Bijlage - Begroting 2024-2027

16.095 -2.126

7.426

28.647 -20.000

3.377

2.102

450

13.969

7.426

8.647

3.377

2.102

450

Geraamd resultaat

27.209

5.078

5.611

8.167

-2.174

-2.736

64

Paragrafen Leeswijzer Dit hoofdstuk bestaat uit zeven paragrafen, over door de BBV verplicht gestelde onderwerpen. Deze onderwerpen komen vaak bij meerdere programma's terug. Om te voorkomen dat de informatie over deze onderwerpen versnipperd wordt over de programma's, hebben we ze - verplicht - gebundeld in dit hoofdstuk. Ze vormen als het ware dwarsdoorsnedes van de verschillende programma’s op bepaalde aandachtspunten. De volgende zeven verplichte paragrafen gaan achtereenvolgens over: Lokale heffingen. Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Onderhoud kapitaalgoederen. Financiering. Bedrijfsvoering. Verbonden partijen. Grondbeleid.

65

Paragraaf Lokale heffingen Inleiding Lokale heffingen vormen een belangrijk deel van de gemeentelijke inkomsten. Het gaat om inkomsten uit gemeentelijke belastingen (OZB) en heffingen: afvalstoffenheffing, rioolheffing en de leges. Algemeen Deze paragraaf geeft informatie over de opbrengsten en tariefontwikkeling van de lokale heffingen. Ook komen het algemene en kwijtscheldingsbeleid met betrekking tot de lokale heffingen aan bod. Voor 2024 is in de Kadernota 2024 een stijgingspercentage van 4,1% (het accres) van de lokale heffingen aangehouden. Hierbij geldt als wettelijk kader dat heffingen maximaal 100% kostendekkend mogen zijn. Voor de belangrijkste gemeentelijke heffingen; de afvalstoffen- en rioolheffing, begraafrechten en omgevingsvergunningen, hebben we de kostendekking voor 2024 inzichtelijk gemaakt. In december 2023 bieden we de gemeentelijke belastingverordening van 2024 ter vaststelling aan de raad aan. Onroerende Zaak Belasting OZB De tarieven voor de OZB zullen in 2024 verhoogd worden met de trendmatige ontwikkeling van 4,1%. De definitieve tarieven voor 2024 kunnen we nog niet presenteren. Die zijn mede afhankelijk van de definitieve uitkomsten van de jaarlijkse herwaardering. In december 2023 leggen we de tarieven op basis van de bovenstaande uitgangspunten ter vaststelling voor aan de raad.

Afvalstoffenheffing De tarieven voor de afvalstoffenheffing zijn de afgelopen jaren gelijk gebleven. In 2024 ontkomen we niet aan een stijging van de tarieven met 6,5%. Deze verhoging ligt net boven de trendmatige ontwikkeling van 4,1%. De oorzaak ligt in hogere verwerkingslasten van afval, lagere papieropbrengst en loonontwikkelingen. Het tarief voor een meerpersoonshuishouden komt daarmee uit op € 295 per jaar en voor eenpersoonshuishouden € 251. Deze tarieven dekken de kosten niet volledig. Het tekort wordt gedekt uit de voorziening Afvalstoffenheffing. Rioolheffingen De tarieven voor de rioolheffing worden verhoogd met de trendmatige ontwikkeling van 4,1%. Deze stijging is noodzakelijk om de grote prijsstijgingen van de afgelopen jaren op te kunnen vangen. Het tarief voor eigenaren komt daarmee uit op € 189 en voor gebruikers € 107. Een eventueel tekort wordt afgedekt met de egalisatievoorziening voor riolering, net als dat dit ook bij de afvalstoffenheffing gebeurt. Parkeertarieven In het kader van de herschikkingen is besloten de tarieven voor parkeren de komende jaren te verhogen. In 2021 zijn de tarieven met € 0,20 cent per uur verhoogd, in de drie daaropvolgende jaren komt er telkens € 0,10 cent per uur bij. Het uurtarief voor 2024 komt hiermee op € 2 per uur. Gezien het winkelaanbod en de overige voorzieningen lijkt deze verhoging haalbaar .

Voor het bepalen van het dagkaarttarief wordt uitgegaan van twee keer het uurtarief. Bij een uurtarief van € 2 komt dit uit op € 4, dit tarief is ten opzichte van 2023 onveranderd. Leges De Omgevingswet treedt per 1 januari 2024 in werking. Onder het nieuwe stelsel vindt er een verschuiving plaats van vergunningverlening naar administratieve werkzaamheden. Bovendien van toezicht aan de voorzijde naar toezicht en handhaving achteraf. Uw raad heeft besloten om met ingang van 2024 een 100% kostendekkend tarief voor leges Omgevingswet en Wet kwaliteitsborging in te voeren met uitzondering van de Intaketafel. Op dit moment loopt het traject om te komen tot een nieuwe legesverordening voor 2024. In december 2023 zal deze ter besluitvorming worden voorgelegd. De eventuele financiële gevolgen zullen dan in 2024 bij de eerste bestuursrapportage verwerkt worden. Begraafplaatsen In 2016 heeft de raad de kostendekkendheid van de begraafplaatsen als doel op zich losgelaten. De kostendekkendheid hangt met name af van de opbrengst uit verlengingen van het grafrecht in een bepaald jaar. Het aantal aflopende grafhuurtermijnen en daarmee het aantal verlengingen van het grafrecht fluctueert per jaar, waardoor de begraafplaatsen niet ieder jaar kostendekkend zullen zijn. De tarieven worden in 2024 geïndexeerd met 4,1%.

66

Kwijtschelding Kwijtschelding van de lokale heffingen kan worden verleend aan personen met een inkomen gelijk of lager dan de bijstandsnorm. Zelfstandigen komen niet in aanmerking voor kwijtschelding. Voor kwijtschelding komen de volgende heffingen in aanmerking: afvalstoffenheffing, het gebruikersdeel rioolheffing, de hondenbelasting (1e hond) en de ID-kaart. Het totaalbedrag voor 2024 wordt geraamd op bijna € 661.000. De kwijtscheldingen voor de rioolheffing (€ 193.000) en voor de afvalstoffenheffing (€ 450.500) drukken niet op de begroting van de gemeente. We nemen dit mee bij de bepaling van het tarief voor de rioolheffing en de afvalstoffenheffing. Geraamde inkomsten In onderstaande tabel staan de geraamde inkomsten van gemeentelijke heffingen: Geraamde inkomsten Bedragen x € 1.000 Belastingen Onroerende zaakbelasting woningen Onroerende zaakbelasting niet-woningen Hondenbelasting Parkeeropbrengsten (incl. naheffing) Parkeergarage (excl. abo. Houders) Reclamebelasting Heffingen en leges Woonforensenbelasting Afvalstoffenheffing Reinigingsrechten Rioolheffing Marktgelden (jaarverg. Weekmarkt) Leges omgevingsvergunning Leges burgerzaken Begraafrechten Havengelden industriehaven Woonschepen haven Ligplaats recreatieve havens (huur) Veergelden Algemene + bijzondere regelgeving

Realisatie 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

7.285 7.765 270 2.356 689 130

7.346 8.091 272 3.182 644 111

7.773 8.448 284 2.480 670 115

11 6.555 39 7.787 3 1.667 724 612 29 14 43 68 40

14 6.591 38 7.708 2 1.160 646 454 25 16 42 59 82

15 6.961 40 8.068 2 1.160 672 489 112 16 51 62 85

Kostendekkendheid De tarieven van de belangrijkste gemeentelijke belastingen en heffingen staan in onderstaande tabel. Er staat ook bij of ze wel of niet kostendekkend zijn. Kostendekkendheid heffingen en rechten

Verwerkingskosten, salarissen en kapitaallasten Te compenseren btw Aandeel concernopslag/ overhead Overige baten en subsidies Inzet voorziening Te dekken lasten Opbrengst heffingen Percentage kostendekking

67

Bedragen x € 1.000 AfvalstoffenRioolheffing Begraven heffing 6.693 6.731 527 1.349 883 1.138 842 134 -199 -872 -655 -880 8.068 6.962 661 8.068 6.962 489 100% 100% 74%

Gemiddelde woonlasten Voor het schetsen van een beeld van de woonlasten die samenhangen met de hoogte van de lokale belastingdruk, wordt onderscheid gemaakt tussen de 'eigenaar-bewoner' en de 'huurder'. Hierbinnen wordt nog onderscheid gemaakt tussen één- en meerpersoonshuishoudens. In onderstaande tabellen zijn de gemiddelde woonlasten voor het jaar 2024 weergegeven met daarbij ter vergelijking de gemiddelde lastendruk over 2023 van Nederland en Fryslân. De cijfers komen uit de Coelo Atlas van de lokale lasten 2023. Gemiddelde woonlasten woning eigenaren Bedragen in € OZB* Afvalstoffenheffing Rioolrechten Totaal woonlasten 2024 Lastendruk Smallingerland 2023 Stijging lokale lastendruk 2024 Landelijk gemiddelde lastendruk 2023 Fries gemiddelde lastendruk 2023 *bij een gemiddelde woningwaarde.

