CConstaterende datStadskanaal
Koppel je AI →
Document · PDF

Ontwerp Waterbeheerprogramma 2022-2027.pdf

Raadscommissie 4 oktober 2021, gemeente StadskanaalBij agendapunt: Presentatie waterschap Hunze en Aa's34.964 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 5

Maatregel

Gereed

7.13.1

2025

Evaluatie effect van beekbodemverhogende maatregelen op bereiken KRW-doelen

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

76

terug naar inhoudsopgave

Provinciale opgave Natura 2000, NNN en Ecologische verbindingszones Delfzijl

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Natura2000 17 februari 2015 Natuur Netwerk Nederland Zoekgebieden robuuste verbindingszones

Emmen

Ecologische verbindingszones Ecologische verbindingszones (Groningen) Ecologische verbindingszones indicatief (Groningen) Functioneert (Drenthe) Binnen begrensde kerngebieden (Drenthe) Binnen begrensde kerngebieden (globale aanduiding) (Drenthe) Functioneert niet (Drenthe)

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

77

terug naar inhoudsopgave

7.14 Overige wateren inclusief stedelijk water We zijn ook verantwoordelijk voor de waterkwaliteit van de wateren die niet als KRW-waterlichaam zijn aangemerkt. Ongeveer 60% van al ons oppervlaktewater is niet aangewezen als KRW-waterlichaam. De afgelopen 10 jaar is vrijwel alle aandacht voor waterkwaliteit uitgegaan naar de monitoring van de KRW-waterlichamen. In 2012 heeft de Europese Unie een evaluatie uitgevoerd van de aanpak van de KRW in alle landen, waarbij zij geconstateerd hebben dat Nederland te weinig beschreven heeft hoe wordt omgegaan met de wateren die geen KRW-waterlichaam zijn. De Europese Unie vraagt van ons om meer aandacht te besteden aan deze waterlichamen, omdat de Europese Kaderrichtlijn ook voor deze overige wateren geldt. Het Rijk heeft daarna aangegeven dat er voor de overige wateren geen verplichtingen vanuit de EU worden opgelegd ten aanzien van monitoring, maatregelen of resultaat. De waterschappen en provincies zijn gevraagd om hier meer aandacht aan te besteden. Het is aan het waterschap en de provincie zelf om de ambitie te bepalen voor deze wateren.

Doel Meer aandacht besteden aan de overige wateren in ons gebied met betrekking tot monitoring om een beter inzicht te krijgen in de ecologische toestand en op basis hiervan de ambitie te bepalen.

Voor de overige wateren, zoals kleinere kanalen, sloten, wijken en stedelijk water, streven we in ieder geval een basiskwaliteit na. Dit houdt onder meer in: geen stank, niet troebel en geen vissterfte. Voor de wateren die afwateren op de KRW-waterlichamen geldt dat lozingen, activiteiten, ingrepen of waterbeheermaatregelen de doelen in KRW-waterlichamen niet in de weg mogen staan. Bij lokale knelpunten wordt bekeken of een oplossing van dat knelpunt een verbetering van de waterkwaliteit in een KRW-waterlichaam teweeg kan brengen. Wanneer dat zo is, lossen we lokale knelpunten op. Voor chemie hanteren we de normen uit het Besluit Kwaliteitseisen en Monitoring Water en de Ministeriële Regeling Monitoring. Voor nutriënten stellen we aan de provincie voor om net als bij de KRW-wateren de landelijke richtnorm te gaan gebruiken. We vragen aan de provincie om die nutriënten normen in 2021 vast te stellen samen met de doelaanpassing van de KRW-waterlichamen. We stellen nu nog geen biologische doelen op voor de overige wateren, omdat we eerst meer metingen moeten doen. Er is door de STOWA een landelijke systematiek ontwikkeld om voor de overige wateren ecologische doelen te kunnen afleiden.

Het betreft een beoordelingssystematiek die is gebaseerd op de KRW, maar als een ‘lichtere’ vorm kan worden beschouwd: de KRW-taal wordt gebruikt, maar zonder monitorings- en maatregel- en resultaatverplichting. Er wordt voorgesteld om slechts één biologische groep te monitoren en te volgen per type overig water. We maken hiervoor een meetprogramma. Samen met de provincies en de noordelijke waterschappen is er voor gekozen om bij de overige wateren onderscheid te maken tussen drie verschillende gebiedstypen: overige wateren in stedelijk gebied, in landelijk gebied en in/nabij natuurgebied. In de natuurgebieden gaat het veelal om vennen, plassen en sloten die in beheer zijn bij terreinbeheerders en in stedelijk gebied spelen de gemeenten als eigenaar en beheerder een belangrijke rol. In het landelijk gebied hebben we vooral te maken met agrariërs. In de afgelopen jaren zijn er in verschillende type overige wateren metingen uitgevoerd om inzicht te verkrijgen in de huidige toestand. In 2018 hebben we extra metingen uitgevoerd in kleinere wateren met een bijzondere kwaliteit, zoals in sommige voedselarme wijken in de Veenkoloniën en het Friese Veen. In opdracht van de provincie Groningen is in 2019 een inventarisatie uitgevoerd naar de kwaliteit van de diepe plassen.

In 2021 willen we inzicht krijgen in de beschikbare kennis over de toestand van de overige wateren en we willen bepalen aan welke maatlat de toestand wordt getoetst. Daarnaast willen we een prioritering bepalen en de verantwoordelijkheden verdelen over de partijen die hierbij betrokken zijn. We maken een beleidsnotitie waarin we aangeven welke overige wateren er zijn in ons beheergebied, wat we al weten en wat we al doen of kunnen doen om de waterkwaliteit te verbeteren in die wateren.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

78

terug naar inhoudsopgave

Hierbij wordt ook aandacht besteed aan de vele maatregelen die al genomen worden in de overige wateren, zoals natuurvriendelijk onderhoud, aanleg van akkerranden, diverse DAW-projecten om de erf- en perceelemissie door de landbouw te beperken. Ook is het al beleid dat bij onderhoudswerkzaamheden, waar mogelijk, natuurvriendelijke oevers worden aangelegd. In gemeenten liggen er kansen om te ‘bouwen met natuur’ wanneer er klimaatadaptief gebouwd wordt in nieuwe woonwijken. Daarnaast is in 2020 een rapportage van de al beschikbare meetresultaten in de overige wateren en een meetprogramma opgesteld. In 2021 zullen we aanvullend gaan meten en zullen we een regulier meetprogramma starten voor de overige wateren. Gemeenten kunnen specifieke wensen hebben voor stedelijk water afhankelijk van de potentie of de functie van dat water. Met de gemeenten bepalen we voor welke stedelijke wateren een nieuwe ecologische analyse uitgevoerd moet worden. In 2023 gaan we de metingen evalueren en samen met de provincies kijken of we tot biologische doelen kunnen komen. Provincies nemen het initiatief om in samenspraak met de waterschappen vast te stellen of, en zo ja voor welke overige wateren in de komende planperiode ecologische doelen worden afgeleid. Dit zal niet leiden tot resultaatsverplichting vanuit de KRW.

Maatregelen

Gereed

7.14.1.

Inventarisatie waterkwaliteit stedelijke wateren met gemeenten

2022

7.14.2

Evaluatie metingen overige wateren 2018-2021

2023

7.14.3

Ambitie bepalen voor overige wateren

2024

7.14.4

Afstemmen ambitie overige wateren met provincies

2024

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

79

8. Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie

terug naar inhoudsopgave

In 2016 is de Nationale klimaatadaptatiestrategie opgesteld, waarmee de koers is uitgezet om te komen tot een klimaatbestendig Nederland. Hiermee voldeden we aan de oproep van de Europese Commissie aan alle lidstaten om uiterlijk in 2017 een klimaatadaptatiestrategie op te stellen. In 2018 hebben Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen met elkaar afgesproken om versneld en intensiever te werken aan een klimaatbestendige en waterrobuuste ruimtelijke inrichting van Nederland in 2050. Hiervoor is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) opgesteld, als onderdeel van het Deltaprogramma. Het DPRA is gericht op de aanpassing van de ruimtelijke inrichting om de kwetsbaarheid voor en de gevolgen van overstroming1, wateroverlast, hittestress en droogte te verkleinen. In het DPRA wordt de systematiek van ‘weten-willen-werken’ gehanteerd om de doelen te bereiken. Hierin is het de bedoeling dat gemeenten, in samenspraak met de waterschappen en provincies, deze systematiek hanteren om de opgaven en maatregelen met betrekking tot klimaatadaptatie gebiedsdekkend in beeld te krijgen. In stap 1 ‘weten’ worden de stresstesten uitgevoerd om de risico’s/kwetsbaarheden voor de vier klimaateffecten in beeld te krijgen. Dit is in 2019 en 2020 uitgevoerd.

