Bijlage - Begroting 2024-2027

Gebiedsontwikkeling Hegewarren De uitwerking van de variant 'Open en natuurlijk' versterkt nadrukkelijk de verbinding van Drachten met de Friese Meren. De gemeente neemt proactief deel aan de voorbereidingen voor de gebiedsontwikkeling Hegewarren en ziet hierin kansen voor Smallingerland. Ongeveer de helft van het gebied is aangekocht. We blijven in gesprek met de overige eigenaren over de aankoop of verplaatsing van hun bedrijf en gronden. We laten een nadere analyse uitvoeren om inzicht te krijgen in de potentiële effecten van de beoogde maatregelen op de kwaliteit van het water, de bodem en de natuur. Ook stellen we een recreatievisie op om te kijken welke recreatieve functies passen bij het gebied (o.a. het aantal recreatiewoningen). Verder onderzoeken we hoe we het stukje blauwgrasland kunnen behouden. De keuzes die hieruit voortvloeien, vertalen wij naar een programma inclusief financiële onderbouwing. We betrekken de omgeving en omwonenden bij de uitwerking van het plan. Na de planuitwerking leggen wij het plan/schetsontwerp voor aan de drie overheden voor een go/no-go besluit. Uitvoeren van het project 'Doarpen yn’t Grien’ We voeren samen met dorpsbelang De Wilgen en Opeinde projecten uit vanuit 'Doarpen yn’t Grien’. Hierbij worden dorpen 'groener' gemaakt met streekeigen beplanting en ontstaan er dorpsommetjes.

Klimaatadaptatie & Biodiversiteit Voor de periode 2024-2028 wordt een Klimaatadaptatieplan opgesteld. Het plan gaat in op vier thema's: wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit. In het kader van het thema biodiversiteit worden voor zowel het buitengebied als het bebouwde gebied de belangrijkste blauwe en groene structuren in beeld gebracht. Het onderwerp klimaatadaptatie wordt beschreven in de paragraaf duurzaamheid.

41

Versterken beleid openbare ruimte Verduurzamen en biodiversiteit zijn onderwerpen die horen bij deze tijd. Ze brengen ook wettelijke eisen met zich mee. Daarom wordt structureel ingezet op een adviseur Biodiversiteit en Flora en Fauna. Ook andere onderwerpen zoals stikstof, PFAS, Energie, Bodem, (verkeers)geluid vragen om inzet. Hiervoor is structureel een adviseur fysieke leefomgeving nodig. Wat gaat het opleveren? De projecten en activiteiten dragen bij in de gewenste ontwikkeling van het buitengebied zoals vastgesteld in de omgevingsvisie. Door programmatisch te sturen op deze projecten en activiteiten wordt de integraliteit bewaakt en wordt geborgd dat ontwikkelingen in samenhang tot stand komen. Zodanig dat in 2040: • Het landschap sterker en toegankelijker is geworden, het onderscheid tussen landschapstypen is groter. • Ondernemers in het buitengebied goede manieren gevonden hebben om tot een duurzame en lonende bedrijfsvoering te komen. Dit als onderdeel van een buitengebied met kwaliteit. • Het buitengebied van Smallingerland veranderd is met behoud en versterking van de identiteit. Waar kernen zijn uitgebreid is dit met veel gevoel voor de omgeving ingepast in het landschap.

Wat mag het kosten? Onderwerp Versterken beleid openbare ruimte (structureel) Beleidsstukken Omgevingsvisie Smallingerland Bestemmingsplan Buitengebied Gebiedsaanpak Oostelijke Poort Friese Meren – Visie Waterfront Drachten Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost-Friesland

42

Bedrag € 156.000

3.5

Verbindende opgave van bereikbaarheid

De ontwikkelingen bevorderen een grotere verkeersveiligheid, goede bereikbaarheid en verduurzaming van de mobiliteit. Ze dragen bij aan alle vier opgaven uit de omgevingsvisie. Wat willen we bereiken? De verwachting is dat de behoefte aan verplaatsingen van personen, goederen of berichten toeneemt. Meer stad en ontwikkeling van wonen en bedrijvigheid in de stad betekent logischerwijs meer behoefte aan vervoer. Daarnaast is er met het oog op duurzaamheid en gezondheid een belangrijke reden voor verandering van de bestaande vervoerssystemen. Denk hierbij aan meer fietsen en wandelen, collectief vervoer, elektrisch vervoer en verschillende deelsystemen voor motorvoertuigen. In Smallingerland zetten we in op goede fysieke en digitale verbindingen. Daarbij richten we ons allereerst op stimulering van het langzaam verkeer en slimme, duurzame vormen van vervoer. We spelen in op de mogelijkheid om bedrijven via het water te bereiken. En we verbeteren waar dat nodig is de bestaande netwerken. Stad, dorpen en buitengebied zijn al digitaal ontsloten. De kwaliteit en snelheid van het internet blijft om aandacht vragen. Meegaan met de tijd is nodig om de aantrekkelijkheid van de gemeente Smallingerland voor wonen en werken hoog te houden.

Wat gaan we daar voor doen? Beleidskader mobiliteit Smallingerland Het beleidskader mobiliteit vormt de uitwerking van de vijfde (verbindende) opgave uit de omgevingsvisie. De mobiliteitsdoelen uit de omgevingsvisie vertalen we concreet in een beleidskader, maatregelen en een meerjarig uitvoeringsprogramma. In hoofdlijn vervangt dit stuk het GVVP. Een eerste verkenning met de gemeenteraad vond plaats in 2023. De verdere uitwerking volgt in 2024. In het beleidskader hebben we acht opgaven benoemd. In 2023 is met bijna alle opgaven een begin gemaakt om ze op te pakken: - Toekomstbestendig mobiliteitsnetwerk - Actualiseren verkeersmodel - De fiets en de voetganger krijgen prioriteit - Aanpak verkeersonveiligheid - Toekomstbestendig parkeren - Toegankelijk aanbod van openbaar vervoer en deelvervoer - Passend en dekkend netwerk laadinfrastructuur - Duurzame logistiek - Kansen voor slimmere mobiliteit Toekomstbestendig mobiliteitsnetwerk Om een toekomstbestendig mobiliteitsnetwerk binnen Smallingerland te kunnen garanderen, heroverwegen we de huidige functie van de autostructuur en de inrichting van autowegen binnen de gemeente. Hierin betrekken we ook de landelijke invoering van de norm 30km binnen de bebouwde kom en de wijze waarop we daar in Smallingerland vorm aan geven.

Actualiseren verkeersmodel Om de keuzes bij de heroverweging van de wegenstructuur te kunnen toetsen is een actueel verkeersmodel essentieel. Deze wordt in 2024 dan ook weer geactualiseerd. De fiets en de voetganger krijgen prioriteit We formuleren eigentijdse ontwerpuitgangspunten voor infrastructuur en mobiliteit gericht op de kwetsbare verkeersdeelnemers. We actualiseren het beleid voor langzaam verkeer. Aanpak verkeersonveiligheid We voeren een risicoanalyse verkeersveiligheid uit. Met de uitkomsten stellen we een uitvoeringsprogramma op. Dit uitvoeringsprogramma moet voor 31 december 2023 gereed zijn, omdat dit een voorwaarde is voor het verkrijgen van een Rijksbijdrage uit de regeling stimulering verkeersveiligheidsmaatregelen (SPV). Met deze Rijksbijdrage Verkeersveiligheid is er de komende jaren een financiële impuls voor regionale overheden. Maatregelen die een positief effect hebben op de verkeersveiligheid worden voor 50% gesubsidieerd. In het uitvoeringsprogramma staan de acties 43

die we in 2024 gaan oppakken. We nemen maatregelen daar waar de risico’s het grootst zijn én waar deze het meeste effect hebben. Verkeerseducatie Vanuit Permanente Verkeerseducatie heeft het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Fryslân diverse projecten ontwikkeld voor alle verkeersdeelnemers. Ook in 2024 worden er in Smallingerland activiteiten uitgevoerd. Verkeersmarkten en verkeerslessen op diverse scholen; Cursussen scootmobiel in een groep en 1-op-1 training; Rijvaardigheidsdag voor 50+ers; Op de scholen voor het voortgezet onderwijs zijn diverse projecten om het verkeersgedrag van de leerlingen positief te beïnvloeden. Met als doel minder betrokken te zijn bij verkeersongevallen; Programma ‘Doortrappen’ is bedoeld om ouderen bewust te maken van het aspect fietsveiligheid. We doen dat door het onderwerp bespreekbaar te maken op de plekken waar ouderen al zijn. Vervolgens gaat het erom hen te verleiden tot aanpassingen aan de fiets of in gedrag in het verkeer; In 2024 zijn er diverse interventies die de oudere fietser meer bewust maakt van veilig fietsen. Toekomstbestendig parkeren Het huidige parkeerbeleid moet in overstemming zijn met het mobiliteitsbeleid van de gemeente Smallingerland. Daarnaast vragen de verschillende ruimtelijke ontwikkelingen binnen de gemeente om geactualiseerde parkeernormen. Een herijking van dit beleid is dan ook voorzien.

