Ontwerp Waterbeheerprogramma 2022-2027.pdf
Tekst van het document
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
24
terug naar inhoudsopgave
Aardbevingsrisico’s In 2015 is onderzocht of we schade door aardbevingsrisico’s verwachten aan de zeedijk. Deze analyse is afgerond. Op basis van deze analyse zijn geen preventieve maatregelen nodig. Bij aardbevingen boven een kracht van 3.0 worden dijken en waterschapsobjecten geïnspecteerd. Eventuele maatregelen worden financieel volledig gecompenseerd middels de door het Rijk getroffen regeling. Zeespiegelstijging Deltares heeft een rapport afgerond waarin staat dat de zeespiegelstijging tot 2050 bekend is, maar dat na 2050 de voorspellingen zeer sterk uiteenlopen. In 2019 is het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een Kennisprogramma Zeespiegelstijging gestart. Er wordt in beeld gebracht in hoeverre de huidige strategieën houdbaar zijn of aangepast moeten worden: welke aanvullende maatregelen zijn eventueel nodig? We volgen dit kennisprogramma op de voet. Daarnaast willen we samen met de provincie Groningen en waterschap Noorderzijlvest verkennen welke strategieën mogelijk zijn voor de kustzone van Groningen om toekomstige zeespiegelstijging op te kunnen vangen. Delfzijl Chemiepark 2039 - 2040
Delfzijl
Planning verbeteringswerken zeedijk Volgens “Potloodplanning” Delfzijl - Punt van Reide 2037 - 2040
Farmsum Termunten
Meedhuizen
Punt van Reide Duitsland 2028 - 2036
Woldendorp Demonstratie project Brede Groene Dijk 2017 - 2024
Wagenborgen
Nieuwolda
0
1
2
Nieuwe Statenzijl
4 Km
Ruimtelijke consequenties Versterking van de zeedijk vergt veel ‘zijwaartse’ ruimte. Rondom de zeedijk ligt een beschermingszone die beperkingen met zich meebrengt om ruimte voor verbreding vrij te houden. Om de dijk in de toekomst tegen de laagst maatschappelijke kosten te kunnen versterken moet deze ruimte beschikbaar blijven voor dijkversterkingen. Er zijn mogelijkheden voor meervoudig ruimte gebruik, mits de veiligheid en het beheer van de zeedijk niet in het geding is. We staan open voor initiatieven op dit vlak. In 2020 zijn de bedrijven op het Chemiepark Delfzijl en Groningen Seaports geïnformeerd over de beschermingszone van de zeedijk. Er is een toelichting gegeven op de resultaten van de veiligheidsbeoordeling van de zeedijk en een doorkijk gegeven op de globale planning van de dijkversterking. De zeedijk is een beeldbepalend element in het landschap en heeft naast een veiligheidswaarde ook een landschappelijke en, in sommige gevallen, cultuurhistorische waarde en recreatieve waarde.
Maatregelen
Gereed
5.2.1
Oplevering 4e toetsing WBI
2023
5.2.2
Afronding monitoring POV-pilot gras- en kleibekleding
2023
5.2.3
Afronding demonstratieproject Brede Groene Dijk
2024
5.2.4
Verkenning en Planvorming traject Punt van Reide - Duitsland
2026
5.2.5
Verkennen strategieën kustzone Groningen met betrekking tot zeespiegelstijging
2026
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
25
terug naar inhoudsopgave
5.3 Boezem De boezem is het kanalen- en merenstelsel waar ons hele gebied op afwatert en dat ons gebied van water voorziet. We hebben ongeveer 670 km genormeerde regionale kaden. Bij het hoogwater van 1998 bleek dat de veiligheid van de boezem niet op orde was. Sinds die tijd werken we aan het Masterplan Kaden waarbij we circa 230 km kaden verbeterden. Bovendien hebben we veertien bergingsgebieden ingericht. In 2012 bleek bij het hoogwater in januari dat na inzet van drie bergingsgebieden de boezem onder controle gehouden kon worden. Daarnaast ontlasten we de boezem door water meer bovenstrooms vast te houden.
Doel De boezem voldoet aan de veiligheidsnorm voor de hoogte van de kaden (1:100,1:300,1:1000), in 2023 hebben we de stabiliteit van onze boezemkaden in beeld gebracht en in 2027 hebben we alle urgente trajecten verbeterd.
Van de kaden die verbeterd moesten worden, resteert begin 2020 nog circa twaalf km. Circa zeven km zal worden verbeterd na 2021. Met name de Drentse kaden vragen nog extra aandacht (Noord-Willemskanaal, Zuidkant Zuidlaardermeer, benedenloop Drentsche Aa). Een aantal trajecten dat beperkt gezakt is, wordt opgehoogd met groot onderhoud. Daarnaast wacht nog een aantal trajecten op een bodemdalingsstudie. Toetsing en beoordeling Voor de boezemkaden is in 2017 de eerste toetsingsronde afgerond. Bij deze toetsing werd niet alleen naar de hoogte van de kaden (op basis van Algemene Hoogtekaart Nederland (AHN2) gekeken, maar ook naar zaken zoals piping, heave, bekleding en stabiliteit. Van 2018-2023 loopt de tweede toetsingsronde, waarbij voor het eerst een rekenmethode wordt gebruikt. De hoogte wordt beoordeeld met het nieuwe AHN3. Omdat deze toetsing afwijkt qua uitgangspunten (rekenmethode en hoogtes), is de verwachting dat er kadetrajecten afgekeurd worden. Kadeverbeteringen en groot onderhoud blijven daarom ook in de toekomst nodig. Vanaf 2015 zijn nieuwe normen voor de veiligheid van de kaden van kracht, waarbij een deel van de kaden een hogere norm dan 1:100 heeft gekregen, namelijk een norm van 1:300 of 1:1.000 vanwege de nieuwe veiligheidsbenadering van het Deltaprogramma Veiligheid, waarbij rekening is gehouden met de schade bij een eventuele overstroming.
Verbetering boezemkaden In de planperiode 2016-2021 zijn op een aantal trajecten maatregelen genomen voor de verbetering van de stabiliteit, zoals bijvoorbeeld langs het Pekelderhoofddiep en het Drents Diep. Er is nog een aantal trajecten dat op basis van de eerste toetsingsronde verbeterd moet worden: Steendam Tjuchem (2021-2023) en Tusschenklapperpolder (piping, 2021). Op locaties met piping worden bij hoogwater extra beheermaatregelen getroffen. Vanuit de kade inspecties, de toetsing van de regionale waterkering en het dagelijks onderhoud wordt een prioritering gemaakt voor regulier onderhoud en kleine ophogingen. Dit noemen we het meerjarenplan voor regionale keringen. Dit is in 2020 opgezet en wordt jaarlijks actueel gehouden aan de hand van de meest recente gegevens. Aardbevingsbestendigheid De regionale keringen zijn getoetst op aardbevingsbestendigheid en de aardbevingsbelasting is bij alle keringen zeer gering bevonden. Er is geen reële kans op het bezwijken van keringen in ons beheergebied door aardbevingen. Het is daarom niet nodig geweest om aanpassingen aan onze keringen te doen in verband met aardbevingsgevoeligheid. Wel monitoren we een aantal objecten en dijken bij aardbevingen groter dan een kracht 3.0. De ontwikkeling van de aardbevingsbelasting blijven we volgen.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
26
terug naar inhoudsopgave
Nieuwe studie voor 2050 In 2014 is uit de studie Droge Voeten 2050 gebleken dat de huidige maatregelen voldoende zijn om de boezem veilig te houden tot en met 2025. Vanaf 2022 wordt deze studie herhaald om te kijken of er extra maatregelen nodig zijn om de boezem op orde te houden tot en met 2050. Deze studie wordt gedaan met de nieuwe KNMI-23 klimaatscenario’s die in 2023 beschikbaar komen. Ook nemen we de aanpassingen van het maatgevend hoogwater (MHW) in verband met bodemdaling hierin mee Ruimtelijke consequenties We hebben ruimte nodig voor het verbeteren van kaden. Net als bij de zeedijk vergt het ophogen en verstevigen van de boezemkaden ruimte. Rondom een boezemkade ligt een beschermingszone, waardoor ruimtelijke beperkingen kunnen ontstaan. Er zijn mogelijkheden voor meervoudig ruimte gebruik, mits de veiligheid en het beheer van de kade niet in het geding is. Kaden hebben een landschappelijke impact. Dit kan zowel positief als negatief ervaren worden. In sommige gevallen kan een kade het uitzicht belemmeren. In andere gevallen draagt een kade bij aan de karakteristiek van een landschap.