Eenpersoonshuishouden

Gemiddelde woonlasten huurder Bedragen in € Afvalstoffenheffing Rioolrechten Totaal woonlasten 2024 Gemiddelde woonlasten 2023 Stijging lokale lastendruk 2024 Landelijk gemiddelde lastendruk 2023 Fries gemiddelde lastendruk 2023

Eenpersoonshuishouden

Meerpersoonshuishouden 367 251 296 914 873 4,7% 867 760

367 295 296 958 915 4,7% 944 868

Meerpersoonshuishouden 251 107 358 338 6% 346 330

296 107 403 380 6% 436 443

In grafiek 1.0 zijn de gemiddelde woonlasten voor woningeigenaren door de jaren heen opgenomen. Hierbij is de vergelijking gemaakt tussen Smallingerland en het gemiddelde van Fryslân en Nederland. Lange tijd schommelde de woonlasten van Smallingerland rond het Nederlands gemiddelde. Sinds 2022 is een kentering zichtbaar doordat de lasten in Smallingerland minder hard zijn gestegen dan gemiddeld in Nederland.

Gemiddelde woonlast eigenaren € 975 € 950

€ 925 € 900 € 875 € 850 € 825 € 800 € 775 € 750 2020

2021

Meerpersoons Smallingerland

2022 Meerpersoons Fryslân

2023 Meerpersoons NL

Grafiek 1.0 gemiddelde woonlast meerpersoonshuishouden eigenaren In grafiek 2.0 zijn de gemiddelde woonlasten voor huurders door de jaren heen opgenomen. Hierbij is de vergelijking gemaakt tussen Smallingerland en het gemiddelde van Fryslân en Nederland. Te zien is dat huurders in Smallingerland ten opzichte van het gemiddelde in Fryslân en Nederland lagere woonlasten hebben en dat deze ook relatief beperkt zijn gestegen.

68

Gemiddelde woonlast huurders € 450

€ 425

€ 400

€ 375

€ 350 2020

2021

Meerpersoons Smallingerland

2022 Meerpersoons fryslân

Grafiek 2.0 gemiddelde woonlast meerpersoonshuishouden huurders

69

2023 Meerpersoons NL

Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing Inleiding Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is om financiële risico's op te vangen met de beschikbare weerstandscapaciteit. De berekening van de beschikbare weerstandscapaciteit is een momentopname. Datzelfde geldt voor de risico's. Beide worden daarom zowel bij de begroting als bij de jaarstukken geactualiseerd. Beleid gemeente Smallingerland Het risicomanagement binnen de gemeente Smallingerland wordt uitgevoerd op basis van de financiële verordening Smallingerland 2022 en de nota reserves, voorzieningen en risicobeleid waarin wordt verwezen naar artikel 11 van BBV. Voor de vaststelling van de weerstandscapaciteit en het weerstandsvermogen neemt de gemeente Smallingerland de algemene reserve als uitgangspunt. Bij de begroting worden daarnaast ook de onbenutte exploitatieruimte, onbenutte belastingcapaciteit en de post onvoorzien meegenomen in de berekening. Het accepteren van een kwantificeerbaar risico, met een hoge waarschijnlijkheid dat dit zich gaat voordoen, leidt al snel tot het verplicht opnemen van een voorziening. Een voorziening wordt verplicht verwerkt in de cijfermatige begroting en jaarstukken. In deze paragraaf komen de risico's aan de orde die zich daar niet voor lenen.

Het gaat daarmee in deze paragraaf om risico's die moeilijker kwantificeerbaar zijn en/of waarvan het onduidelijk of ze zich zullen manifesteren en in welke omvang. Het is daardoor vaak lastig om er een bedrag voor te bepalen. Weerstandscapaciteit Voor de financiële risico’s die niet afgedekt kunnen worden uit voorzieningen, verzekeringen, projecten/of exploitatiebudgetten geldt dat de aanwezige weerstandscapaciteit binnen de algemene middelen op de begroting en balans als achtervang dient. Het aanhouden van voldoende weerstandscapaciteit maakt het mogelijk om zonder beleidsaanpassing financiële nadelen op te vangen die zich, ondanks toegepast risicomanagement, manifesteren en waarvoor geen andere dekking aanwezig is. Risico's die een structureel effect veroorzaken, kunnen een beperkt aantal jaren uit de beschikbare eenmalige weerstandscapaciteit gedekt worden. Op die manier ontstaat er tijd om alsnog structurele dekking te vinden, zoals door bezuinigingen op bestaand beleid met structurele dekking. De algemene reserve is de voornaamste bron voor de eenmalige weerstandscapaciteit. Een adequate weerstandscapaciteit kan de meest waarschijnlijke tegenvallers afdekken. Een te lage buffer is onverstandig, maar een te grote buffer is evenmin wenselijk.

De verwachte weerstandscapaciteit voor de jaren 2024-2027 is als volgt: Weerstandscapaciteit Weerstandscapaciteit in het vermogen Stand algemene reserve 31-12 Weerstandscapaciteit in de exploitatie Onbenutte belastingcapaciteit OZB Onvoorzien Incidentele begrotingsruimte Subtotaal Totaal generaal

Bedragen x € 1.000

2024

2025

2026

2027

29.839

26.462

24.360

23.910

p.m. 100 5.611 5.711

p.m. 100 8.167 8.267

p.m. 100 -2.174 -2.074

p.m. 100 -2.736 -2.636

35.550

34.729

22.286

21.274

Bij de berekening van de weerstandscapaciteit in het vermogen wordt uitgegaan van de verplichtingen die op dit moment op de reserve liggen. Uiteraard is het mogelijk deze verplichtingen te heroverwegen, waarbij de kanttekening geplaatst moet worden dat wanneer er sprake is van lopende projecten er mogelijk al verplichtingen zijn aangegaan. De incidentele begrotingsruimte wordt voorzichtigheidshalve niet in de berekening meegenomen in de stand van de algemene reserve voor het jaar hierop volgend. Op basis van de aangegane verplichtingen is de beschikbare weerstandscapaciteit eind 2027 € 21,2 miljoen.

70

Materiële risico's De belangrijkste risico's, onzekerheden en niet-gekwantificeerde ontwikkelingen staan hieronder opgesomd. Omschrijving risico's 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Uitblijven compensatie ontwikkelingen Rijksbeleid Aantreffen asbesthoudende voegenkit bij vervanging riolering Compensatie voor diverse ontwikkelingen door het rijk Toenemende kosten bij contractpartners Aanvullende uitkering inzake financiering Jeugd Wijziging BTW-sportvrijstelling Kapitaalgoederen in de openbare ruimte Openhouden vliegveld Drachten Implementatie Omgevingswet Aanleg vaarweg Drachten Prijsstijging a.g.v. inflatie Wet open overheid en wet elektronische publicaties Cyberaanvallen IT-omgeving Algemene bedrijfsmatige risico's Rampen en calamiteiten

Bestaand, nieuw of vervallen risico Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand

Bijdrage aanleg N381

Vervallen

De risico's worden bij iedere begroting en jaarstukken opnieuw beoordeeld. De projecten, grondexploitaties en reserveringen worden jaarlijks herijkt. Uiteraard streven wij er altijd naar om risico's zoveel mogelijk proactief te voorkomen of, als dit niet mogelijk is, te beperken. Er is een indicatieve inschatting gemaakt van het maximale financiële risico. Op deze risico's is een Monte-Carlosimulatie toegepast. Middels de Monte-Carlosimulatie wordt vele malen het tot uiting komen van de risico's gesimuleerd. Het resultaat van deze simulaties is een benodigd weerstandscapaciteit. Uit de simulatie komt naar voren dat op basis van deze risico's de benodigde weerstandscapaciteit € 6,52 miljoen bedraagt. Weerstandsvermogen In de algemene reserve wordt een minimale weerstandscapaciteit van € 13 miljoen aangehouden. Op basis van de simulatie is een weerstandscapaciteit van € 6,52 miljoen minimaal noodzakelijk. Het weerstandsvermogen is de verhouding tussen de mogelijk benodigde middelen vanwege risico's en de werkelijk beschikbare weerstandscapaciteit. De berekende weerstandscapaciteit bedraagt € 21,2 miljoen.

