Bijlage - Jaarstukken 2023 definitieve versie

Wat hebben we daarvoor gedaan en wat heeft het opgeleverd

-

-

-

-

Om bij te dragen aan een sterker arbeidsmarkt in onze gemeente hebben wij de samenwerking met werkgevers en opleiders verstevigd. Het zogenaamde ‘Smallingerland Inclusief Collectief’ telt inmiddels 50 aangesloten werkgevers (begin 2022 waren dit er 25). Daarnaast zijn er meerdere leer/werk trajecten gestart in kansrijke sectoren zoals de zorg, techniek/metaal, vervoersbranche en ICT. Wij hebben invulling gegeven aan de in het Collegeprogramma vastgelegde ambitie om meer aandacht te besteden aan de manier waarop wij communiceren richting onze inwoners die zorg ontvangen. Carins voert nu standaard keukentafelgesprekken bij aanvragen voor kortdurende hulpverlening. Er is hierdoor veel beter persoonlijk contact ontstaan omdat inwoners zich thuis beter op hun gemak voelen. Ook het gedegen onderzoek doen bij zorgaanvragen is vormgegeven en wordt door Carins doorontwikkeld. Wij hebben de Wmo voor huishoudelijke hulp, begeleiding en dagbesteding aanbesteed. Het activeringscentrum SURE! (Samen Uitzoeken Re-integratie Educatie is gestart met het begeleiden van jongeren. We zien dat de problematiek en achtergrond van jongeren zo divers is dat het lastig is om trajecten voor groepen aan te bieden. Er is vooral sprake van individuele begeleiding. Wij hebben de formatie voor leerplicht, vooral gericht op nieuwkomers, uitgebreid met 28 uur.

Hierdoor hebben wij een nog hoger ziekteverzuim onder deze doelgroep voorkomen. Ook in 2023 hebben wij uitvoering gegeven aan proeftuin de Wiken. De tussentijdse rapportages laten zien dat de centrumcoaches, die voor dit project zijn aangesteld, ervoor zorgdragen dat zorgen bij leerkrachten en ouders worden weggenomen en dat kinderen zich beter binnen hun mogelijkheden kunnen ontwikkelen en ontplooien. De tussentijdse rapportages laten zien dat de verwijzing naar het Speciaal basisonderwijs in de afgelopen periode verminderd is.

24

-

-

-

-

-

Wij hebben uitvoering gegeven aan voor- en vroegschoolse educatie binnen de peuteropvang en via diverse projecten zoals samen opgroeien in de wijk en de peuterplusvoorziening Koko. We zetten hiermee in op gelijke kansen en ontwikkelingsstimulering van jonge kinderen. Wij hebben de behoeften van mantelzorgers verkend. Die hebben wij vertaald naar een opdracht coördinatie mantelzorg Smallingerland en meegenomen in de dienstverleningsovereenkomst met M.O.S. Alle onderdelen van het beleidsplan "Kansrijk Inburgeren in Smallingerland" lopen. Waar mogelijk/wenselijk werken we (sub)regionaal samen. Ook inburgeraars die onder de oude Wet Inburgering vallen, begeleiden wij conform dit beleidsplan. De uitbreiding van het aantal schoolconsulenten hebben we in 2023 gefaseerd uitgebreid. Aan elke school in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het MBO is op dit moment een schoolconsulent van Carins verbonden. In 2023 hebben de schoolconsulenten 374 meldingen opgepakt. De meeste vragen gaan over opvoeden en opgroeien. Slechts een klein deel van de meldingen is daadwerkelijk doorgezet naar zorg (4%) of een ander team binnen Carins (3%). In 2023 heeft Sociaal Domein Fryslân een aanbesteding voorbereid voor de inkoop van Jeugdzorg.

Dit met het oog op een nieuwe contractperiode per 1 januari 2024 voor geïndiceerde Jeugdhulp (Specialistische Jeugdhulp) en gezinsvervangende woonplekken Een belangrijk wijziging die is doorgevoerd is een aanscherping in de definitie van Jeugdhulp. Ook zijn er scherpere kwaliteitseisen opgesteld. Het doel is dat zogenaamde evidence based jeugdhulp(praktijkervaringen op basis van bewijs) beschikbaar is voor de kwetsbare kinderen die dat echt nodig hebben.

25

2.3

Erbij horen

Onze ambitie: iedereen in Smallingerland is uniek, mag er zijn en hoort erbij. Inwoners zijn betrokken bij elkaar en staan voor elkaar klaar. Voor gezelligheid, maar ook voor een luisterend oor of voor het bieden van hulp als het minder goed gaat. Inwoners voelen zich verantwoordelijk voor zichzelf en voelen zich verbonden aan anderen om zich heen. Wat wilden we bereiken? Samen leven We vinden het belangrijk dat in onze wijken en dorpen een sterke sociale verbondenheid aanwezig is. We zetten de komende jaren dan ook in op het vergroten van de betrokkenheid bij de eigen wijk/het eigen dorp en het vergroten van mogelijkheden om elkaar te ontmoeten en te recreëren. Dit is opgave 3 (Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen) van de Omgevingsvisie. Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers werken we gezamenlijk aan deze opgave. Daarnaast blijven we de onderlinge ondersteuning van onze inwoners stimuleren en ondersteunen we hen hierbij zo goed mogelijk. Inclusie We vinden het belangrijk dat iedereen in Smallingerland zich geaccepteerd voelt en het gevoel heeft onderdeel te zijn van de eigen wijk of dorp. We zetten de komende jaren daarom nog meer in op het vergroten van de acceptatie van specifieke doelgroepen en het wegnemen van ervaren belemmeringen om mee te doen in onze samenleving. Om dit te bereiken maken we een koppeling met de Omgevingsvisie.

Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers werken we gezamenlijk aan een inclusieve samenleving. De komende jaren geven we dan ook verdere invulling aan Smallingerland als Regenbooggemeente. Wat hebben we daarvoor gedaan en wat heeft het opgeleverd - Wij hebben op meerdere thema's uitvoering gegeven aan de lokale inclusieagenda. Zo is het netwerk 'inclusief ondernemen Smallingerland' uitgebreid. Dit netwerk heeft speeddates georganiseerd tussen ondernemers, Oekraïners en anderstaligen. Terugkerende zaken zoals een inclusieve speelcultuur in de wijk, het creëren van levensloopgeschikte woningen en brede inloopvoorzieningen hebben wij voortgezet. - Wij hebben een opdracht verstrekt aan M.O.S. om het vrijwilligersnetwerk te versterken. M.O.S. heeft hiervoor een plan van aanpak gemaakt met als doel om het aantal inwoners dat lid is van een vereniging of vrijwilligerswerk doet te vergroten. - Wij hebben het Sportakkoord Smallingeland herijkt en maken jaarlijks een uitvoeringsplan. - De benodigde middelen voor de lokale kerngroep sport- en preventieakkoorden zijn structureel opgenomen in de begroting. - Wij hebben een skatevoorziening gebouwd in het Slingepark. Een gezamenlijke opening met de skaters en andere betrokkenen heeft in september 2023 plaatsgevonden tijdens Slingepark Jam. Het project is uitgevoerd binnen het gestelde budget en is een succes.

Wij hebben weer een skatevoorziening met een (meer) regionale functie die gebruikt wordt door meer verschillende gebruikers in verschillende leeftijden. - Met het oog op onze cultuurvisie 'Cultuur is (g)een eiland', hebben wij de samenwerking met andere beleidsvelden geïntensiveerd. Het lichtkunstfestival is een voorbeeld van de samenwerking tussen cultuur en het economische veld. - Met het oog op de renovatie en uitbreiding van museum Drachten zijn we gestart met de werkgroep ver(nieuw)bouwmuseum. Een samenwerking tussen verschillende beleidsterreinen, heeft geleid tot een plan van aanpak met een daarbij behorend budget. - De nieuwbouw van Kindcentrum De Parel met daarbij een nieuwe gymzaal is opgeleverd en in gebruik genomen. - Het nieuwe Integraal Kind Centrum (IKC) Oudega is opgeleverd en met de start van schooljaar 2022-2023 in gebruik genomen. - De voorbereiding van de nieuwbouw IKC St. Lukas met daarbij kinderopvang en een gymzaal is in volle gang. - Wij hebben samen met de schoolbesturen, M.O.S. en de organisaties Kinderopvang gewerkt aan een Integraal Huisvestingsplan.