Maatregelen
Gereed
5.3.1
Afronden Masterplan Kaden - 7 km
2023
5.3.2
Eindrapportage 2 toetsingsronde voor de regionale keringen
2023
5.3.3
Verbeteren urgente kadetrajecten uit 2 toetsingsronde
2027
5.3.4
Actualisatie van studie Droge Voeten 2050
2025
e
e
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
27
terug naar inhoudsopgave
Norm regionale keringen
Norm regionale keringen Delfzijl
Groningen
Sappemeer Haren Hoogezand
Winschoten
Veendam
Zuidlaren
Assen Rolde
Gieten
Stadskanaal
Musselkanaal
Borger
Ter Apel
Emmen
Norm 1:100 Norm 1:300 Norm 1:1000 Overige keringen
0
5
10 Kilometers
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
28
terug naar inhoudsopgave
5.4 Bergingsgebieden en bovenstrooms vasthouden Door middel van de inzet van bergingsgebieden en het bovenstrooms vasthouden van (regen)water kan de boezem bij hoogwater worden ontlast. Eind 2019 is van de afgesproken 54 miljoen m3 berging ruim 52 miljoen m3 gerealiseerd. Eind 2021 hebben we 52,5 miljoen m3 berging ingericht en operationeel.
Doel Het ontlasten van de boezem door het creëren van 54 miljoen m3 berging en het bovenstrooms vasthouden van de verwachte 10% extra neerslag in 2050.
In de planperiode 2016-2021 is het bergingsgebied Tusschenwater 1 gereedgekomen en is de meebewegende boezem van Benedenloop Westerwoldse Aa afgerond. In de periode 2022-2027 is voorzien in de inrichting van waterberging in de gebieden Tusschenwater, Noordma/Zuidoevers en Wolfsbarge 2 langs de Hunze (1,2 miljoen m3) en een deel van Meerstad (0,5 miljoen m3). Bovenstrooms vasthouden Het doel van bovenstrooms vasthouden is om de verwachtte 10% extra neerslag bovenstrooms vast te houden. Deze 10% is gebaseerd op de klimaatscenario’s van het KNMI en komt overeen met het gemiddelde van de 4 klimaatscenario’s. In de beeksystemen de Drentsche Aa en de Hunze wordt de volledige wateropgave van respectievelijk 1,9 miljoen m3 en 1,7 miljoen m3 binnen het Natuur Netwerk Nederland (NNN) gerealiseerd. In de Veenkoloniën (wateropgave 3,8 miljoen m3) is de volledige wateropgave al gerealiseerd in het uitgebreide wijkenstelsel door de mogelijkheid van het optrekken van stuwen naar een hoger peil en het (deels) uitschakelen van poldergemalen. Voor de bemalen gebieden van Oldambt-Fiemel en Duurswold wordt de wateropgave ingevuld door in extreme situaties een maalbeperking of een maalstop in te stellen. Er wordt dan meer water in de polders vastgehouden.
Meer ruimte voor water In Westerwolde Zuid kan met de inrichtingsmaatregelen van het NNN in het beekdal van de Ruiten Aa ongeveer 1,3 miljoen m3 van de totale opgave van 2,4 miljoen m3 worden vastgehouden. Voor de resterende 1,1 miljoen m3 water (tot 2050) gaan we in Westerwolde ruimte zoeken. In een deel van Westerwolde kan de wateropgave worden gerealiseerd door het optrekken van stuwen zoals in de Veenkoloniën. Er wordt nog berekend hoeveel van de wateropgave hiermee kan worden opgelost. Eind 2019 is in de Drentsche Aa door de inrichting van Westerlanden, Deurzerdiep en Anloërdiep de wateropgave tot 2050 voor ongeveer 60% gerealiseerd. Voor de Hunze is dit in 2020 ongeveer 65 %. In de Westerwoldse Aa is met het gereedkomen van het herstel van het beekdal van de Ruiten Aa de ruimte voor de geplande 1,3 miljoen m3 gerealiseerd. Bij de actualisatie van de Droge Voeten studie 2050 zal worden gekeken of er deze hoeveelheden voor de toekomst voldoende zijn (actie 5.3.4.). Ruimtelijke consequenties Water tijdelijk bergen vraagt veel ruimte. Deze ruimte is echter wel op verschillende manieren inzetbaar. Gezocht moet worden naar combinaties van functies en het maken van goede afspraken over de inzet van de bergingsruimte.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
29
terug naar inhoudsopgave
Maatregelen
Gereed
5.4.1.
Realisatie berging Wolfsbarge 2, Tusschenwater Zuid en Noordma/Zuidoevers
1,2 miljoen m3
2027
5.4.2
Realisatie berging in Meerstad
0,5 miljoen m3
2027
5.4.3
Water vasthouden Geelbroek
180.000 m
3
2022
5.4.4.
Water vasthouden bovenstrooms in diverse trajecten in de Hunze 480.000 m
3
2027
5.4.5.
Water vasthouden in Rolderdiep (Drentsche Aa)
374.000 m3
2027
Water vasthouden in Amerdiep (Drentsche Aa)
94.000 m3
5.4.6
Zoeken naar extra ruimte voor water vasthouden in Westerwolde 1,1 miljoen m3
2027
5.5 Overige keringen Naast de regionale keringen (boezemkeringen en keringen langs bergingsgebieden) zijn er ook overige keringen in ons watersysteem. Dit zijn keringen langs de kanalen bovenstrooms gelegen van de boezem. Dus de kanalen die afstromen op de boezem. Over deze keringen is met de provincies afgesproken dat de keringen in de toestand moeten blijven van 2020. Ook deze keringen worden op hoogte gecontroleerd. Wanneer nodig wordt door ons groot onderhoud uitgevoerd om de lokale keringen veilig te houden.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
30
terug naar inhoudsopgave
Vasthouden, bergingsgebieden en meebewegende boezem Delfzijl
Groningen
10
3 4
Haren
1
2
Sappemeer
5
7
Hoogezand
6
12
9
11
13
Winschoten
8
Veendam
14
Zuidlaren
Assen Gieten
Stadskanaal
Musselkanaal
Borger
Ter Apel
Bergingsgebieden Berging Gereed 2019 Uitvoering 2022-2027 Meebewegende boezem Gereed 2019 Uitvoering 2020-2021 Uitvoering 2020-2022 Uitvoering 2022-2027 Bovenstrooms vasthouden in de beekdalen Gereed 2019 Uitvoering 2020 - 2021 Uitvoering 2022 - 2027 Zoekgebied
1. 2. 3. 4. 5.
Lappenvoort/Oosterland Onner- en Oostpolder Meerstad Westerbroeksemadepolder Kropswolderbuiten- of Emmen Rolkepolder 6. Tusschenwater 7. Blauwestad 8. Tussenwegen 9. Ulsderpolder 10. Benedenloop Westerwoldse Aa 11. Kuurbos 12. Hamdijk 13. Bovenlanden 14. Weddermeeden
0
5
10 Kilometers
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
31
6. Deltaplan Zoetwater
terug naar inhoudsopgave
‘s Zomers kent ons beheergebied een natuurlijk watertekort. Daarom wordt iedere zomer vanuit het IJsselmeer, via Friesland en Drenthe, water aangevoerd om aan de watervraag te kunnen voldoen. Het aangevoerde water wordt onder andere gebruikt voor het op peil houden van het oppervlaktewater in de watergangen, voor de industrie, voor de natuur, voor doorspoeling tegen verzilting en voor de beregening door de landbouw. De watervraag in ons gebied neemt toe door klimaatverandering, door de gewenste hogere productie in de landbouw en door economische ontwikkelingen, zoals nieuwe datacentra en een nieuwe waterstoffabriek. Door klimaatverandering kan het vochttekort in de bodem in ons gebied in een droog jaar fors toenemen. Ook zullen extreem droge jaren, zoals 2018, 2019 en 2020, vaker voorkomen.
Doel We spannen ons in voor voldoende water, nu en in de toekomst. Ondanks onze inspanning is er niet overal en altijd voldoende water beschikbaar. Daarom geven wij de watergebruikers inzicht in de zoetwaterbeschikbaarheid en vragen hen nadrukkelijk om hun bedrijfsvoering daarop aan te passen.