Op basis van de berekende benodigde weerstandscapaciteit van € 6,52 miljoen en het minimaal aanhouden van € 13 miljoen, betekent dat met een beschikbaar weerstandsvermogen van € 21,2 miljoen er voldoende weerstandsvermogen aanwezig is om risico's die zich daadwerkelijk voordoen in de eerste jaren met eenmalige middelen af te kunnen dekken.

71

Financiële kengetallen Financiële kengetallen Rekening Raming Raming Raming Raming Raming 2022 2023 2024 2025 2026 2027 50% 75% 94% 105% 121% Netto schuldquote 73% 48% 73% 93% 104% 120% Idem, gecorrigeerd voor verstrekte leningen 72% 36% 22% 25% 21% 18% Solvabiliteitsratio 22% 2% -1% 0% -1% -1% Bouwgrondexploitaties -1% Structurele exploitatieruimte 3% 2% 3% 3% -1% -1% Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde 101% 97% 97% 97% 97% 97% Netto schuldquote De hoogte van de schuld die een gemeente kan dragen, hangt af van de hoogte van de inkomsten. Om een grove indicatie te krijgen van de verhouding tussen beide grootheden (schuld en inkomen), wordt de netto schuldquote berekend. Als de netto schuldquote tussen 100% en 130% ligt, is de gemeenteschuld hoog, volgens de VNG. Als de netto schuldquote boven de 130% uit komt, dan bevindt een gemeente zich zelfs in de gevarenzone. De netto schuldquote, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen, loopt de komende jaren op. Dit komt vooral door de geplande investeringen. Doordat investeringen verschuiven in de tijd zien we wel dat de schuldquote later oploopt dan in de eerdere begrotingen was verwacht.

Een (hoge) schuldpositie is overigens geen gevolg van onjuiste financiële keuzes, maar vloeit voort uit een door de gemeente(raad) gewenst uitvoerings-, omgevings- en investeringsniveau in combinatie met het niet voor handen zijn van eigen financieringsmiddelen. Belangrijk is dat de rentelasten structureel in de begroting zijn gedekt. Met een stijgende rente is dat wel een risico voor de toekomst. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio meet in hoeverre het bezit op de balans niet met schulden is belast. Een lage solvabiliteitsratio geeft dan aan dat bezittingen voor een groot deel met schulden gefinancierd zijn. Dit is een teken dat een gemeente met zijn exploitatieresultaten weinig tot niet spaart voor de financiering van investeringen. Bij een negatieve solvabiliteitsratio heeft een gemeente met negatieve exploitatieresultaten geleend voor lopende consumptieve uitgaven. Er worden in dat geval lopende consumptieve uitgaven op een toekomstige generatie inwoners afgewenteld. Voor de solvabiliteitsratio wordt uitgegaan van de signaalwaarden 20% en 0%. Bij een solvabiliteitsratio lager dan 20% bevindt een gemeente zich in de gevarenzone volgens de VNG. Bij een negatieve solvabiliteitsratio springt het licht op rood. De berekende ratio's voor de solvabiliteit van onze gemeente kennen de laatste jaren een dalende tendens.

De reserves zijn de laatste jaren afgenomen, en de financieringsbehoefte neemt juist toe vanwege de grote investeringen die gedaan worden. Daar tegenover staan de begrotingsoverschotten voor de jaren 2024-2025 die de solvabiliteit positief beïnvloeden. Ondanks dat daalt de Solvabiliteit van 22% in 2024 naar 18% in 2027. Daarmee komen we uit onder de signaalwaarde van 20% in 2027. Nederlandse gemeenten gaan echter vanwege het artikel 12 vangnet uit de Financiële Verhoudingswet niet failliet en worden nooit geliquideerd. Daarom heeft dit kengetal ondanks deze signaalwaarde maar beperkte waarde. Ook worden investeringen in maatschappelijk nut geactiveerd die niet verkoopbaar zijn, zodat de reserves niet een liquiditeitswaarde weergeven. De vraag of de gemeente de schuld met zijn inkomen kan betalen, is daarom belangrijker. Op dit moment is dat nog geen probleem. Als de marktrente blijft stijgen dan kan dit in de toekomst mogelijk wel tot problemen leiden. Bouwgrondexploitaties De boekwaarde van de voorraden grond moet worden terugverdiend bij de verkoop. Kenmerkend voor grondexploitaties is dat de looptijd meerdere jaren is. Naarmate de inkomsten verder in de toekomst liggen, brengt dit meer rentekosten en risico’s met zich mee. Een grondexploitatie van 10% of hoger wordt beschouwd als kwetsbaar.

Bij een negatief percentage is er sprake van hogere geprognotiseerde opbrengsten dan kosten. Het risico op de grondexploitaties lijkt daarmee verwaarloosbaar.

72

Structurele exploitatieruimte Dit cijfer helpt mee om te beoordelen welke structurele ruimte een gemeente heeft om de eigen lasten te dragen. Wanneer dit cijfer negatief is, betekent het dat het structurele deel van de begroting onvoldoende ruimte biedt om de lasten te blijven dragen. In de jaren 2024-2025 zien we een positief cijfer. In 2026 en 2027 is het saldo -1%. Dat betekent dat er op dit moment geen structurele begrotingsruimte is. Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde Dit cijfer geeft inzicht in hoe de belastingdruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Als dit percentage laag ligt, betekent het dat de gemeente meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven. In 2023 zit de gemeente Smallingerland voor het eerst in jaren onder het landelijk gemiddelde, gemeten voor meerpersoonshuishoudens met een woning. Wat de ontwikkelingen van andere gemeenten in de komende jaren zal zijn is nog onbekend. We verwachten dat we onder het landelijk gemiddelde zullen blijven uitkomen.

Houdbaarheidstest De vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft een houdbaarheidstest c.q. stresstest ontwikkeld. Deze test brengt middels 12 financiële kengetallen de financiële conditie van een gemeente in beeld. De test is openbaar en kan gedownload worden van de website van de VNG. De VNG heeft de test voor-ingevuld met de openbare gegevens van de gemeenten. In de houdbaarheidstest worden 12 verschillende financiële kengetallen gepresenteerd. De 12 financiële kengetallen belichten de aandachtsgebieden die de toekomstige begrotingsruimte van Nederlandse Gemeente sterk beïnvloeden. Met de uitkomst van 11 financiële kengetallen wordt het 12e kengetal, de financiële conditie index bepaald. Deze index geeft een algeheel beeld over de huidige financiële gezondheid van de gemeentefinanciën. Kleurt een financieel kengetal oranje of rood dan zorgt dit voor een correctie van respectievelijk -0,5 en -1 punt op de financiële conditie index. De stresstest is toegepast op de meerjarenraming om een beeld te krijgen hoe deze cijfers zich in de toekomst ontwikkelen. In onderstaande tabel is dit opgenomen.

Financiële kengetallen Vermogenspositie Netto schuldquote Effectieve netto schuldquote Solvabiliteitsratio Exploitatie Exploitatieresultaat Negatieve resultaten in laatste drie jaar Onbenutte belastingcapaciteit Afhankelijkheidsratio Voorzieningenniveau Netto investeringsquote Netto lasten per inwoner Weerbaarheid Houdbaarheidsquote Kasgeldratio Score

Stresstest Raming Raming Raming Raming 2023 2024 2025 2026 2027 59% 60% 29%

73% 72% 22%

94% 93% 25%

105% 104% 21%

121% 120% 18%

-4% 2 -1% 92%

7% 1 1% 76%

2% 0 1% 76%

-2% 0 1% 75%

-1% 1 1% 75%

1,7% 2.079

7% 3.035

12% 2.912

12% 2.893

14% 2.881

30% 9,9% 5,5

22% 8,9% 6,5

22% 8,9% 6

22% 9,3% 4,5

22% 9,2% 3,5

Opgemerkt moet worden dat alleen 2024 een reëel beeld geeft van de huidige situatie. De meerjarenraming geeft op onderdelen geen reëel beeld omdat dit simpelweg nog niet goed te bepalen is. Ook het presenteren van een niet sluitende meerjarenraming, door het uitblijven van structurele financiering vanuit het Rijk, heeft een negatieve invloed op de cijfers. Wel is duidelijk dat de schuldquote oploopt door de geplande investeringen en dat de solvabiliteit terugloopt. Deze trend is al jaren zichtbaar in de begroting. Op basis van de historie blijkt echter dat de realisatie van deze cijfers lager uitvalt dan de raming vooraf. Op de website van de VNG is meer achtergrondinformatie te vinden over de houdbaarheidstest.