In stap 2 ‘willen’ wordt aan de hand van de uitkomsten van de stresstesten een risicodialoog gevoerd met alle belanghebbenden, waarin de risico’s inzichtelijk worden gemaakt en beoordeeld. In stap 3 ‘werken’ wordt er een regionale uitvoeringsagenda opgesteld met daarin maatregelen om de risico’s en kwetsbaarheid te verkleinen. Deze drie stappen vormen een cyclus die iedere zes jaar wordt herhaald.

Doel Wij streven naar klimaatrobuuste watersystemen en dragen vanuit onze kennis en expertise als regionaal waterbeheerder bij aan de nationale klimaatadaptatie-opgave.

Als waterschap houden wij ons al vele jaren bezig met klimaatadaptatie binnen onze opgaven. Vanuit onze taak en rol als regionaal waterbeheerder werken wij samen met de gemeenten, provincies en andere belanghebbenden aan de klimaatadaptatie-opgave. Het DPRA raakt aan de opgaven die wij hebben en biedt kansen voor integrale oplossingen. Het DPRA biedt ook kansen om het waterbelang breder onder de aandacht te brengen en vroegtijdig in te kunnen brengen in visies en plannen voor de ruimtelijke inrichting. Maatregelen die in het kader van het DPRA worden genomen, kunnen helpen om extra belasting van het watersysteem te voorkomen en de robuustheid te vergroten. Dit geldt zowel voor waterkwantiteit als waterkwaliteit. Het DPRA en de daaruit voortvloeiende maatregelen, die worden opgenomen in de Regionale Uitvoeringsagenda DPRA, sluiten aan op eerdere maatregelen en opgaven, zoals de stedelijk wateropgave en de maatregelen vanuit de gemeentelijke waterplannen. In dit hoofdstuk beschrijven wij wat wij doen binnen de vier thema’s van het DPRA; • Gevolgen van overstroming (tweede en derde laags veiligheid). • Wateroverlast in landelijk en stedelijk gebied, met speciale aandacht voor veenoxidatie. • Hittestress. • Droogte. Ambitie 2022-2027 Vanuit onze functionele taak en rol als regionaal waterbeheerder zijn wij nauw betrokken bij de invulling van het DPRA in onze regio.

We zoeken hierbij de link met onze eigen doelen en opgaven en benutten kansen om te komen tot integrale oplossingen. We benutten het DPRA om te komen tot een betere invulling van onze rol binnen de ruimtelijke ordening.

¹ Met maatregelen binnen de tweede (ruimtelijke maatregelen) en derde (evacuatiemogelijkheden) laags veiligheid en niet binnen de eerste laags veiligheid (keringen op orde), wat is uitgewerkt in het Deltaplan Waterveiligheid. waterbeheerprogramma 2022 - 2027

80

terug naar inhoudsopgave

8.1 Tweede en derde laags veiligheid Binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie wordt onder andere gekeken naar de kwetsbaarheid door overstromingen. Als het gaat om waterveiligheid hanteren we in Nederland het principe van ‘meerlaagsveiligheid’. Meerlaagsveiligheid is in het Nationaal Waterplan van 2008 geïntroduceerd en is ook opgenomen in het Deltaprogramma. De eerste laag van waterveiligheid is gericht op preventie; het voorkomen van overstroming, onder andere door middel van dijken die voldoende hoog en stabiel zijn. Dit is in hoofdstuk 5 besproken. De tweede laag is gericht op adaptatie; aanpassing van de ruimtelijke inrichting om de gevolgen van een overstroming te beperken. De derde laag is gericht op calamiteitenzorg of crisisbeheersing. Alle drie de lagen zijn van belang om een goede waterveiligheid te waarborgen. Iedere laag is op zichzelf onvoldoende voor een klimaatrobuuste inrichting.

Doel Bij ruimtelijke ontwikkelingen is overstromingsbestendigheid reeds bij de locatiekeuze een niet-vrijblijvend onderdeel van de overwegingen. In geval van een calamiteit werken we samen in de Veiligheidsregio en volgen we ons actuele Calamiteitenplan.

Tweede laag Een 100% garantie dat een dijk standhoudt is niet te geven. Hoewel onze dijken aan strenge normen voldoen, blijft er altijd een restrisico op overstroming. Om de gevolgen van een overstroming zoveel mogelijk te beperken, wordt in de tweede laag van meerlaagsveiligheid gekeken naar overstromingsbestendige ruimtelijke inrichting van zogenoemde overstromingsgevoelige gebieden. Dit zijn gebieden die onder water komen te staan bij een dijkdoorbraak. We maken hierbij onderscheid tussen overstromingsgevoeligheid vanuit de boezem en vanuit zee. We richten ons binnen de tweede laag primair op de boezem, omdat de kans op overstroming vanuit de boezem groter is dan vanuit zee en tegelijkertijd ook grote gevolgen kan hebben. De ruimtelijke inrichting aanpassen op een mogelijke overstroming vanuit de boezem is economisch haalbaarder (handelingsperspectief is aanwezig) dan op een mogelijke overstroming vanuit zee. Desondanks speelt overstroming vanuit zee, met name bij vitale en kwetsbare infrastructuur, wel degelijk een rol. Wij zetten in op bewustwording en een overstromingsbestendige ruimtelijke inrichting om schade door overstromingen, voornamelijk vanuit de boezem, te voorkomen.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

81

terug naar inhoudsopgave

Overstromingsgevoelig gebied vanuit de boezem

Overstromingsgevoelig gebied vanuit de boezem

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

82

terug naar inhoudsopgave

Als een gebied in de categorie ‘overstromingsgevoelig’ valt, betekent dit niet dat er niet gebouwd mag worden. Het betekent wel dat er rekening gehouden moet worden met het overstromingsrisico en dat er dus overstromingsbestendig gebouwd en ingericht moet worden. Een woonwijk zou bijvoorbeeld opgehoogd kunnen worden, evenals de uitvalswegen, zoals men vroeger ook al deed met de terpen en wierden. Een andere mogelijkheid is het aanleggen van een extra dijk rondom een kwetsbaar gebied of gebouw, zoals bij het Ommelander Ziekenhuis Groningen in Scheemda is gedaan. Ook in de Tussenklappenpolder bij Zuidbroek is door middel van het aanleggen van een extra keerwand gezorgd voor het overstromingsbestendig maken van een belangrijke en kwetsbare locatie, namelijk de stikstofinstallatie van de Gasunie. Hierin zijn we samen met de provincie Groningen, het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de gemeente Midden-Groningen het gesprek aangegaan met de Gasunie om te komen tot een goede oplossing, waar alle betrokken partijen zich in konden vinden. In het Deltaplan is speciale aandacht voor vitale en kwetsbare functies. Er is risico op bedreiging van de nationale veiligheid of ernstige maatschappelijke ontwrichting bij uitval of verstoring van deze functies. Wij moeten ervoor zorgen dat onze vitale en kwetsbare infrastructuur klimaatbestendig is ingericht.