Bij een watertekort in het IJsselmeer wordt een landelijke verdringingsreeks (prioriteitenlijst voor wateraanvoer) gehanteerd voor de verdeling van het water tussen alle gebruikers van het IJsselmeerwater. Door de provincies samen met de noordelijke waterschappen is deze landelijke lijst vertaald naar een Verdringingsreeks voor Noord-Nederland die is vastgelegd in de provinciale omgevingsverordening. Deze hanteren we ook als we een lokaal watertekort hebben. De huidige wateraanvoer blijft tot 2050 gegarandeerd, mede door het flexibel peilbeheer dat het Rijk voor het IJsselmeer heeft ingesteld. Maar dit is niet voldoende om aan de toekomstige watervraag te voldoen. Het is van belang om bewustwording hierover te creëren bij de gebruikers. Het Deltaprogramma vraagt daarom van alle waterschappen om duidelijk te zijn over de zoetwaterbeschikbaarheid richting de gebruikers. Waterbeschikbaarheid geeft inzicht in het risico op zoetwatertekorten in een gebied, zowel in normale als in droge situaties. De regionale afspraken moeten duidelijk maken wat de verantwoordelijkheden en inspanningen van de overheid zijn en wat de verantwoordelijkheden en restrisico’s zijn voor de gebruiker. Het gaat hierbij om de hoeveelheid oppervlakte- en grondwater en – indien van toepassing – om de waterkwaliteit. Hiermee krijgen de gebruikers inzicht in de kans op watertekorten.
Gebruikers kunnen zich daarop voorbereiden, bijvoorbeeld door innovaties in het bedrijf in te voeren. In het Deltaprogramma 2021 en het (concept) Nationaal Water Programma 2022-2027 (NWP) wordt een voorkeursvolgorde aangegeven voor de aanpak van de zoetwaterproblematiek. De voorkeursvolgorde is: 1. een slimme ruimtelijke inrichting die beter rekening houdt met (de beschikbaarheid van) water, 2. zuiniger zijn met water, 3. beter vasthouden van water, 4. slimmer verdelen van water 5. accepteren van het restrisico op schade door watertekorten. Deze voorkeursvolgorde wordt ook verankerd in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). In dit hoofdstuk geven we weer wat we doen om te zorgen voor voldoende water en wat de verantwoordelijkheden voor de gebruikers zijn. Binnen het thema zoetwaterbeschikbaarheid zetten wij in op verschillende sporen: We optimaliseren de wateraanvoer, zodat we de voor ons beschikbare hoeveelheid water vanuit het IJsselmeer ons beheergebied in kunnen laten stromen en op een goede manier kunnen verdelen over de verschillende watersystemen. Daarnaast zetten we in op het conserveren van water, door het water zoveel mogelijk bovenstrooms vast te houden en te laten infiltreren in de bodem. Het derde spoor richt zich op het voorkomen van inefficiënt watergebruik.
Het vierde spoor is het optimaliseren van het gebruik van grondwater, zonder dat dit schade brengt aan andere gebruiksfuncties. Tot slot stimuleren wij efficiënt watergebruik en optimaal bodembeheer, om zodoende het watergebruik te beperken. waterbeheerprogramma 2022 - 2027
32
terug naar inhoudsopgave
Verandering in het zoetwater gebruik is iets dat het waterschap niet alleen kan bewerkstelligen. Keuzes over aanpassingen in het landgebruik vallen bijvoorbeeld buiten onze verantwoordelijkheid. Daarvoor is de samenwerking tussen vele partijen noodzakelijk. Als waterschap hebben wij maar beperkt invloed op keuzes die andere partijen maken. Wij richten ons binnen dit thema op datgene wat wij kunnen doen en werken graag samen met anderen om ook in de toekomst te zorgen voor voldoende zoetwaterbeschikbaarheid. Ambitie 2022-2027 In 2027 hebben we de verdeling van het aanvoerwater verder geoptimaliseerd. We hebben mogelijkheden voor beregenen uit grondwater voor ons hele gebied in beeld gebracht. In gebieden waar dat aan de orde is, is de zoetwaterbeschikbaarheid in 2027 geactualiseerd en gecommuniceerd naar de watergebruikers. We hebben onze gebruikers nog meer bewust gemaakt van het feit dat niet overal en niet altijd voldoende zoet water gegarandeerd kan worden en dat ze water efficiënt moeten gebruiken. Gebruikers passen technieken toe om watergebruik te beperken en delen hun kennis. Maatregelen 6.0.1
Uitwerken en opnemen van de beleidsuitgangspunten uit het Deltaprogramma en het NWP in ons eigen beleid.
Gereed 2022
6.1 Wateraanvoer Uit meerdere onderzoeken blijkt dat wateraanvoer veruit de meest kosteneffectieve manier is om droogteschade te beperken. Daarom voeren wij in het zomerhalfjaar met aanvoergemalen IJsselmeerwater aan.
Doel Met het Rijk en met de noordelijke waterschappen en provincies maken we afspraken om ook in de toekomst de benodigde wateraanvoer zoveel mogelijk te garanderen.
Het IJsselmeer wordt via de IJssel gevoed met water uit de Rijn. Met de stuw van Driel bij Arnhem kan enigszins worden gestuurd hoeveel water vanuit de Rijn via de IJssel naar het IJsselmeer stroomt. Als een waterbuffer op het IJsselmeer moet worden gevuld is het van belang dat dat tijdig gebeurt, in een periode dat er nog ruim water wordt aangevoerd door de Rijn. Maar ook tijdens droge perioden is aanvoer via de IJssel nodig, omdat dan de verdamping van het IJsselmeer erg groot is. Op landelijk niveau volgen wij de afwegingen die worden gemaakt bij het opstellen van beslisregels voor de verdeling van het Rijnwater over Nederland. De aanvoer van IJsselmeerwater gebeurt in het noorden van ons gebied via Friesland (via de gemalen Gaarkeuken en Dorkwerd) en in het zuiden via de Hoogeveensche Vaart. Er zijn waterakkoorden afgesloten waarin is vastgelegd hoeveel water wij maximaal kunnen krijgen via de noordelijke (17,5 m³/s) en de zuidelijke route (4,5 m³/s). Andere watervragers maken ook gebruik van IJsselmeerwater. Juist in tijden van droogte zorgt dit ervoor dat we gezamenlijk voor een verdelingsvraagstuk staan. Om die reden stellen wij met die andere watergebruikers redeneerlijnen op voor een zo optimaal mogelijke verdeling van het IJsselmeerwater in extreem droge perioden. In 2018 is door het Rijk flexibel peilbeheer op het IJsselmeer mogelijk gemaakt.
Hiermee is een extra waterbuffer gecreëerd om meer water naar de regio’s te kunnen leveren. Op deze manier kan men tot 2050 de huidige wateraanvoer garanderen en in een deel van de toenemende watervraag voorzien. Gebieden die onder vrij verval water krijgen uit het IJsselmeer, zoals Noord-Holland en Friesland, zullen zonder aanvullende investeringen die extra waterbuffer kunnen benutten. Wanneer wij een buffer willen opbouwen, zullen wij, in tegenstelling tot de anderen, de capaciteit van onze gemalen moeten vergroten en/ of berging moeten creëren en vergroten. Het is de vraag of dat in de toekomst een reële optie is. Wij gaan dit onderzoeken.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
33
terug naar inhoudsopgave
De aanvoercapaciteit van aanvoergemalen op de Hoogeveensche Vaart wordt mogelijk in de toekomst vergroot op verzoek van de waterschappen Drents Overijsselse Delta en Vechtstromen. Door deze waterschappen is al aangegeven dat zij de wateraanvoer in 2050 met 10% vergroot willen hebben. Wij gaan onderzoeken of het kosteneffectief is om ook de aanvoercapaciteit naar ons gebied te vergroten, voor zowel de noordelijke als de zuidelijke aanvoerroute. We zoeken in een watersysteemanalyse uit hoeveel de watervraag in ons gebied gaat worden in 2050 en hoe we onze waterbeschikbaarheid kunnen vergroten via interne maatregelen. Denk bijvoorbeeld aan het verminderen van het zoutlek bij de scheepvaartsluizen bij Delfzijl en het beregenen uit grondwater. Op basis daarvan kunnen we een inschatting maken of vergroting van de capaciteit van de aanvoergemalen gewenst is. Mocht dit gewenst en kosteneffectief blijken, dan zullen we nieuwe afspraken over de wateraanvoer moeten vastleggen in een Waterakkoord. Mocht voor de zuidelijke aanvoerroute blijken dat dit niet gewenst is, vanwege het ontbreken van kosteneffectiviteit, dan zullen wij in het Waterakkoord inbrengen dat wij niet financieel bijdragen aan de capaciteitsvergroting.