73

Paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen Inleiding In de openbare ruimte bedoelen wij met kapitaalgoederen: de wegen, wandel- en fietspaden, groen, bomen, speelvoorzieningen, riolering, water, straatmeubilair, verlichting, bruggen, enz. Kortom alles wat we in de openbare ruimte zien.

De kwaliteit van de kapitaalgoederen is van directe invloed op onze inwoners. Een mooie, schone, groene en veilige openbare ruimte zorgt voor leefbaarheid, beleving, het aanzien en de uitstraling van onze gemeente. Het in stand houden van de kapitaalgoederen verdelen wij onder in de volgende onderdelen: - onderhoud (het op niveau houden voor dagelijks gebruik) - beheer (het op niveau houden zodat de te verwachten levensduur wordt gehaald) - vervanging (na einde levensduur) Er is ook een aantal risico's. Die staan in deze paragraaf benoemd. Beleid en kaders De raad heeft in 2022 de kadernotitie ‘Beheer kapitaalgoederen’ vastgesteld met bijbehorend kwaliteitsniveau en financiële paragraaf. Om een zo laag mogelijke claim te doen op de financiële middelen is bij het beheer het niveau ‘sober en doelmatig’ het uitgangspunt. Voor de prachtige en kleurrijke vaste planten op rotondes en in plantbakken in het centrum van Drachten is een uitzondering gemaakt, omdat we vinden dat dit de visitekaartjes van onze gemeente zijn. In het algemeen geldt dat alle in de gemeente aanwezige voorzieningen duurzaam in stand worden gehouden op basis van sober en doelmatig, tenzij in de desbetreffende hoofdstukken anders wordt aangegeven.

Sober en doelmatig betekent dat de voorzieningen voldoen aan de minimale eisen van veiligheid, functionaliteit en op een zodanige wijze worden onderhouden zodat er geen kapitaalvernietiging optreedt. Kapitaalvernietiging treedt op, als door bijvoorbeeld slecht onderhoud een voorziening voortijdig moet worden vervangen. Hierdoor zullen de totale kosten hoger worden en kan de veiligheid niet meer worden gegarandeerd en is de gemeente aansprakelijk voor letsel en schade bij ongelukken door bijvoorbeeld te hoog liggende trottoirstegels, dode takken in bomen of verrotte steigerplanken. Een duurzame instandhouding is een wettelijk verplichting vanuit het BBV (Besluit Begroting en Verantwoording gemeenten).

74

Beheer/beleidsplan

Kapitaalgoed

Vastgesteld door de raad

Actualisatie

Vertaald in begroting

Achterstallig onderhoud

Kadernotitie "Beheer Kapitaalgoederen" Wegen Riolering Water Groen Gebouwen Civiele Kunstwerken

2022 2022 2022 2022 2022 2022

2026 2026 2026 2026 2026 2026

nee nee nee nee nee nee

Openbare verlichting Speelvoorzieningen

2022 2022

2026 2026

ja ja ja ja ja Niet volledig* ja ja

Verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan Riolering Water

2021 2021

2026 ** 2026

ja ja

nee nee

Beleidsplan Openbare Verlichting Openbare verlichting

2020

2025

ja

nee

nee nee

* De kosten voor grootonderhoud en vervanging van de kades van Industriehaven zijn niet opgenomen in de huidige Notitie "Beheer Kapitaalgoederen" ** In 2024 wordt de financiële paragraaf van het vGRP geactualiseerd naar prijsstijging. De gemeentelijke kapitaalgoederen worden beheerd volgens het principe van asset-management: "Wat is de beste oplossing op deze plek?". Waarbij prestaties, risico's en kosten in balans zijn en de openbare ruimte op de meest duurzame wijze onderhouden en instant gehouden wordt. Uitvoering beheer en vervanging gemeentelijke kapitaalgoederen Bij vaststelling van de nieuwe notitie "Beheer kapitaalgoederen 2023-2026" wordt het onderhoud, beheer en vervanging volgens dit beleidskader en bijbehorende budgetten in 2024 uitgevoerd. De vervagingsbudgetten 2023- 2026 worden niet geïndexeerd. Dat kan lijden tot meerkosten en risico's. Vertraging en uitstel van projecten Ook in 2024 is nog steeds het risico aanwezig dat niet alle projecten volgens planning kunnen worden uitgevoerd omdat materialen een langere leveringstermijn hebben en dat er geen voldoende personeel beschikbaar is. Dit kan betekenen dat een deel van de uitvoering van investeringsprojecten langer kunnen gaan doorlopen. Risico's Het beheer van de kapitaalgoederen brengt risico's met zich mee.

In deze paragraaf zullen we enkele van de belangrijkste risico's bespreken die wij tegenkomen bij het beheer van de kapitaalgoederen. Daarnaast wordt een aantal risico's benoemd die zijn afgedaan in 2023 en zijn opgevangen binnen de reguliere begroting. De financiële risico's zijn meegenomen in de bepaling van de weerstandscapaciteit. Hier wordt in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing nader op ingegaan. Kades industriehaven Drachten In 2022 zijn de kosten voor vervanging en upgrading in beeld gebracht en zijn we in overleg geweest met alle bedrijven met een kade aan het Nije Kanaal. De eerste inventarisaties en doorberekeningen zijn gepresenteerd aan de raad. Inmiddels is duidelijk dat er op korte termijn geen nieuwe vaarweg wordt gerealiseerd. Dat wil niet zeggen dat er geen ontwikkelingen zijn op het Industrieterrein De Haven. De gemeente onderzoekt de ontwikkeling van dit gebied en daarbij worden ook de huidige kades onderzocht. Er komt een advies over het onderhoud en vervanging (op termijn) van de kademuren. Afhankelijk van de keuze zullen de kosten voor grootonderhoud/vervanging van de kades aanzienlijk zijn. In 2019 heeft Royal Haskoning DHV het rapport "Meerjaren Onderhoudsplan kades Industriehaven Drachten" opgesteld en een indicatie van het te verwachten grootonderhoud gegeven van € 2 miljoen. 75

De kades worden op dit moment nader geïnspecteerd en de nodige maatregelen groot onderhoud in beeld gebracht en doorgerekend. De te verwachten € 2 miljoen is opgenomen in de begroting 2024. Of dit voldoende is zal blijken uit het uitgewerkte technische onderhoudsplan waar nu aan wordt gewerkt en de uiteindelijke aanbesteding. Onderhoud kades industriehaven Drachten Betonreparatie Vervangen Gordingen Versterken Damwand Overige Totaal

€ 420.000 € 1.500.000 € 70.000 € 10.000 € 2.000.000

Opmerking: In de haven is bodemerosie langs kades een risico, deze wordt veroorzaakt door schroefbewegingen van vrachtschepen. De haven is recentelijk gebaggerd en gaten zijn gedicht, hierdoor is het risico eerst weggenomen. Jaarlijks wordt de bodemhoogte gemonitord, mochten er risicovolle gaten komen dan zal er herstel nodig zijn. Eventuele extra kosten zijn niet meegenomen. De kosten voor eventuele vervanging en/of upgrading zijn nog niet opgenomen in de begroting. Schade kade perceel Agrifirm In juli 2023 uitgevoerde onderwater inspectie is een knik geconstateerd in de damwand ter plekke van het perceel van Agrifirm. Hierdoor is er een groot gat ontstaan achter de damwand onder de keermuur doordat de grond is uitgespoeld. Agrifirm is op de hoogte van de situatie en heeft maatregelen genomen waarbij de kade zoveel mogelijk wordt ontzien en de belasting tot een minimum wordt beperkt. Op dit moment wordt nader bepaald hoe de schade kan worden hersteld. Het is denkbaar dat hier een nieuwe kade moet worden gemaakt. De kosten hiervan zijn nog niet bekend. Verbreed Gemeentelijk Riolering Plan (vGRP) Duurzaamheid, circulariteit, klimaatverandering, biodiversiteit, mobiliteit en bewegen. Dit zijn allemaal ambities uit het coalitieakkoord, die in combinatie met de vervanging van het riool tot een wijkgerichte aanpak moet leiden.