Voor gemalen betekent dit dat de functie zo goed mogelijk moet worden gewaarborgd tijdens en na een overstroming. Voor RWZI’s betekent dit dat ze na een overstroming zo snel mogelijk weer operationeel zijn. In de stresstesten, die in het kader van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie worden uitgevoerd, worden alle belangrijke kwetsbare functies, waaronder de vitale, geïdentificeerd en wordt gezamenlijk met gemeenten, provincies en andere betrokken partijen beoordeeld wat het risico is en of er maatregelen genomen moeten worden. Elke partij die vitale functies in beheer heeft, dient ervoor te zorgen dat deze klimaatbestendig zijn ingericht. In 2021 analyseren wij onze kwetsbare en vitale infrastructuur. Vervolgens werken we in een plan van aanpak uit welke maatregelen we nemen om deze infrastructuur, indien nodig, aan te passen. Het is belangrijk dat provincies en gemeenten in hun omgevingsvisies en -plannen rekening houden met overstromingsgevoeligheid en het voorkomen van kapitaalintensieve of kwetsbare ontwikkelingen in deze gebieden. Reeds bij locatiekeuzes moet dit in de overwegingen worden meegenomen. Vanuit onze rol als waterbeheerder adviseren wij de provincies en gemeenten hier gericht bij en denken mee om gewenste ontwikkelingen mogelijk en overstromingsbestendig te maken wanneer deze in overstromingsgevoelig gebied moeten worden gerealiseerd.

De stresstesten die vanuit het DPRA worden uitgevoerd, helpen om het bewustzijn bij provincies, gemeenten en initiatiefnemers rondom kwetsbare gebieden te vergroten en voor nieuwe ontwikkelingen vroegtijdig verstandige keuzes te maken. Wij brengen onze kennis m.b.t. overstromingsrisico’s hierbij in en adviseren vanuit onze rol als waterbeheerder. Als vervolg op de stresstesten wordt in 2021 door de betrokken partijen gezamenlijk een Regionale Uitvoeringsagenda DPRA opgesteld, waarin ook maatregelen worden opgenomen om de kwetsbaarheid voor overstromingen te beperken. Derde laag Ondanks de maatregelen in de eerste en tweede laag kan het nog steeds voorkomen dat we te maken krijgen met een calamiteit en dat er moet worden overgegaan tot drastische ingrepen, zoals het treffen van noodmaatregelen en evacuaties. Goede calamiteitenplannen en –protocollen zijn dan van groot belang. Deze zijn door samenwerking tussen de betrokken overheden en instanties opgesteld, zodat iedereen weet wat hem te doen staat. Ook worden hiervoor oefeningen uitgevoerd, zodat de plannen en protocollen in de praktijk kunnen worden getest. We werken samen met andere partijen in de Veiligheidsregio. Meer hierover is te lezen in paragraaf 9.7 Calamiteitenzorg.

Maatregelen

Gereed

8.1.1

Plan van aanpak aanpassen kwetsbare en vitale infrastructuur (gemalen en RWZI’s) o.b.v. de analyse

2022

8.1.2

Voorstel implementatie Regionale Uitvoeringsagenda DPRA

8.1.3

Adviseren van overheden en initiatiefnemers over locatiekeuzes en de invulling van overstromingsbestendig bouwen

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

2022 Doorlopend

83

terug naar inhoudsopgave

8.2 Wateroverlast Naast de gevolgen van overstromingen, wordt het binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie gekeken naar wateroverlast. Door klimaatverandering neemt de hoeveelheid neerslag toe, evenals de intensiteit van de buien. Dit kan tot verschillende problemen leiden in het landelijk en stedelijk gebied. Speciale aandacht gaat uit naar veenoxidatiegebieden. Dit zijn gebieden waar sprake is van (versnelde) bodemdaling door veenoxidatie. 8.2.1 Wateroverlast landelijk gebied In het landelijk gebied kunnen we te maken krijgen met wateroverlast. Deze wateroverlast kan ontstaan door overstroming (of inundatie) vanuit watergangen. Dit is dan meestal het gevolg van langdurige neerslag en de daarbij horende hoge afvoeren, wat vooral in de herfst- en wintermaanden plaatsvindt. We noemen dit horizontale wateroverlast. Wateroverlast kan ook ontstaan door een extreme en lokale bui, ook wel piekbui genoemd, waarbij in (zeer) korte tijd heel veel neerslag valt. Dit zien we steeds vaker voorkomen in de zomermaanden. In dat geval hebben we het over verticale wateroverlast. Ook langdurige winterse neerslag kan leiden tot verticale wateroverlast. Als het water onvoldoende in de bodem infiltreert en niet afstroomt naar het oppervlaktewater, dan blijft het als plassen op het land staan. Horizontale en verticale wateroverlast vragen beide om een eigen benadering.

Doel Wij streven naar een robuust watersysteem, dat voldoet aan de geldende normen. We werken samen met andere partijen om ons gebied klimaatbestendig te maken, vanuit onze eigen verantwoordelijkheden en taken.

Horizontale wateroverlast Het waterschap is verantwoordelijk voor een goed functionerend en robuust watersysteem. Hiervoor bestaan landelijke normen, ook wel inundatienormen genoemd. Deze normen, voor horizontale wateroverlast, komen voort uit het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW). De landelijke normen stellen hoe vaak het acceptabel is dat er vanuit de watergang overstroming optreedt, voor verschillende typen landgebruik. Voor grasland is er bijvoorbeeld een norm van eens in de tien jaar (1:10). Dit betekent dat het acceptabel is dat grasland eens in de 10 jaar te maken krijgt met overstroming vanuit een watergang. Voor stedelijk gebied is de norm 1:100. Buiten veenoxidatiegebieden en beekdalen voldoet ons beheergebied vrijwel volledig aan de normen die het NBW aan ons stelt. In sommige gebieden zitten we zelfs ruim boven de norm. Dit bleek uit de NBW-toetsing die in 2005 is uitgevoerd, waarbij ook rekening is gehouden met effecten van klimaatverandering. Periodiek wordt een toetsing aan de NBW-normen gevraagd door de provincies. In de vorige planperiode hebben we met de provincies afgesproken de toetsing over te slaan, vanwege de robuustheid van ons watersysteem ten aanzien van horizontale wateroverlast.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

84

terug naar inhoudsopgave

Daarom hebben we ons meer kunnen richten op de effecten van zomerse piekbuien. In deze planperiode gaan we de toetsing wel uitvoeren. Dit willen we vóór 2025 doen, zodat we de uitkomsten kunnen meenemen in het gebiedsproces voor het volgende Waterbeheerprogramma. Om de toetsing goed uit te kunnen voeren, is een gebiedsdekkende modellering nodig. In het vorige Beheerprogramma (2016-2021) is een maatregel opgenomen om resterende inundatieknelpunten (180 hectare) op te lossen. Een deel hiervan is opgelost, maar er staat nog een opgave open voor het veenoxidatiegebied. Voor deze gebieden werken we aan een veenoxidatiestrategie, die een integrale oplossing voor dit probleem moet vormen. In paragraaf 8.2.3 wordt hier verder op in gegaan. Voor de beekdalen in Drenthe die nog een landbouwfunctie hebben, streeft de provincie naar een inundatienorm van 1:10, gelijk aan grasland. In de beekdalen komt echter ook akkerbouw voor, waarvoor een norm van 1:25 geldt. Een norm van 1:10 heeft daarmee gevolgen voor de akkerbouw. De provincie is verantwoordelijk voor de gevolgen van een normwijziging (bijvoorbeeld eventuele nadeelcompensatieclaims). Bij de inrichting van nieuwe gebieden en bij de herinrichting van bestaande gebieden hanteren we ontwerprichtlijnen, die ervoor zorgen dat het watersysteem voldoende robuust ingericht wordt en dus ook voldoet aan de NBW-normen.

We nemen onze ontwerprichtlijnen deze planperiode onder de loep om te onderzoeken of hierin voldoende rekening wordt gehouden met de effecten van klimaatverandering. Indien nodig stellen we de ontwerprichtlijnen bij. We kijken hierbij niet alleen naar situaties met hoge waterafvoer, maar ook naar minder extreme afvoersituaties en naar droge situaties waarin water moet worden geconserveerd en/of aangevoerd. In sommige gebieden is het watersysteem ‘verouderd’ en daarmee niet meer toekomstbestendig. Op dit moment voldoen de systemen nog aan de normen. De waterstaatkundige inrichting en infrastructuur is in die gebieden echter een punt van zorg. Vooral in de gebieden waar meer dan 30 jaar geleden een herinrichting of ruilverkaveling is uitgevoerd, speelt dit. De problemen waar we tegenaan lopen zijn onder andere te hoog gelegen duikers in veengebieden en watergangen en/of kunstwerken die te krap zijn gedimensioneerd, waardoor er mogelijk ontwatering- en inundatieknelpunten kunnen optreden. We hebben onderzocht welke peilgebieden als eerste aandacht behoeven en welke peilgebieden minder urgent zijn. De gebieden die het meest urgent lijken, worden eerst verder geanalyseerd om een beter beeld te krijgen van het probleem en de gewenste aanpassing.