Wij blijven benadrukken dat de andere gebruikers van IJsselmeerwater, die vrijwel onbeperkt water kunnen inlaten onder vrij verval ook zuinig met water om moeten gaan wanneer een buffer moet worden opgebouwd.
Maatregelen
Gereed
6.1.1
Watersysteem analyse binnen Hunze en Aa’s met o.a. onderzoek naar noodzaak en kosteneffectiviteit van vergroten capaciteit van de aanvoergemalen
2025
6.1.2
Toename watervraag onderzoeken
2024
6.1.3
Indien nodig, met andere belanghebbende partijen aanpassingen doen aan de vigerende waterakkoorden
2025
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
34
terug naar inhoudsopgave
Wateraanvoer vanuit het IJsselmeer Wateraanvoer vanuit het IJsselmeer Waddenzee
Eems-Dollard
Gem aal Dorkwerd
Lemmer
IJsselmeer Hoog eveense Vaart
Gemaal Dorkwerd Wateraanvoerroutes Wateraanvoer via zuidelijke route Wateraanvoer via noordelijke route Geen wateraanvoer
0
5
10
20 Kilometers
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
35
terug naar inhoudsopgave
6.2 Conserveren van water en optimalisatie van de waterverdeling Naast het vergroten van de aanvoer van water in tijden van watertekort, willen we ook zo efficiënt mogelijk omgaan met de beschikbare hoeveelheid water. Vandaar dat wij inzetten op het zo veel mogelijk conserveren van het water, het optimaliseren van de waterverdeling en het beperken van inefficiënt watergebruik.
Doel Ons watersysteem optimaliseren door zoveel mogelijk water te conserveren en het water zo optimaal mogelijk te verdelen over ons watersysteem, waarbij we het water zo efficiënt mogelijk benutten.
Water conserveren In het voorjaar conserveren we water door tijdig en zoveel mogelijk met gebiedseigen water het peil op te zetten van winterpeil (lager waterpeil) naar zomerpeil (hoger waterpeil). We houden dus extra water vast. Hierdoor voorkomen we dat grondwater naar de watergangen stroomt en wordt afgevoerd. Door flexibel peilbeheer conserveren we water in gebieden als het Oldambtmeer, Meerstad, Schildmeer en de Duurswoldboezem. Hier is afgesproken dat we binnen de bandbreedtes van het peilbesluit in het voorjaar en de zomer hogere peilen accepteren om een buffer op te bouwen. Bij natuur- en beekherstelprojecten wordt het gebied zodanig ingericht dat de beken buiten hun oevers kunnen treden en dat in natuurgebieden hogere grondwaterstanden optreden en minder water wordt afgevoerd. Ook werken we in de Drentsche Aa mee aan beekbodemverhogende maatregelen waardoor de grondwaterstanden hoger worden. En bij nieuwe inrichtingsprojecten blijven we mogelijkheden benutten voor waterconservering en efficiënt watergebruik. Zo proberen we een buffer op te bouwen voor drogere perioden. Beperken inefficiënt watergebruik De Oldambtboezem wordt normaal gesproken doorgespoeld met zoet water om de zouttong vanaf zee terug te dringen. Hier moet eerst veel water naar zee worden gespoeld om een relatief klein oppervlak met zoetwater te kunnen beregenen.
We zijn daarom een proef begonnen met stoppen van het doorspoelen van de Oldambtboezem. Het water kan op een andere plek efficiënter worden ingezet. In het voorjaar van 2020 heeft ons bestuur besloten om weer te starten met het doorspoelen van het Oldambt. Voordat een definitief besluit genomen kan worden over het eventueel stoppen met doorspoelen, bespreken we eerst in een gebiedsproces de resultaten van de proef met de omgeving en wordt een watersysteembrede afweging gemaakt. Ook in het Eemskanaal spoelen we zoet water door om de zouttong terug te dringen. We kijken naar mogelijkheden om hierop te besparen. We overleggen met Rijkswaterstaat–Noord over ontwikkelingen die het zoutlek van de sluis bij Delfzijl kunnen verminderen, bijvoorbeeld wanneer een nieuwe schutsluis wordt gemaakt. Ook voeren we met Rijkwaterstaat en de provincie Groningen onderzoek uit naar technische (beheer) maatregelen om de zoutindringing op het Eemskanaal te verminderen, zoals het plaatsen van bellenschermen. Momenteel is het doorspoelen hier echter ook van belang om het negatieve effect van het gezuiverde rioolwater van de RWZI Garmerwolde op de waterkwaliteit van het Eemskanaal te verminderen.
Wanneer de kwaliteit van dit effluent verbetert (RWZI ombouwen naar grondstoffenfabriek, of door een vierde zuiveringstrap) of wanneer dit effluent wordt gebruikt door de industrie én daarnaast het zoutlek kleiner wordt, kunnen we het doorspoelen verminderen. De verbetering van de waterkwaliteit van het effluent van RWZI Garmerwolde is ook van belang voor het verminderen van afwenteling naar de Eems.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
36
terug naar inhoudsopgave
Optimaliseren waterverdeling Vanwege de droge zomers van de afgelopen jaren zijn de knelpunten in de waterverdeling geïnventariseerd. We hebben onze interne waterverdeling geoptimaliseerd door in extreem droge zomers met noodpompen meer water naar de meest droogtegevoelige gebieden te sturen, zoals naar de Groningse Veenkoloniën en Westerwolde. Op een aantal plaatsen is de reguliere pompcapaciteit vergroot en de wateraanvoersituatie verbeterd. Nieuwe economische ontwikkelingen in bijvoorbeeld de Eemshaven en Delfzijl kunnen de watervraag vanuit de industrie verder doen toenemen. Momenteel wordt onderzocht of de watervraag van de Eemshaven deels ook van water voorzien kan worden vanuit het effluent van Garmerwolde. Daarbij benadrukken we dat de sector zelf op zoek moet gaan naar waterbesparende maatregelen en back up voorzieningen in perioden van watertekort. Om de watervraag beter inzichtelijk te kunnen krijgen en vervolgens de waterverdeling beter te kunnen optimaliseren is een watervraagprognosetool voor heel Noord-Nederland ontwikkeld. Deze tool wordt gedurende de looptijd van het waterbeheerprogramma verder geoptimaliseerd en zal een actueel inzicht geven in de watervragers gedurende het seizoen. Maatregel
Gereed
6.2.1
2025
Onderzoek naar besparen op doorspoelen Eemskanaal
6.3 Beregenen uit grondwater Een manier om meer water beschikbaar te stellen aan de watergebruikers is te kijken naar mogelijkheden voor het beregenen uit grondwater. Door extra water vast te houden proberen we de grondwatervoorraad aan te vullen en het grondwater als buffer te gebruiken, waarbij de grondwatervoorraad aangevuld wordt in natte perioden en beschikbaar kan zijn in droge perioden. Om de druk op het oppervlaktewatersysteem in ons gebied te verminderen is beregening uit grondwater op sommig plaatsen toegestaan. Dit is alleen mogelijk als daarbij geen schade optreedt aan andere functies of belangen, zoals natuur, veenoxidatie, drinkwaterwinning, bebouwd gebied of het functioneren van ons watersysteem. Voor Natura 2000-gebieden zijn in de Wet natuurbescherming ook restricties opgenomen ten aanzien van het plaatsen van nieuwe beregeningsputten. In gebieden waar geen aanvoer van oppervlaktewater mogelijk is, is de mogelijkheid van beregenen uit grondwater belangrijk. Dit geldt met name voor het gebied van de Drentsche Aa en het Voorste Diep (Hunze).
Doel Het mogelijk maken van beregening uit grondwater daar waar het kan, zonder schade te veroorzaken aan de natuur, veengebieden en bebouwd gebied.