In de wijk de Venen, moet op korte termijn het riool grotendeels vervangen worden. Hier zijn inmiddels de eerste ramingen voor gemaakt en hieruit blijkt dat, mede door de sterke stijging van prijzen de afgelopen jaren, er onvoldoende geld is gereserveerd in het verbreed Gemeentelijk Riool Programma (vGRP). Om deze reden is een onderzoek gestart en wordt het vGRP doorgerekend vanuit een viertal scenario's. De uitkomst van deze doorrekening wordt begin 2024 voorgelegd aan de gemeenteraad. Parallel aan dit onderzoek wordt een aantal scenario's uitgewerkt over hoe om te gaan met de rioolheffing als dekkingsmogelijkheid, waarbij wordt gekeken naar het gebruikersdeel en eigenarendeel en hoe om te gaan met de heffing voor bedrijven. Oeverbeheer In het najaar 2023 neemt GS van de Provincie Fryslân een definitief besluit over het oeverbeheer. De gemeentelijk bijdrage van € 17.000 is inmiddels bekend en is opgenomen in deze begroting 2024. Overeenkomst OSW (Overdracht Stedelijk Water) met Wetterskip Voor het onderhoud van watergangen krijgen we een vergoeding van het Wetterskip. Het Wetterskip wil de vijverregeling wijzigen. Welke gevolgen dit heeft is niet bekend op dit moment. Afspraken met Wetterskip over waterdiepte zijn ook nog niet afgerond(ook onderdeel van de overeenkomst OSW).

Het risico is dat het toekomstige onderhoudsprofiel (de diepte waar op gebaggerd wordt) van het Wetterskip per 2026 niet overeenkomt met het huidige onderhoudsprofiel. Nu is er altijd gebaggerd tot de vaste bodem wat ook nodig is voor de doorstroming. Wanneer het Wetterskip zich houdt aan de waterdiepte dan is de vraag wie de kosten voor het dieper baggeren voor de doorstroming op zich neemt. Welke gevolgen dit heeft voor hekkelen is op dit moment ook niet bekend Onderhoud schouwwater is geen structureel beheer Het baggeren van schouwwater in het buitengebied hebben we niet in beheer. Wanneer zich problemen voordoen dan worden we hiervoor aangeschreven door het Wetterskip. Vooraf weten we niet wanneer dit zich voordoet en hoeveel dit gaat kosten. In het verleden waren de kosten ongeveer € 100.000 / per 4 jaar. Als dit aan de orde is zullen deze kosten worden meegenomen in de Bestuursrapportages. 76

Baggerslib meer vervuild Voor stortkosten is een gemiddelde gerekend (vervuild en schone bagger). De bagger van de laatst gebaggerde wateren en vaarwegen was tot nu voor een groot deel erg vervuild waardoor de afvoerkosten aanmerkelijk hoger zijn. Tot nu toe hebben we de gemiddelden nog niet aangepast naar deze vervuilingsgraad omdat dit op dit moment niet goed te bepalen is. DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie; meer ruimte voor water en groen Het DeltaPlan Ruimtelijke adaptatie is een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk om Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Het DeltaPlan versnelt en intensiveert de aanpak van wateroverlast, hittestress, droogte en de beperking van gevolgen bij overstromingen, door maatregelen in de ruimtelijke inrichting. Het doel is om in 2050 Nederland klimaatbestendig en waterrobuust te hebben ingericht. Dit betekent dat we bij het uitvoeren van werkzaamheden in de openbare ruimte nu al rekening moeten houden met deze gestelde eisen. Bij kapitaalgoederen beheer zal dit een rol gaan spelen bij de vervanging en grootonderhoud van het riool en wegen in combinatie met openbaar groen. Dat zal leiden tot een ander inrichting van de openbare ruimte waarbij naast de budgetten voor vervanging aanvullende budgetten voor herinrichting nodig zijn. Energie transitie Nederland ondergaat een energie transitie.

Deze transitie zal ook een ruimtebeslag geven in de openbare ruimte. Ook dit is daarmee een onderwerp dat mee moet worden genomen in het beheer en vervanging van de openbare ruimte. Een integrale wijkgerichte aanpak is daarbij logisch. Dat zal leiden tot een ander inrichting van de openbare ruimte waarbij naast de budgetten voor vervanging aanvullende budgetten voor herinrichting nodig zijn. Overdracht Vaarweg naar Oudega De vaarweg naar Oudega wordt in beheer overgedragen naar de Provincie. De kosten hiervoor zijn onderdeel van het project Oudega aan het water en niet opgenomen in deze begroting. Overdracht Vaarweg Polderhoofdkanaal De vaarweg Polderhoofdkanaal wordt in beheer overgedragen naar de Provincie / Wetterskip. De kosten hiervoor zijn niet opgenomen in deze begroting. Afhankelijk van afspraken over baggerdiepte kunnen de kosten worden berekend. Hiervoor is nog geen overeenkomst. Exoten De provincie Fryslân werkt momenteel aan het opstellen van exotenbeleid. Zodra het beleid voor invasieve exoten in Fryslân door Provinciale Staten is vastgesteld weten wij meer wat dit kan betekenen (o.a. financiële gevolgen) voor de gemeente Smallingerland. Wij zullen de gevolgen uitwerken en de keuzes voordragen aan het college. Dit betekent overigens niet dat de gemeente momenteel geen invasieve exoten bestrijdt/beheerst.

Momenteel bestrijden/beheersen wij invasieve exoten in het kader van het gemeentelijk waterbeheer. Daarnaast worden invasieve exoten op kleine schaal bestrijdt/beheerst in het openbare groen. De totale bestrijding-/beheerskosten bedragen op dit moment ongeveer € 100.000. Deze kosten worden betaald vanuit de bestaande beheerbudgetten voor de openbare ruimte. De verwachting is dat de huidige beheerbudgetten niet toereikend zijn om de gevolgen van het provinciale exotenbeleid uit te kunnen voeren. Drogere zomers Met uitzondering van zomer van 2021 zijn de laatste paar zomers erg droog. In 2023 was juist het voorjaar droog. De verwachting is dat deze trend doorzet. Met name bomen kunnen daar last van krijgen, omdat het grondwater lager staat dan voorheen. In welke mate zich dat gaat voordoen is op dit moment nog steeds onzeker, met name voor de langere termijn. Het lijkt er wel op dat de natuur zich tot nu toe telkens weet te herstellen. Om te voorkomen dat nieuw aangeplante beplanting direct verdroogt, geven we meer water. De kosten voor het water geven nemen daardoor jaarlijks wel wat toe. Afgedane risico's Brug in de wijk de Sanding De brug is geïnspecteerd en de benodigde onderhoud maatregelen zijn in 2023 uitgevoerd binnen de middelen voor Onderhoud Kunstwerken. Er wordt nog onderzocht of de huidige veiligheidsvoorzieningen voldoen aan de huidige richtlijnen.