We willen zoveel mogelijk werk met werk maken, dus passen we het toekomstbestendig maken van de peilgebieden zoveel mogelijk in bij andere werkzaamheden en projecten van ons of van andere partijen. Hierbij hanteren we ook weer de eerdergenoemde ontwerprichtlijnen. Voor de analyse gebruiken we dezelfde gebiedsdekkende modellering, die we ook voor de NBW-toetsing gebruiken. Ruimtelijke consequenties Bij ruimtelijke inrichting moet rekening worden gehouden met het risico op horizontale wateroverlast en de geldende wateroverlastnorm. Een beekdal is bijvoorbeeld minder geschikt voor kapitaalintensieve activiteiten, bebouwing of (intensieve) akkerbouw. Verticale wateroverlast Klimaatverandering leidt tot meer extreme regenbuien. Bij een extreme, lokale piekbui kan wateroverlast op percelen ontstaan waarbij schade optreedt. Water blijft langere tijd op het land staan. Het infiltreert niet snel genoeg in de bodem en het stroomt niet snel genoeg af naar de watergangen. Het kan zelfs voorkomen dat er amper water in de omliggende sloten staat, maar er toch sprake is van schade door wateroverlast op een perceel. Verticale wateroverlast kan zich ook voordoen bij langdurige neerslag in de winterperiode. In dat geval is er wel minder schade, omdat er dan minder gewassen op het land staan.

We hebben onderzoek verricht naar dit type wateroverlast in het landelijk gebied, gebruikmakend van resultaten van onderzoeken die door andere partijen zijn uitgevoerd. Hierbij is in beeld gebracht welke gebieden risico lopen op wateroverlast door piekbuien. Het blijkt dat het bodem- en gewastype zeer bepalend is voor de mate van schade. Dit is onafhankelijk van het watersysteem, maar een niet goed functionerend watersysteem kan de schade wel verergeren. Gewassen als aardappelen en bieten op veen en klei zijn bijvoorbeeld erg kwetsbaar voor natschade, vergeleken met granen op zandgronden. Hoewel er in het verleden wel maatregelen zijn getroffen om de kwetsbaarheid te verkleinen, blijven deze gebieden van nature toch kwetsbaar.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

85

terug naar inhoudsopgave

Onderstaande kaart toont de kwetsbaarheid voor wateroverlast in het landelijk gebied. Hierbij valt op dat er een duidelijke link is met het bodemtype en de maaiveldhoogte. De kleigebieden zijn bijvoorbeeld veel kwetsbaarder voor natschade dan de zandgronden. Voor een vergelijking met de bodemkaart en hoogtekaart wordt verwezen naar hoofdstuk 4. Kwetsbaarheid landelijk gebied

Kwetsbaarheid landelijk gebied

Delfzijl

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Natuurgebieden

Ter Apel

Emmen

Kwetsbaarheid piekbuien landelijk gebied (bij landbouw functie) Hoog Matig Klein

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

86

terug naar inhoudsopgave

Extreme neerslag valt vanwege de aard (extremiteit en onvoorspelbaarheid) buiten de NBW-normering. De NBW-normering is op dit type neerslag niet van toepassing. Anders dan bij horizontale wateroverlast heeft het waterschap geen wettelijke taak ter voorkoming van verticale wateroverlast. Onder de wettelijke taak valt wel het op orde hebben van het watersysteem. Het geheel aan onderzoeken concludeert dat wateroverlast door extreme neerslag verminderd kan worden door aan onderstaande knoppen te draaien. Iedere knop heeft een ander effect.

Landgebruik (gewassen)

Duurzaam bodembeheer (bodemweerstand)

Onderhoud watergang (begroeiing)

Aanpassen watergang (dimensies)

Peilbeheer (oppervlaktewater)

De laatste drie sturingsknoppen betreffen het op orde hebben en houden van het watersysteem. Wij nemen hierin onze verantwoordelijkheid door te zorgen dat ons watersysteem qua inrichting en onderhoudstoestand voldoet aan de daarvoor geldende normen en het onderhoudsbeheerplan. Hierbij hoort een alerte houding en tijdig optreden bij lokale, extreme buien in kwetsbare gebieden. Landgebruik, duurzaam bodembeheer en onderhoud van lokale sloten en afwatering zijn de verantwoordelijkheid van de landgebruiker en valt buiten de verantwoordelijkheid en taken van het waterschap. We kunnen en willen daarin echter wel adviseren. Bewustwording is hierin namelijk belangrijk. Via pilotprojecten willen we de landbouw stimuleren om maatregelen te treffen op het gebied van duurzaam bodembeheer. Daarnaast zetten we in op bewustwording binnen de landbouw en bij grondgebruikers over de effecten van goed landgebruik en bodembeheer, door middel van actieve communicatie. Door middel van dergelijke pilots willen we bijdragen aan het beter benutten van deze twee knoppen. Als gevolg van de schaalvergroting in de landbouw zijn de afgelopen jaren veel sloten en greppels gedempt. Dit zorgt lokaal op de grotere landbouwpercelen voor plasvorming.

Bij grootschalige plasvorming op landbouwpercelen zien we vaak dat er greppels worden gegraven om het overtollige water af te laten stromen naar het oppervlaktewater. Als hierbij door het maaipad wordt gegraven ontstaat een onveilige situatie voor het onderhoud. De greppels slijten uit door het water en de meegevoerde grond zorgt voor hinder in de afvoer van de watergang. Daarnaast kan het versneld laten afstromen van dit water een negatief effect hebben op de waterkwaliteit. We stellen beleid op waarin we uitwerken hoe we hiermee omgaan. De gemeenten hebben in 2019 en 2020 stresstesten uitgevoerd en zullen dat over circa zes jaar opnieuw doen. In deze stresstesten worden extreme piekbuien in landelijk én stedelijk gebied doorgerekend en worden kwetsbare locaties bepaald. Wij brengen onze kennis met betrekking tot de kwetsbaarheid voor wateroverlast hierbij in en adviseren de gemeenten. Vanuit de stresstesten wordt in 2021 een uitvoeringsagenda Ruimtelijke Adaptatie opgesteld. Dit wordt op regionale schaal gedaan, in samenwerking met de gebiedspartners. Hierin staan ook de maatregelen die wij in deze planperiode zullen uitvoeren in het landelijk gebied. Ruimtelijke consequenties Sommige gebieden zijn kwetsbaarder voor piekbuien dan andere gebieden. In kwetsbare gebieden kan bij verkeerd gebruik aanzienlijke schade ontstaan.

Wij zetten actief in op bewustwording bij de provincies, gemeenten, landbouw en andere grondeigenaren van de kwetsbaarheid in bepaalde gebieden, nu en in de toekomst. Sommige gebieden zijn niet of minder geschikt voor bepaalde functies, inrichting, gebruik of gewassen.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

87

terug naar inhoudsopgave

Met name bij nieuwe (ruimtelijke) ontwikkelingen en plannen is dit besef van groot belang. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is het daarom belangrijk om de kwetsbaarheid mee te wegen in locatie- en inrichtingskeuzen. Door het waterschap zo vroeg mogelijk te betrekken bij planvorming rond ruimtelijke ontwikkelingen kan het waterschap hierover adequaat adviseren. Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en de stresstesten zijn een goed platform om het bewustzijn te vergroten. Het watersysteem kan niet oneindig aangepast worden en bovendien blijkt uit de genoemde onderzoeken dat aanpassingen aan het watersysteem(beheer) slechts een deel van de kwetsbaarheid kan wegnemen. Wil men komen tot een klimaatrobuuste ruimtelijke inrichting, dan zal er ook aan de andere knoppen gedraaid moeten worden. Maatregelen

Gereed

8.2.1.1

Modellering Toekomstbestendig watersysteem

2025

8.2.1.2

Toetsing watersysteem aan NBW-norm

2025

8.2.1.3

Uitvoeren maatregelen (reeds bekende) knelpunten watersysteem

8.2.1.4

Actualiseren richtlijnen toekomstbestendig watersysteem

Doorlopend 2025

8.2.1.5

Stimuleren duurzaam bodembeheer landbouw d.m.v. pilots

Doorlopend

8.2.1.6

Actief communiceren over eigen maatregelen grondgebruikers, zoals goed bodembeheer en landgebruik (bijvoorbeeld via landbouwoverleggen, -beurzen, -nieuwsbrieven)

Doorlopend

8.2.1.7

Beleid omgaan met greppels in landbouwpercelen

2023

8.2.2 Wateroverlast stedelijk gebied In het kader van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) wordt gewerkt aan het klimaatbestendig maken van Nederland, waarbij er veel aandacht is voor de stedelijke of bebouwde omgeving. Het waterbeheer in stedelijk of bebouwd gebied is een gezamenlijke taak van gemeenten en waterschap. Waterschap en gemeente hebben ieder hun eigen verantwoordelijkheden, maar die zijn in de praktijk niet los van elkaar te zien omdat ze elkaar beïnvloeden. Samenwerking en overleg zijn daarom belangrijk.

