Bijlage - Begroting 2024-2027

Programmatisch en projectmatig werken Zoals opgenomen in de Leidraad 'Grote projecten' van 20 oktober 2020 doet het college jaarlijks, in de begroting, een voorstel voor projecten die in het aankomende jaar als 'groot project' worden aangeduid. De raad wordt op belangrijke momenten van informatie voorzien over deze projecten door middel van de rapportage 'Grote projecten'. Dit sluit beter aan bij de wens vanuit de raad om projectspecifiek én actueel geïnformeerd te worden. De verbeterde informatie voorziening betekent ook meer sturing en beheersing van de risico's. Het voorstel van het college is om de volgende vijf projecten voor 2024 aan te merken als 'Grote projecten': - Topsportaccommodatie De Welle. - Nieuwbouw S(B)O. - Oudega aan het water. - Verbouw Gemeentehuis. - Gebiedsprogramma Centrum (toe te voegen per 1 januari 2024). Projectmatig werken We werken vaker projectmatig waardoor de beschikbare formatie niet toereikend is en er vaker gekozen wordt voor dure inhuur. Door structureel in te zetten op de uitbreiding van de formatie 84

projectleiders kan de inhuur, die vaak uit incidentele middelen gedekt wordt, verminderd worden. Inwoner en ondernemer Wettelijke eisen aan WOZ-taxatie We hebben te maken met een forse toename van het aantal WOZ bezwaarschriften als gevolg van onder andere de opkomst van de NoCureNoPay bezwaarmakers. Dit zijn bezwaarmakers die namens anderen een bezwaar aantekenen tegen de WOZ beschikking. Het aantal bewaren in 2023 is 1.768, vorig jaar was dat 838. We verwachten in 2024 een nieuwe stijging van het aantal bezwaren. We willen de afhandeling van bezwaren versnellen door digitalisering van het gehele proces. Ook blijven we in 2024 voldoen aan de eisen van permanente marktanalyse en de jaarlijkse controle van 20% van het databestand, waarop de Waarderingskamer toeziet. Digitalisering Informatievoorziening en IT systemen Applicaties en IT systemen zijn essentieel voor de primaire en ondersteunende processen van de gemeente. En dragen effectief bij aan het verbeteren van de bedrijfsvoering. Door de behoeften in de organisatie te vertalen en daarbij integrale en toekomstgerichte keuzes te maken, wordt de bedrijfsvoering versterkt. Datagedreven werken Vanuit het coalitie akkoord is de behoefte beschreven om als Smallingerland meer data gedreven te gaan werken.

Het vraagt de komende jaren een aanvullende investering om datagedreven werken en sturen te realiseren, aansluitend op de datavisie en de datastrategie. We leven immers in een samenleving waarin data een steeds grotere rol speelt, wat een effect heeft op de manier waarop we onze taken uitvoeren. We sturen actief op basis van data en delen onze kennis en expertise om bij te dragen aan maatschappelijke opgaven. We continueren de kwaliteit van gemeentelijke basis- en kernregistraties. Hierbij zijn wijzigingen van het proces door de Omgevingswet van belang. Met de datavisie zoals die in 2023 ontwikkeld en voorgelegd aan de gemeenteraad wordt, versterkt Smallingerland het waarmaken van de wensen en behoeften van de samenleving en faciliteert medewerkers van de gemeente Smallingerland bij de uitvoering van hun werk. Het biedt houvast waar de organisatie op dataniveau naar toe wil groeien, waarom de organisatie dit wil en op welke manier de samenleving hiervan profiteert. De uitvoering van de Datavisie wordt in 2024 geconcretiseerd in een datastrategie. Onderzoek dataorganisatie en tools De gemeente Smallingerland stelt in de aankomende Datavisie (2023) als doel om meer datagedreven te werken. Onderzoek is nodig om de vertaling van datavisie, datastrategie en organisatiedoelen naar passende architectuur zoals een enterprise datawarehouse, te bepalen.