We verwachten dat bestuurlijke vaststelling in het eerste kwartaal van 2024 kan plaatsvinden. Hier hoort een uitvoeringsagenda bij met acties die in 2024 opgepakt worden. Toegankelijk aanbod van openbaar vervoer en deelvervoer Goede en betaalbare en toegankelijke mobiliteit voor álle inwoners van de gemeente, waaronder de woonwijken in én de dorpen rondom Drachten blijft van groot belang. Op de korte termijn pleiten we bij de provincie Fryslân voor goede busverbindingen. Openbaar vervoer en deelmobiliteit zijn naast de fiets ook belangrijke pijlers om de doelstellingen op het gebied van CO2-reductie te behalen. Met het formuleren van heldere criteria voor aanbieders van deelmobiliteit in de openbare ruimte, wordt de uitrol van innovatieve deelvervoer-concepten gefaciliteerd, zonder dat daarbij onevenredig veel hinder en overlast ontstaat in de openbare ruimte. Hiertoe wordt een gemeentelijk beleids- en vergunningenkader deelmobiliteit opgesteld. Dit wordt in 2024 opgepakt. Passend en dekkend netwerk laadinfrastructuur Alternatieven voor fossiele brandstoffen zijn naar verwachting met name elektriciteit en waterstof. We formuleren een gemeentelijke strategie waarmee we in de komende jaren de transitie naar duurzame mobiliteit in de gemeente stimuleren en faciliteren.

Het beleidskader elektrische laadinfrastructuur wordt in 2024 uitgevoerd door onder andere een actualisatie van het plaatsingsbeleid. Duurzame logistiek In Drachten is relatief veel logistieke mobiliteit. Met lokale wet- en regelgeving versnellen we de transitie naar duurzame mobiliteit in het centrumgebied, mede om zo de uitstoot, hinder en overlast tegen te gaan. Denk aan venstertijden centrumgebied en ZE-zones. Specifiek voor het goederenvervoer speelt de gemeente in op de mogelijkheden voor transport over water. Fietsoversteken Voor een viertal fietsoversteken moet de verkeersveiligheid en oversteekbaarheid verbeterd worden. Het gaat om de oversteken Overstesingel – Kuinder, Eikesingel – Burmanialaan, Eikesingel – Sportlaan en Ringweg – Noorderdwarsvaart. De oversteken bij de Eikesingel worden opgepakt in samenhang met het nieuwe zwembad en mogelijke aanpassingen aan de Sportlaan. Doorfietsroute Drachten - Heerenveen Door de provincie is deze snelfietsverbinding aangemerkt als een van de vijf kansrijke routes, waarbij we provinciale subsidie hebben gekregen. Het project draagt bij aan drie opgaves uit de omgevingsvisie: 'levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen', 'versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied' en 'versterken van de kwaliteit van het buitengebied'. Het sluit ook naadloos aan op onze duurzaamheidsambities.

De planvorming voor de route vindt plaats in 2024. Dit doen we samen met Opsterland en Heerenveen. Uitvoering zal op zijn vroegst eind 2025 zijn. Wat gaat het opleveren? Met maatregelen uit het beleidskader mobiliteit, het Strategisch Plan Verkeersveiligheid en de overige deeluitwerkingen houden we de bereikbaarheid in stand, beheersen we de verkeersveiligheidsrisico's 44

beter en dragen we bij aan duurzamere vervoerskeuzes. De concrete uitvoeringsprojecten leveren met name voor de fiets een betere bereikbaarheid en veiligheid op. Dit draagt ook weer bij aan de doelstelling om de gevolgen van de klimaatverandering te beperken. Meer fietsen betekent minder CO2-uitstoot. Om het fietsgebruik te stimuleren en veiliger te maken zijn investeringskredieten opgenomen (zie bijlage H 'Investeringsoverzicht'). Met deze middelen gaan we onder andere de rotonde Waterlelie – Folgerenlaan en de rotonde Oliemolenweg – Lange West fietsvriendelijker maken. Daarnaast zijn voor de komende vier jaar middelen gereserveerd om bij de verschillende grootonderhoud projecten aan de wegen, in de nieuwe situatie, een fietsvriendelijkere inrichting te realiseren. Ook het recreatieve fietsverkeer willen we veiliger maken door de Wolwarren fietsvriendelijker in te richten. In combinatie met al reeds gelabelde (interne) middelen en rijkssubsidie worden vier fietsoversteken veiliger ingericht.

Wat mag het kosten? Onderwerp Actualiseren verkeersmodel (incidenteel) Beleidsstukken Omgevingsvisie Beleidskader mobiliteit Wegencategoriseringsplan Nota parkeernormen Parkeerbeleidsplan Beleids- en vergunningenkader deelmobiliteit Beleidskader elektrische laadinfrastructuur Strategisch Plan Verkeersveiligheid

45

Bedrag € 75.000

3.6

Leidend principe duurzaamheid

In het najaar 2022 heeft de raad de Visie Duurzaamheid 'Samen duurzame stappen zetten' vastgesteld. Het bijbehorende Uitvoeringsprogramma 2023 – 2026 is door het college vastgesteld. Beide documenten vormen samen het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Smallingerland. We werken aan drie pijlers: • • •

Energie Klimaatadaptatie & Biodiversiteit Circulariteit

Daarnaast zetten we als gemeentelijke organisatie in op de verbindende opgave Duurzame Bedrijfsvoering en Communicatie & In beweging krijgen. In de Visie Duurzaamheid is per pijler een deelvisie benoemd, deze staat hieronder. Pijler Energie We gebruiken zo min mogelijk energie en wat we gebruiken is zoveel mogelijk duurzaam opgewekt. Het energienetwerk wordt zo efficiënt mogelijk gebruikt. We werken aan het veiligstellen van de energievoorziening voor onze inwoners. Voor alle inwoners en bedrijven is energie toegankelijk en beschikbaar. Onze leefomgeving nodigt uit tot duurzame en gezonde vervoersbewegingen. Hierdoor verminderen we de CO₂-uitstoot en worden de negatieve effecten op het klimaat tegengegaan. In 2050 hebben wij in Smallingerland geen aardgas meer nodig om in onze energiebehoefte te voorzien. Pijler Klimaatadaptatie & Biodiversiteit Gemeente Smallingerland past de openbare ruimte aan op de verwachte veranderingen van het klimaat. Vier belangrijke pijlers zijn daarbij wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit. We richten ons op het zoveel mogelijk voorkomen van wateroverlast bij extreem veel neerslag, het verminderen van de negatieve effecten van de toenemende temperatuur en droogte, het verminderen van hittestress en werken aan het herstel en versterken van de biodiversiteit in onze gemeente.

