwezig.

Nutriëntenconcentraties in de waterbodem en oppervlaktewater zijn sturend op het voorkomen van o.a. waterranonkel. Er wordt nog onderzocht wat hiervoor de streefwaarden zijn en of deze haalbaar zijn in de Drentsche Aa. Voor de gewenste vissoorten wordt door de provincie onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om de paaitrek van rivierprikken tussen de zee en de benedenloop van de Drentsche Aa te verbeteren, worden inrichtingsmaatregelen genomen en worden onderzoeken uitgevoerd. Het waterschap is betrokken bij de visonderzoeken en de maatregelen, maar de maatregelen zijn niet nodig voor het halen van de KRW-doelen. Binnen Natura 2000 is voor de Drentsche Aa ook de provinciale opgave voor verdrogingsbestrijding opgenomen. Met deze verdrogingsbestrijding wordt gewerkt aan vernatting in de beekdalen van de Drentsche Aa, zodat zeldzame vegetaties die afhankelijk zijn van grondwater worden behouden of uitbreiden. Om grondwaterstanden te verhogen is het vanuit het provinciale Natura 2000 beleid gewenst om de waterstand in onze waterlopen te verhogen. Dit staat echter deels op gespannen voet met andere beschermde waarden en de KRW-doelen. De wens van de provincie en de natuurorganisaties om de grondwaterstanden in de beekdalen te verhogen via verhoging van de waterstanden van de verschillende beeklopen is risicovol.

Door ingrepen in de beeklopen kunnen niet alleen de huidige ecologische waarde en de KRW-score doen afnemen, maar ook een risico zijn voor andere waarden. Eén van de manieren om de waterstanden te verhogen is door de bodem van de beek te verhogen, waardoor de waterstanden ook verhogen.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

75

terug naar inhoudsopgave

De onderzoeksopgave voor het verhogen van de beekwaterstanden is door ons in samenwerking met terreinbeheerders, gemeenten en provincie nader afgebakend in de Inrichtingsvisie Beekdalen Drentse Aa (2018). In de periode 2017 - 2021 wordt een pilot beekbodemverhoging uitgevoerd. We verhogen de beekbodem in het Taarlosediep, in een deel van het Zeegserloopje en in het Anloërdiepje (zie paragraaf 7.3), met als doel een hogere grondwaterstand ter beperking van de verdroging. Een bijkomend effect kan dan zijn dat de maatregel bijdraagt aan een grotere diversiteit van leven in de beek. Van 2022-2024 wordt het effect van de maatregel op het KRW-doelbereik gemeten. In 2025 wordt geëvalueerd wat het effect is geweest van de beekbodemverhoging. Ook zal vanuit Natura 2000 nader onderzocht moeten worden wat de effecten van de beekverhoging zijn geweest voor de natuur en andere waarden en belangen. Pas hierna kan besloten worden of beekbodemverhoging in andere beeklopen van de Drentsche Aa wenselijk en/of mogelijk is. Daarnaast speelt ook de waterkwaliteit een belangrijke rol bij het behalen van de doelen voor Natura 2000. Maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren zijn opgenomen in de KRW en het Uitvoeringsprogramma Oppervlaktewateronttrekkingen Drentsche Aa (zie paragraaf 7.12).

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=485e8db1-ef01-4f95-8927-31c83759b0e8