Drentsche Aa en Voorste Diep Wij hebben onderzocht wat de invloed van beregening is op de grondwaterstanden. Dit heeft geleid tot conceptkaarten met daarop aangegeven waar en met welke hoeveelheid kan worden beregend uit grondwater zonder dat dit tot schade leidt voor natuur. In het stroomgebied van de Drentsche Aa is dit extra gevoelig door de aanwezigheid van waardevolle kwel-afhankelijke natuur in Natura 2000 gebieden vlakbij landbouwgebieden. In 2019 leidde de droge zomer tot een historisch lage grondwaterstand in het gebied. Om meer inzicht te krijgen in de onttrokken hoeveelheden grondwater heeft in 2019 en 2020 een inventarisatie plaatsgevonden. Op basis van de nieuwste inzichten (zowel van onttrekkingen als van de ondergrond) wordt de modelstudie uitgebreid met een aantal scenario’s. Wij kijken daarbij of wij de kaarten verder kunnen detailleren. Dit proces vindt in nauw overleg met de betrokkenen in het gebied plaats (zowel natuur als landbouw). De resultaten ervan en de toepassing in beleidsregels worden in 2021 – 2022 verwacht.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
37
terug naar inhoudsopgave
Overige gebieden In 2011 is voor de Veenkoloniën en Westerwolde al een kaart opgesteld waar beregend mag worden uit grondwater. Met modellen is berekend op welke plaatsen beregend kan worden uit grondwater zonder dat er schade optreedt aan de natuur, de veenoxidatie en het bebouwd gebied. Omdat het beregeningsbeleid hier nu een aantal jaren in werking is, gaan we onderzoeken wat het effect is van deze grondwateronttrekkingen. In 2020 is een nieuwe kaart gemaakt waarin de mogelijkheden voor beregening uit grondwater zijn aangegeven voor Duurswold, Fiemel-Noord en Westerwolde-Noord. Deze kaart wordt opgenomen in de nieuwe waterschapsverordening. Uitgangspunt voor deze kaart is de aanwezigheid van zout grondwater in de ondergrond en de bodemopbouw. Op basis van deze analyse is er voor enkele delen van deze gebieden een verruiming van het beregenen uit grondwater mogelijk. Daarnaast is in de toekomst meer informatie over de ondergrond bekend door het project FRESHEM. Dit project wordt uitgevoerd met meerdere partijen en deels gefinancierd door het Deltafonds. In dit project wordt de ondergrond van de kustgebieden (en een deel van Hunze en Aa’s) in kaart gebracht, waarbij de focus ligt op kennis en informatie over de ligging van het zoute grondwater. Op basis van deze informatie kan de kaart voor beregenen uit grondwater in de toekomst worden aangepast.
Voor het beregenen uit grondwater stellen we beleidsregels op en ontwikkelen we beleid voor vergunningverlening en handhaving. Effecten grondwateronttrekking In de Drentsche Aa, Veenkoloniën en Westerwolde onderzoeken we, zoals eerder aangegeven, wat het effect is van de grondwateronttrekking ten behoeve van beregening. Uit deze evaluatie volgt inzicht waarmee we vervolgonderzoek doen naar de mogelijkheden van grondwatervoorraad-beheer binnen het gehele beheergebied. Om de effecten goed in beeld te kunnen brengen is het ook van belang om inzicht te hebben in hoeveel grondwater er per deelgebied onttrokken wordt ten behoeve van beregening. We werken een voorstel uit om grondwateronttrekkingen, voor ons hele beheergebied, goed in beeld te kunnen brengen.
Maatregelen
Gereed
6.3.1
Nieuw beleid voor beregening uit grondwater
2022
6.3.2
FRESHEM, kartering zoet en zout grondwater
2025
6.3.3
Opnemen nieuwe kaart ‘Beregenen uit grondwater’ in de nieuwe waterschapsverordening
2022
6.3.4
Onderzoek naar het effect van grondwateronttrekking voor beregening in de watersystemen Veenkoloniën en Westerwolde
2023
6.3.5
Onderzoek naar mogelijkheden grondwatervoorraad-beheer
2023
6.3.6
Voorstel uitwerken voor het in beeld brengen van de totale grondwateronttrekking ten behoeve van beregening
2023
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
38
terug naar inhoudsopgave
Beregenen uit grondwater
Beregenen uit grondwater
Delfzijl
Groningen
Sappemeer Haren Hoogezand
Winschoten
Veendam
Zuidlaren
Assen Rolde
Gieten
Stadskanaal
Musselkanaal
Borger
Ter Apel
Emmen Nieuw beleid moet nog worden vastgesteld Beregenen uit grondwater tot max 150 m3/uur Beregening is niet toegestaan, tenzij er naar het oordeel van het bestuur niet voldoende oppervlaktewater van geschikte kwaliteit beschikbaar is (dan tot max 60 m³/uur).
0
5
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
10 Kilometers
39
terug naar inhoudsopgave
6.4 Zoetwaterbeschikbaarheid In extreem droge zomers is niet altijd genoeg water beschikbaar om in de gehele watervraag te kunnen voorzien. We moeten daarom keuzes maken om het water zo optimaal mogelijk te verdelen. Ook kan niet overal water aangevoerd worden. De waterbeschikbaarheid verschilt dus per deelgebied. Het waterschap wil gebruikers hiervan bewust maken. Ook het Deltaprogramma Zoetwater vraagt van de waterschappen om deze zoetwaterbeschikbaarheid duidelijk te maken aan de gebruikers. Onderzoek heeft aangetoond dat bij een scenario van snelle klimaatverandering en grote economische groei in crisissituaties een watertekortsituatie op het IJsselmeer kan optreden. In die situatie zullen de regio’s in hun wateraanvoer gekort worden en zal de Verdringingsreeks in werking treden. Het jaar 2018 heeft ons geleerd dat we een situatie die één keer in de 30 jaar voorkomt aankunnen, zolang we voldoende IJsselmeerwater krijgen. Vanaf 2050 zal dit, als gevolg van de klimaatverandering, één keer in de 20 jaar voorkomen.
Doel Inzicht geven in de zoetwaterbeschikbaarheid binnen ons gebied, waarbij niet overal alles mogelijk is. Wij geven aan hoe vaak een watertekort op kan treden, wat ons voorzieningenniveau is en wat een gebruiker zelf kan doen om efficiënt om te gaan met water in droge tijden.
Waterbeschikbaarheid per gebied Voor het beschrijven van de waterbeschikbaarheid in ons gebied delen wij het beheergebied op in vijf deelgebieden, te weten • Gebieden met aanvoer van IJsselmeerwater 1. Groningse Veenkoloniën en Westerwolde 2. Drentse Veenkoloniën 3. Oldambt 4. Duurswold, Hunze (Noord) en Fiemel • Gebieden zonder aanvoer van IJsselmeerwater 5. Drentsche Aa en Voorste Diep Per deelgebied beschrijven wij de maatregelen die het waterschap treft om in te spelen op de veranderende, toenemende watervraag. 1. Groningse Veenkoloniën, Hunze (Noord) en Westerwolde De Groningse Veenkoloniën en Westerwolde ontvangen in de zomer IJsselmeerwater dat is aangevoerd via de noordelijke route. Het water komt vanaf Lemmer door Friesland, via Noorderzijlvest ons gebied in en met behulp van de gemalen Veendam en Vennix omhoog gepompt naar de Veenkoloniën en Westerwolde. Aanvoer is nodig omdat de zandige Veenkoloniën en Westerwolde geen natuurlijke wateraanvoer of een hoog watervasthoudend vermogen hebben. In 2018, 2019 en 2020 bleek dat de zandige Veenkoloniën in zulke extreem droge jaren een grotere watervraag hebben dan de rest van ons gebied. Dit komt mede doordat steeds meer landbouwers met toenemende capaciteit gaan beregenen in dit gebied. Daarom vergroten we in extreem droge perioden de aanvoercapaciteit naar de Groningse Veenkoloniën en Westerwolde met 25%.
We doen dit met noodpompen. Dit is in 2018, 2019 en 2020 al gedaan en dat bleek kosteneffectief. Bij groot vervangingsonderhoud kijken we of het kosteneffectief is om de capaciteit van de aanvoergemalen naar deze gebieden permanent te vergroten. 2. Drentse Veenkoloniën In het zuidelijk deel van ons gebied wordt water aangevoerd vanuit de Hoogeveensche Vaart naar de Drentsche Veenkoloniën. In 2018, 2019 en 2020 bleek dat het IJsselmeerwater plaatselijk niet snel genoeg in de uiteinden van het watersysteem kon komen als gevolg van toenemende onttrekkingen door landbouwers. Daarom is hier toen voor overdag een beregeningsverbod ingesteld. De urgente knelpunten zijn in 2020 aangepakt. Bij dit soort knelpunten kijken we steeds of het kosteneffectief is om ze op te lossen. waterbeheerprogramma 2022 - 2027
40
terug naar inhoudsopgave
De aanvoercapaciteit van aanvoergemalen op de Hoogeveensche Vaart wordt op verzoek van de waterschappen Drents Overijsselse Delta en Vechtstromen met 10% vergroot. Wij kijken of wij voor de toekomst extra capaciteit nodig hebben en onze infrastructuur hierop moeten aanpassen. In 2018, 2019 en 2020 was de aanvoercapaciteit van de Hoogeveensche Vaart nog voldoende. 3. Oldambt In de kustzone zit veel klei in de bodem. Klei is minder droogtegevoelig dan de andere grondsoorten in ons beheergebied. Ook wordt hier veel graan verbouwd dat in de drogere maanden juli en augustus staat af te rijpen en dan geen water meer nodig heeft. Door deze situatie wordt er vrijwel niet beregend. In dit gebied treedt zoute kwel op, waardoor veel watergangen van nature brakwater hebben. Deze brakke gebieden moeten eerst worden doorgespoeld met zoetwater voordat uit de watergangen kan worden beregend. Hierdoor wordt veel zoetwater ongebruikt naar zee afgevoerd. Om die reden is wateraanvoer voor beregenen naar dit gebied niet efficiënt. Daarom hebben we van 2017 tot en met 2019 als test het doorspoelen van de Oldambtboezem gestopt. In het voorjaar van 2020 heeft ons bestuur besloten om weer te starten met het doorspoelen van het Oldambt.