De opgave gaat om de fysieke inrichting, het beheer daarvan en bewustwording op het gebied van klimaatadaptatie. Pijler Circulariteit Gemeente Smallingerland streeft naar een circulaire samenleving waarin we zorgvuldig omgaan met de grondstoffen en materialen die beschikbaar zijn. We gebruiken wat de aarde ons geeft zodanig dat onze vraag en het aanbod van de aarde in balans zijn. We maken optimaal gebruik van onze grondstoffen en door het sluiten van kringlopen doen we meer met minder. Afval bestaat niet. Verbindende opgave Duurzame bedrijfsvoering De gemeente Smallingerland heeft een voorbeeldfunctie als het gaat om duurzame bedrijfsvoering. We minimaliseren onze CO₂-voetafdruk. Om deze voorbeeldrol te kunnen aannemen hanteren we een integrale aanpak. De belangrijkste pijlers zijn energie, klimaatadaptatie en circulariteit. Om de gemeentelijke organisatie draaiende te houden, gebruiken we energie voor onze gebouwen, voor ons vervoer, produceren we afval, kopen we producten in en besteden we werkzaamheden aan. Onze activiteiten hebben een impact op de klimaatverandering, onze leefomgeving en de economie. Wat willen we dit jaar bereiken? We zetten stappen op weg naar een duurzaam, schoon en veilig Smallingerland in 2040. Het coalitieakkoord geeft aan landelijke duurzame doelen versneld te willen behalen.

Om de doelen te halen en de taken die op de gemeente afkomen goed te kunnen uitvoeren is extra capaciteit nodig. Het Rijk heeft in 2023 de tijdelijke regeling Capaciteit Decentrale Overheden Klimaat (CDOKE) ingesteld om het behalen van klimaatdoelen te versnellen in de periode 2023-2026. Met deze extra middelen zoekt de gemeente naar mensen om die stap te gaan zetten. Wat gaan we daar dit jaar voor doen? Pijler Energie We intensiveren de gemeente brede aanpak voor inwoners met activiteiten gericht op energiebesparing en CO2-reductie. Met het Nationaal Isolatie Programma (NIP) bieden we financiële ondersteuning aan woningeigenaren voor isolatie van hun woning. We werken aan een bedrijvenaanpak waarbij verkend wordt hoe we ondernemers en bedrijven zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Verder wordt met de Rabobank en Ha&Ie samengewerkt aan de Green Deal om 15 tot 20 panden in het centrum van Drachten te verduurzamen. Om beter zicht te krijgen op de 46

mogelijkheden om lokaal duurzame energie op te wekken, gaan we een bronnenstrategie opstellen. De Friese gemeenten werken samen in de Friese Energietafel (FET). Via de FET leveren wij een bijdrage aan het ontwerpen van een regionaal energiesysteem. Twee opgaven uit de pijler Energie lichten we uitgebreider toe, dit zijn netcongestie en warmtetransitie. Netcongestie In Drachten is sprake van netcongestie (zie ook programma Economie). Het betekent dat er geen stroom geleverd of terug geleverd kan worden aan het net. Bedrijven met plannen voor uitbreiding of nieuwbouw en daarvoor een grote aansluiting nodig hebben van Liander kunnen niet worden gefaciliteerd. Om er voor te zorgen dat Drachten de komende jaren economisch niet op slot komt te staan, zijn middelen nodig voor pilots. Deze zijn gericht op het creëren van (tijdelijke) oplossingen van de netcongestie op het bedrijventerrein Azeven-Noord en het bedrijventerrein De Haven. De pilots dragen ook bij aan kennisontwikkeling over netcongestie en de inrichting van een toekomstig en duurzaam energiesysteem. Met bedrijven op het bedrijventerrein Azeven-Noord onderzoeken we de mogelijkheden voor een smart grid om de netcongestie te ontlasten. Warmtetransitie De gemeente werkt aan de warmtetransitie om woningen en gebouwen aardgasvrij te maken. We zetten ook in op bewustwording.

In 2024 gaan we aan de slag met de startwijken uit de Transitievisie Warmte. We werken aan een wijkuitvoeringsplan in de wijken Zuidoost Drachten (geothermie). De gemeente verkent samen met het geothermieconsortium de haalbaarheid van een warmtenet op een geothermiebron. We onderzoeken hoe we de warmteketen (distributienet en warmtebedrijf) kunnen inrichten, zodat we voldoen aan de Wet collectieve warmte. Een voorstel wordt aan de raad aangeboden ter besluitvorming. In 2024 wordt ook gestart met een wijkuitvoeringsplan in de startwijk De Wilgen, Smalle Ee en Buitenstvallaat naar aanleiding van het aquathermie onderzoek uit 2023. Het uitvoeren van deze plannen is niet mogelijk binnen de huidige bezetting van de gemeente. Hiervoor zijn extra middelen nodig. Pijler Klimaatadaptatie & Biodiversiteit Het klimaat adaptief inrichten van het openbaar gebied door ruimte te creëren voor water en groen is van groot belang. Dat geldt ook voor private eigendommen. Private tuinen, schoolpleinen en bedrijventerreinen hebben grote invloed op thema's als wateroverlast en hittestress. Een groot deel van ons grondgebied is in handen van bewoners en bedrijven. Daarom richten wij ons in het Klimaatadaptatieplan 2024-2028 op zowel het openbaar als het privaat gebied. In december 2023 wordt het Klimaatadaptatieplan aan de raad aangeboden.

Het plan bevat een langetermijnvisie en een uitvoeringsagenda en richt zich op de thema's wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit. Om een positieve bijdrage voor de Mienskip op het gebied van klimaatadaptatie (o.a. waterberging en vergroening) voort te zetten, wordt in december voorgesteld om jaarlijks (incidentele) financiële middelen beschikbaar te stellen voor initiatieven van bewoners, scholen en bedrijven. De volgende maatregelen worden voorgesteld: Subsidie regenwaterbenutting. Subsidie groene tuinen. Subsidie groene daken. Vergroening schoolpleinen. Operatie Steenbreek. Pijler Circulariteit De gemeente werkt aan circulaire inkoop en circulair bouwen volgens de afspraken die er liggen. We zoeken zowel bij het circulair inkopen als bij het circulair bouwen nadrukkelijk de samenwerking met Vereniging Circulair Friesland en regionale overheden met de kennis- en intervisieprogramma's 'Fryslân koopt Circulair' en 'Fryslân bouwt Circulair'. Voor het laatste programma is het woningbouwproject 'Vrijburgh fase 3' aangedragen. Verder stimuleren we het circulair ondernemen. Vanuit de pijler circulariteit wordt samengewerkt met de actieagenda Economie als het gaat om circulaire economie. In 2022 zijn we gestart met het project Circulair bedrijventerrein de Haven wat gefaciliteerd is door Vereniging Circulair Friesland. Dit heeft geresulteerd in een Routekaart.

De hierin benoemde opgaven en interventies worden voortgezet in 2024. Ook gaan we aan de slag met in het kaart brengen van onze waardevolle grondstofstromen. Zo creëren we een kans om grondstoffen optimaal in te zetten of her te gebruiken, denk hierbij aan het inzetten van onze groen-reststroom (vrijgekomen bij groenonderhoud en infra-projecten).

47

Verbindende opgave Duurzame bedrijfsvoering We willen in 2024 meer grip krijgen op de duurzaamheidsimpact van de eigen gemeentelijke organisatie en de resultaten in kaart brengen. Door te communiceren over deze resultaten werken we actief aan meer bewustwording en werken we resultaatgericht aan het verkleinen van onze CO 2voetafdruk. Daarom gaan we actief aan de slag met het meten en monitoren met de Milieubarometer. Daarnaast onderzoeken we de kansen van het certificeren met de CO 2-prestatieladder. We zetten bij de voorbereidingen van de verbouwing van het gemeentehuis in op een duurzaam gebouw, circulaire toepassingen en materialen. Wat gaat het opleveren? Energie In 2024 hebben we verdere stappen gezet naar een toekomst waarin we wonen en werken zonder aardgas. Er is duidelijkheid over de warmteketen. De totale woningvoorraad is energetisch van betere kwaliteit; we hebben minder woningen met D, E, F en G label. Bedrijven zijn ondersteund in het nemen van maatregelen voor energiebesparing. We hebben inzicht in de toepassing van de verschillende duurzame energiebronnen binnen de gemeente en hebben een strategie om deze toe te passen. Het laadnetwerk voor elektrisch vervoer is uitgebreid en we hebben een beleidskader mobiliteit in Smallingerland, waar deelmobiliteit en fietsen nadrukkelijk een rol in spelen. Wat willen we bereiken Isoleren koopwoningen met NIP-regeling