Tunnels De lekkages worden binnenkort verholpen en er is extra drainage rondom de tunnelbakken gelegd. Ook deze maatregelen kunnen worden uitgevoerd binnen de middelen voor Onderhoud Kunstwerken. 77

Paragraaf Financiering De wettelijke bepalingen over de financieringsfunctie zijn opgenomen in de wet FIDO (wet Financiering Decentrale Overheden) en de daaraan gelieerde uitvoeringsregelingen. In onze financiële verordening staan de kaders beschreven waarbinnen het college geldstromen, vermogenswaarden, posities en risico's kan en moet beheren. De commissie BBV heeft een afzonderlijke rentenotitie opgesteld waarin de uitgangspunten voor de verwerking van de rentelasten en –baten in de begroting opgenomen zijn. Renteontwikkeling Op grond van een herrekening voor de begroting hanteren we voor 2024 een interne rentevoet van 1,74%, dit wordt afgerond naar 1,8%. Dit is gelijk aan de interne rentevoet zoals gepresenteerd in de kadernota 2024-2027. Op rekeningbasis mag de werkelijke rente maximaal 25% afwijken van de begroting. We verwachten met deze rentevoet binnen deze bandbreedte te blijven. De interne rentevoet ligt 1% hoger dan de rekenrente 2023 van 0,8%. Reden voor de stijging van de rentevoet is dat we voor onze nieuwe leningen meer rente moeten betalen dan de afgelopen jaren. De renteverhogingen die de Europese Centrale Bank (ECB) heeft doorgevoerd om de inflatie te bestrijden hebben gezorgd voor snel stijgende rentetarieven op de geld- en kapitaalmarkt. Het lijkt er nu wel op dat de piek waarschijnlijk bereikt is.

De ECB heeft aangegeven dat de rente nu een niveau bereikt heeft om de inflatie terug te kunnen dringen richting de doelstelling van 2%. De rentekosten van aangetrokken leningen stijgen in 2024 met ongeveer € 2,25 miljoen ten opzichte van 2023. De combinatie van stijgende rentetarieven en tegelijkertijd een uitbreiding van de leningen portefeuille zorgt voor deze stijging van de rentelasten. Het saldo van de te betalen rente en de toegerekende rente wordt verantwoord op het taakveld Treasury. In onderstaand overzicht is het renteresultaat toegelicht (bedragen x € 1.000): a. b. c.

d1. d2.

e.

f.

Externe rente over korte en lange financiering De externe rentebaten Totaal door te rekenen externe rente Doorberekende rente grondexploitaties Rente 'projectfinanciering' (o.a. doorgeleende gelden aan woningbouwverenigingen)

4.286 -200 4.086 30 -3

Saldo door te rekenen externe rente Rente over eigen vermogen (reserves) Rente over voorzieningen Totaal toe te rekenen rente aan taakvelden + overhead

27 4.113 0 0 4.113

Werkelijk toegerekende rente aan taakvelden + overhead

4.439

Renteresultaat op taakveld Treasury (voordelig)

326

Renterisico In de Wet Financiering Decentrale Overheden (wet fido) staat vermeld dat gemeenten zich moeten houden aan de renterisiconorm. Het doel van de renterisiconorm is om ervoor te zorgen dat het renterisico bij herfinanciering beheerst wordt. De jaarlijks verplichte aflossingen en de renteherzieningen mogen niet meer bedragen dan 20% van het begrotingstotaal. Dit laatste is voor de gemeente Smallingerland € 231,5 miljoen in 2024. De renterisiconorm voor 2024 is daardoor € 46,3 miljoen. We blijven met een aflossingsverplichting van € 16,3 miljoen in 2024 ruim onder deze norm. In de komende jaren zal externe financiering aangetrokken moeten worden voor herfinanciering van bestaande leningen en voor de geplande investeringen. De aflossing van leningen, doorgeleend aan de Woningbouwverenigingen, bedraagt voor 2024 € 0,37 miljoen. Daarmee zijn eind 2024 alle aan de Woningbouwvereniging doorgeleende leningen afgelost. De woningbouwverenigingen zijn zelf verantwoordelijk voor de herfinanciering.

78

Kasgeldlimiet De kasgeldlimiet geeft aan tot welk bedrag een gemeente mag financieren met kort geld. Deze limiet bedraagt voor ons 8,5% van het begrotingstotaal. Dit komt voor 2024 neer op € 18,5 miljoen. Tot dit bedrag kunnen we 'rood' staan bij de Bank Nederlandse Gemeenten of kortlopende kasgeldleningen aantrekken. Komen we hierboven, dan kunnen we maximaal drie aaneengesloten kwartalen het meerdere financieren door extra kortlopende kasgeldleningen. Na deze periode moet de korte financiering worden omgezet in een financiering met een looptijd van meer dan een jaar. Financieringsbehoefte en schuldpositie Door de geplande investeringen in bijvoorbeeld nieuwbouw van het zwembad, onderwijshuisvesting, riolering en herfinanciering van afgeloste leningen zullen we de komende beleidsperiode extra financiering moeten aantrekken. Op basis van een meerjarige liquiditeitsprognose in combinatie met de actuele uitvoeringsplanningen voor de geplande investeringen, zoeken we een passende financieringsvorm en een passend financieringsmoment. Deze nieuwe financiering moet, zoals toegelicht onder renteontwikkeling, tegen hogere rentetarieven worden aangetrokken dan de afgelopen jaren. Hierdoor zal de gemiddelde rente die wij betalen op onze leningenportefeuille de komende jaren geleidelijk gaan.

Wet Houdbaarheid Overheid Financiën (wet Hof) Als gevolg van Europese regelgeving mogen EU-lidstaten een begrotingstekort (EMU-saldo) hebben van maximaal 3% van het bruto binnenlands product (BBP). Aan dit maximale tekort van 3% hebben, naast de Rijksoverheid, ook de decentrale overheden een aandeel. Hiervoor is de Wet Houdbare Overheid Financiën (wet HOF) ingevoerd. Deze wet is bedoeld voor de beheersing van de schuldenlast en het begrotingstotaal op rijksniveau en maakt de decentrale overheden hier medeverantwoordelijk voor. De EMU-systematiek gaat uit van het kasstelsel en werkt dus op een andere manier dan het baten- en lastenstelsel dat de gemeenten hanteren. Investeringen tellen bijvoorbeeld niet mee in het stelsel van baten en lasten, daarbij wordt uitgegaan van de kapitaallasten van de investeringen. Investeringen tellen echter wel volledig mee in het EMU-saldo, maar de kapitaallasten niet. Ondanks een sluitende begroting hebben wij toch een negatief EMU-saldo. Het EMU-saldo voor 2024 komt uit op negatief € 66 miljoen. Het betekent dat in EMU-termen de uitgaven groter zijn dan de inkomsten. Dit wordt veroorzaakt door de geplande investeringen.

in onder meer de nieuwbouw van het zwembad en de clustering SBO onderwijs, Het Rijk en decentrale overheden hebben in mei 2018 een macro EMU-norm van -0,4% van het BBP per jaar afgesproken voor de periode van 2019 tot en met 2022. In 2022 is besloten dit percentage ook in 2023 toe te passen. Het aandeel van de gemeenten hierin is -0,27%. De individuele referentiewaarde voor de gemeente Smallingerland bedraagt in 2024: € 9,26 miljoen. Door de geplande investeringen overschrijden wij deze norm komend jaar. Een individuele EMU-referentiewaarde betreft een indicatie van het aandeel dat een provincie of gemeente in de gezamenlijke tekortnorm heeft. Het aandeel in het EMU-tekort betreft een inspanningsverplichting, er staat momenteel geen sanctie op een eventuele overschrijding van het toegestane EMU-tekort. Ontwikkeling EMU-saldo Begrotingsresultaat voor mutaties reserves Afschrijvingen Mutatie voorzieningen Investeringen Mutatie voorraden grondexploitatie EMU-saldo EMU-referentiewaarde Overschrijding / onderschrijding

79

2024 -3.036 7.995 0 -66.045 4.348 -57.706 -9.260 -48.446

2025 5.035 8.995 0 -29.303 -215 -15.487 -9.260 -6.227

bedragen x €1.000 2026 2027 -4.521 -3.186 9.995 10.995 0 0 -38.539 -19.699 20 1.346 -33.044 -10.544 -9.260 -9.260 -23.784 -1.284

Schatkistbankieren Het kabinet verplicht de gemeenten hun kasoverschotten, boven een drempelbedrag, onder te brengen bij de Rijksoverheid. Door consolidatie van de onderlinge schuldverhoudingen tussen de Rijks- en decentrale overheden zou de EMU-schuld van de collectieve sector dalen. Gemeenten mogen hun overtollige financiën tot een bepaald bedrag buiten de schatkist van het Rijk aanhouden. In 2021 heeft het Rijk de drempelbedragen aangepast om de administratieve lasten voor de decentrale overheden bij het schatkistbankieren te beperken. Voor gemeenten met een begrotingstotaal kleiner of gelijk aan € 500 miljoen is het drempelbedrag 2,0% van het begrotingstotaal, met een drempelbedrag van minimaal € 1 miljoen. Voor onze gemeente is de drempel € 4,63 miljoen.

