Bijlage - Jaarstukken 2023 definitieve versie

Zo waren er bij het ondernemersontbijt in december 2023 180 ondernemers aanwezig.

64

Daarnaast heeft de gemeente Smallingerland in november 2023 op de Promotiedagen in Groningen gestaan om (a) zichtbaar te zijn in de regio en (b) vanwege de toenemende interesse van bedrijven uit die regio. Kavelverkoop Er lopen veel gesprekken met bedrijven die uit willen breiden of nieuw willen bouwen in Drachten. De kavels op zowel Azeven-Noord als de Insteekhaven (watergebonden) zijn bijna allemaal verkocht of onder optie. Daarom zijn in 2023 de voorbereidingen gestart voor de uitbreiding van Azeven-Noord (zie ook 'werklocaties'). Netcongestie Een belangrijk aandachtspunt bij de kavelverkoop is de netcongestie (zie ook paragraaf leidend principe duurzaamheid van het programma Fysiek Domein). Dit zet de economische ontwikkelingen in Drachten serieus onder druk en hierdoor zijn verschillende mogelijk geïnteresseerde organisaties nog niet geland in Drachten. Deze partijen hebben de optie of reservering vanwege het gebrek aan stroom nog niet omgezet naar een koopovereenkomst. Ook vanuit accountmanagement is in 2023 veel inzet geweest op de netcongestie door: -

Het ondersteunen en verbinden van individuele bedrijven voor oplossingsrichtingen voor de netcongestie op Azeven-Noord; Het ondersteunen van collectieve oplossingen op Azeven-Noord. Hier is ook al een concrete samenwerking tussen bedrijven uit voortgekomen die nader wordt uitgewerkt; Onderzoek naar de effecten en consequenties van de netcongestie op bedrijventerrein De Haven.

Samenwerkingspartners Tot slot is er vanuit accountmanagement structureel overleg met regionale partijen zoals Ynbusiness en de NOM over economische ontwikkelingen in Drachten. Werkbezoeken college In het kader van de Actieagenda Economie is het college bij een aantal bedrijven en organisaties op werkbezoek geweest. Onder andere bij Spinder Dairy Housing Concepts op Azeven-Noord en bij het bedrijf GreenInclusive op De Haven. Ook is het college op bezoek geweest bij Firda en het Innovatiecluster Drachten waar onder andere over de campusontwikkeling is gesproken en over hoe nog meer MKB-bedrijven aangehaakt kunnen worden. Daarnaast heeft wethouder Hartogh Heys van de Lier diverse bedrijfsbezoeken afgelegd. Op deze manier blijft het college in goed contact met het bedrijfsleven in Smallingerland en weet wat er speelt. De Commissaris van de Koning Arno Brok is op ambtsbezoek geweest bij de gemeente Smallingerland. Naast een gesprek met het college bezocht hij onder andere de Sluisfabriek in Drachten. Daar kreeg de Commissaris van de Koning uitleg over het Toekomstplan De Haven. Er werd gesproken over de drie ambities van het plan: de duurzame en robuuste groei van het bedrijfsleven, het stimuleren van duurzaamheid en circulariteit en het toekomstbestendig inrichten van De Haven in Drachten. Positionering en profilering Smallingerland Op steeds meer onderwerpen (o.a.

bedrijventerreinen, woningbouwprogrammering, infrastructurele ontwikkeling) worden er buiten onze gemeente beslissingen genomen die van invloed zijn op het ontwikkelperspectief van Smallingerland. Ook zijn buiten Smallingerland diverse budgetten beschikbaar die aangewend kunnen worden voor opgaven in Smallingerland. De mate waarin wij onze opgaven kunnen realiseren, wordt daarmee deels buiten onze directe invloedsfeer bepaald. Positionering en profilering van onze gemeente is noodzakelijk om talent en bedrijven te verleiden om zich in Smallingerland te blijven vestigen, maar ook om anderen te verleiden mee te investeren in de realisatie van onze (ontwikkel)opgaven. Gelet op bovenstaande context en het ambitieniveau uit onze omgevingsvisie hebben wij in 2023 extra ingezet op deelname in (boven)regionale overleggen zoals het Innovatiepact Fryslân, Europapact Fryslân, de F4 samenwerking (gemeente Leeuwarden, Heerenveen en Súdwest-Fryslân) en Economic Board Noord-Nederland. In november kwam de Secretaris-Generaal van het ministerie 65

van Economische Zaken en Klimaat naar Drachten in het kader van de topsector Hightech Systems & Materials (HTSM). Tijdens dit bezoek hebben wij de belangen van Smallingerland op HTSM en zorgtechnologie in relatie tot de campusontwikkeling over het voetlicht gebracht. Open Drachten We werken samen met onze partners in de gemeente aan een breed gedragen citymarketingplan om uit te dragen wat de sterke en aantrekkelijke kanten zijn van onze gemeente. Hierbij is nauwe samenwerking met Platform Gastvrij Smallingerland en Ha&Ie. In diverse bijeenkomsten met de samenwerkingspartners hebben we gekeken naar wat er nodig is om het merk Open Drachten verder uit te bouwen. Met de input uit die bijeenkomsten hebben we in 2023 de website doorontwikkeld door o.a. een andere menustructuur, de interactieve kaart waar op thema gezocht kan worden en een evenementenkalender. We werken binnen Open Drachten met de volgende clusters: - Zien & Doen - Wonen, leren, werken - 13 dorpen De ondernemers, organisaties en andere partijen binnen deze clusters richten zich op dezelfde of soortgelijke doelgroepen en hebben veelal soortgelijke en/of aanvullende doelstellingen waar zij zich in hun eigen (marketing) activiteiten op richten. Door binnen deze clusters met elkaar vanuit gedeeld belang aan de slag te gaan, komen we tot een gezamenlijke agenda voor de komende jaren, met focus op de belangrijke zaken.

We worden ook steeds zichtbaarder, zoals bij de communicatie rondom het Ideeënfestival op het Raadhuisplein. In 2023 heeft de gemeente zich extra kunnen profileren met lichtkunstfestival Licht op Drachten. Het is het eerste evenement waarmee we Open Drachten ook zichtbaarder maken. Het Lichtfestival heeft ervoor gekozen om de huisstijl van Open Drachten te gebruiken en zo elkaar te versterken. In totaal heeft het evenement meer dan 25.000 bezoekers getrokken en heeft het voor veel positiviteit onder ondernemers en inwoners gezorgd. Daarnaast was er in de aankondiging en tijdens het evenement veel aandacht voor Drachten waardoor ook de landelijke pers (o.a. NOS, Telegraaf) inhaakte op de gebeurtenis.

66

4.2

Thematische aanpak

Wat wilden we bereiken? Binnen dit spoor zetten we in op een aantal thema’s die deze bestuursperiode extra aandacht vragen. Dit zijn de thema’s die samenhangen met de schaarste opgave en met de grote transities in de economie en samenleving. Specifiek gaat het om de transitie van een lineaire naar een circulaire economie, de digitalisering van de economie en de vraagstukken op het gebied van Mens & Werk (bijvoorbeeld op-, om- en bijscholing, maar ook inclusie). Wat hebben we daarvoor gedaan? Mens & Werk (voorheen Human Capital) In de afgelopen jaren hebben wij geïnvesteerd in de samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid rondom arbeidsmarktvraagstukken. De samenwerking moet bijdragen aan een sterkere arbeidsmarkt in Smallingerland en daarmee aan doelstellingen vanuit zowel het sociaal als economisch domein. In ons denken en handelen ligt onze focus op ‘van buiten naar binnen’. In dialoog met ondernemers en onderwijs streven we naar de beste oplossing voor inwoners en werkgevers. Een praktisch voorbeeld hiervan zijn onze ambassadeurs (drie werkgevers) die als boegbeeld voor Mens & Werk optreden. Het college heeft in het kader van Mens & Werk in 2023 twee werkbezoeken gebracht aan deze ambassadeurs. Het bezoek aan Get2Green stond in het teken van gezamenlijke ontwikkeling van een sociale voedseltuin, naar voorbeeld in Nieuwehorne en Oosterwolde.