Voordat een definitief besluit genomen kan worden over het eventueel stoppen met doorspoelen, bespreken we eerst in een gebiedsproces de resultaten van de proef met de omgeving en wordt een watersysteembrede afweging gemaakt. Plaatselijk is zoet grondwater aanwezig, waardoor in een aantal aangewezen gebieden wel kan worden beregend uit grondwater (zie paragraaf 6.3). 4. Duurswold en Fiemel In de afgelopen droge jaren bleek dat het IJsselmeerwater plaatselijk niet snel genoeg in de uiteinden van het watersysteem kon komen (met name in Duurswold, waar we in 2019 een beregeningsverbod voor overdag afkondigden). De knelpunten zijn geïnventariseerd. De urgente knelpunten zijn in 2020 aangepakt, waardoor de wateraanvoer verbeterd is. Op de hoge kleigronden en de hoge zandruggen liggen de sloten soms te hoog om het water aangevoerd te krijgen. Hier is geen wateraanvoer mogelijk. Plaatselijk is zoet grondwater aanwezig. In een aantal aangewezen gebieden kan daardoor worden beregend uit grondwater. Op die plekken verruimen we het beleid omtrent beregenen uit grondwater (zie paragraaf 6.3). 5. Drentsche Aa en Hunze (Zuid) Drentsche Aa Het stroomgebied van de Drentsche Aa heeft een hoge beschermde status voor natuur en drinkwater. Aanvoer van gebiedsvreemd water zou een verslechtering betekenen van de waterkwaliteit.
Daarom wordt hier geen gebiedsvreemd water, zoals IJsselmeerwater, aangevoerd. In dit gebied kunnen we dus alleen zoveel mogelijk gebiedseigen water vasthouden en laten we water infiltreren om zo het grondwater aan te vullen. Het stroomgebied van de Drentsche Aa bestaat overwegend uit zandgronden. Zandgrond is relatief droog omdat het weinig water kan vasthouden. Een deel van de kwetsbare Natura 2000 gebieden heeft last van verdroging. Om deze effecten tegen te gaan, wordt er gestreefd naar vernatting van deze gebieden. Inmiddels zijn diverse vernattingsprojecten uitgevoerd. Ook zijn pilots uitgevoerd met verhogen van beekbodems. Deze pilots worden de komende jaren gemonitord Op basis van de effectiviteit van deze maatregel in combinatie met de inspanning, beslissen we of we verdergaan met het verhogen van beekbodems. Beregenen uit grondwater is onder de huidige regelgeving beperkt (tot 10m³ /uur) toegestaan in het stroomgebied van de Drentsche Aa. Deze beperking geldt niet voor het beregenen van kapitaalintensieve teelten. Het onttrekken van grondwater kan tot verlaging van grondwaterstanden leiden. Dit kan verdroging van beekdalen tot gevolg hebben, met kans op onomkeerbare schade aan de ecologische beekkwaliteit (KRW) en ander beschermde natuurwaarden en een tekort aan oppervlaktewater voor drinkwater. Dit was in de droge zomers van de afgelopen jaren aan de orde.
We gaan samen met betrokkenen kijken waar in de toekomst beregening uit grondwater mogelijk is zonder dat dit schade oplevert aan de natuur (zie paragraaf 6.3), aan de KRW-opgave of aan de drinkwaterwinning.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
41
terug naar inhoudsopgave
Hunze (Zuid) Ook in het zuidelijk deel van de Hunze (o.a. het Voorste Diep) vindt geen externe wateraanvoer plaats, daardoor is de basisafvoer in droge zomers laag. Net als bij de Drentsche Aa kijken we hier waar kan worden beregend uit grondwater, zonder dat dit tot schade leidt aan andere functies. Mogelijkheden grondwateraanvulling Door klimaatverandering kan de natuur meer last krijgen van verdroging. Onderzocht is wat hiertegen gedaan kan worden. Hieruit bleek dat omvormen van naaldbos tot loofbos of heide leidt tot een grotere grondwater aanvulling. Ook verhogen van beekbodems en ondieper draineren kwamen als effectieve maatregel naar voren om de droogteschade aan natuur te verminderen. We zijn al pilots gestart waarin we onderzoeken hoe we de beekbodems kunnen verhogen. Afhankelijk van de ervaringen uit die pilots wegen we af of we verder gaan om op grotere schaal beekbodems te verhogen. Wij zullen het omzetten van naaldbos onder de aandacht brengen van provincie en Natuurterreinbeheerders. Ook gaan we met de provincie Drenthe werken aan beleid om ondiep draineren te realiseren.
Maatregelen
Gereed
6.4.1
Communicatietraject opstellen om zoetwaterbeschikbaarheid uit te leggen
2023
6.4.2
Optimalisatie en actualisatie van zoetwaterbeschikbaarheid
2027
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
42
terug naar inhoudsopgave
Zoetwaterbeschikbaarheid Delfzijl
Zoetwaterbeschikbaarheid
Gebied 4. Duurswold en Fiemel
Groningen Gebied 3. Oldambt Sappemeer Haren Hoogezand
Winschoten
Veendam Gebied 1. Groningse Veenkoloniën, Hunze (Noord) en Westerwolde
Zuidlaren
Assen Gebied 5. Hunze (Zuid) en Drentsche Aa
Gieten
Stadskanaal
Musselkanaal
Borger Ter Apel
Maatregelen Aanpassen infrastructuur
Gebied 2. Drentse Veenkoloniën
Aanvoer mogelijk (noord) Aanvoer mogelijk (zuid) Extra wateraanvoer
Emmen
Beregenen uit grondwater Efficient gebruik in industrie Efficient gebruik in landbouw Geen wateraanvoer
0
5
10 Kilometers
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
43
terug naar inhoudsopgave
6.5 Beperken watergebruik Om in de toekomst over voldoende water te kunnen beschikken is het van belang dat ook watergebruikers zelf zo efficiënt mogelijk met water omgaan en waterbesparende maatregelen nemen. We kunnen dit niet afdwingen. We dragen nu bij aan pilots waarin methoden gedemonstreerd worden die water kunnen besparen en we zetten in op communicatie om de bewustwording te vergroten en de goede voorbeelden uit te dragen. We ontwikkelen beleid om te bepalen hoeveel water er maximaal gebruikt mag worden voor een specifieke teelt in droge periodes.
Doel Watergebruikers in het gebied stimuleren om efficiënter met water om te gaan en waterbesparende maatregelen te nemen.
Stimuleren efficiënt watergebruik De afgelopen jaren heeft het waterschap bijgedragen aan diverse proefprojecten waarin methoden werden ontwikkeld om in de landbouw efficiënter met zoetwater om te gaan. De toepassing hiervan is de verantwoordelijkheid van de sector. Daarom gaan we niet betalen voor het op grote schaal toepassen van maatregelen. Samen met de landbouwsector stimuleren we, door middel van bijdragen aan pilots en kennisverspreiding, dat de sector bewezen goede maatregelen voor efficiënt watergebruik op grotere schaal gaat toepassen, zoals pivots, druppelirrigatie, gebruik bodemvochtsensoren, zoetwateropslag in het brakke grondwater in de kustgebieden en gestuurde drainage (Spaarwater I en II) in verziltingsgevoelige gebieden Stimuleren optimaal bodembeheer De komende jaren willen we de landbouw ook stimuleren om maatregelen te nemen om de bodem optimaal te beheren. Daarbij denken we vooral aan maatregelen zoals het verhogen van de organische stofgehalten, de verbetering van het bodemleven en het opheffen en voorkomen van bodemverdichting. Door het verhogen van het organische stofgehalte wordt meer water en nutriënten in de bodem vastgehouden. Door het verbeteren van het bodemleven neemt de doorlatendheid en de bodemvruchtbaarheid toe.