80

Paragraaf Bedrijfsvoering Deze paragraaf geeft inzicht in de bedrijfsvoering van de gemeente Smallingerland. Algemene toelichting In Smallingerland staat de mens voorop. We handelen en denken bij de uitvoering van onze taken vanuit het perspectief van inwoners en ondernemers. We vinden het belangrijk om hier als ambtelijke organisatie op een goede manier invulling aan te geven. Dit betekent dat de gemeentelijke organisatie daarin een doorontwikkeling blijft doormaken en dat de bedrijfsvoering van de organisatie ondersteunend is in het waarmaken van de ambities. Tegelijkertijd staat dit onder druk We hebben te maken met hoog verzuim, een krappe arbeidsmarkt en steeds meer taken worden bij gemeenten belegd. Wat willen we bereiken? Wij zijn een gemeente waar mensen voorop staan. Onze medewerkers ‘maken’ de organisatie, zij spelen in op de verschillende vragen die leven en zij maken daarbij de afwegingen vanuit hun deskundigheid en talent. We werken samen op basis van openheid, transparantie en inlevingsvermogen, zowel intern als extern. We zijn samen aan de slag en benutten daarbij alle mogelijkheden om bij te dragen. We zorgen voor duidelijke doelen die we met elkaar vastleggen en bewaken. Iedereen weet wat bijgedragen kan worden en toont daarbij eigenaarschap.

Hierdoor zijn we wendbaar, zetten we onze talenten en vakmanschap in daar waar nodig én zijn we effectief in het behalen van resultaat met de gewenste impact op de samenleving. Wat gaan we daar voor doen? Om door te ontwikkelen naar een gemeente waar mensen voorop staan, hebben we gedrevenheid nodig binnen de organisatie. Maar zeker ook autonomie, informatie en faciliteiten. Daarbij is het belangrijk om te blijven investeren in de kwaliteit van onze medewerkers. Onze omgeving ontwikkelt zich en dit heeft effect op onze taken en rollen. De huidige informatiesamenleving, en de steeds sterk wisselende opgaven, vragen om flexibiliteit. We kijken kritisch naar onze organisatie, om zo effectief mogelijk te werken. Dat betekent dat we kijken naar hoe we nu georganiseerd zijn, welke processen goed lopen, welke beter kunnen en ook welke medewerkers we nodig hebben, nu en in de toekomst. We werken er aan om steeds beter voor ogen te hebben wat we moeten doen, en zetten stappen in het slimmer organiseren van ons werk, zodat dit ten goede komt aan onze inwoners, ondernemers en organisaties in de gemeente. We doen dat programmatisch in het programma 'Klaar voor de Toekomst'. We werken aan eigenaarschap, samenwerking, waarmaken en werken vanuit de bedoeling.

Zo zorgen we voor effectievere sturing en beheersing en werken we rechtmatig en doelmatig en (indirect) met de gewenste impact voor onze inwoners, ondernemers en organisaties in Smallingerland. We zetten diverse stappen in het verbeteren van onze bedrijfsvoering, maar het is nog niet op het gewenste niveau. Hieronder zetten we de verbeteringen uiteen, onderverdeeld in thema's.

Organisatie, rollen, taken en processen Samenwerken Om goed te kunnen samenwerken, is het belangrijk dat onze medewerkers zich blijven ontwikkelen en dat we zorgen dat ze over de juiste tools beschikken om hun werk goed te kunnen doen. We zorgen in 2024 voor een vernieuwing van ons intranet, zodat we elkaar beter kunnen vinden en duidelijker is wie waar over gaat. Onze Wurkwizer is integraal onderdeel van ons intranet en daarin staat hoe we werken, hoe onze processen zijn ingeregeld en hoe we samenwerken. Digitaal samenwerken Er is steeds meer behoefte in de organisatie om digitaal samen te werken, zowel met collega's als met externe relaties en partners. Bijvoorbeeld rondom projecten, beleidsvormende processen en inwonerparticipatie. Hiervoor voeren we, zonder het wiel opnieuw uit te vinden, een digitaal platform in. Middels dit platform wordt het mogelijk om veilig samen te werken aan documenten, presentaties en plannen. De ambitie is om dit in 2024 gefaseerd mogelijk te maken. Hiermee vervangen we onze netwerkmappen en gaan we volledig in de Cloud werken. Organisatiescan De gemeentelijke organisatie van Smallingerland is constant in verandering en er bestaat behoefte aan eenduidigheid en toekomstbestendigheid. Onze organisatievisie 'De mens voorop' is daarvoor 81

een belangrijk uitgangspunt. Op het vlak van organisatie-inrichting is verdere uitwerking nodig. Er wordt op dit moment veelal nog gewerkt met de opgestelde uitgangspunten uit 2019. Op basis van een organisatiescan wordt bekeken of die uitgangspunten nog passend zijn dan wel herzien moeten worden. De ambitie is dat de huidige organisatiestructuur robuust en toekomstbestendig wordt en de organisatie, met groeiende en complexe publieke taken, sneller, beter, flexibeler en met meer impact kan reageren op vragen uit de (veranderende) samenleving. Professionaliseren communicatie We werken aan het verder professionaliseren van onze communicatie. Betrouwbaar, persoonlijk en open communiceren staat hierin centraal. We ontwikkelen een communicatietoolbox om medewerkers hierin te ondersteunen. Ook in 2024 wordt de ambtelijke organisatie getraind in het schrijven van beleidsstukken, wat moet resulteren in structureel heldere en transparante voorstellen. Zaakgericht werken en transparante overheidsinformatie In 2024 geven we vervolg aan de herijking van het zaakgerichte werken vanuit recordmanagement en informatieconsultancy door de nieuw vastgestelde wettelijke kaders te implementeren. Dit leidt tot een efficiëntere dienstverlening en bedrijfsvoering en tot transparante overheidsinformatie.

Ook werken we aan verdere implementatie van de Wet Open Overheid (Woo) en Wet elektronische publicaties (WEP). In relatie tot de Woo gaat het voornamelijk om het onderdeel actieve openbaarmaking. Bestuurs- en managementondersteuning Structureel gaat het hierbij om het vormgeven van Kabinetszaken en het op orde brengen van Bestuurssecretariaat. Voor 1 jaar wordt een investering gevraagd voor Managementondersteuning omdat hier op dit moment breed in de organisatie behoefte aan is. Versterken basisregistratie Om in het kader van de landelijke aanpak adreskwaliteit de kwaliteit van de basisadministratie te kunnen borgen is een beheerder Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG) nodig. Daarnaast wordt een toenemende aanvraag van reisdocumenten verwacht en is een extra medewerker backoffice nodig om aan de wettelijke eisen te kunnen blijven voldoen.

Sturing en beheersing Planning en control tool We gaan de rollen, communicatie, systemen en budgetten in de P&C cyclus verder herinrichten, waardoor het eigenaarschap in de organisatie (lijnmanagement e.a.) wordt versterkt. We doen dit om een betere sturing op doelen en middelen te realiseren ten behoeve van de raad en het college. We hebben hierin de afgelopen jaren al stappen gezet en we zetten komend jaar in op verdere doorontwikkeling. Zo maken we vanaf 2024 gebruik van een planning en control tool, zoals al te doen gebruikelijk in veel andere gemeenten. Een dergelijke tool is enerzijds geschikt om de documenten in de P&C-cyclus digitaal benaderbaar te maken voor gemeenteraad en inwoners van de gemeente. Hiermee geven we uitvoering aan de wens van de raad en het gesprek in de auditcommissie om de P&C documenten te digitaliseren. Anderzijds faciliteert de tool de gemeente in het gehele proces van het opstellen van de documenten. Daarbij helpt de tool bij het opstellen en onderbouwen van de begroting. Financiën op orde Door de steeds wijzigende wet- en regelgeving en wijzigingen in het gemeentelijke takenpakket is er behoefte aan een extra adviseur financieel beleid om ontwikkelingen goed te kunnen verwerken in ons beleid en ook risico's te kunnen uitsluiten, zowel voor onze eigen organisatie als in samenwerking met verbonden partijen.