Het onderzoek identificeert de beste architectuur, inclusief de benodigde stappen en kosten. Het budget voor het onderzoek omvat inhuur expertise voor interviews, deskresearch en analyse. Onderzoek e-depot Een e-depot is een systeem waarin de gemeente digitale stukken langdurig toegankelijk kan houden en bewaren. Het gaat hier met name om archiefstukken die (semi-)permanent bewaard moeten worden. Het is vergelijkbaar met een archiefdepot voor de papieren archieven, zoals wij dat nu in het gemeentehuis hebben. In eerste instantie zal er een onderzoek worden gedaan naar de mogelijkheden, leveranciers en kosten van verschillende e-depots. Archiefmateriaal vervanging Tijdens de schimmelreiniging van de archieven in 2022, is gebleken dat het gebruikte archiefmateriaal van onze archieven verouderd is. De gemeente is wettelijk verplicht om haar archieven in een goede, geordende en toegankelijke staat te houden. Hieronder valt ook het gebruik van goed en gecertificeerd archiefmateriaal. Hierdoor wordt het archiefmateriaal structureel vervangen. Onderzoek ISMS-tool Een ISMS (Information Security Management System) geeft snel inzicht in de huidige stand van zaken van informatiebeveiliging en zorgt ervoor dat op een gestructureerde manier informatiebeveiliging beheerd kan worden. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van onze P&C cyclus.

De tool biedt de benodigde ondersteuning aan de Functionaris Gegevensbescherming, de CISO en de kwaliteitsbeheerders van de basisregistraties bij het uitvoeren van hun wettelijke taken. Alle actuele normen zijn in een ISMS tool uitgewerkt in beleid, richtlijnen en procedures. In 2023 wordt onderzocht 85

welke ISMS-tool voor de gemeente het meest geschikt is, zodat het in 2024 kan worden aangeschaft en geïmplementeerd. Applicatie Burgerzaken De applicatie die gebruikt wordt voor Burgerzaken is sterk verouderd. De leverancier heeft aangegeven tot en met 2023 onderhoud op de software uit te voeren. In 2024 wordt er een nieuwe applicatie aangeschaft. Wat mag het kosten? In onderstaande tabel staan de kosten die gerelateerd zijn aan de bedrijfsvoering. Deze kosten landen in de begroting onder de onderdelen Overhead en Algemene dekkingsmiddelen. Onderwerp Onderzoek e-depot (incidenteel) Planning en control tool (structureel) Digitaal Samenwerken (incidenteel)* Digitaal Samenwerken (structureel)* Strategisch personeelsplanning (incidenteel) Professionaliseren personeelswaarderingssysteem (incidenteel) Aanbesteding implementatie personeelsinformatiesysteem (incidenteel) Onderzoek dataorganisatie en Tools (incidenteel) Financiën op orde (structureel) Sturing en beheersing (structureel) Bestuurs- en managementondersteuning (structureel) Versterken basisregistratie (structureel) Personeelszaken (structureel) ISMS tool (information security management system) tool (incidenteel) ISMS tool (information security management system) tool (structureel) Projectmatig werken (structureel) Opzetten keurmeesterschap (incidenteel) Opzetten keurmeesterschap (structureel) Implementatie

rechtmatigheidsverklaring (incidenteel) Datagedreven werken (structureel)

86

Bedrag € 25.000 € 30.000 € 150.000 € 50.000 € 40.000 € 70.000 € 125.000 € 100.000 € 132.000 € 462.000 € 279.000 € 101.000 € 206.000 € 25.000 € 30.000 € 93.000 € 130.000 € 47.000 € 125.000 € 430.000

Paragraaf Grondbeleid Deze paragraaf Grondbeleid gaat in op het te voeren grondbeleid en de te verwachten resultaten. De inhoud van deze paragraaf is in lijn met het Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV) en bevat: - De visie op het grondbeleid en manier waarop het wordt uitgevoerd. - Een actuele prognose van de geraamde winstneming en resultaten van de grondexploitaties. - Risico’s in relatie tot het weerstandsvermogen. Grondbeleid visie en uitvoering Grondbeleid is een van de instrumenten om ambities en beleid van de gemeente met betrekking tot ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving te bevorderen zoals vastgelegd in de Visie Wonen, Omgevingsvisie en de Ontwikkelingsstrategie (vrijkomende gebouwen, braakliggende gronden en particuliere locaties). Per locatie/gebiedsontwikkeling wegen we telkens af welk grondbeleid en instrumentarium we toepassen om gebiedsontwikkelingen te regisseren en ruimtelijke en maatschappelijke doelen te bereiken. Dit uitgangspunt staat beschreven in de Nota Grond- en Vastgoedbeleid van augustus 2021. Voor alle keuzes geldt dat de gemeente de risico's zo veel mogelijk beperkt en beheerst. Vanuit het vastgoedbeleid komt de komende jaren een aantal locaties, met een boekwaarde van ruim € 12 miljoen, beschikbaar voor herontwikkeling. Het vastgoedbeleid is opgenomen onder de paragraaf onderhoud kapitaalgoederen.