Tijdens het bezoek aan Medipoint stond inclusief ondernemen en impact daarvan centraal. In 2023 hebben we samen met onze ondernemers gebouwd aan een nog steviger netwerk. De focus lag hierbij vooral op ‘inclusie’. Het ‘Smallingerland Inclusief Collectief’ telt inmiddels 50 aangesloten werkgevers. Begin 2022 waren dit er 25. Daarnaast is een eigen, uniek netwerk app (‘de zaak voor talent’) gelanceerd. Hiermee versnellen we onze dienstverlening naar werkgevers en versterken we het netwerk van werkgevers onderling. We zijn inmiddels een stevige gesprekpartner voor ons MKB op dit thema. Met ingang van 2023 zijn we gestart met het monitoren van onze prestaties per kwartaal. Onderstaand een korte impressie van de monitoring.

67

Daarnaast heeft de gemeenteraad in 2023 ingestemd met de pilot basisbanen. Een initiatief waarbij inwoners met een bijna onoverbrugbare afstand tot de arbeidsmarkt een dienstverband aangeboden krijgen. Tezamen met Smallingerland Inclusief wordt deze pilot uitgewerkt en in 2024 uitgevoerd. Wij willen dit netwerk verder uitbouwen door samen met onze ambassadeurs nog meer werkgevers te verleiden concrete stappen te zetten voor inclusief ondernemen en ‘een leven lang ontwikkelen’. Digitalisering MKB In 2023 hebben wij onderzoek gedaan naar de informatiebehoefte omtrent digitalisering en het huidige aanbod hierin. Door dit onderzoek is er een duidelijker beeld ontstaan van de verschillende organisaties die hulp bieden aan ondernemers om met digitalisering aan de slag te gaan. Daarnaast werkt de provincie aan een project om routekaarten te ontwikkelen op het gebied van digitalisering voor verschillende sectoren in Noord Nederland, en biedt RVO Europese Digitale Innovatie Hubs aan. De behoefte aan meer informatie omtrent digitalisering bij ondernemers is lastig te achterhalen, aangezien het een onbekend terrein is voor veel kleine tot middelgrote MKB bedrijven. Dit kan duiden op een latente behoefte bij het bedrijfsleven. In 2023 zijn de ingrediënten verzameld om in Q1 2024 een notitie met de resultaten van het onderzoek op te leveren.

In deze notitie wordt duidelijk wat de informatiebehoefte van het MKB in Smallingerland op het gebied van digitaliseren is. Daarnaast wordt ook duidelijk of de gemeente hier primair een rol in heeft, of dat dit bij andere organisaties ligt. Circulaire Economie Vanuit de actieagenda economie en het programma duurzaamheid zetten we in op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie. Dit doen wij onder meer door vanuit ons reguliere accountmanagement kennis en ondersteuning te ontsluiten die ondernemers kan helpen de transitie te maken naar een circulair business model. Ook willen wij met clusters van bedrijven verkennen hoe ketens lokaal kunnen worden gesloten. In 2023 is de routekaart Circulaire bedrijventerreinen opgeleverd. Bedrijventerrein "De Haven" was één van de pilots waar een dergelijke routekaart voor is gemaakt. Deze routekaart was een van de bouwstenen voor het ontwikkelplan "De Haven". Vanuit het programma duurzaamheid en programma economie is gewerkt aan de transitie naar een circulaire economie. Om dit op een efficiënte en effectieve manier te doen wordt circulaire economie geïntegreerd in de diverse opgaven die de gemeente heeft, zoals bij het centrum, de bedrijventerreinen en het vestigingsbeleid.

68

4.3

Benutten kracht van Smallingerland (Topclusters)

Wat wilden we bereiken? In spoor 3 van onze Actieagenda richten wij ons op het uitbouwen van de krachtige economische pijlers van Smallingerland: (high tech) industrie, havengerelateerde bedrijvigheid en de vrijetijdseconomie. Wat hebben we daarvoor gedaan? Cluster high tech industry De gemeente Smallingerland kent samen met de provincie Fryslân een langlopende subsidierelatie met het ‘Innovatiecluster Drachten’ (ICD). Deze financiële ondersteuning heeft er mede voor gezorgd dat Drachten in de afgelopen jaren is uitgegroeid tot het centrum van het netwerk (kristallisatiepunt) van de hoogwaardige en innovatieve maakindustrie in Noord-Nederland. In 2023 zijn er samen met de provincie Fryslân en het ICD afspraken gemaakt voor continuering van de subsidierelatie voor de periode 2023-2024. Het ICD kan tot en met 2024 worden ondersteund met subsidie die verantwoord wordt op basis van staatssteunartikel 27 van de Algemene Groepsvrijstellingsverordening betreffende steun voor innovatieclusters. Om staatssteun te voorkomen is in 2023 samen met de provincie onderzoek gedaan naar een staatssteunoplossing om ervoor te zorgen dat het innovatiecluster ook na 2024 dé hub blijft voor de hightech sector in NoordNederland. Met de staatssteunoplossing op maat kan de benodigde steun aan het Innovatiecluster Drachten vanuit publieke partijen op een toekomstbestendige wijze worden verantwoord.

Als onderdeel van de subsidieafspraken zijn in de afgelopen periode samen met de provincie Fryslân, IPF en het ICD ook plannen gemaakt om het ecosysteem voor de innovatieve maakindustrie in het Noorden verder uit te bouwen. Als onderdeel van deze afspraken hebben wij in samenwerking met partners in 2023 onder meer gewerkt aan de eerder genoemde ontwikkeling van de Campus Drachten, de realisatie van een Hightech Startersfaciliteit en de profilering van Drachten als innovatieve maakstad (vanuit het merk Open Drachten). Zie Strategische Alliantie voor een nadere duiding. Wij streven er verder naar om de aanwezige (innovatie)kracht en uitstraling van partijen in het ecosysteem in deze bestuursperiode ook meer te gaan benutten voor maatschappelijke opgaven in Smallingerland. In 2023 zijn de projecten autonome veerpont en last mile gestart (zie programma fysiek domein). Cluster haveneconomie In 2023 is het Havennetwerk Fryslân opgericht. Dit is een stichting die de samenwerking tussen haven gebonden ondernemers, kennisinstellingen en overheden bevorderd. Het doel van het Havennetwerk Fryslân is om samen met betrokken partijen het vervoer over water rendabel te houden, te maken en uit te bouwen, zodanig dat de verschuiving (modalshift) van weg naar water wordt gestimuleerd en bevorderd. Centraal in de samenwerking staat de strategische agenda.

In 2023 hebben we geparticipeerd in het Havennetwerk Fryslân en hebben we de initiatiefnemers gefaciliteerd bij het verder uitbouwen van het netwerk. Dit heeft er toe geleid dat meerdere bedrijven en overheden zijn aangesloten bij het netwerk. De provincie Fryslân is in 2023 het proces gestart om te komen tot een integrale havenvisie. Als één van de havengemeenten in Fryslân leveren wij een actieve bijdrage in dit proces. Naast het bovenstaande hebben we sterk ingezet op het op orde houden van de randvoorwaarden om in de industriehaven Drachten goed te kunnen (blijven) ondernemen. Verschillende onderzoeken zijn uitgevoerd naar de bereikbaarheid en havenfaciliteiten voor klasse V schepen. Dit heeft geleid tot een CEF aanvraag met als doel het opwaarderen van de kaden. Vrijetijdseconomie Als onderdeel van de Actieagenda Economie om de samenwerking binnen de gastvrijheidseconomie te versterken, is in 2022 de stichting Platform Gastvrij Smallingerland opgericht. Het platform werkt 69

samen met de sector en de gemeente aan de verdere verbetering van Smallingerland als aantrekkelijke bestemming voor toeristen en recreanten, waaronder ook eigen inwoners. Het platform kan daarvoor beschikken over de inkomsten van de toeristenbelasting. Jaarlijks maakt het platform in samenspraak met de sector en de gemeente daarvoor een activiteitenplan. Het platform heeft in 2023 diverse activiteiten verricht en producten opgeleverd. Zo is de inspiratiekaart geüpdatet en opnieuw gepubliceerd. Het platform heeft actief meegedacht en bijgedragen aan Licht op Drachten en daarvoor de onlinepromotie verzorgd. In september is in samenspraak met de horeca een Restaurantweek georganiseerd. Daarnaast zijn meerdere bijeenkomsten voor de sector georganiseerd om de onderlinge samenwerking te versterken en samen plannen te maken. Het VVV is in 2023 verhuisd van het Raadhuisplein naar Museum DR8888. Het Museum, Historische vereniging Smelnes Erfskip en het VVV kunnen elkaar versterken. In de toeristische marketing en promotie van Drachten en Smallingerland werken wij verder nadrukkelijk samen met Merk Fryslân en de ‘Stichting Toerisme Regiomarketing Zuidoost Friesland’. (zie ook paragraaf buitengebied van het programma Fysiek Domein). Ook is er nauwe samenwerking met Open Drachten en onder andere Ha&Ie. Het proces om tot een evenementenprogrammering te komen is hier een voorbeeld van.