Doel Het stedelijk watersysteem is in 2050 klimaatrobuust en voldoet aan de geldende inundatienorm. Binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie benaderen we de wateropgave integraal en werken nauw samen met de betrokken partijen.

Wateroverlast in stedelijk gebied kan komen door overstroming vanuit watergangen, overstroming vanuit de riolering (afvalwater en/of hemelwater) en grondwateroverlast. Ook in het stedelijk gebied geldt het verschil tussen horizontale en verticale wateroverlast. Wateroverlast vanuit de hoofdwatergangen, horizontale wateroverlast, is de verantwoordelijkheid van het waterschap. Wij moeten ervoor zorgen dat er voldoende oppervlaktewater is om te kunnen voldoen aan de NBW-inundatienorm van 1:100 jaar (zie paragraaf 8.2.1 voor uitleg over inundatienormen). We hebben deze verantwoordelijkheid niet bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Bij nieuwe ontwikkelingen is de initiatiefnemer verantwoordelijk voor het realiseren van voldoende ruimte voor water. Wij adviseren daarop via de watertoets en onze betrokkenheid bij omgevingsvisies en -plannen (zie ook paragraaf 8.5). Als er in stedelijk gebied te weinig oppervlaktewater is, om tijdelijk water in te bergen, dan spreken wij van een stedelijke waterbergingsopgave. De afgelopen jaren zijn op verschillende plekken in ons beheergebied projecten uitgevoerd om de stedelijke waterberging te vergroten. Hierdoor is een groot deel van deze opgave opgelost. De berekening van de bergingsopgave die wij hanteerden, was gebaseerd op inzichten van 2004.

Er zijn nu echter nieuwe inzichten op het gebied van klimaatverandering, zowel in de gebruikte statistische methoden als door het beschikbaar komen van nieuwe meetreeksen.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

88

terug naar inhoudsopgave

Zo is inmiddels bekend dat de neerslagvoorspelling uit 2004 voor het klimaat in 2050, al in 2019 werkelijkheid is geworden. Ook zijn er nu meer geavanceerde modelberekeningen mogelijk. Daarom is het zaak om aan de hand van de nieuwe inzichten en technologie de stedelijke waterbergingsopgave tegen het licht te houden. Dit gebeurt via de stresstesten in het kader van het DPRA. Hierin worden de kwetsbaarheden, knelpunten en opgaven in beeld gebracht. Ons watersysteem moet voldoen aan de inundatienorm. Er kunnen zich echter ook ‘boven-normatieve’ situaties voordoen. Dit zijn klimatologische omstandigheden die extremer zijn dan de geldende standaarden of normen waarop het watersysteem wordt ingericht. Het is niet kosteneffectief om het stedelijk watersysteem op zulke extremen te ontwerpen. We zullen als samenleving moeten accepteren dat overlast in de toekomst vaker voor kan komen. Dit vraagt bewustwording bij onze inwoners. In de stresstesten wordt wateroverlast integraal benaderd. Dit betekent dat er ook gekeken wordt naar overlast vanuit riolering en de samenhang tussen riolering en oppervlaktewater. De zorg voor een goed en robuust rioleringssysteem is de verantwoordelijkheid van de gemeente. Als het riool overbelast wordt, komt er water op straat te staan.

Dit zorgt voor hinder, wanneer het tussen de stoepbanden blijft, of overlast en schade, wanneer het bijvoorbeeld de huizen in stroomt. Ook kan het leiden tot verslechtering van de waterkwaliteit, bijvoorbeeld wanneer via riooloverstorten (verdund) afvalwater in het oppervlaktewater terechtkomt. Aansluitend op de stresstesten wordt er een regionale uitvoeringsagenda DPRA opgesteld. Dit doen we gezamenlijk met gemeenten en provincies (in samenspraak met overige belanghebbende partijen) in onze regio, waarbij wij de eigen opgaven inzichtelijk maken. Hierin nemen we onder andere maatregelen op om het stedelijk watersysteem te laten voldoen aan de norm (gericht op het klimaat in 2050) en maatregelen om kwaliteits- en kwantiteitsknelpunten op te lossen. Grondwater is geen onderdeel van de stresstesten. Grondwateroverlast is locatie-specifiek en om dit goed in beeld te brengen is een lokaal geohydrologisch model nodig. Voor de stresstesten gaat dit te ver. Als het gaat om grondwater is de grondeigenaar zelf verantwoordelijk voor de ontwatering (drainage) van het eigen perceel. De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van drainagewater naar ontvangende sloten. Het waterschap is verantwoordelijk voor de afvoer van het slootwater. Deze verantwoordelijkheden zijn nauw met elkaar verbonden.

De oplossing van grondwaterproblemen vereist vaak maatwerk en samenwerking tussen grondeigenaar, gemeente en waterschap. De overlast kan meestal door technische maatregelen, zoals drainage en grondverbeteringswerken worden opgelost. Ruimtelijke consequenties Binnen stedelijk of bebouwd gebied is de ruimte vaak schaars. Toch is de noodzaak om er voldoende ruimte voor water te hebben groot. Om ruimte voor water te creëren moet dit vroegtijdig worden meegenomen in planvorming en is afstemming en samenwerking tussen gemeente en waterschap belangrijk. Water in de stedelijke omgeving kan meerdere doelen dienen. Naast waterberging kan het bijvoorbeeld ook bijdragen aan verfraaiing van de leefomgeving of recreatieve doeleinden hebben. Door de focus te leggen op de kansen voor multifunctioneel gebruik van oppervlaktewater, is het creëren van voldoende waterberging niet alleen een opgave maar ook een kans.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

89

terug naar inhoudsopgave

8.2.3 Wateroverlast door veenoxidatie Als veen in aanraking komt met zuurstof breekt de organische stof af, waardoor CO2 en nutriënten vrijkomen en de bodem daalt. Het veen oxideert, waardoor de bodem gemiddeld 1 á 2 cm per jaar daalt. Bodemdaling door veenoxidatie veroorzaken we deels zelf. Doordat wij het grondwaterpeil in landbouwgebieden laag houden als gevolg van het beleid ‘peil volgt functie’, kan de veengrond in aanraking komen met zuurstof en zal nog aanwezig veen oxideren en klinkt de bodem steeds verder in. Wanneer peilen worden verlaagd om de bodemdaling te compenseren, lopen wij tegen steeds meer problemen aan. Gronden zonder veen zakken niet meer, zodat er grotere hoogteverschillen ontstaan binnen peilgebieden. Stuwen en duikers komen te hoog te liggen, waardoor de water aan- en afvoer tegen beperkingen aanloopt. Zolang wij het waterpeil in deze gebieden blijven verlagen om de landbouw optimaal te bedienen, klinkt de grond verder in en moeten we peilen en infrastructuur blijven aanpassen. Dit is geen duurzame oplossing. Daarom willen we onderzoeken hoe we hier duurzamer mee om kunnen gaan. Veenoxidatie komt niet alleen in ons beheergebied voor, maar ook (grootschalig) in andere delen van het land. Ervaringen hiermee worden uitgewisseld, zodat we van elkaar kunnen leren.