Hoe meten we dat Registratie van verleende subsidies en opgeleverde projecten

Stand 2023 n.v.t.*

Doel 2024 250 woningen

Doel 2027 976 woningen

* Regeling start in 2024

Klimaatadaptatie & Biodiversiteit December 2023 is het Klimaatadaptatieplan gereed, zodat we keuzes kunnen maken voor een klimaatbestendige inrichting van onze omgeving. Ook zetten we stappen om de biodiversiteit te herstellen en/of te versterken. De maatregelen en meetbare doelen die worden voorgesteld voor 2024 staan in de tabel. Wat willen we bereiken

Hoe meten we dat

Subsidie regenwaterbenutting

Aantal huishoudens die subsidie voor een systeem voor regenwaterbenutting aanvragen Aantal m2 tuinvergroening Aantal m2 groene daken Aantal groene schoolpleinen Aantal groenmarkten Tuinadviezen van tuinambassadeurs Buurtvergroeningsprojecten

Subsidie groene tuinen Subsidie groene daken Vergroening schoolpleinen Operatie Steenbreek

Stand 2023

Doel 2024 0

10

Doel 2027 40

0 4.000 5 4 10 2

2.700 5.000 7 8 20 4

10.800 8.000 13 20 50 10

Circulariteit In 2024 hebben we meer kennis en ervaring met het circulair inkopen & aanbesteden, circulair bouwen en gebiedsontwikkelingen. Ook hebben we actief een bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van Het Nieuwe Normaal, een nieuw, gedragen Nederlandse standaard met haalbare én ambitieuze prestaties op het gebied van circulair bouwen, door het laten evalueren van een aantal bouwprojecten. Duurzame bedrijfsvoering Met de ingevulde Milieubarometer hebben we meetbare cijfers vanuit de drie verschillende duurzaamheidsopgaven inzichtelijk. Hiermee hebben we een totaaloverzicht van onze CO 2voetafdruk. Daarnaast zijn onze duurzame ambities vertaald in het ontwerp van de verbouwing van het gemeentehuis. Wat mag het kosten? In deze begroting zijn middelen opgenomen om bovengenoemde doelen te realiseren. Daarnaast zijn er middelen vanuit de Regiodeal Zuidoost Friesland, een samenwerkingsverband op het gebied van duurzaamheid met vijf omliggende gemeenten, provincie en waterschap, onder de noemer 'Samen doen geeft Energie'. De realisatie van dit project stond gepland in 2023. In de zomer van 2023 werd helder dat er mogelijkheid tot uitloop in de planning is. Ook maken we gebruik van specifieke uitkeringen, zoals het Nationaal Isolatie Programma. 48

Onderwerp Netcongestie (incidenteel) Warmtetransitie (incidenteel)

Bedrag € 100.000 € 160.000

Beleidsstukken Omgevingsvisie Smallingerland Transitievisie Warmte Smallingerland Klimaatakkoord Nederland Circulair in 2050 Van Afval naar Grondstof (VANG) Nationale Agenda Laadinfrastructuur Kadernota Duurzame mobiliteit Friese Klimaatatlas Gemeentelijk Waterplan 2017-2020 Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 Ambitiedocument circulair Inkopen 2019 - Samenwerkingsagenda 'Fryslân koopt circulair' 2021 - Visie Duurzaamheid 'Samen duurzame stappen zetten' - Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid 2023-2026 - Actieagenda Economie 2023-2026 Verbonden partijen Naam Stichting Vliegveld Drachten Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing, (FUMO) Openbaar Lichaam Afvalverwijdering Friesland Afvalsturing Friesland (Omrin) HuisVuilCentrale (HVC) Welstands- en monumentenzorg Hûs en Hiem Exploitatiemaatschappij Bedrijvenpark Drachten

Wat doet deze organisatie? Exploitatie van vliegveld Drachten Milieutoezicht en handhaving bij grote bedrijven Verantwoorde uitvoering van milieu- en reinigingstaken. Is in ruste, de uitvoering is in 1995 overgegaan naar Omrin Overslag, transport, bewerken en verwerken van afval Duurzaam afvalbeheer Welstandsadvisering en monumentenzorg Beheren en exploiteren van Bedrijvenpark Drachten Azeven

Saldo baten en lasten programma Fysiek domein Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

49

Begroting 2023 25.535 -46.978 -21.443 3.817 -17.626

Begroting 2024 31.512 -56.935 -25.424 24.017 -20.000 -21.407

4. Programma Economie Algemene toelichting op het programma In het programma Economie van Smallingerland wordt gewerkt aan de vitaliteit en toekomstbestendigheid van de lokale economie. Het programma draagt direct en indirect bij aan de maatschappelijke opgaven uit de Omgevingsvisie en Sociale koers. Centraal in de uitvoering staat de Actieagenda Economie, het uitvoeringsprogramma voor de komende bestuursperiode. In het programma Economie staat de mens voorop en hebben alle inwoners kans op passend werk en om zich te ontwikkelen. De gemeente zet zich ervoor in dat opleidingen en de kwaliteiten van de beroepsbevolking aansluiten op de vraag van werkgevers. Ondernemers krijgen ruimte en ondersteuning bij innovatie en groei. En er wordt gewerkt aan een blijvend aantrekkelijk vestigingsklimaat. Daarmee stimuleren wij economische ontwikkeling en werken we toe naar een nog positievere balans op de arbeidsmarkt, passend bij de regiofunctie. In Smallingerland wordt daarmee ingezet op economische groei, maar dan wel één die bijdraagt aan een hoger welvaartsniveau in brede zin. Een duurzame en eerlijke economie met een innovatief karakter. Het programma Economie is vormgegeven langs een drietal sporen. Per spoor zijn uitdagingen benoemd waar wij in de periode 2024-2027 aan willen werken.

Hieronder staat per uitdaging welke activiteiten en projecten de gemeente Smallingerland in de komende periode gaat uitvoeren.

50

4.1 Optimaliseren ondernemerschapsklimaat Wat willen we bereiken? Binnen het spoor 'optimaliseren van het ondernemerschapsklimaat' zet de gemeente in op de positionering en profilering van Smallingerland, de werklocaties (inclusief het centrum) en het stimuleren van ondernemerschap en innovatie in het MKB. Wat gaan we daar voor doen? Werklocaties (inclusief het centrum) Begin 2022 is de visie op werklocaties vastgesteld door de gemeenteraad. Vanuit het bijhorende uitvoeringsprogramma werken wij aan onze werklocaties met als doel ook op de lange termijn over voldoende kwalitatief hoogwaardige werklocaties te kunnen beschikken. Door de groeiende interesse in onze bedrijventerreinen is de strategische voorraad bedrijventerreinen momenteel lager dan de verwachte vraag die de gemeente op de middellange termijn op haar af ziet komen. Om over voldoende bedrijventerreinen te kunnen blijven beschikken, continueert de gemeente de inspanningen om in 2024 in samenwerking met de gemeente Opsterland 20 hectare bedrijventerrein te realiseren op Bedrijvenpark ‘Drachten Azeven’. Daarnaast start de gemeente, in lijn met de vastgestelde programmeringsafspraken met provincie Fryslân, een verkenning hoe de voorraad in de periode 2025-2030 met nogmaals 20 hectare kan worden uitgebreid. Ontwikkelplan "De Haven" Drachten heeft de grootste binnenhaven van Fryslân.

Het aangrenzende bedrijventerrein is één van de grootste aaneengesloten bedrijventerreinen van Noord-Nederland. Het vervult dan ook een belangrijke werkgelegenheidsfunctie voor de regio. Sinds 2022 zijn de nodige stappen gezet voor een ontwikkelplan "De Haven". Zo zijn diverse onderzoekstrajecten gestart die meer inzicht geven in de specifieke opgaven op het bedrijventerrein. Bijvoorbeeld het tegengaan van hittestress en wateroverlast, de transitie naar een circulaire economie en de bereikbaarheid van bedrijven over water. Ook is het ambitiedocument ‘Op weg naar de groenste Circulaire haven van Noord-Nederland’ opgesteld. En zijn er serieuze stappen gezet in een (economisch) houdbaar model om de kaden van de industriehaven structureel te kunnen onderhouden. Voor de ondernemers op het bedrijventerrein is er een consultatieronde om ook van hen te horen welke opgaven zij zien. Dit traject vormt tegelijkertijd ook een eerste aanzet om de organisatiegraad (en investeringsbereidheid) op het terrein te vergroten. Het ontwikkelplan bevat voor de belangrijkste opgaven (o.a. bereikbaarheid, klimaatadaptatie, energietransitie, transformatie/herstructurering) een routekaart met daarin de concrete stappen die op korte en lange termijn gezet moeten worden om het bedrijventerrein toekomstbestendig te houden. Dit voorstel wordt in de tweede helft van 2023 aan de raad aangeboden.