Door het opheffen en voorkomen van bodemverdichting kunnen planten dieper wortelen en kan water beter infiltreren, waardoor er meer bodemvocht beschikbaar komt voor de gewassen. Ook de kans op wateroverlast door plasvorming neemt hierdoor af, evenals de afspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen. Omdat door deze maatregelen meer vocht en nutriënten beschikbaar komen voor de gewassen en gewasbeschermingsmiddelen effectiever zijn, zullen ze ook leiden tot een hogere gewasproductie. Verdamping en beschikbare bodemvocht We onderzoeken de mogelijkheid om met behulp van satellietgegevens meer inzicht te krijgen in de verdamping en het beschikbare bodemvocht in tijden van watertekort (actuele toestand in de bodem). De verkregen informatie stellen we als open data beschikbaar en kan helpen bij het vergroten van het inzicht in de bodem om zo meer effectief te beregenen. Back-up voorziening industrie Met de industrie wordt gekeken naar waterbesparende maatregelen om in tijden van watertekort een goede back-up voorziening te hebben. Daarnaast stellen we in 2021 beleid op voor nieuwe industriële watergebruikers, samen met de provincies. Stedelijk gebied In stedelijk, of bebouwd, gebied werken we mee aan initiatieven om burgers te motiveren en stimuleren bewust en duurzaam om te gaan met hemelwater op het eigen perceel.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
44
terug naar inhoudsopgave
Ruimtelijke consequenties We hebben in droge zomers een tekort aan zoet water en in de toekomst zal dat toenemen door klimaatverandering en een toenemende watervraag vanuit industrie en landbouw. We zullen het beschikbare water daarom zo efficiënt mogelijk moeten gebruiken en we zullen steeds vaker niet aan alle watervragen kunnen voldoen. Er zal dus gekozen moeten worden welke vormen van watergebruik we wel en welke we niet (meer) faciliteren. De waterlopen in onze brakke kustgebieden moeten eerst worden doorgespoeld met zoet water voordat eruit kan worden beregend. Hiervoor wordt veel zoet water ongebruikt naar zee afgevoerd en komt maar 10 tot 50% van het aangevoerde water bij de gewassen. Het aanvoeren van zoet water voor beregenen naar deze gebieden is daardoor erg inefficiënt. Om die reden adviseren we nadrukkelijk om in de brakke kustgebieden geen gewassen te verbouwen die afhankelijk zijn van beregening met zoet oppervlaktewater. Maatregelen
Gereed
6.5.1
Bepalen beschikbare bodemvocht via satellietgegevens en gegevens ter beschikking stellen aan gebruikers
2025
6.5.2.
Stimuleren optimaal bodembeheer via pilots en kennisverspreiding
2027
6.5.3.
Stimuleren efficiënt watergebruik via pilots en kennis verspreiding
2027
6.5.4
Opstellen beleid maximaal waterverbruik per teelt
2027
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
45
7. Europese Kaderrichtlijn Water
terug naar inhoudsopgave
Het waterschap heeft de zorg voor schoon en ecologisch gezond water. Dit is een wettelijk vastgelegde taak. Dit betekent dat er geen chemische stoffen normoverschrijdend in het water mogen voorkomen en dat het oppervlaktewatersysteem voldoende leef- en opgroeimogelijkheden biedt voor gewenste planten en dieren. Het waterschap meet de waterkwaliteit van het oppervlaktewater en zorgt ervoor dat er geen activiteiten plaatsvinden die de gewenste waterkwaliteit verstoren.
Doel We zorgen voor schoon en ecologisch gezond water, waarin systeemspecifieke dieren en planten voorkomen.
De zorg voor ecologisch gezond water omvat een grote diversiteit aan watertypen. Dit zijn allereerst de grotere beken, kanalen en meren, waarvoor binnen de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) doelen en maatregelen zijn opgesteld. Daarnaast betreft dit zwemwater en de kleinere wateren. Wij geven advies aan gemeenten over stedelijke wateren en we adviseren de provincie over de zwemwaterkwaliteit. Voor ecologisch gezonde wateren zijn vooral de inrichting en de samenstelling van het water van belang. Wij zorgen daarnaast voor de zuivering van rioolwater. De kwaliteit van het gezuiverde water, dat op oppervlaktewater wordt geloosd, voldoet minimaal aan de wettelijke normen. In 2016 is de Delta-aanpak Waterkwaliteit en Zoetwater vastgesteld. Hierin zijn 120 maatregelen opgenomen voor de verbetering van de waterkwaliteit, ook in relatie tot het Deltaplan Zoetwater. Hierin zijn niet alleen maatregelen opgenomen voor de Europese Kaderrichtlijn Water, maar zijn ook maatregelen opgenomen voor stoffen die niet in de Europese richtlijn zijn opgenomen, zoals overige gewasbeschermingsmiddelen, medicijnresten en microplastics. In dit Deltaplan staan maatregelen genoemd voor overheden, maar ook voor andere partijen, zoals de landbouworganisaties, farmaceutische en andere industrieën, waterbedrijven en burgerorganisaties.
Op landelijk niveau wordt de voortgang van het Deltaplan Waterkwaliteit en Zoetwater bijgehouden en worden wij naar onze bijdrage gevraagd. Het is nu nog niet duidelijk of er voor de planperiode 2022-2027 een nieuw Deltaplan Waterkwaliteit en Zoetwater of een Deltaprogramma Waterkwaliteit gaat komen. Ambitie 2022-2027 In 2027 zijn de inrichtingsmaatregelen voor de KRW gereed en de KRW-waterlichamen voldoen aan de ecologische doelen. We zien een duidelijke verbetering van de waterkwaliteit ten opzichte van 2010 (aanvang van de KRW). Bij gewasbeschermingsmiddelen zien we alleen nog incidentele overschrijdingen. De zwemwateren hebben een goede bacteriologische kwaliteit.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
46
terug naar inhoudsopgave
7.1 Kaderrichtlijn Water In 2000 is de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) vastgesteld met als doel een verbetering van de ecologische toestand van het oppervlaktewater in de stroomgebieden tot stand te brengen. Ons beheergebied valt in het deelstroomgebied Nedereems van het stroomgebied de Eems. Voor de KRW zijn zestien waterlichamen aangewezen, waarvoor de provincie ecologische doelen heeft vastgesteld. De Europese Unie heeft chemische doelen voor het oppervlaktewater vastgesteld, door middel van normen voor zogenoemde prioritaire stoffen. Daarnaast hebben we als waterschap gebiedsspecifieke normen opgesteld voor fosfaat, stikstof, chlorofyl, zuurstof, chloride en doorzicht. Voor een aantal overige stoffen, de zogenaamde specifiek verontreinigende stoffen zijn landelijke normen vastgesteld.
Doel In 2027 voldoen alle KRW waterlichamen aan een goede ecologische en chemische toestand.
De realisatie van de ecologische doelen wordt in sterke mate bepaald door de inrichting van het gebied en door stoffen die sterk bepalend zijn voor de ecologie, zoals fosfaat en stikstof en mogelijke toxiciteit door verontreinigende stoffen, bijvoorbeeld gewasbeschermingsmiddelen.
Ecologische toestand • Biologie (algen, macrofyten, macrofauna, vis) • Ondersteunende paramaters »» Fysische chemie (nutriënten, chloride, pH, doorzicht, temperatuur, zuurstof) »» Specifiek verontreinigende stoffen (75 stoffen met NL-norm) Chemische toestand • Prioritaire stoffen (45 stoffen met EU-norm)
De KRW geeft aan dat de doelen en maatregelen voor schoon, gezond water in 2015 gerealiseerd moeten zijn, maar dat dit onder voorwaarden gefaseerd kan worden tot 2027. Om deze doelen haalbaar en betaalbaar te houden, hebben wij het doelbereik gefaseerd tot 2027. We voeren de maatregelen stapsgewijs uit: de eerste maatregelen zijn genomen tussen 2010 en 2015 en ook in de periode 2016-2021 zijn veel maatregelen uitgevoerd. Er resteert nog een aantal maatregelen voor de planperiode 2022-2027. Als er zich kansen voordoen om maatregelen te vervroegen, dan benutten we die zoveel mogelijk. De uitvoering van KRW-maatregelen is ook afhankelijk van externe financiering. Omdat nu de laatste planperiode van de KRW aanbreekt, mag er niet meer gefaseerd worden op basis van kosten. De uitvoering van KRW-maatregelen is ook afhankelijk van grondverwerving voor beekherstel door de provincie Drenthe. Er zal samen met andere partijen sterk worden ingezet op deze grondverwerving. Waar nodig wordt eventueel de grondverwerving voor de KRW-opgave met voorrang opgepakt. In de komende planperiode moeten we meer aandacht besteden aan het voorkomen van afwenteling tussen waterlichamen. Een waterlichaam met mindere kwaliteit mag een ander waterlichaam niet negatief beïnvloeden. Afwenteling is vanuit artikel 4.8 van de KRW niet toegestaan.