Doel Samen met de provincies onderzoeken we in welke gebieden er kansen liggen veenoxidatie te vertragen en waar mogelijk te stoppen in combinatie met daarop afgestemd beleid, functies, normen en maatwerk in alternatieven en maatregelen.

In 2011 heeft een analyse van de veenoxidatie in ons gebied geleid tot een indeling in drie typen veengebieden. Op basis van de dikte van de veenlaag en de ligging van het veen ten opzichte van de gemiddelde grondwaterstanden is onderscheid gemaakt tussen de volgende gebieden: 1. Gebieden waarin geen veenoxidatie wordt verwacht Diepe veenlaag meer dan 1 m onder de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG), veen beschermd door dikke kleilaag of gebieden met de functie natuur. 2. Gebieden waarin veenoxidatie slechts kortstondig wordt verwacht Dunne veenlaag, al geoxideerd veen boven de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG). 3. Gebieden met langdurige veenoxidatie, oftewel aandachtsgebied Veendikte groter dan 25 cm tussen de gemiddeld hoogste grondwaterstand (GHG) en 1 meter beneden de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG), zonder beschermende kleilaag. Zie onderstaand figuur.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

90

terug naar inhoudsopgave

Onze aanpak voor veenoxidatie richten we op de gebieden met langdurige veenoxidatie: de aandachtsgebieden veenoxidatie. In deze gebieden hebben we immers nog invloed op de veenlagen met ons peilbeheer. Het streven is een toekomstbestendig waterbeheer in deze veengebieden waarbij duurzaamheid en kosten afgewogen worden. In 2013 zijn twee pilots gestart, te weten Hongerige Wolf en Valthermond. Voor deze verkenningen is de veendikte in kaart gebracht, zijn de toekomstige maaivelddalingen bepaald en is gekeken naar de effecten op de lange termijn van verschillende peilscenario’s. Het bestuur heeft in 2017 besloten om nog geen keuze te maken voor een bepaald peilscenario en eerst een bredere gebiedsconsultatie uit te voeren. Deze is in 2018 gestart voor het pilotgebied Valthermond, maar er is nog geen overeenstemming over een toekomstperspectief. In 2018 zijn in de rest van de aandachtsgebieden veenoxidatie bodemkarteringen uitgevoerd. Hiervoor is gebruik gemaakt van de kennis uit de twee pilotgebieden. Aan de hand hiervan zijn kaarten gemaakt met de ligging van het veen en verwachte maaivelddalingen in de toekomst. In 2021 zal onder leiding van provincie Groningen samen met waterschap Noorderzijlvest, provincie Drenthe en gemeenten een plan van aanpak geschreven worden voor veenoxidatie, waarbij een klankbordgroep van landbouworganisaties en terreinbeheerders betrokken wordt.

Vervolgens wordt gestart met de projecten en onderzoeken die uit het plan van aanpak komen. Samen met de provincies gaan we onderzoeken in welke gebieden er kansen liggen veenoxidatie te vertragen en waar mogelijk te stoppen in combinatie met daarop afgestemd beleid, functies, normen en maatregelen. Peilgestuurde drainage kan een oplossing zijn, maar ook het telen van andere gewassen, ophogen van landbouwgronden en/of het aanpassen van de normen zijn mogelijkheden om af te wegen. Verder kan er aan klimaatbossen gedacht worden of zonneparken op de laagste gronden. Zo zijn er heel veel opties mogelijk. Elk gebied is uniek en zal zijn eigen maatwerk oplossing(en) hebben. Uitgangspunt is dat er een passend gebruik van de gronden ontstaat en dat gekeken wordt op welke wijze dat passend gebruik gefaciliteerd kan worden. De verwachting is dat de onderzoeken en acties uit dit gezamenlijke plan van aanpak in 2023 gereed zullen zijn. In 2015 is door het bestuur besloten dat er zolang er geen uitgekristalliseerde alternatieven zijn met voldoende bestuurlijk draagvlak en voldoende instrumenten, we in de aandachtsgebieden uitgaan van het stand-still principe. Dit houdt in dat voor de aandachtsgebieden is afgesproken dat het huidige peil niet wordt gewijzigd en er geen nieuwe peilbesluiten genomen kunnen worden.

Behalve in gebieden waar ook bodemdaling door aardgas- en zoutwinning voorkomt: deze bodemdaling wordt wel gecompenseerd in de peilbesluiten. Wanneer er vernattingsproblemen zijn doordat het huidige afgesproken peil niet gehandhaafd kan worden door technische knelpunten, dan lossen we die knelpunten op om het huidige afgesproken peil te garanderen. Wanneer het te nat is in aandachtsgebieden bij het huidige afgesproken peil, dan gaan we de peilen niet verlagen. In het Coalitieakkoord 2019-2023 is aangegeven dat het stand-still beginsel dat wij nu hanteren voor veenoxidatiegebieden geen duurzame oplossing is. We zoeken met alle betrokkenen naar concrete maatregelen. We spreken de provincies hierop aan. We gaan uit van gebiedsgericht maatwerk en passend gebruik van de lager gelegen gronden in de aandachtsgebieden veenoxidatie. Ondertussen neemt het areaal dat op basis van de geldende normen een te kleine drooglegging heeft (te nat is) toe door het stand-still principe. In 2020 wordt uitgezocht wat juridisch de positie en reactie van het waterschap is wanneer een grondeigenaar een schadeclaim indient vanwege veenoxidatie en het stand-still principe. Afhankelijk van de resultaten hiervan, wordt besloten hoe we hiermee omgaan.

Wanneer het bovengenoemde onderzoek naar mogelijke maatregelen en eventuele regelingen is afgerond, weten we wat voor mogelijke oplossingen we kunnen aanbieden aan de grondeigenaren. Pas dan verwachten we dat we in een gebiedsproces concrete stappen kunnen zetten per gebied.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

91

terug naar inhoudsopgave

Na een gebiedsproces en een eventuele herinrichting kan vervolgens tot een nieuw peilbesluit gekomen worden. Dit betekent dat het voor de echte aandachtsgebieden nog een aantal jaren kan duren voordat er duidelijkheid komt over een duurzame oplossing. In de gebiedsconsultatie kwam naar voren dat er grote behoefte is aan duidelijkheid voor de toekomst. Grondeigenaren willen weten waar ze aan toe zijn. Er werd ook aangeven dat er problemen met inklinking van de bodem zijn in de niet-aandachtsgebieden. De provincies willen eventuele klachten van mensen gaan bijhouden. Het streven is om samen met de provincies in 2024 te komen tot een strategie voor de aanpak van de aandachtsgebieden veenoxidatie. Binnen de stresstesten en de daaruit voortkomende regionale uitvoeringsagenda DPRA wordt de veenoxidatieproblematiek ingebracht en worden eventuele koppelkansen met andere opgaven zoveel mogelijk benut. Ruimtelijke consequenties De aanpak van de veenoxidatiegebieden heeft een duidelijke ruimtelijke consequentie, zoals uit bovenstaande uitleg blijkt. Het is de vraag of het huidige landgebruik in de aandachtsgebieden, waar nog een dikke veenlaag aanwezig is, op de lange termijn gecontinueerd kan worden. Ook is het mogelijk dat er voor een andere drooglegging gekozen moet worden, wat impact heeft op het mogelijke landgebruik.