70

4.4

Investeren in duurzame regionale samenwerking

Wat wilden we bereiken? In toenemende mate constateren wij dat het realiseren van onze eigen economische beleidsambities vraagt om regionale samenwerking. Soms omdat de oplossing van lokale vraagstukken op een regionaal schaalniveau gevonden kan worden, vaker omdat we door samen op te trekken met andere overheden, het onderwijs en het bedrijfsleven, efficiënter en/of effectiever kunnen zijn in het realiseren van onze ambities. Wat hebben we daarvoor gedaan? F4 en Europapact Fryslân (voorheen Friese Projecten Machine) In 2023 hebben we intensief samengewerkt met de F4 gemeenten. We hebben meer sturing vanuit de gemeentelijke overheden op het programma van Innovatiepact Fryslân bewerkstelligd, het onderwerp netcongestie gezamenlijk aangekaart bij de provincie en voor de Provinciale Statenverkiezingen een gezamenlijke lobby opgetuigd richting de formerende partijen. In het verlengde van de lobby is in 2023 in F4 verband gestart met een gezamenlijke verstedelijkingsstrategie waar een belangrijk economisch component in is opgenomen. In 2023 heeft Europapact Fryslân een werkbezoek aan de European Week of Regions and Cities in Brussel georganiseerd. Het college heeft, samen met ruim 100 andere vertegenwoordigers uit Fryslân, deelgenomen aan dit werkbezoek. Verder hebben wij in 2023 de voorbereidingen getroffen om Europese subsidieaanvragen in te dienen in 2024.

Strategische alliantie Naast de regionale samenwerking met medeoverheden zetten wij in op het versterken van de samenwerking met onze belangrijkste lokale partners. In de afgelopen periode is gestart met het opzetten van een ‘strategische alliantie’ in samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen, Innovatie Cluster Drachten, ROC de Friese Poort, Nij Smellinghe en Philips. In deze samenwerking werken we vanuit een gezamenlijk ontwikkeld wenkend perspectief aan de toekomst van Smallingerland. In het verlengde van de vorming van Alliantie Drachten in 2022 wordt al enige tijd gewerkt aan verschillende initiatieven op het snijvlak van kennis, onderwijs en valorisatie in en rondom Drachten. Al in een vroeg stadium is door betrokken partijen geconstateerd dat het in samenhang verder ontwikkelen en uitbouwen van deze initiatieven veel potentie heeft. Onder de noemer ‘Campus Drachten’ is dit in de afgelopen periode uitgewerkt. Met de huidige initiatieven is in 2023 gewerkt aan een voorstel om een masterplan voor Campus Drachten op te stellen. Het Masterplan dient onder meer een nadere uitwerking te bevatten van de conceptuele samenhang tussen de verschillende initiatieven en de bijdrage die deze ontwikkelingen in potentie kunnen leveren aan verschillende maatschappelijke opgaven in Smallingerland en NoordNederland.

De belangrijkste bouwstenen voor dit masterplan zijn in onderstaand figuur opgenomen. Er ligt een stevig fundament onder de bouwstenen. Zo is in 2023 in totaal €2.842.000 aan subsidies opgehaald voor de bouwstenen vanuit onder andere Katapult aanvragen en het Just Transition Fund.

71

Regiodeal Zuid- en Oost-Friesland De Regiodeal Zuidoost Friesland verloopt voorspoedig en bevindt zich in de afrondende fase. Van de oorspronkelijke 25 projecten zijn er momenteel 19 gereed, voor de resterende 6 is er een jaar uitstel bij het Rijk aangevraagd. Deze projecten zijn vertraagd o.a. door corona, leveringsproblemen, en capaciteit. Het Rijk heeft besloten deze verlenging te verlenen. Dit betekent dat de Regiodeal loopt tot oktober 2025. Tegelijkertijd is er eind 2023 gestart met het traject om inzichtelijk te maken of een aanvraag voor een nieuwe Regiodeal gewenst is, en zo ja welke onderwerpen in aanmerking komen. Deze 6e tranche gaat in de zomer van 2024 open. Wat heeft het opgeleverd? Het programma economie draagt bij aan de vitaliteit van onze economie. Een vitale economie is in onze ogen een belangrijke drijvende kracht achter de grote opgaven en transities van deze tijd. Economisch perspectief leidt tot financiële zelfredzaamheid en eigenwaarde en is daarmee een belangrijke factor als het gaat om het geluk van mensen. Een vitale economie draagt bovendien bij aan de leefbaarheid van onze centra en wijken, aan een bloeiend verenigingsleven, aan ruimtelijke kwaliteit en tegelijk ook aan de oplossing voor een keur aan maatschappelijke vraagstukken.

Of het nu gaat om gezonde voeding en een gezonde levensstijl, het laten slagen van de energietransitie of het vergroten van de veiligheid, het gaat alleen echt lukken als overheden en het bedrijfsleven hier samen aan gaan werken. Op de hiervoor beschreven manier draagt het programma Economie niet alleen direct bij aan een van de centrale doelstellingen uit de Omgevingsvisie. Ook draagt het programma integraal bij aan het realiseren van de verschillende opgaven, die in dezelfde Omgevingsvisie en in de Sociale Koers geschetst zijn. Beleidsstukken per programma - Actieagenda Economie 2023-2026 De projectmatige activiteiten binnen de sporen in het programma economie worden vanuit bovenstaande middelen bekostigd. Individuele projecten kunnen aanvullende middelen vergen. Is dat het geval, dan wordt dit aan de raad voorgelegd.

72

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Banen per 1.000 inwoners van 15 t/m 64 jaar:

Smallingerland 2021: 853,7 2022: 898,1

Nederland 2021: 805,5 2022: 825,4

Bron Waarstaatje gemeente.nl (VNG)

Aantal banen per 1.000 inwoners van 15-65 jaar. Vestigingen per 1.000 inwoners 15 t/m 64 jaar:

2021: 140,1 2022: 148,3

2021: 165,1 2022: 174,1

Waarstaatje gemeente.nl (VNG)

2021: 53,6 2022: 54,6

2021: 53,3 2022: 53,8

CBS BAG/LISA - bewerking ABF Research

Het aantal vestigingen van bedrijven, per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15-65 jaar Functiemenging in %: De functiemengingsindex (FMI) weerspiegelt de verhouding tussen banen en woningen, en varieert tussen 0 (alleen wonen) en 100 (alleen werken). Bij een waarde van 50 zijn er evenveel woningen als banen. Verbonden partijen Naam Exploitatiemaatschappij Bedrijvenpark Azeven

Wat doet deze organisatie? Beheren en exploiteren van Bedrijvenpark Drachten Azeven. Beheer en onderhoud van aanlegvoorzieningen in het buitengebied

Recreatieschap voor het Friese Waterland Marrekrite

Overzicht baten en lasten 2023 programma Economie

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Saldo voor mutaties reserves Mutaties reserves Saldo na mutaties reserves

Begroting 2023 181 -1.915 -1.734

Begroting 2023 na wijziging 331 -3.730 -3.399

Realisatie 2023 284 -3.196 -2.912

(-=nadeel) Saldo -47 534 487

1.736

1.566

1.646

80

2

-1.833

-1.266

567

Verklaring saldo baten en lasten Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Baten: Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal baten:

-47 -47

Lasten: Een deel van de projecten zijn niet of slechts deels uitgevoerd in 2023. Voorgesteld wordt om de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Een deel van de projecten zijn niet of slechts deels uitgevoerd in 2023. Het restant blijft beschikbaar in de reserve projecten in uitvoering. Zie bijlage 2 voor een specificatie van de projecten. 73

288

83

Onderwerp + toelichting Economische ontwikkeling De subsidies aan het ICD zijn tot en met 2020 afgerekend. De vastgestelde subsidie is lager uitgevallen dan begroot, waardoor er een voordeel ontstaat. Bij de gebiedsontwikkeling Hegewarren is er sprake van een overschrijding van het budget door de gemaakte planstudiekosten. Met deze kosten is geen rekening gehouden binnen het budget. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal lasten:

Bedrag x € 1.000 193

-74

44 534

Mutaties reserves: Totaal mutaties reserves

80

Totaal saldo na reservemutaties:

567

Voorgestelde resultaatbestemming Onderwerp + toelichting Verkeer en vervoer De middelen m.b.t. de Lelylijn zijn beschikbaar gesteld voor de jaren 2023 en 2024. Een aantal onderzoeken zijn in 2023 gestart en worden naar verwachting in 2024 afgerond en afgerekend. Voorgesteld wordt de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. De middelen m.b.t. de Toekomst vliegveld Drachten worden in 2024 verder ingezet. De verwachting is dat het project dan wordt afgerond. Voorgesteld wordt de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. De bijdrage 2023-2024 aan het Innovatiecentrum Drachten wordt in voorschotten uitgekeerd. Een deel van het voorschot 2023 was nog niet uitbetaald in 2023. Totaal saldo na resultaatbestemming:

74

Bedrag x € 1.000 187

101

83 196

Overhead Toelichting Het onderdeel Overhead is een verplicht onderdeel van de begroting. Onder het onderdeel Overhead worden alle kosten opgenomen die vallen onder de wettelijke definitie van overhead. Verbonden partijen Naam Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Formatie in FTE: Aantal formatieplaatsen per 1.000 inwoners Bezetting in FTE: Bezetting formatie per 1.000 inwoners Apparaatskosten per inwoner: De uitgaven aan overhead, salarislasten en inhuur derden worden meegenomen in de berekening van de apparaatskosten Externe inhuur % van totale loonsom: Er wordt alleen gerekend met inhuur van derden. Frictie en inhuur van deskundigheid is niet meegenomen

Overhead % van totale lasten: Totaal aan kosten wat aan het taakveld Overhead wordt toegerekend

Wat doet deze organisatie? Bancaire diensten verlenen voor met name overheden.

Periode 2021 2022 2023 2021 2022 2023 2021 2022 2023

Waarde 8,35 8,68 8,90 8,16 8,34 8,90 € 821 € 883 € 919

Bron Eigen gegevens

2021

17,8% € 7,191

Eigen gegevens

2022

20,2% € 8,650

2023

17,6% € 6,816 9,3% 9,0% 8,6%

2021 2022 2023

Eigen gegevens

Eigen gegevens

Eigen gegevens

Wat hebben we gedaan in 2023 In de paragraaf Bedrijfsvoering wordt inhoudelijk ingegaan op de Bedrijfsvoering.

75

Overzicht baten en lasten 2023 Overhead

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Saldo voor mutaties reserves Mutaties reserves Saldo na mutaties reserves

Begroting 2023 371 -20.440 -20.069

Begroting 2023 na wijziging 569 -22.900 -22.331

Realisatie 2023 1.455 -23.003 -21.548

(-=nadeel) Saldo 886 -103 783

1.055

2.620

2.716

96

-19.014

-19.711

-18.832

879

Verklaring saldo baten en lasten Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Baten: 0.8 Overige baten en lasten (Personele baten) Er waren hogere baten van € 616.000 door ontvangen uitkeringen van het UWV en detacheringsvergoedingen. Deze zijn ingezet ter dekking van de inhuur door fricties zoals bijvoorbeeld ziektevervanging (zie de lasten).

616

Overige baten en lasten: De gemeente voert diverse werkzaamheden uit voor derden die vervolgens ook bij hen in rekening worden gebracht. Per saldo zijn de lasten € 16.000 hoger dan de baten.

250

Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal baten:

20 886

Lasten: Personele lasten: De personele lasten zijn per saldo € 1,14 miljoen hoger uitgevallen dan begroot. Een deel van het saldo op de salarissen valt binnen het programma fysiek domein en geeft op dat programma een voordeel van € 112.000. Hiertegenover staat een zelfde bedrag aan hogere salarislasten binnen overhead maar dan als nadeel (-112.000). Hogere personele lasten waren er vanwege de inhuur voor fricties zoals bijvoorbeeld ziektevervanging (-€ 677.000). Dit werd gedekt door ontvangen ziektewet-uitkeringen van het UWV en detacheringsvergoedingen van totaal € 616.000, zie de baten. De lasten voor de vergoeding van de reiskosten voor woon-werk viel € 190.000 hoger uit dan geraamd. Het aantal gedeclareerde woon-werk kilometers is hoger dan geraamd en ook de verhoging van de vergoeding per km heeft invloed gehad. Het budget moet dan ook structureel verhoogd worden. Het saldo verlofsparen is toegenomen daarom was een extra storting in de voorziening nodig van € 82.000. We zagen ook lagere lasten door de besparing op loonkosten vanwege de deelname van ambtenaren aan het generatiepact (€ 59.000). Diverse andere kleinere afwijkingen op het gebied van de personele lasten gaven totaal nog een nadeel van € 135.000. Overige baten en lasten: De gemeente voert diverse werkzaamheden uit voor derden die vervolgens ook bij hen in rekening worden gebracht.

Per saldo zijn de baten € 16.000 lager dan de lasten. Projecten in uitvoering Een deel van de projecten zijn meerjarig en slechts deels uitgevoerd in 2023. Voorgesteld wordt de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Klaar voor de Toekomst 390 Omgevingswet 113 Modernisering P&C 100 Digitalisering dossiers riool 141 Digitalisering dossiers 317 76

-1.137

-266

1.123

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Nieuwe ICT Burgerzaken 62 Overhead naar Projecten: Aan het project opvang van Oekraïners en de crisisnoodopvang wordt personele inzet en overhead toegerekend. Deze toerekening van Overhead levert een voordeel op bij het onderdeel Overhead. Gemeentehuis: onderhoud gebouw Dit jaar heeft minder groot onderhoud plaatsgevonden dan begroot. Voor de resterende middelen wordt voorgesteld om deze, conform de nota reserves en voorzieningen, toe te voegen aan de reserve onderhoud Vastgoed. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal lasten: Mutaties reserves: Reserve Frictiekosten: In de resultaatbestemming van de jaarstukken 2020 is een bedrag in de reserve frictiekosten gestort voor de afwikkeling van een aantal lopende personele maatwerkregelingen. De lasten voor 2023 van € 121.600, voor de uitvoering van deze regelingen zijn onttrokken aan de reserve frictiekosten. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal mutaties reserves Totaal saldo na resultaatbestemming

133

109

-65 -103

122

-26 96 879

Voorgestelde resultaatbestemming Onderwerp + toelichting Digitalisering dossiers De uitvoering van het project digitalisering dossiers is in 2023 voor een deel uitgevoerd. Voorgesteld wordt de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Klaar voor de Toekomst In 2023 zijn verdere stappen gezet met het project Klaar voor de Toekomst. In 2024 wordt het project afgerond en de werkzaamheden in de organisatie ingebed. Daarom wordt voorgesteld de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Totaal voorgestelde resultaatbestemmingen

77

Bedrag x € 1.000 458

390

848

Algemene dekkingsmiddelen Toelichting In het overzicht Algemene dekkingsmiddelen zijn de inkomsten opgenomen die vrij besteedbaar zijn en waar geen directe tegenprestatie tegenover staat. Het gaat hierbij om de Algemene uitkering van het Rijk, Onroerendzaakbelasting, overige belastingen en dividend opbrengsten. Daar tegenover staan uitvoeringskosten. Verplichte beleidsindicatoren Indicator Gemeentelijke woonlasten eenpersoonshuishoudens in €:

Smallingerland Nederland 2022: 869 2022: 823 2023: 873 2023: 860

Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een eenpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten Gemeentelijke woonlasten meerpersoonshuishoudens in €: Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten WOZ-waarde woningen x € 1.000: De gemiddelde WOZ waarde van woningen