Aandachtspunt hierbij is de afstemming met Duitsland over de stikstofnorm in de Eems en de kwaliteit van het water dat wij via andere waterschappen krijgen aangevoerd.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
47
terug naar inhoudsopgave
Conform de landelijke afspraak passen we geen doelverlaging toe. Doelverlaging houdt in dat de doelen omlaag gaan doordat je de geplande maatregelen niet gaat uitvoeren. We voeren alle geplande maatregelen uit en nemen zelfs extra maatregelen. Dit betekent dat we de ambitie voor de verbetering van de ecologische waterkwaliteit niet gaan verlagen. In 2018 is een evaluatie van het doelbereik voor de KRW afgerond, waarin we de biologische metingen van de afgelopen jaren hebben geanalyseerd. Hieruit bleek dat we de in 2009 vastgestelde doelen in een aantal gevallen hadden gebaseerd op een verkeerde inschatting van de uitgangsituatie bij gebrek aan gegevens in 2007-2008. Er bleek dat we van een aantal biologische groepen onvoldoende meetgegevens hadden, waardoor we in 2016 en 2017 extra zijn gaan meten. Ook zijn in 2018 de maatlatten voor waterplanten en vis aangepast. Op basis van deze extra analyse is een betere beoordeling gemaakt van de biologische toestand in de KRW-waterlichamen, de verschillen binnen de waterlichamen en het effect van de maatregelen op de KRW-maatlatten. Met deze extra kennis hebben we de doelen beter kunnen afleiden, gebaseerd op meetgegevens uit dat waterlichaam zelf en een beter ingeschat effect van de maatregelen (bijlage 3).
In 2024 zal opnieuw een evaluatie van doelrealisatie worden gemaakt, waarna in 2025 samen met de provincies wordt besloten of we extra maatregelen gaan nemen of dat doelverlaging door de provincies onvermijdelijk is. Doelverlaging zal slechts bij hoge uitzondering en met een goede bestuurlijke onderbouwing kunnen plaatsvinden, waarbij kosten geen reden mogen zijn. Wij verwachten met de kennis van 2020 dat een doelverlaging niet nodig is en we de doelen voor de biologie gaan halen, mits we alle maatregelen hebben uitgevoerd. Problemen met grondverwerving kunnen de uitvoering van de maatregelen vertragen of bemoeilijken. Het is waarschijnlijk dat niet voor alle stoffen de doelen zullen worden gehaald in 2027, omdat hier ook stoffen bij zitten met een achtergrondbelasting of een lange afbraaktijd. In bijlage 2 zijn onze maatregelen voor de periode 2022-2027 aangegeven. De maatregelen omvatten vooral inrichtingsmaatregelen. Een uitgebreide onderbouwing en beschrijving van de maatregelen per waterlichaam is te vinden in de KRW-factsheets die als een losse bijlage is bijgevoegd. In achtergronddocumenten bij de factsheets van de KRW wordt het afleiden van de ecologische doelen nader toegelicht. Deze bijlagen zijn te vinden op www.hunzeenaas.nl/waterbeheerprogramma. Ook voor KRW-grondwater zijn door de provincies Groningen en Drenthe factsheets met doelen en maatregelen opgesteld.
Er is gekeken naar de uitwisseling tussen KRW-grondwater en - oppervlaktewater. Voor het waterlichaam kanaal Fiemel is een mogelijke negatieve invloed van grondwater op het oppervlaktewater vastgesteld. Het betreft hier een hoge belasting van fosfaatrijke kwel. Hier wordt in de paragraaf over nutriënten verder op ingegaan (7.7). Maatregelen
Gereed
7.1.1
Onderzoek naar afwenteling tussen waterlichamen
2022
7.1.2
Tussentijdse evaluatie toestand en doelbereik
2024
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
48
terug naar inhoudsopgave
KRW waterlichamen Delfzijl
KRW waterlichamen
Groningen
Sappemeer Haren Hoogezand
Winschoten
Veendam
Zuidlaren
Assen Rolde
Gieten
Stadskanaal
Musselkanaal
Borger Ter Apel
Kanalen Duurswold Eemskanaal / Winschoterdiep Kanalen Oldambt Drentsche Aa Hunze Kanaal Fiemel
Emmen
Kanalen Hunze / Veenkoloniën Kanalen Westerwolde Mussel Aa / Pagediep
Hondshalstermeer
Noord-Willemskanaal
Oldambtmeer
Westerwoldse Aa Noord
Schildmeer
Westerwoldse Aa Zuid / Ruiten Aa / Runde
Zuidlaardermeer
0
5
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
7.2 Biologie
10 Kilometers
49
terug naar inhoudsopgave
7.2. Biologie De huidige biologische toestand van de KRW-waterlichamen is bepaald aan de hand van maatlatten voor vis, macrofyten, macrofauna en fytoplankton. Voor ieder waterlichaam is een specifiek doel op de maatlat bepaald, die door de provincies zijn vastgesteld. Voor de KRW zijn we verplicht om in 2027 de gestelde biologische doelen te halen. Dit betekent dat alle biologische groepen moeten voldoen. Wanneer het doel voor één van de groepen niet wordt gehaald, dan wordt niet aan de goede biologische toestand voldaan.
Doel In 2027 hebben alle KRW-waterlichamen een goede biologische toestand en voldoen daarmee aan de doelen voor fytoplankton, macrofyten, macrofauna en vis.
Lokaal zien we op meetpunten in deelgebieden van de beken en meren na inrichtingsmaatregelen al duidelijke verbeteringen optreden voor vis, macrofyten en macrofauna. De meeste waterlichamen laten daarom een verbetering zien in de biologische kwaliteit sinds 2009, maar deze is soms beperkt omdat veel geplande inrichtingsmaatregelen nog niet of slechts deels zijn uitgevoerd. Ook hebben de gewenste planten en dieren vaak meerdere jaren nodig om zich goed te ontwikkelen. In de komende planperiode staan nog veel maatregelen gepland. De maatregelen richten zich op aanleg van natuurvriendelijke oevers in kanalen en meren, hermeandering van beken en het opheffen van vismigratieknelpunten. De gegevens laten zien dat in de periode 2017-2019 met de nieuwe technische doelen 30% van de waterlichamen voldoet aan de goede biologische toestand voor dat watertype. Voor de overige waterlichamen geldt dat in 50% één of meer van de kwaliteitselementen een goede kwaliteit heeft. We schatten in dat de ecologische kwaliteit in 2021 gemiddeld is toegenomen van ontoereikend/matig naar matig/goed en dat in circa 75% van de waterlichamen één of meer van de kwaliteitselementen een goede kwaliteit hebben. Naar verwachting is in 2027 de goede toestand voor vrijwel alle waterkwaliteitselementen bereikt.
Voor een aantal waterlichamen is het goede resultaat pas na 2027 waarneembaar, omdat het tijd kost voor populaties om zich te kunnen ontwikkelen nadat de maatregelen genomen zijn. Zolang alle geplande maatregelen genomen zijn voor 2027, is fasering van het goede resultaat op basis van deze natuurlijke omstandigheden toegestaan, conform artikel 4.6 van de KRW. Wat de biologische waterkwaliteitselementen betreft, wordt per waterlichaam op meerdere meetpunten verspreid gemeten en wordt de gemiddelde kwaliteit over het gehele waterlichaam gepresenteerd. In de achtergronddocumenten per waterlichaam worden de verschillen in resultaat binnen het waterlichaam aangegeven.
waterbeheerprogramma 2022 - 2027
50
terug naar inhoudsopgave
Biologische kwaliteit Delfzijl
Biologische Kwaliteit
! ! ! !
! !
!
Groningen
Sappemeer
!
Haren Hoogezand !