De ruimtelijke consequenties worden meegenomen in de uit te werken strategie. Maatregelen

Gereed

8.2.3.1

Rapportage van onderzoeken en acties uit plan van aanpak veenoxidatie

2023

8.2.3.2

Opstellen van overzicht van instrumenten en oplossingen als input gebiedsprocessen

2023

8.2.3.3

Communicatie- en gebiedsproces over mogelijke oplossingen in een aantal aandachtsgebieden

2023

8.2.3.4

Samen met de provincies en gemeenten komen tot een strategie voor de aanpak van de aandachtsgebieden veenoxidatie

2024

8.2.3.5

Peilbesluiten in een aantal veenoxidatie aandachtsgebieden opstellen na afloop van een gebiedsproces en eventuele herinrichting

2027

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

92

terug naar inhoudsopgave

Veenoxidatie aandachtsgebieden

Veenoxidatie aandachtsgebieden

Delfzijl

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Dikte van de veenlaag tussen GHG en GLG -1 m (in m)

Ter Apel

Emmen

0 - 0,25 0,25 - 0,50 0,50 - 1,00 1,00 - 1,50 1,50 - 2,00 2,00 - 2,50 2,50 - 2,80

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

93

terug naar inhoudsopgave

Veenoxidatie prognose daling Delfzijl

Veenoxidatie prognose daling

Groningen

Sappemeer Haren Hoogezand

Winschoten

Veendam

Zuidlaren

Assen Rolde

Gieten

Stadskanaal

Musselkanaal

Borger

Ter Apel

Prognose bodemdaling in 2068 (bij ongewijzigd peilbeheer) in meter 0,05 - 0,1 0,1 - 0,2 0,2 - 0,3

Emmen

0,3 - 0,4 0,4 - 0,5 0,5 - 0,6 0,6 - 0,7 0,7 - 0,8 0,8 - 0,9 0,9 - 1,0 1,0 - 1,25 1,25 - 1,42

0

5

10 Kilometers

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

82 94

terug naar inhoudsopgave

8.3 Hittestress Eén van de onderwerpen binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is hittestress. Hittestress ontstaat tijdens een hittegolf en kan, onder andere, leiden tot hogere sterfte- en ziektecijfers en lagere arbeidsproductiviteit. De kans op hittestress is het grootst in stedelijke, dicht bebouwde gebieden met veel verharding en weinig water en groen. De warmte blijft er langer hangen, er is minder wind en minder verkoeling. In stedelijke gebieden kunnen zogenaamde ‘hitte-eilanden’ ontstaan, waar de temperatuur tot wel meer dan 10 graden Celsius hoger kan zijn dan in het omringende landelijk gebied. Met name het feit dat de warmte blijft hangen en het dus ook ’s nachts nog zeer warm kan zijn, is een risico voor de gezondheid. Dit geldt vooral voor kwetsbare groepen, zoals mensen met longaandoeningen, kinderen en ouderen.

Doel Het tegengaan van hittestress ligt buiten de directe verantwoordelijkheid van het waterschap. We zoeken naar koppelkansen met onze eigen opgaven en handelingsperspectief, om te komen tot integrale oplossingen.

In de stresstesten wordt de hittestress in beeld gebracht. In de regionale uitvoeringsagenda worden vervolgens maatregelen opgenomen om hittestress te beperken en voorkomen. Als waterschap hebben wij geen directe verantwoordelijkheid of handelingsperspectief binnen dit thema. Stijgende luchttemperaturen kunnen echter wel een nadelig effect hebben op de waterkwaliteit, met name in ondiep en/of stilstaand water. Binnen de stresstesten en regionale uitvoeringsagenda wordt locatie specifiek en integraal bekeken welke maatregelen wenselijk zijn. In paragraaf 7.14 “Overige wateren” staat hoe we omgaan met waterkwaliteit in stedelijk gebied. Voldoende ruimte voor bomen, begroeiing en oppervlaktewater helpt om hitte-eilanden tegen te gaan. Als het waterschap, gemeente of grondeigenaren extra oppervlaktewater realiseren in het kader van de stedelijke waterbergingsopgave (zie paragraaf 8.2.2) dan heeft dit mogelijk ook een positief effect op het tegengaan van hittestress. Het is daarom goed om de kwetsbaarhedenkaarten van hittestress en wateroverlast naast elkaar te leggen en te zoeken naar koppelkansen. Dit doen we in samenwerking met onze gebiedspartners bij de stresstesten en het opstellen van de regionale uitvoeringsagenda DPRA. 8.4 Droogte Binnen het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is naast overstroming, wateroverlast en hittestress ook aandacht voor droogte.

In tijden van droogte voeren wij water aan vanuit het IJsselmeer en verdelen dat zo goed mogelijk over ons beheergebied, zoals in hoofdstuk 6 is uitgelegd. Klimaatverandering leidt niet alleen tot meer en hevigere neerslag, het leidt ook tot langere perioden van droogte. In 2018, 2019 en 2020 hebben we dit nadrukkelijk ervaren. Langdurige droogte kan leiden tot allerlei problemen. In het landelijk gebied kan bijvoorbeeld schade aan gewassen en natuur ontstaan. In stedelijk gebied kunnen bijvoorbeeld problemen ontstaan met houten funderingen door uitzakkende grondwaterstanden.

Doel De droogte-opgave binnen het DPRA raakt aan onze eigen opgaven. We zoeken naar koppelkansen om te komen tot integrale oplossingen.

De kwetsbaarheid voor droogte in ons beheergebied wordt, onder andere, via de stresstesten in het kader van het DPRA in beeld gebracht. Wij brengen hierbij onze kennis van de werking van ons watersysteem in. De kwetsbaarheid van een gebied wordt medebepaald door de mogelijkheid om water aan te kunnen voeren. In hoofdstuk 6 is al uitgelegd dat er op dit punt grote verschillen zitten tussen de watersystemen in ons beheergebied.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

95

terug naar inhoudsopgave

Er is ook geen oneindige hoeveelheid water die we kunnen aanvoeren. Hier zit een maximum aan. Hierdoor moeten we goed nadenken over de verdeling van het water. Net als voor de andere thema’s in dit hoofdstuk zal er ook voor droogte worden gekeken welke maatregelen genomen moeten worden naar aanleiding van de uitkomsten van de stresstesten. De maatregelen worden opgenomen in de regionale uitvoeringsagenda DPRA. 8.5 Water en ruimtelijke ordening Het belang om water een goede plek te geven in de ruimtelijke ordening neemt steeds verder toe. Extreme piekbuien en periodes van droogte komen vaker voor, er treedt bodemdaling op en de zeespiegel stijgt. Binnen ruimtelijke ordening kan vooraf worden ingespeeld op deze ontwikkelingen. Door het waterschap vroegtijdig te betrekken kunnen waterbelangen integraal worden meegenomen in de ruimtelijke afwegingen, zodat kansen worden benut en wordt voorkomen dat achteraf (dure) maatregelen moeten worden genomen om bijvoorbeeld wateroverlast te verhelpen.

Doel We zorgen voor een optimale afstemming tussen water en ruimtelijke ordening en borgen daarbij dat water een mede-ordenende rol heeft. We zetten in op samenwerking in de fysieke leefomgeving.

Onder de Wet ruimtelijke ordening heeft water een belangrijke plek gekregen binnen ruimtelijke plannen. Er is een overlegverplichting ingesteld om de waterbelangen te borgen. Dit overleg uit zich in de watertoets. Het waterschap denkt mee, geeft uitgangspunten en geeft een wateradvies. Het is gebleken dat het van belang is om in een vroeg stadium betrokken te worden. In het vorige beheerprogramma hebben we hierop ingezet. Vanuit een proactieve houding zorgen we dat we zo vroeg mogelijk betrokken worden bij de voor ons relevante ruimtelijke ontwikkelingen. We houden de lijnen met de gemeenten kort. Onder de Omgevingswet gaat de huidige watertoets over in de “weging van het waterbelang”. Waterbelangen moeten hierdoor worden meegewogen als onderdeel van integrale ruimtelijke ontwikkeling. Het is voor gemeenten wettelijk verplicht om rekening te houden met de gevolgen van ruimtelijke ontwikkelingen voor het watersysteem. Water is een expliciet onderdeel van de kwaliteit van de leefomgeving. Hierin gaat de Omgevingswet dus verder dan de Wet ruimtelijke ordening. Water krijgt hiermee een sterkere positie en een meer sturende rol in de ruimtelijke ordening en de invulling van de fysieke leefomgeving in brede zin. Ook in het nieuwe Deltaprogramma 2021 is veel aandacht voor de verbinding tussen ruimte en water en wordt de urgentie van een klimaatadaptieve aanpak benadrukt.