2022: 911 2023: 915

2022: 905 2023: 942

2020: 195 2021: 211 2022: 234 2023: 276

2020: 270 2021: 290 2022: 317 2023: 368

Bron COELO – Atlas gemeenten 2023 COELO – Atlas gemeenten 2023 CBS – Statistiek

Overzicht baten en lasten 2023 onderdeel Algemene dekkingsmiddelen

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Saldo voor mutaties reserves Mutaties reserves Saldo na mutaties reserves

Begroting 2023 150.213 -1.537 148.676

Begroting 2023 na wijziging 159.220 -1.704 157.516

Realisatie 2023 159.901 -1.809 158.092

(-=nadeel) Saldo 681 -105 576

125

125

125

0

148.801

157.641

158.217

576

Verklaring saldo baten en lasten Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Baten: Algemene uitkering: De hogere baten op de algemene uitkering zijn het gevolg van de mutaties uit de decembercirculaire 2023. Vooral mutaties in de decentralisatieuitkeringen geven een voordeel van totaal: € 1,16 miljoen. De belangrijkste is de energietoeslag die nog € 0,34 miljoen hoger is uitgevallen. Er is daarnaast circa € 0,33 miljoen toegevoegd voor invoeringskosten omgevingswet. Er is echter ook een nadeel van circa € 0,4 miljoen in de uitkeringsbasis door de actualisatie van een maatstaf die voor ons nadelig uitvalt. Dit werkt door in 2024. Voor duidelijkheid over de jaren daarna moeten we nog even op de meicirculaire 2024 wachten. Treasury Begin 2022 was sprake van een trend van snel stijgende rentetarieven als gevolg van de oplopende inflatie. Gezien de toch al aanwezige financieringsbehoefte voor investeringen, zoals de nieuwbouw van het zwembad en het SBO, zijn daarom al wat 78

722

176

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting eerder leningen aangetrokken. Hiermee is getracht te anticiperen op de stijgende rentetarieven voor leningen. Hierdoor was tijdelijk sprake van overtollige liquiditeit wat conform de regelgeving bij de schatkist is gestald en waarvoor we een rentevergoeding hebben gekregen. Dit is een incidenteel voordeel want deze leningen zijn inmiddels ingezet voor investeringen. OZB opbrengst De OZB opbrengst van voorgaande jaren moest aangepast worden, dit effect is verwerkt in 2023 en zorgt voor een nadeel van € 116.000. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal baten: Lasten: Toegerekende Rente: De werkelijke aan activa toegerekende rente is lager dan begroot. Oorzaak is dat de uiteindelijke boekwaarde van de activa per 1 januari 2023 afwijkt van de inschatting zoals die gemaakt is bij het opstellen van de primitieve begroting 2023. De primitieve begroting 2023 is al eerder opgesteld in 2022 met nog een aantal maanden te gaan. Het gaat dan met name om de geschatte boekwaarde van lopende/nieuwe investeringen in 2022. Binnen het onderdeel algemene dekkingsmiddelen betekent dit een nadeel maar op de andere programma's staat hier eenzelfde voordeel tegenover omdat hier de toegerekende rentelasten lager zijn dan begroot. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal lasten:

-116

-101 681

-116

11 -105

Mutaties reserves: Totaal mutaties reserves

0

Totaal saldo:

576

79

Vennootschapsbelasting Toelichting De gemeente wordt voor vergelijkbare activiteiten als in het bedrijfsleven fiscaal gelijk behandeld. Een aantal activiteiten valt daardoor onder de vennootschapsbelasting (VPB). Overzicht baten en lasten 2023 onderdeel Vennootschapsbelasting

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Netto resultaat

Begroting 2023 0 0 0

Begroting 2023 na wijziging 0 0 0

Realisatie 2023 0 -126 -126

(-=nadeel) Saldo 0 -126 -126

Toelichting op cijfers Betreft de definitieve aanslag VPB 2021 met een teruggave van afgerond € 76.000 en de voorlopige aanslag 2023 van € 202.000.

80

Onvoorzien Toelichting Jaarlijks was in de begroting een bedrag van € 50.000 beschikbaar voor niet voorziene uitgaven, dit bedrag is bij het vaststellen van de financiële verordening 2023 structureel verhoogd naar € 100.000. Het college heeft met dit budget de mogelijkheid om snel en adequaat te handelen in onvoorziene situaties. In de jaarrekening worden de uitgaven verantwoord. Overzicht baten en lasten 2023 onderdeel Onvoorzien

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Netto resultaat

Begroting 2023 0 -50 -50

Begroting 2023 na wijziging 0 -4 -4

Realisatie 2023 0 0 0

(-=nadeel) Saldo 0 4 4

Toelichting op cijfers In 2023 is in eerste instantie het bedrag voor onvoorzien verhoogd naar € 100.000. Vervolgens is hier een bijdrage van het Lichtkunstfestival (€ 40.000) en een bijdrage aan Giro 555 (€ 56.000) uit bekostigd. Kosten horen verantwoord te worden waar ze betrekking op hebben, daarom is de begroting van de post onvoorzien verlaagd met deze bedragen en zijn deze in een ander programma van de begroting opgehoogd.

81

Paragrafen Leeswijzer Dit hoofdstuk bestaat uit acht paragrafen, over door de BBV verplicht gestelde onderwerpen. Deze onderwerpen komen vaak bij meerdere programma's terug. Om te voorkomen dat de informatie over deze onderwerpen versnipperd wordt over de programma's, hebben we ze - verplicht - gebundeld in dit hoofdstuk. Ze vormen als het ware dwarsdoorsnedes van de verschillende programma’s op bepaalde aandachtspunten. De volgende acht verplichte paragrafen gaan achtereenvolgens over: - Lokale heffingen - Weerstandsvermogen en risicobeheersing - Onderhoud kapitaalgoederen - Financiering - Bedrijfsvoering - Verbonden partijen - Grondbeleid - Wet Open Overheid

82

Paragraaf Lokale heffingen Inleiding Lokale heffingen vormen een belangrijk deel van de gemeentelijke inkomsten. Het gaat om inkomsten uit gemeentelijke belastingen (OZB) en heffingen. Algemeen Deze paragraaf geeft informatie over de opbrengsten en tariefontwikkeling van de lokale heffingen. Ook komen het algemene en kwijtscheldingsbeleid met betrekking tot de lokale heffingen aan bod. Voor 2023 is een stijgingspercentage van 3%, behalve de afvalstoffenheffing en de rioolheffing die zijn gelijk gehouden aan de tarieven van 2022. Hierbij geldt als wettelijk kader dat heffingen maximaal 100% kostendekkend mogen zijn. Overzicht lokale heffingen Het overzicht lokale heffingen heeft betrekking op de gemeentelijke belastingen en op de heffingen. Geraamde inkomsten Bedragen x € 1.000 Belastingen Onroerende zaakbelasting woningen Onroerende zaakbelasting niet-woningen Hondenbelasting Parkeeropbrengsten (incl. naheffing) Parkeergarage (excl. abo. Houders) Reclamebelasting Heffingen en leges Woonforensenbelasting Afvalstoffenheffing Reinigingsrechten Rioolheffing Marktgelden (jaarverg. Weekmarkt) Leges omgevingsvergunning Leges burgerzaken Begraafrechten Havengelden industriehaven Woonschepen haven Ligplaats recreatieve havens (huur) Veergelden Algemene + bijzondere regelgeving

Begroting 2023

Realisatie 2023

Verschil (-=nadeel)