26

-

-

-

-

-

-

Wij hebben ingezet op het vergroten van de kennis over laaggeletterdheid bij werkgevers en inwoners, onder andere door bezoeken aan werkgevers en een actie over onbegrijpelijke zaken op het museumplein. Met de uitkomsten daarvan gaan we in 2024 verder. In 2023 is Simmerdeis structureel opgenomen in de begroting. Langzamerhand worden steeds meer nieuwe initiatieven vanuit de amateurkunst en de culturele sector opgestart. Waar mogelijk hebben wij dit in 2023 gefaciliteerd. Ingaande 2023 zijn er structureel middelen beschikbaar gesteld voor de doorontwikkeling van Welzijn op recept, energiecoaches, het op/afschalen met Carins (normaliseren en versterken eigen netwerk) en succesvolle inloop. We zijn gestart om de ontmoetingsfunctie en het vrijetijdsaanbod in de wijkcentra sterker neer te zetten en voor iedereen toegankelijk te maken. De nieuwe sporthal de Drait is in gebruik genomen. Hiermee hebben wij een mooie circulaire en duurzame sporthal gerealiseerd die volop wordt gebruikt door scholen voor bewegingsonderwijs en sportverenigingen. De nieuwbouw voor het Speciaal (Basis) is halverwege 2023 gestart. Na meerdere Coronajaren met aangepaste uitvoering, heeft het Sportbedrijf in 2023 het gehele uitvoeringsprogramma uit kunnen voeren. De praktijk gaf weer nieuwe uitdagingen zoals de stijgende energieprijzen en andere kostenstijgingen.

Het Rijk is publieke zwembaden tegemoetgekomen met een compensatieregeling voor energiekosten. Voor de inwoners heeft het Sportbedrijf veel betekend voor sport- en beweegdeelname. Het lokale volwassensportfonds heeft 360 inwoners met een krappe beurs geholpen met een actieve leefstijl door lidmaatschap van een sportorganisatie. Bewegen, meedoen en ontmoeten. Dat is de titel van het uitvoeringsplan Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Hiervoor heeft het Rijk middelen beschikbaar gesteld voor 2023 tot en met 2026. Vanaf 2023 voeren we dit plan uit waardoor de maatschappelijke partners in Smallingerland extra inzet kunnen plegen. Dit doen zij op de thema's Sport& bewegen, gezondheid en een sterke sociale basis. Vanaf april 2023 zijn wij namens alle Friese gemeenten de gemandateerde gemeente in het kader van het Integraal ZorgAkkoord (IZA). Hierin staan afspraken tussen de overheid en een groot aantal partijen in de zorg. Het doel van IZA is de zorg in Nederland te verbeteren en voor te bereiden op de toekomst. Concreet gaat het om de beschikbaarheid van goede, toegankelijke en betaalbare zorg. Wij hebben als gemandateerde gemeente, samen met De Friesland zorgverzekeraar, het proces gefaciliteerd om te komen tot een regiobeeld en een regioplan. Hierbij waren veel partijen betrokken, uit het gemeentelijk domein, het zorgdomein en het sociaal domein.

We doen dit onder de naam FrIZA. Er is vanuit de Specifieke uitkering IZA geld beschikbaar voor proces- en coördinatiekosten en uitvoering.

27

2.4

Goed voelen

Onze ambitie: inwoners zitten 'goed in hun vel' en voelen zich vitaal. Fysiek en mentaal. Ze zijn mobiel en fysieke beperkingen vormen geen belemmering om mee te kunnen doen. Inwoners ervaren regie over hun eigen leven. Wat wilden we bereiken? Veilige en gezonde leefomgeving We vinden het belangrijk dat we onze inwoners een veilige en gezonde leefomgeving kunnen bieden. We zetten daarom in het op het creëren van een leef- omgeving die aan de criteria van de RIVM voldoet. Een belangrijk criterium is dat de omgeving uitnodigt tot gezond gedrag. Dit is opgave 3 (Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen) van de Omgevingsvisie. Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers werken we gezamenlijk aan deze opgave. Daarnaast zetten we in op het vergroten van het veiligheidsgevoel van onze inwoners in wijken waar dat onvoldoende aanwezig is. Ook zetten we in op een daling van het aantal gebieden met een laag sociaal economische status. Gezonde leefstijl We vinden het belangrijk dat onze inwoners zo lang mogelijk in goede mentale en fysieke gezondheid kunnen meedoen in onze samenleving. Omdat ‘voorkomen beter dan genezen’ is, kiezen we voor een preventieve aanpak gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl voor alle inwoners van Smallingerland in het algemeen en inwoners met een gezondheidsachterstand in het bijzonder.

Wij vinden grote gezondheidsverschillen onacceptabel en zetten daarom in op het verkleinen hiervan. Deze beleidsthema's hebben een sterke verbinding met de begrotingsprogramma's Fysiek Domein en Dienstverlening. Daarom vindt u activiteiten en resultaten die toegelicht moeten worden voor 2023 voor een deel bij die twee begrotingsprogramma's. Wat hebben we daarvoor gedaan en wat heeft het opgeleverd - De aanpak Opgroeien in een Kansrijke Omgeving is officieel gestart onder de naam HOPPA!. Wij hebben een breed aanbod (welzijn, cultuur, sport) ontwikkeld voor en in nauwe samenwerking met jongeren tussen de 10-18 jaar. - Wij hebben vol ingezet op de vier actielijnen van het programma Kansrijke Start. 1) het programma Nu niet zwanger. 2) het zorgpad vroegsignalering zwangeren en 3) een doorlopend aanbod vanaf de zwangerschap tot een kind 6 jaar is. - Het programma Home-Start dat voor alledaagse opvoedvragen ondersteuning aan gezinnen met kinderen tot en met 12 jaar biedt heeft een structurele plek gekregen. De uitvoering is belegd bij Humanitas. - De GIDS-middelen voor verschillende (preventieve) activiteiten die bijdragen aan een gezonde leefstijl zijn vanaf 2023 structureel opgenomen in de begroting. De gezonde leefstijl heeft vooral betrekking op gezond gewicht, rookvrije generatie en het voorkomen van alcoholgebruik (NIX 18).

De activiteiten die wij inzetten hangen nauw samen met HOPPA! omdat we vandaaruit werken aan een veilige en gezonde omgeving. - De interventies Life Goals en Cognitieve fitness kunnen met ingang van 2023 rekenen op structurele financiering. In 2023 hebben wij in het kader van het nieuwe Sportakkoord een ronde gedaan bij alle sportverenigingen. Onder andere om te zien wat de stand van zaken is met betrekking de 'gezonde sportvereniging', Team Fit en de Rookvrije omgeving. Beleidsstukken per programma - Sociale Koers De Kracht van Smallingerland - Regionaal programma VSV en JIKP 21-24 - Regionaal Actieplan Startwijzer 2022 - Beleidsplan Focus op Werk - Beleidsnotitie (Preventieve) Schuldhulpverlening, Minima en Armoedebestrijding 2022 - Plan van aanpak energie-armoede - Actieplan Human Capital (onderdeel van de Economische Actieagenda); - Beleidsplan Kansrijk Inburgeren in Smallingerland - Uitvoeringsovereenkomst, Prestatieovereenkomst Dienstverleningsovereenkomst Carins - Lokale inclusieagenda Smallingerland 2021 28

-

(Preventieve) Schuldhulpverlening, Minima en Armoedebestrijding. Programma Gezond in de Stad.