De wateropgaven moeten meer sturend worden en randvoorwaarden aangeven voor de keuzes in de ruimtelijke inrichting van Nederland. Meer dan voorheen moeten we in Nederland bij de ruimtelijke inrichting en keuze van ons landgebruik rekening gaan houden met droogte, hitte, wateroverlast en overstromingsrisico’s. In het Deltaprogramma is aangegeven dat dit bijvoorbeeld betekent dat grote watervragende activiteiten, zoals het telen van bepaalde gewassen, bij voorkeur niet meer in droogtegevoelige gebieden moeten plaatvinden. Ook moet er bij de locatiekeuzes en de gebiedsinrichting van nieuwe woonwijken rekening gehouden worden met de klimaatverandering. Bij plannen en maatregelen voor bijvoorbeeld nieuwe en bestaande infrastructuur, natuur, landbouw en energie moet water onderdeel uitmaken van de ruimtelijke afwegingen en planuitwerking. Water stuurt, in plaats van water volgt. Samenwerking tussen overheden is een belangrijk uitgangspunt van de Omgevingswet. De verschillende overheden moeten zoveel mogelijk optreden als één overheid. In deze planperiode willen we niet alleen inzetten op meer en vroegtijdige betrokkenheid bij ruimtelijke ordening, maar ook op samenwerking in de fysieke leefomgeving.

Dit betekent dat wij vroeg betrokken willen zijn bij omgevingsvisies en –plannen, maar om de samenwerking goed in te kunnen vullen is het belangrijk dat ook wij onze plannen vroegtijdig delen met onze collega-overheden. We stemmen met de gemeenten en provincies af hoe we de samenwerking in de fysieke leefomgeving goed vorm kunnen geven, met oog voor ieders verantwoordelijkheden en wettelijke taken.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

96

terug naar inhoudsopgave

In dit Waterbeheerprogramma worden veel verschillende thema’s binnen het waterbeheer behandeld en geven wij aan welke maatregelen wij nemen om onze doelen te behalen. Deze maatregelen hebben soms ruimtelijke consequenties en kunnen bijvoorbeeld invloed hebben op de landschappelijke kwaliteit en beleving van een bepaald gebied. In de desbetreffende paragrafen hebben we telkens de ruimtelijke consequenties weergegeven. In bijlage 5 is een tabel opgenomen waarin al deze ruimtelijke consequenties nog een keer thematisch zijn weergegeven. Deze informatie is nuttig voor gemeenten en provincies bij het opstellen omgevingsvisies en –plannen. Voor onszelf helpt het de bewustwording te vergroten van de impact van ons werk en onze waterinfrastructuur op de fysieke leefomgeving Maatregel

Gereed

8.5.1

2022

Met gemeenten en provincies afspraken maken over de samenwerking in de fysieke leefomgeving, naar aanleiding van de implementatie van de Omgevingswet.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

97

9. Integraal Beheer

terug naar inhoudsopgave

Het waterschap heeft als taak te zorgen voor veiligheid, voldoende water en schoon en ecologisch gezond water. In de voorgaande hoofdstukken is voor deze taken aangegeven welke opgaven we hebben, nu en in de toekomst, welke doelen we willen bereiken en op welke wijze we dat willen bereiken. Er zijn strategische keuzes uitgelegd en er zijn inrichtingsmaatregelen beschreven. In dit hoofdstuk gaan we in op het operationeel beheer. Aanvullend op het strategisch beleid en de inrichtingsmaatregelen worden de doelen bereikt door operationeel beheer. Het dagelijks beheer van bijvoorbeeld de stuwen en de gemalen, het beheer en onderhoud, het muskusrattenbeheer, de vergunningverlening en handhaving en het beheer van de zuiveringsinstallaties bepaalt mede het behalen en behouden van de doelen.

Doel Ons beheer is doelmatig en doeltreffend en draagt bij aan het bereiken van onze strategische doelen.

Veelal zijn de beheerstaken in eerste instantie gericht op één taak, voor bijvoorbeeld waterkwantiteit, maar heeft het beheer direct of indirect ook gevolgen voor waterkwaliteit en andersom. Peilbeheer en de water aan- en afvoer is vooral bedoeld om de functies te bedienen van voldoende water. Maar bijvoorbeeld droogval in de zomer kan ook effect hebben op het plantenen dierenleven en daarmee het halen van de KRW-doelen. De verbinding tussen de verschillende taken maakt dat we een apart hoofdstuk integraal beheer hebben opgenomen. In iedere paragraaf van dit hoofdstuk lichten we een vorm van operationeel beheer toe en geven we aan wat de aandachtspunten zijn bij het dagelijks beheer. Dit hoofdstuk is bedoeld om de integraliteit van het operationele beheer te benadrukken. Bij iedere vorm van beheer houden we rekening met directe en indirecte effecten op andere taken. Ambitie 2022-2027 De verschillende onderdelen van ons beheer staan niet op zichzelf, maar zijn integraal met elkaar verbonden en worden daarnaast nog beïnvloed door het uitgangspunt van de gebiedsinrichting. Het effect van het beheer op het bereiken van onze strategische doelen is bekend en wordt daarop afgestemd. Doelmatigheid, doeltreffendheid en duurzaamheid zijn de speerpunten van ons beheer.

waterbeheerprogramma 2022 - 2027

98

terug naar inhoudsopgave

9.1 Peilbeheer Met ons peilbeheer zorgen we voor voldoende water – niet te veel en niet te weinig – in ons beheergebied. We streven naar een optimaal peilbeheer voor de functies in ons gebied. Peilen van het oppervlaktewater worden vastgesteld in een peilbesluit. Bij de vaststelling van de waterpeilen maken we een zorgvuldige afweging van belangen van de diverse functies in het desbetreffende gebied.

Doel We zorgen voor voldoende water, zowel in natte als in droge perioden.

We richten ons met ons peilbeheer niet alleen op het afvoeren van water, maar ook op het conserveren (het vasthouden) en het aanvoeren van water. De droge zomers van 2018, 2019 en 2020 maakte eens te meer duidelijk dat dit belangrijk is om ook in de zomer zoveel mogelijk de vastgestelde peilen te kunnen hanteren. We anticiperen op de weersomstandigheden, zodat we zo vroeg mogelijk de juiste maatregelen kunnen treffen om de afgesproken peilen te kunnen handhaven. Hiermee voorkomen we dat er teveel of te weinig water is. Een groot deel van onze peilregulerende kunstwerken, zoals stuwen, gemalen en sluizen, is voorzien van telemetrie. Daardoor kunnen we op afstand de kunstwerken snel en doelmatig bedienen en gegevens analyseren. Wij hanteren in een groot deel van ons beheergebied het principe van grondwatergestuurd peilbeheer. Dat wil zeggen dat we de oppervlaktewaterpeilen aanpassen aan de hand van het op dat moment gewenste en benodigde grondwaterpeil in een gebied. De grondwaterstand wordt gemeten op 30 representatieve punten, verspreid in ons beheergebied. In sommige delen van ons beheergebied is het grondwater niet of nauwelijks te sturen via het peilbeheer. Bijvoorbeeld in gebieden waar geen wateraanvoer mogelijk is, zoals de Drentsche Aa of de (zware) kleigebieden, waaronder delen van Duurswold en Oldambt. Het peilbeheer in veenoxidatiegebieden vraagt extra aandacht.

Als veen in aanraking komt met zuurstof breekt de organische stof af, waardoor de bodem daalt en CO2 vrijkomt. Ons peilbeheer is in hoofdlijn gericht op het bedienen van het maatgevende grondgebruik (of functie) in een gebied. In veenoxidatiegebieden met landbouw als hoofdfunctie heeft dit bijgedragen aan de bodemdaling. In de veenoxidatie-aandachtsgebieden zorgt bodemdaling voor problemen in de waterhuishouding en de daarvoor benodigde kunstwerken. Omdat dit geen wenselijke situatie is, werken we samen met andere partijen aan een nieuwe strategie voor peilbeheer in veenoxidatiegebieden en hanteren tot die tijd het stand-still principe. Dit is beschreven in paragraaf 8.2.3. In sommige peilgebieden is het watersysteem ‘verouderd’ en daarmee niet meer toekomstbestendig. Deze gebieden worden nader geanalyseerd om een beter beeld te krijgen van de opgave en de gewenste aanpassing. Daarna nemen we indien nodig maatregelen. Meer hierover is te lezen in paragraaf 8.2.1.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Stadskanaal&id=485e8db1-ef01-4f95-8927-31c83759b0e8