Actuele prognose van de grondexploitaties Voor de Begroting 2024 geldt de Meerjaren Prognose Grondexploitaties (MPG) als uitgangspunt. Hieronder staan de belangrijkste gegevens kort samengevat. Parameters Bij het opstellen van grondexploitaties vervullen de financiële parameters een belangrijke rol. De parameters gaan gepaard met de nodige onzekerheden. Hiermee wordt zoveel mogelijk rekening gehouden. Sinds de jaarrekening 2022 worden de volgende parameters gebruikt in de doorrekening van de grondexploitaties: Parameters % Rekenrente 0,6 tot 2% (gedifferentieerd) Kostenstijgingen v.a. 2023 4% Opbrengststijgingen 2023: woningbouw 2% bedrijventerrein 0 - 2% Opbrengststijging na 2023: woningbouw 0% bedrijventerrein 0% Disconteringsvoet 2% Rekenrente De toerekening van rente aan grondexploitaties vindt plaats overeenkomstig de door de raad vastgestelde rentenotitie. Op grond van de nieuwe BBV richtlijn is de rente bepaald. Per 1-1-2022 is het rentepercentage voor de grondexploitaties vastgesteld op 0,6%, jaarlijks oplopend met 0,25% oplopend rentepercentage tot maximaal 2% voor de periode vanaf 2023 tot het einde van de grondexploitatie. Aan het eind van het jaar maken we een nieuwe berekening van het rentepercentage dat wordt verwerkt in de grondexploitaties voor de jaarrekening 2023.

Kosten- en opbrengststijging Het te hanteren percentage voor kosten- en opbrengststijgingen wordt voornamelijk door externe factoren bepaald. Gekeken is naar de prijsindexen van GWW en naar de prijs van arbeid. De indexen schommelen sterk, waarbij de schommelingen in beide indexen niet synchroon lopen. Om ervoor te zorgen dat de schommelingen in de kosten- en opbrengststijgingen niet te groot zullen zijn, gaan we uit van de gemiddelde index over 3 jaar. Index Prijs van arbeid GWW

2020 1,60 0,56

2021 2,60 5,39

2022 gemiddelde 2,80 2,1 15,91 7,2

Na de jaarrekening 2022 hebben we de een verhoging van de grondprijzen voor woningbouw en bedrijventerreinen doorgevoerd, conform het landelijk verwachtingspatroon. De stijging van de grondprijzen gaat niet gelijk op met de stijging van de vrij op naam prijzen van de woningbouw. Deels 87

wordt dat veroorzaakt doordat ook de bouwkosten het afgelopen jaar boven elke verwachting uitgestegen zijn. Disconteringsvoet De disconteringsvoet is het rekenpercentage dat gebruikt wordt om toekomstige kasstromen contant te maken, om zo de waarde aan het eind van het begrotingsjaar te bepalen. De commissie BBV schrijft in de notitie Grondexploitatie dat de disconteringsvoet voor alle gemeenten gelijk is gesteld aan het maximaal meerjarig streefpercentage van de Europese Centrale Bank voor de inflatie binnen de Eurozone. In 2023 bedraagt deze 2%. Bouwgrond in exploitatie Verkoopprognose bouwgrond Programma wonen Verkoopverwachting bouwkavels aantal Projecten De Peinder Mieden Middelgeast Ontw.strat. Vrijburgh fase 1 Vrijburg fase 2 Woonwagens Eindtotaal