In ontwikkeling: - Beleidsagenda Onderwijs en Jeugd; - Uitvoeringsplanplan VVE; - Uitvoeringsplan laaggeletterdheid (later te noemen 'basisvaardigheden'); Verplichte beleidsindicatoren Indicator Voortijdige schoolverlaters totaal (VO + MBO) in %:

Smallingerland 2020: 2,2 2021: 2,1 2023: 2,8

Nederland 2020: 1,7 2021: 1,9 2023: 2,4

2020: 0,9 2021: 1,2 2022: 3,9

2020: 2,7 2021: 2,7 2022: 4,2

2019: 20 2021: 26 2022: 100

2019: 26 2021: 20 2022: 24

2020: 54,5 2022: 56,2

2020: 49,3 2022: 46,4

2020: 66,7 2021: 70,0 2022: 71,9 2023: 71,8

2020: 68,4 2021: 70,4 2022: 72,2 2023: 73,1

2021: 498,9 2023: 441,7

Het aantal personen met een bijstandsuitkering, per 10.000 inwoners Lopende re-integratie voorzieningen per 10.000 inwoners 15-64 jaar:

2021: 431,2 2023: 344,8 CBS – Participatiewet

2020: 210,4 2023: 204

2020: 202 2023: 191,5

Het aantal re-integratie-voorzieningen, per 10.000 inwoners in de leeftijd van 15-64 jaar WMO-cliënten met een maatwerk-arrangement per 10.000 inwoners:

2021: 830 2022: 860

2021: NB 2022: 710

2020: 7 2021: 7

2020: 6 2021: 6

2020: 4 2021: 3

2020: 2 2021: 2

Het percentage van het totaal aantal leerlingen (12 - 23 jaar) dat voortijdig, dat wil zeggen zonder startkwalificatie, het onderwijs verlaat. Absoluut verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat niet staat ingeschreven op een school, per 1.000 leerlingen. Relatief verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat wel staat ingeschreven op een school, maar ongeoorloofd afwezig is, per 1.000 leerlingen. Niet-wekelijkse sporters in %: Percentage niet-wekelijks sporters. Netto arbeidsparticipatie in %: Het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de (potentiële) beroepsbevolking. Bijstandsuitkeringen per 10.000 inwoners:

Een maatwerkarrangement is een vorm van specialistische ondersteuning binnen het kader van de WMO. Kinderen in uitkeringsgezin in %: Het percentage kinderen tot 18 jaar dat in een gezin leeft dat van een bijstandsuitkering moet rondkomen. Werkloze jongeren in %: Personen van 16 t/m 22 jaar die als werkzoekende staan ingeschreven bij het UWV WERK bedrijf en tegelijkertijd geen baan hebben als werknemer.

29

Bron DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs)

DUO/ Ingrado

DUO/ Ingrado

Gezondheidsen quête CBS – Arbeidsdeelna me

CBS – Participatiewet

CBS – Monitor Sociaal domein WMO

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

Indicator Jongeren met jeugdhulp in %:

Smallingerland 2020: 13,8 2021: 14,8 Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp 2022: 12,3 ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar. 2023: 12,4 Jongeren met jeugdreclassering in %: 2020: 0,7 2021: 0,7 Het percentage van alle jongeren in de leeftijd van 2022: 0,5 12 tot 23 jaar. 2023: 0,5 Jongeren met jeugdbescherming in %: 2020: 2,1 2021: 2,1 Het percentage jongeren tot 18 jaar met een 2022: 1,9 jeugdbeschermingsmaatregel ten opzichte van alle 2023: 2,0 jongeren tot 18 jaar. Verbonden partijen Naam Recreatieschap voor het Friese Waterland Marrekrite Sociale Werkvoorziening Fryslân Caparis NV

Nederland 2020: 11,9 2021: 12,9 2022: 10,7 2023: 11,1 2020: 0,4 2021: 0,3 2022: 0,3 2023: 0,3 2020: 1,2 2021: 1,2 2022: 1,1 2023: 1,0

Bron CBS – Beleidsinformat ie Jeugd CBS – Beleidsinformat ie Jeugd CBS – Beleidsinformat ie Jeugd

Wat doet deze organisatie? Beheer en onderhoud van aanlegvoorzieningen in het buitengebied Gemeenschappelijke regeling in het kader van de gemeentelijke taak van de Wet sociale werkvoorziening en opdrachtgever voor Caparis NV. Uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening.

Inkoop, contractmanagement en verwerking van diverse (wettelijke) taken Sociaal Domein Fryslân op de terreinen Participatie, Wmo en Jeugd, voor alle gemeenten in (SDF) Fryslân uit te voeren. Opgericht in 2015. Carins

Ondersteunen van de inwoners van Smallingerland op basis van de Wmo en de jeugdwet. Opgericht per 1-1-2019

Veiligheidsregio Fryslân Regionaal organiseren van gezondheidszorg. (GGD) Overzicht baten en lasten 2023 programma Sociaal domein

Financiën Bedragen x € 1.000 Baten Lasten Saldo voor mutaties reserves Mutaties reserves Saldo na mutaties reserves

Begroting 2023 29.283 -126.040 -96.757

Begroting 2023 na wijziging 41.770 -143.714 -101.944

Realisatie 2023 49.696 -152.375 -102.679

(-=nadeel) Saldo 7.926 -8.661 -735

400

4.254

4.072

-182

-96.357

-97.690

-98.607

-917

30

Verklaring saldo baten en lasten Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Baten: Onderwijsbeleid en leerlingzaken

1.292

Schoolzwemmen+vervoer Eind 2023 is de eigen bijdrage voor ouder(s) en verzorger(s) met terugwerkende kracht voor het vervoer van schooljaar 2022 – 2023 afgeschaft. De begrootte inkomsten voor 2023 komen daardoor in z'n geheel te vervallen. Regionale Meld en Coordinatiefunctie RMC Er heeft aan aanvullende vrijval van NPO gelden ad € 256.000, vrijval van de voorziening verbouwkosten activeringsruimte ad €140.000 en vrijval van de voorziening personeelslasten ad € 20.000 plaatsgevonden. Voor rmc-regionale maatregelen (D12-a) is ten onrechte een post opgenomen voor inhuur van expertise t.b.v. van het activeringscentrum, omdat deze kosten uit het NPO gedekt werden. Voor rmc-projecten (D11) zijn ten onrechte inkomsten en uitgaven meegenomen in de begroting. De beschikbare middelen zijn namelijk in 2022 al volledig besteed. Onderwijsachterstandenbeleid Niet geraamde rijksbijdrage specifieke uitkeringen gemeentelijk sonderwijsachterstanden beleid van € 650.000. Sportaccommodaties Niet geraamde rijksbijdrage Meerkosten Energie Openbare Zwembaden (MEOZ), zie ook lastenkant. Samenkracht en burgerparticipatie

777

516

Vluchtelingen Oekraïne Per gerealiseerde opvangplek ontvingen we van het Rijk een vergoeding van € 83 per dag. Een bedrag wat meer dan toereikend is gebleken om de gemaakte kosten te dekken. Hierdoor ontstaat er een eenmalig voordeel van € 1.056.000. Het Rijk heeft aangegeven dat het voorlopig niet verplicht is om het overschot terug te betalen voor het bestedingsjaar 2023. Wet Inburgering De rijksbijdrage is geraamd in 2023 en betreft een reserveringsregeling. Dit houdt in dat de overgebleven bijdrage mag worden meegenomen naar het volgende kalenderjaar. Er ontstaat hierdoor een nadeel van € 524.000 aan de batenkant, maar een voordeel van hetzelfde bedrag aan de lastenkant. De mutatie is destijds budgetneutraal verwerkt. Toeslagenaffaire De gemeente biedt gedupeerde ouders van de kinderopvangtoeslagaffaire ondersteuning op vijf leefgebieden (financiën, wonen, zorg, gezin en werk) om een nieuwe start mogelijk te kunnen maken. Er zijn meer ouders ondersteund dan verwacht, waardoor de kosten hoger zijn dan begroot. De kosten worden vergoed door het Rijk. Er ontstaat hierdoor een voordeel van € 195.000 Inkomensregelingen BUIG en BBZ De rijksbijdrage m.b.t. de BUIG viel volgens de definitieve beschikking 2023 € 2.889.000 positiever uit dan begroot. Daarnaast was er een voordeel op uitkering kwijtschelding publieke schulden en afwikkeling BBZ van € 182.000 TOZO (Tijd.

Overbrugging Zelfstandige Ondernemers)

31

195

2.840

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Dit is de eindafrekening 2022 en 2023 van het Rijk voor het verstrekken van Coronamiddelen aan ondernemers. Er moet een bedrag van € 492.000 terug worden betaald aan het Rijk. In de begroting is hier geen rekening mee gehouden. Uitvoeringskosten bijstandsverlening De berekening van de voorziening dubieuze debiteuren leidt ieder jaar tot een mutatie. De mutatie van de voorziening dubieuze debiteuren bedroeg in 2023 € 573.000 positief. Aanpak energiearmoede De rijksbijdrage is geraamd in 2023 en betreft een reserveringsregeling. Dit houdt in dat de overgebleven bijdrage mag worden meegenomen naar het volgende kalenderjaar. Er ontstaat hierdoor een nadeel van € 324.000 aan de batenkant, maar een voordeel van hetzelfde bedrag aan de lastenkant. De mutatie is destijds budgetneutraal verwerkt. Participatiebudget Betreft afrekening Europese subsidie (ESF) Brug naar Werk. Dit levert een voordeel op doordat deze inkomsten niet geraamd waren.