Daarnaast ontbreekt op dit moment formatie voor een fiscaal adviseur. Door hier middelen voor beschikbaar te stellen kunnen we uiteindelijk met minder dure externe expertise toe. Ook vergroten en borgen we op deze manier het fiscale besef in de organisatie en verkleinen we daarmee fiscale risico's die we lopen. Sturing en beheersing Het gaat hierbij om de structurele inbedding van een tactisch inkoper en een contractbeheerder, zodat de stappen die zijn gezet in het kader van rechtmatigheid worden geborgd en het risico op onrechtmatigheid wordt beperkt. Daarnaast is uitbreiding van de interne controle functie nodig om de controlefunctie in de organisatie goed in te passen. Ook wordt de functie van Privacy beheerder structureel uitgebreid om te voldoen aan de wet- en regelgeving.

82

Rechtmatigheidsverantwoording In 2024 moet de gemeente zelf de verantwoording afleggen in de jaarrekening van 2023 over de financiële rechtmatigheid van het gevoerde bestuur. De accountant beperkt zich dan tot een oordeel over de getrouwheid van de jaarrekening. We zijn gestart met de voorbereidingen, maar bevinden ons in vergelijking met andere gemeenten nog in de opstartfase. Omdat dit het eerste jaar is waarin het college dit op deze manier moet doen, pakken we dit projectmatig op. Er is een plan van aanpak opgesteld en gedeeld met de auditcommissie Inkoopbeleid en inkooporganisatie De professionalisering van ons inkoop- en aanbestedingsbeleid staat hoog op de agenda. Het doel voor 2024 is om het gecoördineerde inkoopmodel binnen de gemeente Smallingerland volledig te implementeren en verder te professionaliseren. Het gecoördineerde inkoopmodel biedt ons de mogelijkheid om meer grip en sturing te krijgen op de gemeentelijke uitgaven, waardoor we rechtmatig en doelmatig inkopen. Het inkoopbeleid en de inkooporganisatie spelen een cruciale rol in dit proces. Het inkoopbeleid legt de basis voor rechtmatig en transparant handelen, terwijl de inkooporganisatie verantwoordelijk is voor de uitvoering en coördinatie van alle inkoopactiviteiten.

Om de inkoopfunctie verder te professionaliseren, zullen we werken aan de volgende thema's: beter bekend maken van de van de ondersteuning en advisering door inkoop in de eigen organisatie. het geven van interne inkooptrainingen. kennis en capaciteit verhogen voor het gecoördineerde inkoopmodel. analyses van naleving van het inkoopbeleid. verbeterde anticipatie op onrechtmatige inkopen. Medewerker Strategische Personeelsplanning Doel van strategische personeelsplanning is om te komen tot een optimale bezetting van medewerkers, nu en in de toekomst. Deze kennis is van belang om goed in te spelen op de verschillende ontwikkelingen en uitdagingen op het gebied van in,- door- en uitstroom. In 2023 zijn daarmee de eerste stappen gezet, dit heeft geresulteerd in een formatieve uitvraag in de kadernota ten behoeve van de begroting 2024. In 2024 bouwen we daar op voort door kwalitatief en kwantitatief onze personele opbouw vast te stellen en een marktanalyse te maken naar beschikbaarheid van mensen. Personeelszaken Met het strategisch personeelsplan worden de gemeentelijke doelstellingen vertaald naar het personeelsbeleid en de behoefte aan personeel (zowel kwantitatief als kwalitatief). De huidige krappe arbeidsmarkt vraagt om een grondige analyse. Te weinig focus kan ertoe leiden dat we in de toekomst op strategische plaatsen niet de juiste personen kunnen aantrekken en/of behouden.

In 2023 zijn we als organisatie gestart met een eerste verkenning en het onderzoeken en in kaart brengen van de huidige formatie en bezetting. Op basis van het coalitieakkoord en de organisatie brede programma's hebben we daarin prioriteiten aangebracht, de resultaten daarvan zijn verwerkt in deze begroting. We willen de strategische personeelsplanning echter niet als eenmalige exercitie neerzetten, maar hier jaarlijks aandacht aan schenken, zodat we een strategisch personeelsbeleid hebben dat gekoppeld is en blijft aan de strategische koers van de organisatie. In de Kadernota zijn elf voorstellen gedaan voor personele uitbreidingen. Deze voorstellen zijn bestempeld als niet beïnvloedbaar vanwege een van de volgende criteria: Continuïteit van de bedrijfsvoering, verzwaring taken, nieuwe taken, of dezelfde taak maar met een grotere doelgroep. Aanbesteding en voorbereiding implementatie personeelsinformatie systeem Naast dat we strategisch willen kijken hoe we tot een optimale bezetting kunnen komen, is het ook belangrijk om beter te kunnen sturen. Daarbij staat 'De mens voorop' centraal en dragen we bij aan de organisatieontwikkeling. We willen medewerkers en management faciliteren met betrouwbare informatie en de efficiëntie van HR verhogen door taken te automatiseren en gegevens inzichtelijker en toegankelijker te maken.

Het systeem gaat bijdragen aan het verlagen van kosten door efficiëntere processen en beter beheer van personeelsgegevens. Aantrekkelijk werkgeverschap en vinden, binden en boeien van medewerkers De arbeidsmarkt is erg krap. Door actief in te zetten op het vinden, binden en boeien van medewerkers willen we onze ambities blijven waarmaken. Naast actievere arbeidscommunicatie en continueren van de inzet op werving en selectie, zetten we in op een helder en transparant functiewaarderingssysteem. Dit biedt een objectief kader voor functiebeschrijvingen, functiewaardering en loopbaanontwikkeling. Werving en selectie wordt telkens belangrijker. Het persoonlijk benaderen 83

van potentiële kandidaten is een manier om goede resultaten te behalen bij de werving. Om die reden wordt voorgesteld structureel middelen beschikbaar te stellen voor een adviseur werving en selectie. Naast het werven is ook het behouden van personeel door een aantrekkelijk werkgever te blijven van belang. Om dit te realiseren is een extra beleidsadviseur HR noodzakelijk. Om de werving en selectie, ook van inhuur opdrachten administratief goed te kunnen borgen is structureel inzet nodig van een administratief medewerker Invulling maatschappelijke rol als werkgever De gemeentelijke organisatie heeft de ambitie uitgesproken om meer mensen met een arbeidsbeperking in dienst te nemen. Vanaf 2024 willen we de drie plaatsen continu hebben ingevuld. Verbouw gemeentehuis Door een integrale verbouw van het gemeentehuis kunnen we de verouderde installaties in het gemeentehuis verduurzamen, zodat deze voldoen aan huidige en toekomstige eisen en ambities. Daarnaast wordt er een werkomgeving gerealiseerd voor de verschillende onderdelen van de gemeentelijke organisatie, waarbij de voorzieningen en inrichting voldoen aan de eisen van deze tijd. In het project worden een aantal fasen doorlopen. In 2024 wordt de technische voorbereiding verder doorlopen waarbij het voorontwerp wordt uitgewerkt tot een definitief ontwerp en een uitvoeringsontwerp.

Daarnaast zal de aanbestedingsprocedure worden opgestart voor de selectie van de bouwpartijen. Opzetten keurmeesterschap Het keurmeesterschap is bedoeld om de interne arbeidsmiddelen op een veilig niveau te hebben en te houden. In het kader van de Arbowetgeving dient de werkgever een veilige werkplek en werkwijze te garanderen. Deze wettelijke plicht is tot nu toe nog niet ingericht bij gemeente Smallingerland. Risico's bij het niet opzetten van het keurmeesterschap zijn: Niet voldoen aan Arbowetgeving. Onveilige werkplek, met mogelijk lichamelijk letsel, blijvende invaliditeit en zelf dood tot gevolg door vallen, brand, elektrocutie, enzovoort. Imagoschade op het goed werkgeverschap gemeente Smallingerland. Financiële (gevolg)schade in de vorm van boetes en aansprakelijkheid. Risico's op bedrijfsvoering door bv brand, uitvallen apparatuur, etc. Door het invoeren van het keurmeesterschap wordt aan Arbowetgeving voldaan en worden risico's op met name bedrijfsvoering verkleint. Processen Procesmanagement Op basis van de leidraad procesmanagement die in 2023 is ontwikkeld, gaan we in 2024 verder met het verbeteren van onze sturende, primaire en ondersteunende processen. Hiervoor maken we gebruik van data-analyse. De verbetering van de informatiehuishouding binnen processen is ook een onderdeel in de verbetertrajecten. Hiervoor worden informatieconsulenten ingezet.