Samen met ondernemers voeren we in 2024 de stappen uit zoals genoemd in het ontwikkelplan. Vestigingsbeleid In 2023 zijn we gestart met het opstellen van vestigingsbeleid. Dat is nodig om, bijvoorbeeld via de uitgifte van nieuwe terreinen, actief te kunnen sturen opdat gewenste ontwikkelingen op de gewenste locatie in Smallingerland plaatsvinden. Begin 2024 ronden we dit af en leggen het ter vaststelling voor aan de raad. Netcongestie en bedrijven De afgelopen jaren is er veel belangstelling geweest en is er veel verkocht op de bedrijventerreinen Azeven-Noord, De Haven en Nijtap. In Drachten is sprake van netcongestie. Dit houdt in dat er geen stroom geleverd of terug geleverd kan worden aan het net. Dat betekent dat grote aansluitingen voor nieuwe bedrijven, of bedrijven die willen uitbreiden, niet meer mogelijk zijn en bedrijven op de wachtlijst komen bij Liander. Dit is een risico voor de grondverkopen voor de komende jaren en zet economische ontwikkelingen onder druk. De oplossing is een nieuw onderstation. Realisatie daarvan duurt 6-8 jaar. Samen met (nieuwe) bedrijven, Liander en Tennet wordt gezocht naar oplossingen voor de korte en middellange termijn. In 2024 willen we deze analyse afronden en starten met concrete pilots die oplossingsrichtingen bieden. Dit sluit ook goed aan bij onze ambitie om Drachten als de innovatie maakstad van NoordNederland te profileren.

De financiële middelen die voor de pilots nodig zijn, staan in het programma Fysiek Domein van deze begroting. 51

Ondernemerschap en innovatie MKB In 2024 gaan we door met de werkwijze die is ingezet met de herijking van de strategische visie op accountmanagement. Dit betekent dat de gemeente, naast het leveren van de reguliere publieke dienstverlening, ook zelf proactief naar buiten gaat voor contact met de ondernemers binnen de gemeente. Zo zijn we als gemeente in staat snel in te spelen op de behoefte die bij ondernemers leeft. Om optimaal in te kunnen spelen op de behoefte van specifieke doelgroepen zoals starters, maken wij gebruik van het ondersteuningsaanbod van andere partijen in de regio. Voorbeelden zijn Ynbusiness, Founded in Fryslân, Kamer van Koophandel en Samenwerkingsverband Noord Nederland. Als onderdeel van onze strategische visie op accountmanagement zijn wij ook voortdurend met deze partijen in gesprek. Dat doen we om samen het ondersteuningsaanbod zo goed mogelijk bij de behoefte van de ondernemers in de gemeente aan te laten sluiten. In de lijn van het gebiedsprogramma centrum wordt verder gewerkt aan de aantrekkelijkheid van het centrum. Daarbij wordt ook gekeken naar trends en ontwikkelingen en de gevolgen daarvan op de inrichting van het gebied. Door te investeren in centrummanagement en met het accountmanagement wil de gemeente ervoor zorgen dat het centrum een plek blijft waar het goed ondernemen is.

Majeure evenementen In de Omgevingsvisie heeft de gemeenteraad de ambitie uitgesproken om de positie van Drachten in het regionale verzorgingsgebied te willen versterken. En ook in te willen zetten op de profilering van Drachten als de innovatie maakstad van Noord-Nederland. Majeure evenementen aansluitend bij de identiteit van Smallingerland kunnen een belangrijke rol spelen in de realisatie van bovenstaande ambities. Niet alleen omdat zij Drachten | Smallingerland op de kaart kunnen zetten bij een groter publiek. En op die manier de aantrekkingskracht van Drachten op inwoners en bedrijven van buiten vergroten. Maar vooral ook omdat zij de trots van eigen inwoners voeden en zorgen voor een economische impuls van onze bedrijven. Evenementen leveren daarmee ook een belangrijke bijdrage aan de leefbaarheid van onze gemeente. Daarom is vanuit de Actieagenda Economie een initiatief gestart voor een meer structurele en grootschalige evenementenplanning in de gemeente. In dit kader wordt met de Centrummanager, Platform Gastvrij Smallingerland en de ondernemersverenigingen (HA&IE, OVD, De Kades) verkend welk type majeure evenementen een aanvulling kunnen zijn op hetgeen in Smallingerland al plaats vindt. De uitkomsten hiervan moeten resulteren in een evenementenplan voor de komende periode.

De reclamebelasting wordt onder meer aangewend voor activiteiten in de decembermaand en zijn ontoereikend om grote evenementen te organiseren. Als onderdeel van bovengenoemd traject wordt daarom gekeken naar andere financieringsmodellen waarmee meer middelen kunnen worden opgehaald om activiteiten te organiseren.

52

4.2 Positionering en profilering Smallingerland Wat willen we bereiken? Op steeds meer onderwerpen (o.a. bedrijventerreinen, woningbouwprogrammering, infrastructurele ontwikkeling) worden er buiten onze gemeente beslissingen genomen die van invloed zijn op het ontwikkelperspectief van Smallingerland. Ook zijn buiten Smallingerland diverse budgetten beschikbaar voor de opgaven in Smallingerland. De mate waarin wij als gemeente onze opgaven kunnen realiseren, wordt daarmee deels buiten onze directe invloedsfeer bepaald. Positionering en profilering van onze gemeente is noodzakelijk om talent en bedrijven te verleiden om zich in Smallingerland te blijven vestigen. En om anderen te verleiden mee te investeren in de realisatie van onze (ontwikkel)opgaven. Wat gaan we daar voor doen? Met de noodzaak om de gemeente stevig op de kaart te zetten en met de ambities uit onze omgevingsvisie, zet de gemeente in 2024 extra in op actieve deelname in (boven)regionale overleggen waar besluitvorming plaatsvindt die ook de toekomst van Smallingerland raakt. De gemeentelijke aanwezigheid in deze overleggen is een belangrijke randvoorwaarde om andere partijen (overheden en bedrijfsleven) te verleiden met ons mee te investeren in de opgaven van Smallingerland.

Cofinanciering Europa In 2023 is, onder begeleiding van een extern bureau, een traject afgerond met als doel een beter beeld te krijgen van de concrete externe financieringsmogelijkheden op nationale en Europese schaal in relatie tot de vastgestelde opgaven. En te bepalen wat nodig is om deze externe financiering daadwerkelijk te benutten. We hebben de meest kansrijke thema's die in aanmerking komen voor Europese subsidies geïdentificeerd. Dit zijn de centrumvernieuwing, zwembad de Welle en bedrijventerrein de Haven. Daarnaast zijn we aangesloten bij Europapact Fryslân. Vanuit dit samenwerkingsverband worden kansrijke Europese subsidiemogelijkheden met ons gedeeld. Het benutten van kansen vraagt dat de gemeente ook haar eigen financiering van deze projectinitiatieven op orde heeft. Nationale en Europese subsidieprogramma’s hebben namelijk (bijna) altijd als eis dat lokale overheden ook zelf bijdragen in de kosten. De projectinitiatieven worden in 2024 verder uitgewerkt in subsidiestrategieën waar we de cofinanciering voor hebben gereserveerd. Citymarketing In de afgelopen tijd zijn in het Citymarketingtraject de benodigde voorbereidingen getroffen om het merk Open Drachten stevig te lanceren. Via een online platform worden potentiële bezoekers, vestigers en eigen inwoners geïnformeerd over de ontwikkelingen in Drachten én de 13 dorpen.