Maatwerkvoorzieningen (WMO) Het voordeel heeft betrekking op overname van hulpmiddelen door andere organisaties, betaalde leges voor een gehandicaptenparkeerkaart en een terugbetaling voor een woonkostenvoorziening en overige voorzieningen van in totaal € 68.000 Beschermd Wonen (WMO) Er is sinds de openstelling van de WLZ voor mensen met een psychiatrische aandoening een groot deel van de bestaande maar ook nieuwe populatie naar de WLZ gegaan. Deze beweging is veel groter dan verwacht en gaat ook nog steeds door. Het budget van de Beschermd Wonen voor de Centrumgemeenten is hier nog niet op aangepast. Dit heeft tot gevolg dat er steeds grote overschotten zijn op het budget. Een andere factor die bijdraagt aan het grote overschot is dat er in de rekensystematiek van het rijk gerekend wordt met een hogere kostprijs dan wij in werkelijkheid hanteren. Volksgezondheid SPUK Integraal Zorgakkoord-doelen en GALA Niet geraamde rijksbijdrage Specifieke uitkering versterking voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis 20232026 (SPUK BREED-GALA) € -142.000 en de niet geraamde rijksbijdrage specifieke uitkering SPUK Integraal Zorgakkoord-doelen 2023 € 1.896.000. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal baten: Lasten: Onderwijshuisvesting Door de nieuwbouw van scholen stegen de OZB lasten, dit geeft een nadeel van € 78.000.

De huurlasten vielen € 114.000 hoger uit door huurverhogingen en een tijdelijke huurbijdrage voor extra ruimte voor de internationale schakelklas. Afgelopen jaar moest groot onderhoud worden uitgevoerd aan de gymzalen. Met name hierdoor vielen de lasten voor onderhoud € 82.000 hoger uit dan begroot. Dit bedrag is onttrokken aan de reserve onderhoud onderwijshuisvesting. Er is een voordeel op de kapitaallasten van ongeveer € 260.000. Oorzaak zit vooral bij de lopende projecten die bijvoorbeeld later tot afronding komen dan ingeschat en dus ook het moment waarop de afschrijving begint verschuift. Daarnaast waren er nog diverse kleinere afwijkingen met een nadeel van € 52.000. Het totale saldo op onderwijshuisvesting (lasten en baten) van € 37.000, gecorrigeerd voor het genoemde onderhoud, is in de egalisatiereserve onderwijshuisvesting gestort. 32

102

68

410

1.754

-28 7.926 -66

Bedrag x € 1.000 -853

Onderwerp + toelichting Onderwijsbeleid en leerlingzaken Leerlingenvervoer Het afgelopen jaar is er een te lage inschatting gemaakt van de verwachtte kosten. Ten aanzien van het gerealiseerde bedrag van 2022 is er € 73.000,- minder in de begroting opgenomen. Tevens wordt er jaarlijks geïndexeerd middels de NEAindexatie. Deze verhoging was 2023 extreem, namelijk bijna 14% (in plaats van gemiddeld 3%). Regionale Meld en Coördinatiefunctie RMC Door gestegen personeelskosten en bijdragen aan het activeringscentrum zijn de kosten met € 422.000 toegenomen. Daarnaast heeft er geen inhuur van expertise t.b.v. het activeringscentrum plaatsgevonden (€-€84.000). Onderwijsachterstandenbeleid en voor- vroegschoolse educatie. De uitgaven (€ -582.000) zijn gebaseerd op de verordening subsidies peuteropvang en VVE; de kassiersfunctie bij MOS en enkele projecten. Deze middelen zijn uitgegeven binnen de doelstelling van de rijksregeling; meer middelen konden niet worden uitgegeven binnen de doelstelling van de wet en verordening. Peuterwerk. Er wordt minder gebruik gemaakt van de subsidieregeling (€ 102.000) voor de inkomensafhankelijke ouderbijdrage. Sportaccommodaties Niet geraamde kosten met betrekking tot de Meerkosten Energie Openbare Zwembaden (MEOZ). Zie ook batenkant.

Samenkracht en burgerparticipatie Kinderopvang In 2023 maakten er 67 kinderen gebruik van kinderopvang op grond van een sociale of medische indicatie. Ten opzichte van 2022 is dit een stijging van 12 kinderen. Dat is een stijging van 22%. Daarnaast zijn de uurtarieven gestegen, waardoor een overschrijding van € 53.000 is ontstaan. Minderheden Eind 2023 is er een subsidie aangevraagd van in totaal € 83.000. Deze hebben we niet meer kunnen afhandelen in 2023, waardoor er een voordeel is ontstaan. Wmo: overige wmo gerelateerde voorzieningen Er hebben meer cliënten voor gemiddeld meer uren gebruik gemaakt van onafhankelijke cliëntondersteuning dan begroot, waardoor er een overschrijding van € 101.000 is ontstaan. Vluchtelingen Oekraïne In 2023 zaten de opvanglocaties voor Oekraïense ontheemden het gehele jaar vol. Voor 2023 had de gemeente een taakstelling om 310 Oekraïense ontheemden op te vangen. Gemiddeld genomen zijn er gedurende 2023, daadwerkelijk 365 Oekraïense ontheemden opgevangen. Hierdoor is er een bedrag van € 253.000,meer aan kosten gemaakt dan vooraf was begroot. De geraamde kosten bedroegen € 6.400.000. De belangrijkste kostenposten zijn uitgaven voor beveiliging, leefgelden, huur, schoonmaak en energie van de locaties. Verder werd extern personeel ingehuurd zoals locatiemanagers, woonbegeleiders en projectondersteuning.

Ook de interne personele inzet werd toegerekend aan het project.

33

-777

333

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Uitwerking integratiebeleid Met de komst van de Wet Inburgering 2021 en de nieuwe taken die hierdoor bij de gemeente zijn komen te liggen, zijn er extra middelen begroot voor de implementatie van deze nieuwe taken. De uiteindelijke kosten van de implementatie blijken € 67.000 minder hoog dan begroot. Wet Inburgering De rijksbijdrage is geraamd in 2023 en betreft een reserveringsregeling. Dit houdt in dat de overgebleven bijdrage mag worden meegenomen naar het volgende kalenderjaar. Er ontstaat hierdoor een voordeel van € 524.000 aan de lastenkant, maar een nadeel van hetzelfde bedrag aan de batenkant. De mutatie is destijds budgetneutraal verwerkt. Inkomensregelingen

-1.583

BUIG Het aantal uitkeringsgerechtigden is licht gedaald ten opzichte van 2022, maar de uitkeringslasten waren € 1.891.000 hoger dan verwacht. De reden is dat per 1 januari 2023 het wettelijk minimumloon met ruim 10% is gestegen. De hoogte van de uitkeringen is gekoppeld aan het wettelijk minimumloon. TOZO Het voordeel van € 154.000 heeft betrekking op aflossingen van Tozo leningen die in de Corona periode zijn verstrekt aan ondernemers . Bijzondere bijstand Overschot van € 151.000 komt doordat de verstrekte subsidies in eerdere jaren aan Stichting Leergeld en het Jeugdfonds Sport en Cultuur zijn afgerekend. Deze terugbetalingen waren niet begroot. Uitvoeringskosten bijstandsverlening De eindafrekening van het Rijk voor de BBZ en TOZO leidt ieder jaar tot een mutatie. Door deze mutatie is er een overschrijding van € 159.000 ontstaan. Aanpak energiearmoede De rijksbijdrage is geraamd in 2023 en betreft een reserveringsregeling. Dit houdt in dat de overgebleven bijdrage mag worden meegenomen naar het volgende kalenderjaar. Er ontstaat hierdoor een voordeel van € 324.000 aan de lastenkant, maar een nadeel van hetzelfde bedrag aan de batenkant. De mutatie is destijds budgetneutraal verwerkt. Energietoeslag De afwijking van € 274.000 komt door benodigde extra inzet personeel voor uitvoering van de regeling.