Realisatie 2022

7.390 8.371 272 2.360 644 111

7.272 8.347 263 2.515 719 107

-118 -24 -9 155 -55 -4

7.285 7.765 270 2.356 689 130

14 6.491 38 7.707 1 2.029 386 454 75 10 64 34 81

9 6.574 36 7.824 4 2.029 474 509 68 8 74 4 124

-5 83 -2 117 3 0 88 55 -7 -2 10 -30 43

11 6.555 39 7.787 3 1.667 724 612 29 14 43 68 40

Onderstaand wordt het gemeentelijk beleid geschetst en de belangrijkste ontwikkelingen en afwijkingen toegelicht. Onroerende Zaak Belasting OZB De tarieven voor de OZB zijn in 2023 verhoogd met de trendmatige ontwikkeling van 3%. De realisatie is het saldo van opgelegde aanslagen en verleende verminderingen in 2023 én over voorgaande jaren. Afvalstoffenheffing De tarieven voor 2023 zijn gelijk gehouden aan 2022. De tarieven zijn hiermee niet volledig kostendekkend. Dit tekort wordt gedekt uit de voorziening Afvalstoffenheffing. Dat de realisatie hoger is uitgekomen dan de begroting is een gevolg van de areaaluitbreiding en is er sprake van minder leegstand bij woningen. Rioolheffingen De tarieven voor 2023 zijn gelijk gehouden aan 2022. Een eventueel tekort wordt afgedekt met de egalisatievoorziening voor de riolering. De oorzaak van de meeropbrengst van de rioolheffing is de areaaluitbreiding. Tevens is minder leegstand bij de woningen. 83

Parkeertarieven Het uurtarief voor 2023 was € 1,90 per uur en stijgt met 10 cent per jaar naar € 2,00 per uur in 2024. Gezien het winkelaanbod en de overige voorzieningen lijkt deze verhoging haalbaar. Het dagkaarttarief voor de parkeergarage was gestegen van € 3,50 naar € 4,00. Omgevingsvergunningen Binnen de legesverordening is ten aanzien van de titel ‘Dienstverlening vallend onder fysieke leefomgeving’, oftewel de leges omgevingsvergunningen, het uitgangspunt dat de leges 100% kostendekkend zijn. Dit is door de raad zo vastgesteld in 2014. In 2019 heeft de raad besloten om voor het berekenen van leges voor de ‘Omgevingsvergunning bouw’ uit te gaan van een degressief stijgend legesstelsel in plaats van een lineair stelsel. Degressief wil zeggen: in steeds mindere mate stijgend, eerst wat harder, dan wat langzamer. De Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (WKB) treedt samen met de Omgevingswet op 1 januari 2024 in werking. De Wkb treedt gefaseerd in werking. Er wordt gestart met de eenvoudigere nieuwbouwprojecten (gevolgklasse 1), daarna volgen de verbouw- en de meer complexere bouwprojecten (gevolgklasse 2 en 3 en monumenten). Onder het nieuwe stelsel vindt er een verschuiving plaats van vergunningverlening naar administratieve werkzaamheden. Bovendien van toezicht aan de voorzijde naar toezicht en handhaving achteraf.

Met de invoering van beide wetten gaat er het nodige veranderen op het gebied van de leges. We willen het moment aangrijpen om te kijken naar een totale herijking van de leges, met als uitgangspunt tarieven die weer 100% de kosten dekken. De baten en lasten beoordelen we binnen de gehele titel. Dat betekent in de praktijk: baten uit de ene activiteit kunnen dan deels worden gebruikt voor de dekking van lasten die voor een andere vergunning worden gemaakt. Om het legesstelsel aan te passen aan de nieuwe wetgeving, moet de Legesverordening tussentijds worden aangepast. Hondenbelasting De tarieven zijn in 2023 verhoogd met de trendmatige ontwikkeling van 3%. De realisatie is conform de begroting. Reclamebelasting Het tarieven zijn in 2023 verhoogde met de trendmatige ontwikkeling van 3%. De realisatie is conform de begroting. Begraafplaatsen In 2023 zijn de baten van begraafrechten trendmatig verhoogd met 3%. De begraafrechten zijn niet 100% kostendekkend. Kwijtschelding Kwijtschelding van de lokale heffingen kan worden verleend aan personen met een inkomen gelijk of lager dan de bijstandsnorm. Zelfstandigen komen niet in aanmerking voor kwijtschelding. Voor kwijtschelding komen de volgende heffingen in aanmerking: afvalstoffenheffing, het gebruikersdeel rioolheffing, de hondenbelasting (1e hond) en de ID-kaart.

De realisatie laat zien dat de verleende kwijtschelding op de afvalstoffenheffing en de rioolheffing iets positiever is uitgevallen ten opzichte van de begroting. Ontwikkeling kwijtschelding bedragen x € 1.000 Hondenbelasting Afvalstoffenheffing Rioolrechten Totaal kwijtschelding

Realisatie 2022 16 413 184 613

Begroting 2023 17 450 185 652

Realisatie 2023 17 428 175 620

Verschil 0 22 10 32

Lokale lastendruk Voor het schetsen van een beeld van de woonlasten die samenhangen met de hoogte van de lokale belastingdruk, wordt onderscheid gemaakt tussen de éigenaar-bewoner' en de 'huurder' en daarbinnen weer tussen één- en meerpersoonshuishoudens.

84

In de volgende tabellen zijn de gemiddelde woonlasten voor het jaar 2023 weergegeven met daarbij ook de gemiddelde lastendruk over 2023 van Nederland en Friesland. De cijfers komen uit de Coelo Atlas van de lokale lasten 2023. Realisatie 2023 woning eigenaren Bedragen in € OZB* Afvalstoffenheffing Rioolrechten Totaal lastendruk 2023

Eenpersoons- Meerpersoonshuishouden huishouden 367 367 251 295 296 296 914 958

Landelijk gemiddelde lastendruk 2023 Fries gemiddelde lastendruk 2023

867 760

944 868

* bij een gemiddelde woningwaarde van € 285.000,Realisatie 2023 huurders Bedragen in €

Eenpersoons- Meerpersoonshuishouden huishouden

Afvalstoffenheffing Rioolrechten Totaal lastendruk 2023

251 107 358

296 107 403

Landelijk gemiddelde lastendruk 2023 Fries gemiddelde lastendruk 2023

346 330

436 443

In onderstaande tabel staat de ontwikkeling van de lokale lastendruk over de periode 2020-2023 weergegeven voor een meerpersoonshuishouden met woning. Ontwikkeling lokale lastendruk Bedragen in € OZB eigenaren Rioolheffing eigenaren Rioolheffing gebruikers Afvalstoffenheffing (meerpersoonshuishouden) Totale woonlasten

2020 334 182 98 265 879

2021 339 182 101 272 894

2022 349 182 103 277 911

2023 367 296 107 295 1.065

Kostendekkendheid De tarieven van de belangrijkste gemeentelijke belastingen en heffingen staan in onderstaande tabel. Bedragen x € 1.000

Verwerkingskosten, salarissen en kapitaallasten Te compenseren btw Aandeel concernopslag/ overhead Overige baten en subsidies Te dekken lasten Opbrengst heffingen Percentage kostendekking

Rioolheffing Eigenaren Gebruikers

Omgevingsvergunning

Afvalstoffenheffing

Begraven

1.178

6.017

454

3.714

2.866

657

772 1.128

28 142

823 240

338 627

0 1.835 2.029 111%

-645 7.272 6.610 91%

0 624 509 82%

0 4.777 5.054 106%

-458 3.373 2.770 82%

85

Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing Inleiding Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is om financiële risico's op te vangen. De omvang van het weerstandsvermogen moet in relatie staan met het risicoprofiel van de gemeente: een hoger risicoprofiel vraagt om een hoger weerstandsvermogen. De berekening van het weerstandsvermogen per 31 december is – zoals alle vermogensberekeningen – een momentopname. De weerstandscapaciteit geeft de verhouding aan tussen de risico's die de gemeente loopt en de aanwezige buffer om de risico's op te vangen. In deze paragraaf is de weerstandsratio per 31-12-2023 berekend. Hierbij wordt ook rekening gehouden met de risico's die tussen het moment van opmaak van de jaarstukken en de balansdatum inzichtelijk zijn geworden. Weerstandscapaciteit Er kan onderscheid gemaakt worden tussen incidentele en structurele weerstandscapaciteit. De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit de Algemene reserve en de post onvoorzien. De structurele weerstandscapaciteit wordt bepaald door de omvang van toekomstige bezuinigingsmogelijkheden en het onbenutte deel van de belastingcapaciteit. Weerstandscapaciteit Bedragen x € 1.000 48.784 16.736 100 65.620

Algemene reserve per 31-12-2023 Resultaat jaarrekening 2023 Post onvoorzien Totaal