In september 2022 is dit platform gelanceerd. In 2023 is hard gewerkt aan verdere invoering. Dan gaat het om investeren in het netwerk, het laden en zichtbaarder maken van het merk, de optimalisatie van de website en het inspelen op kansen in het veld. Het doel is om uiteindelijk Open Drachten als zelfstandige citymarketing organisatie te laten functioneren. In 2024 ligt de focus op het ontwikkelen en implementeren van deze organisatie. Streven is om de organisatie in 2025 operationeel te hebben. Daarnaast wordt in 2024 verder gewerkt aan het uitbouwen van de bekendheid en beleving van het merk Open Drachten. Ook wordt een aantal gerichtere marketingcampagnes uitgerold. De lancering en het verder uitbouwen van Open Drachten doen wij in nauwe samenspraak met diverse bouwpartners, zoals de partijen uit de strategische alliantie, Platform Gastvrij Smallingerland, Ha&Ie, OVD, en diverse cultuurinstellingen zoals het Museum Dr8888, Iduna en de Lawei. Verder blijft de gemeente inzetten op het aantrekken van bedrijven die een bijdrage leveren aan het verdienvermogen van Smallingerland én de welvaart van onze inwoners. Daarbij bundelen wij onze krachten met de overige gemeenten in de F4 (gemeente Leeuwarden, Heerenveen en SúdwestFryslân).

Het accent in de acquisitie ligt voor een belangrijk deel op bedrijven, die de positie van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie kunnen versterken. Bestaande proposities die samen met ICD en de NOM hiertoe zijn opgesteld, ontwikkelen wij in 2024 verder. Versterken economisch beleid De ambities vanuit de Actieagenda Economie zijn groot. Om deze ambities te realiseren is formatieve uitbreiding nodig. Er is capaciteit nodig voor taken als alliantiesamenwerking, campusontwikkeling, regionale samenwerking en regiodeals. Het gaat om een bedrag van € 99.000.

53

4.3 Thematische aanpak Wat willen we bereiken? Binnen dit spoor wordt gewerkt aan een aantal thema’s die deze bestuursperiode extra aandacht vragen. Dit zijn de thema’s die samenhangen met de schaarste opgave en met de grote transities in de economie en samenleving. Specifiek gaat het om de transitie van een lineaire naar een circulaire economie, de digitalisering van de economie en de vraagstukken op het gebied van human capital (bijvoorbeeld op-, om- en bijscholing, maar ook inclusie). Wat gaan we daar voor doen? Human Capital In de afgelopen jaren heeft de gemeente geïnvesteerd in de samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid rondom arbeidsmarktvraagstukken. De samenwerking moet bijdragen aan een sterkere arbeidsmarkt in Smallingerland en daarmee aan doelstellingen vanuit zowel het Programma Economie en programma Sociaal domein. Ook in 2024 wil de gemeente een stevige gesprekspartner voor het MKB blijven. Dit doen wij primair door kennis en ondersteuning van onszelf en derden te ontsluiten voor onze ondernemers en inwoners en bestaande samenwerkingsverbanden verder uit te bouwen. Een voorbeeld van een samenwerkingsverband is het netwerk van ondernemers, werkgevers en onderwijsinstellingen dat zich in Smallingerland heeft gevormd rond de opgave voor een inclusievere arbeidsmarkt.

In 2024 wil de gemeente dit netwerk verder uitbouwen door samen met onze ambassadeurs nog meer werkgevers te verleiden concrete stappen te zetten voor inclusief ondernemen en ‘een leven lang ontwikkelen’. We zien kansen om in de vorm van pilots de succesvolle werkwijze van de human capital agenda te kopiëren naar andere arbeidsmarktvraagstukken. Daarom ontwikkelen we in 2024 een aantal concrete pilots op het gebied van onder andere de basisbaan. Digitalisering Vanuit de Actieagenda Economie onderzoekt de gemeente in de komende bestuursperiode hoe zij ondernemers kan ondersteunen bij de digitaliseringsopgave van het MKB. De gemeente inventariseert de behoefte bij de ondernemers in Smallingerland en spreekt met stakeholders om een goed beeld te krijgen van bestaande kennis en ondersteuning. In 2024 ronden we deze verkenning af. Circulaire Economie Vanuit de Actieagenda Economie en het programma duurzaamheid zet de gemeente Smallingerland de komende jaren in op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie. Dit doen wij onder meer door vanuit ons reguliere accountmanagement kennis en ondersteuning te ontsluiten die ondernemers kan helpen de transitie te maken naar een circulair business model. Ook willen wij met clusters van bedrijven verkennen hoe ketens lokaal kunnen worden gesloten.

Op basis van de routekaart die Circulair Fryslân voor bedrijventerrein de Haven heeft opgesteld, ontwikkelen we (als onderdeel van ontwikkelplan de Haven) een aanpak om bedrijventerreinen circulair te maken.

54

4.4 Benutten kracht van Smallingerland (Topclusters) Wat willen we bereiken? In spoor 3 van de Actieagenda Economie werkt de gemeente gericht aan het uitbouwen van de krachtige economische pijlers van Smallingerland: (high tech) industrie, haven gerelateerde bedrijvigheid en de vrijetijdseconomie. Wat gaan we daar voor doen? Cluster high tech industrie De gemeente Smallingerland kent samen met de provincie Fryslân een langlopende subsidierelatie met het ‘Innovatiecluster Drachten’ (ICD). Deze financiële ondersteuning heeft er mede voor gezorgd dat Drachten in de afgelopen jaren is uitgegroeid tot centrum van hoogwaardige en innovatieve maakindustrie in Noord-Nederland. Als onderdeel van de subsidieafspraken zijn in de afgelopen periode samen met de provincie Fryslân, IPF en het ICD ook plannen gemaakt om het netwerk voor de innovatieve maakindustrie in het Noorden verder uit te bouwen. Daarvoor werken wij in 2024 onder meer aan de ontwikkeling van de Campus Drachten, de realisatie van een Hightech Startersfaciliteit en de profilering van Drachten als innovatieve maakstad (vanuit het merk Open Drachten). De gemeente streeft er verder naar de aanwezige (innovatie)kracht en uitstraling van partijen in het netwerk meer te gaan benutten voor maatschappelijke opgaven in Smallingerland. Het komen tot een autonoom varende fiets-veerpont is hier een concreet voorbeeld van.

De gemeente start daarnaast een project waarin partijen worden uitgedaagd voor een innovatieve invulling van het openbaar vervoer in de kern van Drachten. In 2023 heeft dit tot een kortetermijnoplossing geleid om deelfietsen te plaatsen. In 2024 vervolgen we dit project om op lange termijn aan een innovatieve oplossing te werken. Dit vanuit het gegeven dat de onderwijsfaciliteiten en (stage)bedrijven in Drachten voor studenten en leerlingen momenteel nog moeilijk te bereiken zijn. Bovengenoemde projecten dienen daarbij ook bij te dragen aan de uitstraling en herkenbaarheid van Drachten als innovatiestad. Cluster haveneconomie In 2021-2022 is een verkenning uitgevoerd naar de behoefte onder havenondernemers en logistieke partijen op en rond de industriehavens in Friesland aan netwerkvorming en samenwerking. Vanuit deze verkenning is het Havennetwerk Fryslân ontstaan, een samenwerkingsverband tussen haven gebonden ondernemers, kennisinstellingen en overheden. Het doel van het Havennetwerk Fryslân is om samen met betrokken partijen het vervoer over water rendabel te houden, te maken en uit te bouwen, zodanig dat de verschuiving (modalshift) van weg naar water wordt gestimuleerd en bevorderd. Centraal in de samenwerking staat de strategische agenda.