Verkleinen effecten armoede Deze middelen van € 100.000 hebben we in 2023 nog niet ingezet omdat we eerst de focus hebben gelegd op het vormen van een armoedepact en het binnenhalen van ervaringsdeskundigheid. Vanuit het armoedepact onderzoeken we met behulp van ervaringsdeskundigen hoe de effecten van generatiearmoede kunnen worden verkleind. Hier tegenover staat een lagere onttrekking uit de reserve projecten in uitvoering. Uitvoering WSW Door wijzigingen in de CAO's SW en Aan de Slag is het werkelijke bedrag € 148.000 hoger dan begroot. In de CAO's zijn de lonen fors gestegen en is de reiskostenvergoeding verhoogd. Daarnaast heeft het SW-bedrijf € 57.000 ontvangen voor compensatie Coronakosten over 2022 waarvoor wij niet zijn gecompenseerd door het Rijk. Participatiebudget 34

-148

-353

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Er is een uitname geweest uit het budget voor formatie-uitbreiding van het team Naar Werk, de Human Capital Agenda en het lichtkunsten festival. Daarnaast is er sprake van een sterke toename in de kosten voor medische advisering (in verband met aflopende ontheffing van de arbeids-verplichting en het opvragen van een medisch advies). Ook is er sprake van een grote toename in de kosten van Tolkendienstverlening door de grote instroom van anderstaligen in onze gemeente. Tot slot zijn de tarieven voor externe begeleiding van uitkeringsgerechtigden naar werk fors geïndexeerd in verband met inflatie. Maatwerkvoorzieningen (WMO) We hadden in 2023 minder kosten voor woningaanpassingen en rolstoelen. We hebben voor rolstoelen ruim begroot met het oog op een verwachte forse indexatie. Het blijkt dat de prijsstijging beperkt is gebleven. Dit leidt tot een overschot. Tegenover dit voordeel staat een nadeel voor verstrekte vervoerskosten-vergoedingen. Dit nadeel is ontstaan door een forse indexatie van 13,7% ten opzichte van 2022. Het verschil tussen het voor- en nadeel leidt tot een positief resultaat. Hulp bij het huishouden (WMO) De kosten voor het gebruik van de huishoudelijke hulp zijn binnen het beschikbare budget gebleven. Er is veel aandacht geweest voor activiteiten in het huishouden die mensen nog wel kunnen.

Ook is het voor diverse zorgaanbieders lastig gebleken om de planningen voor huishoudelijke hulp rond te krijgen. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in een lagere declaratiegraad (gebruik van de indicatie in percentages). In 2022 was deze 85,2% en in 2023 79,6%. Begeleiding WMO Het budget voor individuele begeleiding had in de jaren voor 2023 betrekking op dagbesteding en individuele begeleiding. In 2023 hebben wij deze twee onderdelen gesplitst in individuele begeleiding en dagbesteding. Ze zijn vanaf 2023 dus apart inzichtelijk. Dat geeft een beter beeld van de verschillende producten. Door de splitsing blijkt nu dat het lastiger is om de budgetten per product juist in te schatten. Daarnaast was de declaratiegraad door zorgverleners (gebruik van de indicatie in percentages) lager. Deze was in 2023 68,5%. In 2022 was dit 77,5%. Jeugd Zorgaanbieders mogen twee jaar na afloop van het zorgtraject nog facturen declareren voor de geleverde prestatie. Doordat de geschatte uitgaven met betrekking tot 2022 te laag zijn ingeschat, zijn deze uitgaven ten laste van 2023 verwerkt ad € 1,3 miljoen. Om bovenstaande te voorkomen voor 2024 is er een aanvullende reservering van €1,1 miljoen in 2023 opgenomen ten opzichte van de eerdere gehanteerde systematiek.

Naast bovenstaande ontwikkeling en een forse toename in de gemiddelde kosten per zorgtraject, is er een overschrijding van € 4.234.000 ontstaan. Volksgezondheid

74

316

221

-4.234

-1.600

Preventieve gezondheidszorg Op gezond in de stad/kansrijke start is in 2023 € 116.000 minder uitgegeven. Dit is meerdere jaren meegenomen en kan vrijvallen. SPUK Integraal Zorgakkoord-doelen en GALA Niet geraamde kosten Specifieke uitkering versterking voor sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis 2023-2026 (SPUK BREED-GALA) € 142.000 en de niet geraamde rijksbijdrage specifieke uitkering SPUK Integraal Zorgakkoord-doelen 2023 -€ 1.896.000. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal lasten:

81 -8.661

Mutaties reserves: Projecten in uitvoering In totaal is er € 227.000 minder onttrokken aan de reserve projecten in uitvoering. 35

-227

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Mutatie reserve onderwijshuisvesting Afgelopen jaar moest groot onderhoud worden uitgevoerd aan de gymzalen. Met name hierdoor vielen de lasten voor onderhoud € 82.000 hoger uit dan begroot. Dit bedrag is onttrokken aan de reserve onderhoud onderwijshuisvesting.

45

Het totale saldo op onderwijshuisvesting (lasten en baten) van € 37.000, gecorrigeerd voor het genoemde onderhoud, is in de egalisatiereserve onderwijshuisvesting gestort. Totaal mutaties reserves:

-182

Totaal saldo:

-917

Voorgestelde resultaatbestemming Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Onderzoek verkleinen effecten armoede De middelen voor het verkleinen effecten armoede zijn in 2023 nog niet ingezet omdat eerst de focus werd gelegd op het vormen van een armoedepact en het binnenhalen van ervaringsdeskundigheid. Vanuit het armoedepact wordt met behulp van ervaringsdeskundigen onderzocht hoe de effecten van generatiearmoede kunnen worden verkleind. Daarom wordt voorgesteld om de middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Bestedingsplan POK middelen De incidentele middelen voor het bestedingsplan POK middelen zijn toegewezen voor meerdere jaren. Een deel van de middelen voor het project thuisloze jongeren is in 2023 niet volledig besteed. Door o.a. een subsidievertrekking komen deze kosten ten laste van 2024. Voorgesteld wordt om de resterende middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Verstevigen vrijwilligersnetwerk De incidentele middelen voor het verstevigen van het vrijwilligersnetwerk zijn niet gebruikt in 2023, maar zullen worden ingezet in 2024. Voorgesteld wordt om de middelen via resultaatbestemming beschikbaar te stellen in 2024. Totaal voorgestelde resultaatbestemmingen

36

100

85

75

260

3 Programma Fysiek Domein Algemene toelichting op het programma Omgevingsvisie De omgevingsvisie is in maart 2022 door de raad vastgesteld. Het is een overkoepelende visie op de fysieke leefomgeving van Smallingerland. De visie is opgesteld vanuit brede maatschappelijke vraagstukken op het gebied van economie, wonen, duurzaamheid, voorzieningen, mobiliteit, landschap, gezondheid en inclusiviteit. De omgevingsvisie is het kompas voor de gemeentelijke inzet van de komende jaren. En belangrijk voor de afweging van plannen vanuit de samenleving. Met de omgevingsvisie streven we naar een gezonde, veilige, aantrekkelijke en economisch vitale gemeente. Stip op de horizon is dat Smallingerland in 2040 een gemeente is waar inwoners gezond kunnen leven en zich veilig kunnen voelen. Dat Smallingerland een aantrekkelijke gemeente is waar voldoende werk is voor iedereen. Om dit te bereiken sturen we binnen het Fysiek Domein, met het programma Omgeving, op integrale en doelgerichte samenhang van verschillende projecten, visies en activiteiten. Uitgangspunt hierbij zijn de opgaven, met visies en doelen, uit de omgevingsvisie. Het programma Fysiek Domein is daarom ingedeeld op basis van de vier opgaven, de verbindende opgave van bereikbaarheid en het leidende principe van duurzaamheid. De omgevingsvisie is een kerninstrument uit de Omgevingswet.

Omgevingswet De Omgevingswet is op 1 januari 2024 in werking getreden. Voor de implementatie van de Omgevingswet binnen de gemeente Smallingerland is een programmaorganisatie ingericht, een plan van aanpak vastgesteld en met de gemeenteraad de "LeidRAAD Omgevingswet" afgestemd. Hierin is de rol van de raad binnen het proces van de invoering van de Omgevingswet in Smallingerland beschreven. Onderdeel hiervan is de beschikbaarstelling van de benodigde financiën voor de wettelijke implementatie en het inzichtelijk maken van de structurele financiële effecten. Er is uitgegaan van een sobere en doelmatige implementatie van de wet om te voldoen aan de minimale wettelijke eisen. Implementatie Omgevingswet (structureel € 389.000) Voor de uitvoering van de Startnotitie Omgevingsplan is voor 2023 een structureel implementatie budget van € 389.000 beschikbaar gesteld. Begin 2024 is het Handboek Omgevingsplan afgerond. Hierin zijn de standaard afspraken vastgesteld voor het opstellen van omgevingsplannen. Daarmee is een belangrijke basis gelegd voor de manier waarop de komende jaren alle omgevingsplannen in Smallingerland worden opgezet. Het einddoel is een gemeente dekkend omgevingsplan in 2032. Voor het opstellen van dit Handboek is een extern stedenbouwkundig bureau ingehuurd.