2023 1 2 28

2024

2025

1 38

25

77 3 119

56

2026

167 1 49 50

167

Totaal 1 3 235 1 151 3 392

Bovenstaande tabel geeft het de verkoopverwachting van bouwgrond voor woningbouw in aantallen weer. De aantallen betreffen de verkoopverwachting van de bouwkavels opgenomen in de gronden die in exploitatie zijn. Deze aantallen zullen de komende jaren worden aangevuld met grondexploitaties die in voorbereiding zijn. Programma economie Verkoopverwachting bouwkavels in hectares Azeven Noord eiland+zicht MG hoofdas MG overig we/wo Zicht N381 Insteekhaven kavel bt nat Kantorenpark kantoor Werken/wonen Nijtap gemengd PDV zicht Eindtotaal

2023 3,2 1,4 0,6 1,3

2024 2,3 0,5 1,0 0,8

0,5 0,5

3,3 3,3 0,8 0,8 0,1 1,0 0,4 0,6

0,7

0,7 4,4

7,4

2025 6,1

2026 0,4

2,1 3,1 0,3 0,6 0,7 0,7

0,4

2027 1,0

0,7

0,8

1,1

1,8

0,8 0,8

7,6

Noot: in bovenstaand overzicht zijn de verkoopverwachtingen van Azeven Noord opgenomen in hectares. In de resultaatbepaling zullen deze niet worden meegenomen omdat Azeven Noord onderdeel uitmaakt van de Gemeenschappelijke Regeling Bedrijvenpark Drachten.

88

Totaal 13,0 1,8 4,1 5,2 0,3 1,6 6,0 6,0 0,8 0,8 0,1 2,4 1,2 0,6 0,7 22,3

Resultaat In onderstaande tabel is te zien hoe de winstverwachting is opgebouwd in de opeenvolgende rapportages. Resultaat complex op eindwaarde Bedrag x € 1 miljoen Industrieterrein de Haven Middelgeast Bedrijvenpark NHW/Nijtap 1) Drachtstervaart West Vrijburgh fase 1 Vrijburg fase 2 Maartenswouden De Peinder Mieden Woonwagenlocaties Diversen complexen wonen Totaal

BP 2023

JV 2022

BP 2024

1,8 1,0

2,5 1,1 0,4

2,6 1,1 0,4

0,1

0,6 2,9

0,6 3,6 -0,6

-0,6 1,1 3,4

-06 0,7 8,1

-0,9 0,7 7,7

In 2022 en 2023 is een deel van de Ontwikkelstrategie in exploitatie genomen. In de bovenstaande tabel is het deelresultaat (onder Diverse complexen wonen) opgenomen van de ontwikkeling van een deel van de locaties. Dit resultaat blijft echter gereserveerd binnen de Ontwikkelstrategie. Tussentijdse winstneming Winstneming uit onderhanden complexen

Bedrag/bandbreedte

Jaarrekening 2021 Jaarrekening 2022 Prognose jaarrekening 2022 Prognose jaarrekening 2023

€ 0,6 mln. € 1,3 mln. € 0 – € 0,5 mln. € 0,5 - € 1 mln.

De BBV-regelgeving schrijf voor jaarlijks de winst te bepalen volgende de Percentage of Completion methode (POC). Bij de MPG wordt jaarlijks een berekening uitgevoerd binnen de lopende complexen om te bepalen of er sprake is van (tussentijdse) winstneming. Het afsluiten van lopende en het openen van nieuwe grondexploitaties zullen invloed hebben op de toekomstige (verwachte) jaarresultaten. Verliesvoorziening Voor grondexploitaties met een negatief planresultaat treffen we, conform de BBV regels, een voorziening: de voorziening verwachte tekorten grondexploitaties. We dekken in 2024 daarmee het verwachte tekort af van de grondexploitatie voor de nieuwe woonwagenlocaties. Maartenswouden laat vooralsnog ook een voorzienbaar verlies zien. Dat komt omdat in de grondexploitatie Maartenswouden alleen nog maar kosten zijn opgenomen. Door een bestemmingswijziging van Kantoren naar Wonen verwachten we het voorzienbare verlies goed te maken. Hiervoor wordt een herziene grondexploitatie opgesteld. Gronden (nog) niet in exploitatie In totaal is ruim 180 ha. grond opgenomen onder de materiële vaste activa met een waarde van € 6,1 miljoen. De hoeveelheid grond met een stellig voornemen tot het in exploitatie nemen (ca. 25 hectare) heeft een totale boekwaarde van € 1,5 mln. De voorbereidingskosten hiervan zijn verantwoord onder de immateriële vaste activa.