In 2024 blijft de gemeente deelnemen in het Havennetwerk Fryslân en de initiatiefnemers faciliteren bij het verder uitbouwen van het netwerk. Hiernaast zetten we als gemeente zelf in op het in orde houden van de randvoorwaarden om in de industriehaven Drachten goed te kunnen (blijven) ondernemen. Ook in 2024 spant de gemeente zich in voor de bereikbaarheid van de industriehaven Drachten voor Klasse Va-schepen. En blijven we, als havenbeheerder, adequaat invulling geven aan de exploitatie en het beheer en onderhoud van de industriehaven Drachten. Vrijetijdseconomie In 2024 werken we samen met het in 2022 opgezette platform ‘Gastvrij Smallingerland’ aan de verdere verbetering van Smallingerland als aantrekkelijke bestemming voor toeristen en recreanten. Het opgestelde toeristische marketingplan in opdracht van de sector vormt daarbij de leidraad. In dit plan zijn onder meer verhaallijnen benoemd die sturing dienen te geven aan marketing en ontwikkeling van product-marktcombinaties vanuit de sector. In 2024 worden deze verhaallijnen nader uitgewerkt. Daarbij wordt ingezet op het ontwikkelen van het benodigde promotiemateriaal en producten om te laten zien wat er voor bezoekers in Smallingerland te beleven is. Waar nodig vindt afstemming plaats met citymarketing en het merk Open Drachten.

In de toeristische marketing en promotie van Drachten en Smallingerland werkt de gemeente verder nadrukkelijk samen met ‘Merk Fryslân' en de ‘Stichting Toerisme Regiomarketing Zuidoost Friesland’. Het niveau van dienstverlening van deze stichting willen we ook in 2024 vasthouden. De gemeente wil daarin, samen met de partnergemeenten in Zuidoost Friesland, de stichting faciliteren door jaarlijks

55

€ 20.000 extra beschikbaar te stellen. Samen met het Platform Gastvrij Smallingerland zorgen wij ervoor dat Smallingerland optimaal een plek krijgt in de initiatieven vanuit deze regionale partners. Per 2024 komen de inkomsten vanuit de toeristenbelasting voor het platform, c.q. de sector beschikbaar. In 2024 wordt verkend op welke wijze het platform een rol kan krijgen om, samen met de gemeente, ondernemers in de vrijetijdseconomie te ondersteunen bij arbeidsmarktvraagstukken, digitalisering en verduurzamingsopgaven. De uitvoering van de Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost-Friesland (2022) vormt daarbij voor de gemeente de leidraad. We werken daarin nauw samen met de gemeenten in ZuidoostFriesland en doen dat via drie ontwikkellijnen: - Bestemmingsontwikkeling (gebied en product op orde). - Bestemmingsmarketing (positionering, profilering en promotie). - Bestemmingsmanagement (in balans, randvoorwaarden samenwerken en sturen op data). Samen met de provincie en andere Friese gemeenten ontwikkelen we een tool waarmee we bezoekersaantallen en -verblijven in de Friese gastvrijheidssector kunnen monitoren. We voorzien dat we begin 2024 kunnen starten met de uitrol van de tool.

56

4.5 Investeren in duurzame regionale samenwerking Wat willen we bereiken? In toenemende mate constateert de gemeente dat het realiseren van de eigen economische beleidsambities vraagt om regionale samenwerking. Soms omdat de oplossing van lokale vraagstukken op een regionaal schaalniveau gevonden kan worden, vaker omdat we door samen op te trekken met andere overheden, het onderwijs en het bedrijfsleven, efficiënter en/of effectiever kunnen zijn in het realiseren van onze ambities. Wat willen we daar voor doen? F4 en Friese Projecten Machine (FPM) De regionale economische samenwerking vindt primair plaats in F4-verband. Dat zijn de gemeenten Leeuwarden, Smallingerland, Heerenveen en Súdwest-Fryslân. Ook de Provincie Fryslân en het Innovatiepact Fryslân zijn hierbij aangehaakt. De gemeente Smallingerland neemt ook deel aan Europapact Fryslân, een initiatief van de provincie Fryslân om het project genererend vermogen binnen de drie o's te vergroten. Vanuit dit traject werken we in 2024 een aantal projectideeën uit tot concrete aanvragen. Op basis van een traject met een extern bureau weten wij beter welke beleidsprioriteiten van de gemeente Smallingerland in aanmerking komen voor concrete aanvragen. Alliantie Drachten In de Alliantie Drachten hebben zeven partijen uitgesproken de krachten te bundelen en intensiever te gaan samenwerken.

Alliantie Drachten richt zich op het versterken van: het economische profiel. de intensivering van de samenwerking tussen onderwijs, zorg, bedrijven en overheid. de realisatie van de ambities uit de Omgevingsvisie op het gebied van het versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied en als plek voor innovatieve maakindustrie. De samenwerking is in de afgelopen periode zo ingericht dat er een structureel gesprek is ontstaan over de ontwikkelkansen van Drachten van waaruit projectideeën worden uitgewerkt tot uitvoerbare projectvoorstellen. In 2024 moet dit leiden tot enkele nieuwe projectvoorstellen in het licht van bovenstaande doelstellingen. Daarnaast wordt in 2024 op initiatief van Alliantie Drachten verder gewerkt aan de realisatie van een Campusomgeving in Drachten. Dit is een voorbeeld van een projectvoorstel dat vanuit Alliantie Drachten is voortgekomen. Regiodeal Zuid- en Oost-Friesland Vanuit het economische programma zoeken we rondom onze activiteiten in de gastvrijheidseconomie actief de verbinding met de Regiodeal Zuid- en Oost-Friesland. In deze regiodeal staat de ambitie centraal: “een leefbare regio met vitale kernen in een veerkrachtig landschap”. Onze voorgenomen projecten binnen de Actieagenda Economie dragen bij aan het realiseren van deze ambitie.

Deelname LEADER Zuid-Oost Friesland LEADER is een Europees subsidieprogramma voor de financiering van projecten op het platteland. De focus ligt op sociaaleconomische ontwikkeling, versterken sociale cohesie, klimaat, milieu, water, landschap en biodiversiteit. Als Zuidoost-Friesland een LEADER-gebied wordt dan komt er voor vier jaar € 3,7 miljoen beschikbaar. Hiervan dragen de gemeenten in de regio € 80.000 per gemeente bij voor vier jaar. De provincie Fryslân en Europa dragen het grootste deel van de cofinanciering. Wat gaat het opleveren? Het programma Economie draagt bij aan de vitaliteit van onze economie. Een vitale economie is in onze ogen een belangrijke drijvende kracht achter de grote opgaven en transities van deze tijd. Economisch perspectief leidt tot financiële zelfredzaamheid en eigenwaarde en is daarmee een belangrijke factor als het gaat om het geluk van mensen. Een vitale economie draagt bovendien bij aan de leefbaarheid van onze centra en wijken, aan een bloeiend verenigingsleven, aan ruimtelijke kwaliteit en tegelijk ook aan de oplossing voor een verscheidenheid aan maatschappelijke vraagstukken. Of het nu gaat om gezonde voeding en een gezonde levensstijl, het laten slagen van de energietransitie of het vergroten van de veiligheid, het gaat alleen echt lukken als overheden en het bedrijfsleven hier samen aan gaan werken.

57

Op deze manier draagt het programma Economie niet alleen direct bij aan een van de centrale doelstellingen uit de Omgevingsvisie. Ook draagt het programma integraal bij aan het realiseren van de verschillende opgaven, die in dezelfde Omgevingsvisie en in de Sociale Koers geschetst worden. Wat mag het kosten? Onderwerp Deelname LEADER Zuid-Oost Friesland (incidenteel) Open Drachten (incidenteel) Majeure evenementen (incidenteel) Cofinanciering Europa (incidenteel) Versterken Economisch beleid (1 jaar) Subsidie ICD (incidenteel) Novex lelylijn (incidenteel)

Bedrag € 20.000 € 200.000 € 150.000 € 100.000 € 99.000 € 400.000 € 350.000

Beleidsstukken - Actieagenda Economie 2023-2026 Beleidsindicatoren Om de effecten van de inspanningen vanuit de gemeente objectief te kunnen beoordelen en bijsturen, is het van belang dat de gemeente Smallingerland een beeld heeft bij de ontwikkelingen van de economische situatie. Gezamenlijk vervullen deze indicatoren vooral een antennefunctie en vormen ze een sturingsinstrument voor de gemeente, waar het gaat om de economische ontwikkeling van Smallingerland. Indicator

Smallingerland

Nederland

Bron

Werkloosheid in % van beroepsbevolking:

2020: 5,1 2021: 4,4 2022: 3,5

2020: 4,9 2021: 4,2 2022: 3,5

CBS

2020: 94,4 2021: 104,3 2022: 108,0

2020:141,7 2021:150,7 2022:155,7

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

2020: 72,3 2021: 58,8 2022: 61,9

2020: 95,8 2021: 79,9 2022: 82,5

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

2020: 22,1 2021: 45,8 2022: 46,2

2020: 45,9 2021: 70,8 2022: 73,2

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

Smallingerland 2020: 716,2 2021: 733,1 2022: 757,4

Nederland 2020:679,8 2021: 685,9 2022: 704,0

Bron Waarstaatjegemeente. nl (VNG)

2020: 132,5 2021: 139,2 2022: 148,3

2020:158,1 2021:164,9 2022: 174,1

Waarstaatjegemeente. nl (VNG)

Werkloze beroepsbevolking als percentage van de beroepsbevolking Oprichtingen per 1.000 vestigingen: Aantal oprichtingen van bedrijven per 10.000 inwoners Opheffingen per 1.000 vestigingen: Aantal opheffingen van bedrijven per 10.000 inwoners Snelgroeiende bedrijven per 10.000 inwoners: Aantal snelgroeiende bedrijven per 10.000 inwoners

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Banen per 1.000 inwoners van 15 t/m 64 jaar: Aantal banen per 1.000 inwoners van 1565 jaar. Vestigingen per 1.000 inwoners 15 t/m 64 jaar: Het aantal vestigingen van bedrijven, per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15-65 jaar

58

Verbonden partijen Naam Exploitatiemaatschappij Bedrijvenpark Azeven Recreatieschap voor het Friese Waterland Marrekrite

Wat doet deze organisatie? Beheren en exploiteren van Bedrijvenpark Drachten Azeven. Beheer en onderhoud van aanlegvoorzieningen in het buitengebied

Saldo baten en lasten programma Economie Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

59

Begroting 2023 181 -2.315 -2.134 400 -1.734

Begroting 2024 346 -3.385 -3.039 1.220 -1.819

Overhead Doelstelling Het onderdeel Overhead is een verplicht onderdeel van de begroting. Onder het onderdeel Overhead worden alle kosten die gerekend worden onder de definitie van overhead verantwoord. Verbonden partijen Naam Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)

Wat doet deze organisatie? Bancaire diensten verlenen voor met name overheden.

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Formatie in FTE: Aantal formatieplaatsen per 1.000 inwoners Bezetting in FTE: Bezetting formatie per 1.000 inwoners Apparaatskosten per inwoner: De uitgaven aan overhead, salarislasten en inhuur derden worden meegenomen in de berekening van de apparaatskosten Externe inhuur % van totale loonsom: Er wordt alleen gerekend met inhuur van derden. Frictie en inhuur van deskundigheid is niet meegenomen Overhead % van totale lasten:

Periode 2023 2024 2023 2024 2023 2024

Waarde 8,5 9,2 8,5 8,9 € 848 € 946

Bron Eigen gegevens

2023 2024

3,4% 4,1%

Eigen gegevens

2023 2024

9,3% 9,8%

Eigen gegevens

Eigen gegevens Eigen gegevens

Totaal aan kosten wat aan het taakveld Overhead wordt toegerekend Taakvelden Overhead Saldo baten en lasten onderdeel Overhead Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

60

Begroting 2023 371 -20.440 -20.069 1.055 -19.014

Begroting 2024 591 -22.989 -22.398 1.411 -20.987

Algemene dekkingsmiddelen Doelstelling In het overzicht ‘Algemene dekkingsmiddelen’ zijn de inkomsten opgenomen die vrij besteedbaar zijn en waar geen directe tegenprestatie tegenover staat. Het gaat hierbij om de Algemene uitkering van het Rijk, Onroerendzaakbelasting, overige belastingen en dividend opbrengsten. Daar tegenover staan uitvoeringskosten. Verplichte beleidsindicatoren Indicator Woonlasten meerpersoons-huishouden in €: Het gemiddelde totaalbedrag voor eigenaar-bewoner. Woonlasten éénpersoons-huishouden in €: Het gemiddelde totaalbedrag voor eigenaar-bewoner. WOZ-waarde woningen x € 1.000: De gemiddelde WOZ -waarde van woningen.

Smallingerland

Nederland

2020: 813 2021: 835 2022: 911 2023: 915

2020: 773 2021: 810 2022: 905 2023: 942

2020: 773 2021: 794 2022: 869 2023: 873

2020: 700 2021: 733 2022: 823 2023: 860

2020: 195 2021: 211 2022: 234 2023: 276

2020: 271 2021: 290 2022: 317 2023: 369

Bron

COELO, Groningen

COELO, Groningen

CBS - Statistiek Waarde Onroerende Zaken

Saldo baten en lasten onderdeel Algemene dekkingsmiddelen

Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

61

Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Begroting 2023 Begroting 2024 150.213 165.701 -1.537 -1.093 148.676 164.608 125 148.801 164.608

Vennootschapsbelasting Doelstelling De gemeente wordt voor vergelijkbare activiteiten als in het bedrijfsleven, fiscaal gelijk behandeld. Een aantal activiteiten valt daardoor onder de vennootschapsbelasting. Saldo baten en lasten onderdeel Algemene dekkingsmiddelen Op dit moment is nog geen inschatting te maken wat het te betalen bedrag aan VPB is in 2024. Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

62

Begroting 2023

Begroting 2024

-

-

Onvoorzien Doelstelling Jaarlijks is in de begroting een bedrag van € 100.000 beschikbaar voor niet voorziene uitgaven. Het college heeft met dit budget de mogelijkheid om snel en adequaat te handelen in onvoorziene situaties. In de bestuursrapportage en/of jaarrekening worden de uitgaven verantwoord. Taakvelden Onvoorzien

Saldo baten en lasten onderdeel Onvoorzien Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

63

Begroting 2023

Begroting 2024

-100 -100 -100

-100 -100 -100

De Meerjarenbegroting 2024-2026 Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Omschrijving

Rekening Begroting Begroting Raming 2022 2023 2024 2025

Raming 2026

Raming 2027

Baten Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting

3.301 33.700 28.863 176 1.157 157.437 0 0

646 29.283 25.535 181 371 150.213 -

672 29.689 31.512 346 591 165.701 -

672 29.689 30.642 346 591 167.531

672 30.280 30.677 346 591 156.427

672 29.434 30.677 346 591 157.853

Totaal baten

224.634

206.229

228.511

229.471

218.993

219.573

Omschrijving

Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Rekening Begroting Begroting Raming Raming Raming 2022 2023 2024 2025 2026 2027

Lasten Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting

-13.394 -132.050 -43.354 -1.925 -19.995 -336 0 -340

-11.217 -126.040 -46.978 -2.315 -20.440 -1.537 -50 -

-12.222 -12.037 -11.991 -134.921 -133.214 -132.898 -56.935 -53.858 -53.474 -3.385 -2.911 -2.606 -22.889 -21.120 -20.902 -1.093 -1.442 -1.298 -100 -100 -100 -

-11.991 -132.156 -53.817 -1.689 -21.640 -1.367 -100 -

Totaal lasten

-211.394

-208.577

-231.546 -224.682 -223.369

-222.760

Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Rekening Begroting Begroting Raming Raming Raming Omschrijving 2022 2023 2024 2025 2026 2027 Geraamd saldo van baten en lasten Programma Dienstverlening -10.093 -10.571 -11.550 -11.365 -11.319 -11.319 Programma Sociaal Domein -98.350 -96.757 -105.232 -103.525 -102.618 -102.721 Programma Fysiek Domein -14.491 -21.443 -25.424 -23.216 -22.796 -23.140 Programma Economie -1.749 -2.134 -3.039 -2.565 -2.260 -1.343 Overhead -18.838 -20.069 -22.298 -20.528 -20.311 -21.049 Algemene dekkingsmiddelen 157.101 148.676 164.607 166.089 155.129 156.468 Onvoorzien 0 -50 -100 -100 -100 -100 Vennootschapsbelasting -340 Totaal van baten en lasten 13.240 -2.348 -3.036 4.790 -4.276 -3.187 Toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Onttrekkingen reserves Toevoegingen reserves Saldo toevoegingen & onttrekkingen aan reserves