Ook is een stedenbouwkundig bureau ingehuurd om samen met de gemeentelijke organisatie het eerste omgevingsplan op te stellen. Dit heeft geleid tot de pilot omgevingsplan Drachtstercompagnie. Deze vormt de basis voor andere omgevingsplannen. De interne formatie is in 2023 uitgebreid om de juiste expertise te kunnen leveren bij het opstellen van het Handboek en de omgevingsplannen. De gemeente Smallingerland is aangesloten op de landelijke voorziening, het DSO. De kosten voor het functioneel beheer zijn in 2023 voldaan. Implementatie Omgevingswet (incidenteel € 1.751.000) Voor 2022 t/m 2024 is een incidenteel implementatiebudget van totaal € 1.751.000 beschikbaar gesteld. In 2023 is het volgende gerealiseerd: -

-

De (door-)ontwikkeling van de intake- en omgevingstafel is uitgevoerd. De werkprocessen zijn ingericht en er zijn diverse handleidingen opgesteld. Er is in 2023 met deze nieuwe werkwijze intensief getest. De werkwijze is gereed voor toepassing in de praktijk; De inhuur voor de ondersteuning van diverse teams is in 2023 onveranderd doorgezet;

37

-

-

-

Gedurende 2023 zijn diverse communicatie-uitingen ontwikkeld en via de website, media en social media naar buiten gebracht over de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Ook is de landelijke campagne voor de Omgevingswet uitgerold; Het Participatiebeleid is door de raad vastgesteld; De afspraken over de ketensamenwerking zijn gemaakt. Het was niet nodig om hier middelen aan te besteden; In 2023 hebben veel collega's uit meerdere teams via De Friese Aanpak en via andere opleidingsinstanties een cursus of opleiding gevolgd. Het gaat om basiscursussen en verdiepende opleidingen. Ook is gestart met het opstellen van een opleidingsplan voor het jaar 2024/2025 en daarna; De legesverordening 2024 is vastgesteld, de nieuwe onderdelen van de Omgevingswet zijn hierin verwerkt. De besluitvorming hierover is voorafgegaan door diverse werksessies met de gemeenteraad over de financiële effecten.

Opgaven Aan de hand van de algemene leidende principes zijn er in de omgevingsvisie de volgende opgaven vastgesteld: -

Versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied; Versterken van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie; Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen; Versterken van de kwaliteit van het buitengebied; Verbindende opgave van bereikbaarheid.

38

3.1

Stad Drachten

Wat wilden we bereiken? Drachten speelt op veel vlakken mee op het podium van het grootstedelijk netwerk in het Noorden. Dankzij krachtige regionale voorzieningen of bedrijvigheid. Op andere vlakken is de betekenis veel bescheidener. Dit kan wat ons betreft beter zodat er samenhang ontstaat en verschillende voorzieningen en bedrijvigheid elkaar versterken. Onze ambitie is dat Drachten zich binnen het stedelijk netwerk van Noord-Nederland meer als stad ontwikkelt. De woon- en werklocaties en voorzieningen in Smallingerland dragen bij aan de versterking van het regionale verzorgingsgebied en de positie in dit deel van het land. Wat hebben we daarvoor gedaan? Gebiedsprogramma centrum Drachten Op 30 augustus 2022 heeft de raad de visie en het programma centrum Drachten vastgesteld. Deze visie heeft als doel het versterken van het centrum van Drachten. De binnenstad wordt intensiever bebouwd en wordt veelzijdiger. Naast detailhandel wordt ingezet op meer diversiteit in functies, meer wonen en meer werken. De sociale functie van de binnenstad wordt versterkt. Het centrum wordt meer en meer de plek waar mensen elkaar ontmoeten. De visie is met veel draagvlak van stakeholders gemaakt. De centrumvisie omvat een opsomming van gewenste resultaten rond acht hoofdthema’s. In 2023 is gewerkt aan een gebiedsprogramma met gebiedsplannen en concrete maatregelen.

Besluitvorming over de inzet van middelen ligt bij de gemeenteraad. Tegelijkertijd zijn bestaande initiatieven gecontinueerd en is ingezet op de ‘quick wins’ uit de centrumvisie. Zie afbeelding 1.

CONCRETISEREN PROGRAMMA

BELEIDSFASE

UITVOERINGSFASE

PROGRAMMA UITWERKEN TOT GEBIEDSPLANNEN EN CONCRETE MAATREGELEN

CENTRUMVISIE

Raadsbeslui t

UITVOERING

Raadsbesluit

LOPENDE INITIATIEVEN + QUICK WINS

Afbeelding 1: van beleid naar concretiseren programma naar uitvoeren

Er is in 2023 gewerkt aan een strategie voor onderdelen als communicatie, samenwerking, financiën en fasering. Ook is ingezet op de verdere stedenbouwkundige en verkeerskundige uitwerking. De gebiedsgerichte aanpak met concrete (kwantificeerbare) maatregelen en activiteiten is voorbereid met thema's als duurzaamheid, vergroten verblijfskwaliteit en onderhoudbaarheid van de openbare ruimte. Raadhuisplein Op 31 mei 2023 is besloten om een voetgangerszone Raadhuisplein in te stellen. Dit is ter verbetering van de verblijfskwaliteit en een verkeersveiliger een leefbaarder centrumgebied met meer ruimte voor voetgangers en fietsers. In 2023 vond de Inspiratie en Inventarisatie plaats voor het Raadhuisplein. Hiermee is een programma van eisen (PvE) opgesteld voor de herinrichting van dit deel van het centrum. Het biedt ook inspiratie voor ontwerpbureaus. De afronding van het PvE vindt plaats in het eerste kwartaal van 2024. Inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden worden betrokken bij hoe het Raadhuisplein er uit komt te zien. De Welle Op 7 februari 2023 heeft de raad met overtuiging besloten om groen licht te geven voor de definitieve realisatie van de nieuwbouw van De Welle. Dit besluit, dat extra financiering mogelijk maakte, vormde 39

een afsluiting van de ontwerp- en aanbestedingsfase. Op 8 februari zijn we direct van start gegaan met het bouwrijp maken van het perceel, een krachtige start van dit project. Een integraal onderdeel van dit besluit was het grondige onderzoek naar de mogelijkheden voor verdere verduurzaming van De Welle. Dit onderzoek werd geïnitieerd door de dringende noodzaak tijdens de energiecrisis en de onzekerheid over toekomstige kosten. In november 2023 heeft de raad hierover een positief besluit genomen, waarmee een duurzame koers voor de toekomst werd ingezet. De wijze waarop de gemeente dit vraagstuk heeft aangepakt, wordt met interesse gevolgd door partijen in het hele land. De bouw van het zwembad is in 2023 voorspoedig verlopen, mede dankzij de toewijding van alle betrokken partijen. Het project loopt voor op de planning, wat getuigt van een efficiënte en effectieve uitvoering. Sportlaan De komst van het zwembad aan de Sportlaan heeft directe gevolgen voor de omgeving. In 2023 heeft de technische voorbereiding van de verkeerskundige aanpassingen op en rond de Sportlaan plaatsgevonden. De realisatie van de aanpassing van de kruising Eikesingel-Sportlaan en het fietspad langs de Sportlaan staat voor komend jaar op de planning. Het pakket aan maatregelen om meerwaarde te creëren op de Sportlaan is nader gespecificeerd en er is een globale kostenraming opgesteld.