Materiële risico's Om risico's in kaart te brengen, te kwantificeren en de ontwikkelingen bij te houden wordt gebruik gemaakt van een softwarepakket Naris. In dit pakket kan op basis van een simulatie van de ingeschatte risico's een benodigd weerstandsvermogen bepaald worden. Bij het vullen van Naris is in eerste instantie uitgegaan van de in de volgende tabel opgenomen risico's en is geprobeerd hier een meer realistische inschatting van het risico aan te koppelen. De belangrijkste, op dit moment bekende, risico's, onzekerheden en niet-gekwantificeerde ontwikkelingen staan hieronder opgesomd. Er is een indicatieve inschatting gemaakt van het maximale financiële risico. Voor die ontwikkelingen waarvoor deze indicatie (nu nog) niet gemaakt kan worden, is een bedrag van € 100.000 opgenomen. Omschrijving risico's

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Herijking gemeentefonds Banenafspraak baan (BAB-banen) Gevolgen Coronacrisis Gemeentehuis energielabel C Prijsstijgingen Wet open overheid en wet elektronische publicaties Actualisatie horecabeleid Verzekering cyberaanval Organisatieontwikkeling Algemene bedrijfsmatige risico's Rampen en calamiteiten Invoering woonplaatsbeginsel voor Jeugd

86

Financieel gevolg (maximaal) € 100.000 150.000 100.000 100.000 100.000 100.000

I/S

S S S S S S

Bestaand of nieuw risico Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand

100.000 40.000 100.000 100.000 2.000.000 100.000

S S S S I S

Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand

Omschrijving risico's

13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24

Compensatie voor diverse ontwikkelingen door Rijk Wijziging BTW-sportvrijstelling op grote investeringen Compensatie voor duurzaamheid door Rijk Asbesthoudende voegenkit Risico's bij kapitaalgoederen in de openbare ruimte (o.a. actualisatie IBOR) Bijdrage N381 Wet kwaliteitsborging Deltaplan ruimtelijke adaptatie Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie Overdracht geluidswal Onderhoud vliegveld Vaarweg naar Drachten (na 2025)

Financieel gevolg (maximaal) € 100.000

I/S

S

Bestaand of nieuw risico Bestaand

100.000

S

Bestaand

100.000 100.000 100.000

S S S

Bestaand Bestaand Bestaand

250.000 100.000 100.000 100.000 450.000 100.000 10.000.000

I S S S I S I

Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand

De uitkomst van het vullen van de software is dat bovenstaande risico's een onvoldoende beeld geven op een realistisch benodigd weerstandsvermogen. Daarbij zien we landelijk de ontwikkeling dat er anders naar risico's en het aan te houden weerstandsvermogen gekeken wordt, waarbij het causale verband tussen beschreven risico's en het aan te houden weerstandsvermogen minder relevant is. Fiscale risico's Binnen onze organisatie zijn verschillende fiscale risico's geïdentificeerd in 2023. Om deze risico's goed in kaart te brengen en aan te pakken, is in 2023 een uitgebreide fiscale risicoscan opgestart, met speciale aandacht voor BTW. De uitkomst van deze scan zal leiden tot concrete acties en afspraken om de fiscale risico's te verminderen. Het uitvoeren van een fiscale risicoscan geeft ons vertrouwen dat we op de juiste weg zijn om de geconstateerde fiscale risico's effectief aan te pakken. Tevens werken we aan de oprichting van een fiscale commissie. Deze commissie biedt een gestructureerde aanpak voor toekomstige risico's. We blijven de voortgang nauwlettend volgen en zullen verdere verbeteringen doorvoeren om onze fiscale processen optimaal te beheren. Vergelijking weerstandscapaciteit en risico's Het weerstandsvermogen is de verhouding tussen de mogelijk benodigde middelen vanwege risico's en de werkelijk beschikbare weerstandscapaciteit.

Het gewenste minimale weerstandsvermogen is vastgesteld op 1,5 keer de omvang van de vastgestelde risico's. De berekende weerstandscapaciteit eind 2023 bedraagt € 65,6 miljoen. Op basis van de ervaringen in het verleden wordt dit als voldoende beschouwd om risico's die zich daadwerkelijk voordoen, de eerste jaren met eenmalige middelen af te kunnen dekken. Financiële kengetallen Het BBV schrijft een aantal verplichte financiële kengetallen voor. Deze worden hierna behandeld. Financiële kengetallen Realisatie Realisatie 2021 2022 Netto schuldquote 52% 50% Idem, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen 50% 48% Solvabiliteitsratio 32% 36% Bouwgrondexploitaties 2% 2% Structurele exploitatieruimte 0% 3% Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde 103% 101%

87

Begroting 2023 60% 59% 22% -1% 2% 101%

Realisatie 2023 60% 59% 31% 3% 0% 101%

Netto schuldquote De hoogte van de schuld die een gemeente kan dragen, hangt af van de hoogte van de inkomsten. Om een grove indicatie te krijgen van de verhouding tussen beide grootheden (schuld en inkomen), wordt de netto schuldquote berekend. Als de netto schuldquote tussen 100% en 130% ligt, is de gemeenteschuld hoog, volgens de VNG. Als de netto schuldquote boven de 130% uit komt, dan bevindt een gemeente zich zelfs in de gevarenzone. De netto schuldquote, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen, is in 2023 gestegen. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door een aantal grote investeringen die de gemeente op dit moment doet. Een schuldpositie is overigens geen gevolg van onjuiste financiële keuzes, maar vloeit voort uit een door de gemeente(raad) gewenst uitvoerings-, omgevings- en investeringsniveau in combinatie met het niet voor handen zijn van eigen financieringsmiddelen. Belangrijk is dat de rentelasten structureel in de begroting zijn gedekt. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio meet in hoeverre het bezit op de balans niet met schulden is belast. Een lage solvabiliteitsratio geeft dan aan dat bezittingen voor een groot deel met schulden gefinancierd zijn. Dit is een teken dat een gemeente met zijn exploitatieresultaten weinig tot niet spaart voor de financiering van investeringen. Voor de solvabiliteitsratio wordt uitgegaan van de signaalwaarden 20% en 0%.

Bij een solvabiliteitsratio lager dan 20% bevindt een gemeente zich in de gevarenzone volgens de VNG. Bij een negatieve solvabiliteitsratio springt het licht op rood. De berekende ratio van 26% is boven de signaalwaarde van 20% en daarmee voldoende. Nederlandse gemeenten gaan echter vanwege het artikel 12 vangnet uit de Financiële Verhoudingswet niet failliet en worden nooit geliquideerd. Daarom heeft dit kengetal ondanks deze signaalwaarde maar beperkte waarde. Ook worden investeringen in maatschappelijk nut geactiveerd die niet verkoopbaar zijn, zodat de reserves niet een liquiditeitswaarde weergeven. De vraag of de gemeente de schuld met zijn inkomen kan betalen, is daarom belangrijker. Met de huidige lage rente lukt dat wel, maar mocht de rente substantieel gaan stijgen dan kan dit tot problemen leiden. Bouwgrondexploitaties De boekwaarde van de voorraden grond moet worden terugverdiend bij de verkoop. Kenmerkend voor grondexploitaties is dat de looptijd meerdere jaren is. Naarmate de inkomsten verder in de toekomst liggen, brengt dit meer rentekosten en risico’s met zich mee. Een grondexploitatie van 10% of hoger wordt beschouwd als kwetsbaar. Wij zitten met -1% daar ruim onder en beschouwen het risico op de grondexploitaties ook als nihil.

Structurele exploitatieruimte Dit cijfer helpt mee om te beoordelen welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen. Wanneer dit cijfer negatief is, betekent het dat het structurele deel van de begroting onvoldoende ruimte biedt om de lasten te blijven dragen. Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde Dit cijfer geeft inzicht in hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Als dit percentage laag ligt, betekent het dat de gemeente meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven. We zijn in 2023 net als in de afgelopen jaren, net iets boven het landelijk gemiddelde uitgekomen.

88

Paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen In de openbare ruimte bedoelen wij met kapitaalgoederen de wegen, wandel- en fietspaden, groen, bomen, speelvoorzieningen, riolering, water, straatmeubilair, verlichting, bruggen, enz. Kortom alles wat we in de openbare ruimte zien.