Deze onderdelen worden inhoudelijk met de omgeving verder uitgewerkt. Deltaplan en Lelylijn Eind 2022 is de landelijke en provinciale projectorganisatie gestart voor de uitvoering van het MIRT onderzoek Lelylijn en een NOVEX onderzoek voor het gebied dat de meeste effecten ervaart van de Lelylijn. Het NOVEX onderzoek gaat uit van een hypothetisch tracé volgens een bundeling met de A6, A7 en A32. In het NOVEX onderzoek wordt gekeken naar de effecten van de Lelylijn voor bijvoorbeeld wonen, werken en bereikbaarheid in het tracé langs de Lelylijn. De afkorting MIRT staat voor Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. Met het MIRT onderzoek wordt verkend of de Lelylijn voldoende meerwaarde kan bieden en vervolgonderzoek gerechtvaardigd is. De gemeente Smallingerland heeft in 2023 geparticipeerd in de projectorganisatie. Er werd van de gemeenten langs het tracé een bijdrage gevraagd voor de onderzoeksfase; financieel en in capaciteit. Smallingerland nam deel vanuit de Friese F7 samenwerking, waarin verder De Fryske Marren, Heerenveen, Leeuwarden, Opsterland, Súdwest-Fryslân en Weststellingwerf participeren. Wij hebben in 2023 op diverse manieren verkend op welke manieren de realisatie van de Lelylijn impact kan hebben op de stedenbouwkundige structuur, de economie en meer. Dit was een verkenning op hoofdlijnen.

Het doel was om onze inzet in de diverse samenwerkingen en onderzoeken in het kader van de Lelylijn richting te geven. Vliegveld Drachten In mei 2022 is het kader 'Toekomst Vliegveld Drachten' door de raad vastgesteld. Vanuit de gemeente is er een opdracht aan een kwartiermaker gegeven om de haalbaarheid en de uitvoerbaarheid van de toekomstplannen voor Vliegveld Drachten vast te stellen. De kwartiermaker heeft in zijn eindrapport geconcludeerd dat de toekomstplannen voor Vliegveld Drachten bestaande uit intentie (plannen) van initiatiefnemers en wensen van dezelfde initiatiefnemers, haalbaar en realiseerbaar zijn. De raad heeft in november 2023 de conclusies van het eindrapport van de kwartiermaker overgenomen. Er is eind 2023 gestart met de uitvoering van de plannen op grond van het kader 'Toekomst Vliegveld Drachten'. Hiermee wordt ervoor gezorgd dat de gemeente op afstand van de (exploitatie) van Vliegveld Drachten komt te staan en dat er geen bijdragen nodig zijn vanuit de gemeente voor de exploitatie van Vliegveld Drachten. Gebiedsontwikkeling Hegewarren In 2022 is besloten om de Hegewarren te ontpolderen. Het veenweidegebied wordt voor een groot deel onder water gezet. Er is gekozen voor de gebiedsontwikkeling 'Open en Natuurlijk'. Dit betekent dat de polder de Hegewarren verandert en op termijn anders wordt ingericht door deze natter en natuurlijker te maken.

Het duurt waarschijnlijk 10 tot 15 jaar voordat deze verandering in z’n geheel zichtbaar is. Tot die tijd wordt het gebied ingezet als proeflocatie om te onderzoeken hoe met andere 40

agrarische activiteiten, zoals andere teeltgewassen en anders beweiden, extensiever geboerd kan worden op nattere veengrond. Sinds medio 2023 zijn er veranderingen in het landschap van polder de Hegewarren. De werkzaamheden op de agrarische erven zijn veranderd of veranderen binnenkort, omdat boeren zijn vertrokken of nog weggaan. Er komen andere koeien in het gebied en door de aanplant van lisdodde, olifantsgras en wilgentakken ziet het landschap er op sommige plekken ook anders uit. Er is hard gewerkt aan het tijdelijk beheer van de door de provincie aangekochte percelen. Begin maart kende het Groeifonds een subsidie toe voor de start van tijdelijke innovatieboerderij(en) in de Hegewarren. Op deze boerderij(en) wordt onderzocht hoe er in een vernatte omgeving geboerd kan worden. De resultaten van deze proeven kunnen agrariërs helpen bij een keuze voor een andere bedrijfsvoering op gronden met een hoger peil. Aanpalend beleid vanuit programma economie Vanuit de actieagenda economie ondernemen wij verschillende activiteiten die direct bijdragen aan de opgave voor het verder uitbouwen van de centrumpositie van Drachten. Zo werd vanuit de vastgestelde visie op werklocaties in 2023 onder andere gewerkt aan de uitbreiding van het aanbod bedrijventerreinen. Ook is het ontwikkelplan voor de toekomstbestendigheid van bedrijventerrein de Haven afgerond.

En is vanuit het programma economie in 2023 ingezet op de promotie van Drachten via de doorontwikkeling van Open Drachten. Een meer gedetailleerde beschrijving van de resultaten van de bovengenoemde activiteiten, die een belangrijke bijdrage leverden aan de realisatie van deze opgave, is opgenomen in het programma economie. Wat heeft het opgeleverd? De bovenstaande projecten en activiteiten hebben bijgedragen aan de gewenste ontwikkelrichting voor de lange termijn die voor Drachten is vastgesteld in de omgevingsvisie. Het Raadhuisplein is verkeersveiliger en leefbaarder geworden met meer ruimte voor voetgangers en fietsers. Open Drachten heeft met het lichtkunstfestival gezorgd voor reuring in Drachten waarmee het zich op regionaal niveau onderscheiden heeft op kunst en cultuur. Het ontwikkelplan van het bedrijventerrein de Haven en de uitbreiding van Azeven-Noord hebben ingespeeld op de groeiende vraag naar goede plekken om te werken. Zowel op Azeven-Noord als op De Haven zijn bijna alle beschikbare kavels onder optie of verkocht. Daarom is in 2023 gestart met de uitbreiding van bedrijvenpark Azeven-Noord met tien hectare. Beleidsstukken - Omgevingsvisie Smallingerland - Visie en programma centrum Drachten - Toekomstkader Vliegveld Drachten

41

3.2

Maakindustrie

Wat wilden we bereiken? De technische industrie in Smallingerland, essentieel voor werk en economie, krijgt steeds meer erkenning in Noord-Nederland. Wij richten ons op het versterken van Drachten als kern van dit netwerk, wat naast werkgelegenheid ook positieve effecten heeft op voorzieningen, onderwijs, woningen en vervoer. Deze doelstellingen, onderdeel van de omgevingsvisie, worden uitgevoerd via het programma economie en de actieagenda economie. Wat hebben we daarvoor gedaan? Innovatiecluster Drachten Als onderdeel van de subsidieafspraken die zijn gemaakt met het Innovatiecluster Drachten (ICD) zijn in de afgelopen periode samen met de provincie Fryslân, Innovatiepact Fryslân en het ICD ook plannen gemaakt om het netwerk voor de innovatieve maakindustrie in het Noorden verder uit te bouwen. In 2023 heeft dit een uitbreiding opgeleverd met twee nieuwe bedrijven die zich hebben aangesloten bij het ICD. Als onderdeel van de afspraken hebben wij in 2023 vanuit het programma economie gewerkt aan de onderstaande projecten die ook een weerslag hebben in het fysieke domein. Campus Drachten In 2023 hebben wij samen met de Rijksuniversiteit Groningen, Firda, Nij Smellinge, NHL Stenden en het ICD een verkenning uitgevoerd naar de potentie van een onderwijscampus in Drachten.

De verkenning heeft opgeleverd dat er een inhoudelijk fundament voor een campus bestaat op basis van kennis- en techniekontwikkeling en onderwijs op de thema's zorgtechnologie en hoogwaardige techniek (hightech). Er is een plan van aanpak opgesteld voor de verdere uitwerking van de campus dat in Q1 2024 voorligt bij het bestuurlijk overleg tussen genoemde partners. Hightech startersfaciliteit In 2023 hebben wij een verkenning afgerond om de behoefte van een hightech startersfaciliteit (hoogwaardige techniek) te onderzoeken met diverse stakeholders. De behoefte voor een fysieke faciliteit blijkt te bestaan. Uit de verkenning blijkt dat er vooral behoefte is aan een programma om nieuwe startups uit het bestaand bedrijfsleven te creëren, en een fysieke locatie volgend is. De organisatie Founded in the North waar we mee samenwerken, heeft in 2023 een subsidieaanvraag ingediend bij SNN waarbij het creëren van nieuwe startups een belangrijk onderdeel van de aanvraag is. Hierover wordt nog een besluit genomen. We zijn in gesprek met Founded in the North om een goede invulling aan de behoefte te geven die uit de verkenning kwam. Autonome veerpont De gemeente Smallingerland gaat de populaire pontjesroute uitbreiden met een voet-/fietspontverbinding vanaf het Gaastereiland bij de Smalle Easterzanding. De bouw van het schip is aanbesteed en gegund.