De kwaliteit van de kapitaalgoederen is van directe invloed op onze inwoners. Een mooie, schone, groene en veilige openbare ruimte zorgt voor leefbaarheid, beleving, aanzien en de uitstraling van onze gemeente.

Het in stand houden van de kapitaalgoederen verdelen wij onder in: • onderhoud (het op niveau houden voor dagelijks gebruik) • beheer (het op niveau houden zodat de te verwachten levensduur wordt gehaald) • vervanging (na einde levensduur) Maar er zijn ook risico's. Die kunt u ook lezen in deze paragraaf.

Beleid en kaders De raad heeft in 2022 de nieuwe Notitie Beheer kapitaalgoederen 2023-2026 vastgesteld met bijbehorend kwaliteitsniveau en financiële paragraaf. Om een zo laag mogelijke claim te doen op de financiële middelen is ‘sober en doelmatig’ het uitgangspunt. Voor de prachtige en kleurrijke vaste planten rotondes en plantbakken in het centrum van Drachten is een uitzondering gemaakt, omdat dit de visitekaartjes van onze gemeente zijn.

89

Beheer/beleidsplan

Kapitaalgoed

Vastgesteld door de raad

Actualisatie

Vertaald in begroting

Achterstallig onderhoud

Kadernotitie "Beheer Kapitaalgoederen" Wegen Riolering Water Groen Gebouwen Civiele Kunstwerken

2022 2022 2022 2022 2022 2022

2026 2026 2026 2026 2026 2026

nee nee nee nee nee nee

Openbare verlichting Speelvoorzieningen

2022 2022

2026 2026

ja ja ja ja ja Niet volledig* ja ja

Verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan Riolering Water

2021 2021

2026 2026

ja ja

nee nee

Beleidsplan Openbare Verlichting Openbare verlichting

2020

2025

ja

nee

nee nee

* de kosten voor grootonderhoud van de kades van Industriehaven zijn apart opgenomen in de begroting van 2024 en de kosten voor vervanging zijn onderdeel van de lopende CEF subsidie aanvraag. De gemeentelijke kapitaalgoederen worden beheerd volgens het principe van asset-management: "Wat is de beste oplossing op deze plek?". Waarbij prestaties, risico's en kosten in balans zijn en de openbare ruimte op de meest duurzame wijze onderhouden en in stand gehouden wordt. Resultaten 2023 Het onderhoud- en beheer- en vervanging zijn in 2023 over het algemeen binnen het beleidskader en bijbehorende budgetten van de Notitie Beheer Kapitaalgoederen 2023-2026 uitgevoerd. Er zijn een paar uitzonderingen die afwijken van de begroting: - er is voor € 92.000 meer (aanrij) schade geweest aan openbare verlichtingsmasten dan gemiddeld. Hier staan deels ook opbrengsten tegenover (schadevergoedingen) - de onderhoudskosten voor wegen inclusief de onkruidbestrijding vielen € 180.000 hoger uit dan begroot, dit komt overeen met een overschrijding van ca. 6% op dit onderdeel. - de kosten voor het hekkelen van de watergangen viel € 79.000 lager uit dan begroot doordat door het koude voorjaar de rietgroei minder was, er geen calamiteiten waren, er minder ecologische onderzoeken nodig waren en doordat er een aantal vaarwegen recent gebaggerd zijn, waardoor de rietgroei daar beperkt was.

Benoemde risico's Algemeen Prijsstijgingen zijn in 2023 gemiddeld geweest en konden worden opgevangen binnen de beschikbare middelen. De beschikbaarheid van voldoende en gekwalificeerd personeel wordt steeds lastiger met als gevolg dat de uitvoering van met name groot onderhoud en vervangingsprojecten langer duurt. Kades Industriehaven De kosten voor grootonderhoud van de kades van Industriehaven zijn apart opgenomen in de begroting van 2024 en de kosten voor vervanging zijn onderdeel van de lopende CEF subsidie aanvraag om het hele Industriehaven up-to-graden. Er wordt nu beoordeeld of en zo welke onderhoudswerkzaamheden niet kunnen wachten en moeten worden uitgevoerd in 2024 en welke maatregelen kunnen worden uitgesteld tot er duidelijkheid is over de CEF subsidie. De ontstane schade aan de kade bij het perceel van Agrifirm wordt in deze beoordeling meegenomen.

90

Brug in de wijk de Sanding Kades Industriehaven De brug is geïnspecteerd en de benodigde onderhoud maatregelen zijn in 2023 uitgevoerd binnen de middelen voor Onderhoud Kunstwerken. Er wordt nog onderzocht of de huidige veiligheidsvoorzieningen voldoen aan de huidige richtlijnen. Tunnels De lekkages zijn verholpen en er is extra drainage rondom de tunnelbakken gelegd. Ook deze maatregelen zijn uitgevoerd binnen de middelen voor Onderhoud Kunstwerken. Oeverbeheer In het najaar 2023 nam GS van de Provincie Fryslân een definitief besluit over het oeverbeheer. De gemeentelijke bijdrage van € 17.000 is inmiddels bekend en zijn vanaf 2024 opgenomen in de begroting.

Onderstaande risico zijn niet veranderd. Overeenkomst OSW (Overdracht Stedelijk Water) met Wetterskip Voor het onderhoud van watergangen krijgen we een vergoeding van het Wetterskip. Het Wetterskip wil de vijverregeling wijzigen. Welke gevolgen dit heeft is op dit moment niet bekend. Afspraken met Wetterskip over waterdiepte zijn ook nog niet afgerond (ook onderdeel van de overeenkomst OSW). Het risico is dat het toekomstige onderhoudsprofiel (de diepte waar op gebaggerd wordt) van het Wetterskip per 2026 niet overeenkomt met het huidige onderhoudsprofiel. Nu is er altijd gebaggerd tot de vaste bodem wat ook nodig is voor de doorstroming. Wanneer het Wetterskip zich houdt aan de waterdiepte dan is de vraag wie de kosten voor het dieper baggeren voor de doorstroming op zich neemt. Welke gevolgen dit heeft voor hekkelen is op dit moment ook niet bekend. Onderhoud schouwwater is geen structureel beheer Het baggeren van schouwwater in het buitengebied hebben we niet in beheer. Wanneer zich problemen voordoen dan worden we hiervoor aangeschreven door het Wetterskip. Vooraf weten we niet wanneer en hoeveel. In het verleden waren de kosten ongeveer € 100.000 per 4 jaar. Als dit aan de orde is zullen deze kosten worden meegenomen in de desbetreffende Bestuursrapportages. Baggerslib meer vervuild Voor stortkosten is een gemiddelde gerekend (vervuild en schone bagger).

De bagger van de laatst gebaggerde wateren en vaarwegen was tot nu voor een groot deel erg vervuild, waardoor de afvoerkosten aanmerkelijk hoger zijn. Tot nu toe hebben we de gemiddelden nog niet aangepast naar deze vervuilingsgraad omdat dit op dit moment niet goed te bepalen is. Aandachtspunten Overdracht Vaarweg Oudega De vaarweg naar Oudega wordt in beheer overgedragen naar de Provincie. De kosten hiervoor zijn onderdeel van het project Oudega aan het water en niet opgenomen in de begroting. Overdracht Vaarweg Polderhoofdkanaal De vaarweg Polderhoofdkanaal wordt in beheer overgedragen naar de Provincie / Wetterskip. De kosten hiervoor zijn niet opgenomen in de begroting. Afhankelijk van afspraken over baggerdiepte kunnen de kosten worden berekend. Hiervoor is nog geen overeenkomst. Electrakasten en Watertapppunten Het areaal aan elektrakasten en watertappunten is een weergave van wat op dit moment bekend is. Het kan zijn dat er nog meer objecten zijn die onder de verantwoordelijkheid van de gemeente vallen. Dit geldt ook voor alle specifieke afspraken en doorberekening naar de gebruikers. Buurtbudget en uitbreiding speeltoestellen Vanuit buurtbudget worden de laatste jaren steeds meer speeltoestellen geplaatst. Buurtbudget is een eenmalig budget. Er is geen budget voor extra onderhoud aan deze toestellen.