Onze ambitie is om deze pont op termijn autonoom te laten varen om daarmee het karakter van Drachten | Smallingerland innovatiestad te benadrukken. We werken samen met de provincie Fryslân bij het invullen van deze ambitie. Last-Mile Net als in veel andere gemeenten liggen de werklocaties in Smallingerland relatief ver van het centrum en bushaltes. Bedrijven hebben hierdoor moeite om stagiaires, studenten en/of werknemers aan te trekken, terwijl onze ambitie is om de positie van Drachten als innovatieve maakstad te versterken door het binden en boeien van talent. Daarom zoeken wij oplossingen om deze reizigers de afstand tussen een OV-knooppunt en werklocaties (last-mile) te kunnen laten overbruggen. In 2023 is er een enquête gehouden onder studenten aan de Rijksuniversiteit Groningen over vervoer richting en vanaf een aantal Drachtster bedrijven uit het Innovatiecluster Drachten. Hierin gaf men onder andere aan graag gebruik te maken van deelmobiliteit in het reizen naar een bedrijventerrein indien mogelijk. Op basis van de uitkomsten van de enquête is in opdracht van de provincie Fryslân door Deelfiets Nederland het aantal deelfietsen op twee belangrijke OV-knooppunten (Van Knobelsdorffplein en Transferium-Oost) in Drachten opgeschaald. Dat draagt ook bij aan de

42

vermindering van autoverkeer. Het contract van Deelfiets Nederland met de provincie Fryslân loopt in 2024 af. De provincie heeft in 2023 nog geen uitsluitsel gegeven over een eventuele contractverlenging van Deelfiets Nederland. Wat heeft het opgeleverd? De bovenstaande projecten en activiteiten hebben bijgedragen aan de gewenste ontwikkelrichting zoals vastgesteld in de omgevingsvisie. Door de onderliggende projecten die het fundament voor de campus vormen is de werkgelegenheidsfunctie verder uitgebouwd. Dit komt doordat er nieuwe opleidingen op alle niveaus in het kader van de innovatieve maakindustrie in Drachten zijn gevestigd. Door het opschalen van het aantal deelfietsen in het kader van de 'last-mile' zijn de bedrijventerreinen beter bereikbaar en door de samenwerking met onder andere Founded in the North is de basis gelegd om meer hoog technische bedrijven een plek in Drachten te bieden. Beleidsstukken - Actieagenda Economie 2023 – 2026

43

3.3

Wijken en dorpen

Wat wilden we bereiken? De woningmarkt staat onder druk en de woningnood is hoog. Wij werken daarom aan uitbreiding van het aantal woningen. Het doel is om een divers woningaanbod te creëren, dat beantwoordt aan de behoefte van zoveel mogelijk doelgroepen. Kortom: een passende en prettige woning voor iedereen. In de dorpen is extra woningbouw mogelijk naar behoefte, zodat bewoners in het dorp kunnen blijven wonen. Wij hebben als doelstelling om het aandeel sociale huur (31%) in de gemeente in stand te houden. We zetten volop in op behoud en versterking van de leefbaarheid van dorpen en wijken. Deze moeten levendig, gezond, veilig en aantrekkelijk zijn. Vanuit de omgevingsvisie werken we aan deze opgave aan de hand van een zevental lijnen of strategieën. Woningbouw is daar één van. De andere strategieën hebben betrekking op overige aspecten van leefbaarheid van wijken en dorpen, zoals ontmoeten, omgevingskwaliteit en zelfredzaamheid. Wat hebben we daarvoor gedaan? Wonen Er is een addendum aan de woonvisie 2020-2025 toegevoegd. Hierin geeft de gemeente o.a. meer mogelijkheden voor kleinere woningen en voor appartementen buiten het centrum van Drachten. In 2023 zijn er netto 180 woningen bijgekomen in Smallingerland. Netto wil zeggen: nieuwbouw minus sloop. De raad is in 2023, volgens afspraak, tweemaal geïnformeerd over de woningbouwplanning.

In het coalitieakkoord 'Samen doen we meer' staat dat de gemeente zich maximaal inzet om nog eens 500 extra woningen te bouwen voor de jaren 2025 tot en met 2030. Er wordt vooral gekeken naar inbreiding, bijvoorbeeld in het centrum van Drachten. En naar hoe er sneller gebouwd kan worden. Een belangrijke bijdrage daarvoor komt vanuit de rijksregeling Woningbouwimpuls. Het rijk heeft in juni 2023 een subsidie van € 6,3 miljoen aan de gemeente Smallingerland toegekend. De regeling biedt een financiële bijdrage voor het sneller bouwen van meer betaalbare woningen. Leefbaarheid Plekken waar mensen elkaar ontmoeten zijn belangrijk voor de aantrekkingskracht van de omgeving. Door herstructureren van gebieden en woningen en door verandering van functies (herbestemmen) streeft de gemeente naar aantrekkelijke woongebieden. In 2023 is ingezet op de leefbaarheid in de wijken De Wiken en De Trisken. Voor De Wiken zijn In het voorjaar 2023 afspraken gemaakt om het Treft 't team structureler vorm te geven en frequenter te laten plaatsvinden. Er wordt vooral verbinding gemaakt tussen alle betrokken partijen en de bewoners in de wijk om zo tot een snellere aanpak te komen bij knelpunten in de leefbaarheid. Voor het centrumgebied De Trisken zijn in 2023 de eerste interne gesprekken gevoerd over een plan voor een integrale gebiedsaanpak.

Woningbouwprojecten Wij bereiden woningbouwprojecten voor en zorgen dat die uitgevoerd worden. Zowel in de kernen/wijken als op uitleglocaties. Grotere woningbouwprojecten zijn Drachtstervaart en Vrijburgh fase 2 en 3. Aan de Drachtstervaart wordt de woonwijk In de Luwte I gebouwd. De eerste fase van 50 woningen, van in totaal 162 woningen, is in 2023 opgeleverd. In Vrijburgh fase 2 worden in totaal 150 woningen gebouwd. In 2023 zijn 28 woningen aan de Boterbloem en 49 woningen aan De Weegbree in de verkoop gegaan. Verder zijn er kavels voor particuliere bouw te koop aangeboden. Aan de Boterbloem is gestart met de voorbereiding van de bouw van 20 sociale huurwoningen door Accolade. Het college heeft in november het ontwerpbestemmingsplan Vrijburgh fase 3 vastgesteld en ter inzage gelegd. Hiermee wordt ruimte geboden aan 150 woningen. Het plan bestaat uit vijf woongebieden, elk met eigen kenmerken en woonvormen. Met Vrijburgh fase 3 wordt gestreefd naar een woonwijk voor bijzondere woonvormen waarbij doelgroepen de ruimte krijgen, bijvoorbeeld tiny houses en collectieve woonvormen. Ook is extra aandacht voor duurzaamheid en circulariteit.

44

Ontwikkelstrategie De ontwikkelstrategie, die in maart 2021 is vastgesteld, is in uitvoering. Er is gewerkt aan ruim twintig woningbouwprojecten. In 2023 is de voormalige schoollocatie Bernebrêge in Opeinde met vijf starterswoningen en twee levensloopbestendige woningen afgerond. Twee projecten zitten in de verkoop-/bouwfase waaronder De Tuinen in Drachten. Hier worden door Accolade sociale huurwoningen gebouwd. Zes projecten zitten in de fase van het opstellen van contracten of verkoop van grond aan een marktpartij. Dit betreft woningbouw aan de Titelroas in Boornbergum en de Warren in Drachten. Voor vier projecten lopen de bestemmingsplanprocedures. De overige projecten zitten in de ontwikkelfase of de fase waarin het stedenbouwkundige plan wordt opgesteld. In februari is het bestemmingsplan Wuiteweg 136 in Drachten vastgesteld waarmee de bouw van 18 appartementen en 8 levensloopbestendige rijwoningen op een voormalige garagelocatie mogelijk is gemaakt. Ook is in februari het bestemmingsplan De Drift in Drachten vastgesteld. Hier kunnen maximaal 25 appartementen worden gebouwd op het terrein van de voormalige Ambachtsschool. In augustus heeft het college groen licht gegeven voor een nieuw plan aan de Eikesingel in Drachten.