Er resteert na het in exploitatie nemen van deze gronden een strategisch grondbezit heeft met een oppervlakte van ca. 155 hectare en een totale boekwaarde van € 4,6 miljoen. Kosten en opbrengsten voor de overige strategische gronden worden in de gemeentelijke exploitatie verantwoord. Risico's en relatie tot het weerstandsvermogen Eventuele risico’s verbonden aan grondexploitatie zijn onderdeel van de totale risicopositie en worden gedekt uit de in 2022 ingestelde reserve grondexploitaties en vervolgens, als het saldo van de reserve onvoldoende is, uit de totale weerstandscapaciteit van onze gemeente. Het totale risico bepalen we door te kijken naar de boekwaarde van de gronden niet in exploitatie ten 89

opzichte van de marktwaarde. Voor de gronden in exploitatie kijken we naar de boekwaarde ontwikkeling in de planperiode. De ontwikkeling van de boekwaarden, het verwacht resultaat en het risico zijn opgenomen in onderstaande tabel. Bedragen x € 1 miljoen

BP 2023

Boekwaarde voorraad gronden Begin planperiode Eind planperiode Agrarische waarde (180 ha.) Maximaal verschil boekwaarde en agrarische waarde (is risico) Boekwaarde grond in exploitatie Begin planperiode Eind planperiode Maximale boekwaarde

JV 2022

BP 2024

6,4 6,4 11,1

6,4 6,4 9,3

6,1 4,6 9,3

-2,1 -1,9 -1,9

-3,3 -1,2 -1,2

-0,3 -4,4 -0,3

Verwacht resultaat

3,4

8,7

7,7

Maximaal risico

0

3,1

3,3

Dekking reserve grondexploitatie Dekking tlv overig weerstandsvermogen Ontwikkeling reserve grondbedrijf komende vier jaar Bij de jaarrekening 2022 is een eerste winstneming gestort in de reserve Grondbedrijf. De reserve is bedoeld om tekorten van lopende en nieuwe grondexploitaties aan te vullen en risico's te dekken. Ook kan de reserve worden gebruikt bij strategische investeringsbeslissingen aangaande gebiedsontwikkelingen. Reserve grondbedrijf Saldo 1-1-2023 Bij: Verwachte mutatie 2023 Verwachte mutatie 2024-2027 Af: Saldo 31-12-2024

€ 1.304.440 € 250.000 € 1.000.000 p.m. €2.554.440

Particuliere initiatieven Van een particulier initiatief is sprake als een andere partij dan de gemeente de ontwikkeling doet. De gemeente treedt dan faciliterend op. De ontwikkelende partij zal dan veelal een vergoeding betalen voor de kosten die de gemeente maakt, hetzij vooraf via een overeenkomst of afgedwongen via kostenverhaal. Er zijn jaarlijks verschillende van dit soort initiatieven met min of meer een kosten-baten neutraal verloop voor de gemeente. Ontwikkelingen Omgevingswet De invoering van de omgevingswet is al meerdere keren uitgesteld. De ingangsdatum is nu 1-1-2024. De invoering van deze wet zal gevolgen hebben voor o.a. de huidige regels (Grondexploitatiewet) van het kostenverhaal. Veranderingen zijn met name te verwachten op het verhaal van kosten van bovenwijkse voorzieningen en ruimtelijke ontwikkelingen. De gevolgen van de invoering van de omgevingswet worden meegenomen in de reguliere plannings- en control cyclus zodra er meer bekend is over de inhoud en termijn van invoering.

90

Paragraaf Verbonden partijen Inleiding In deze paragraaf wordt informatie gegeven over de partijen waar de gemeente bestuurlijke en financiële banden mee onderhoudt. Instellingen waarmee alleen een subsidierelatie is aangegaan vallen buiten de definitie van ‘verbonden partij’. Die bespreken we hier dus niet. Een ‘verbonden partij’ is een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke organisatie waarin de gemeente zowel een bestuurlijk als een financieel belang heeft. Van een ‘bestuurlijk belang’ is sprake wanneer de gemeente zeggenschap heeft door een vertegenwoordiging in het bestuur of door stemrecht. Het ‘financiële belang’ gaat over het bedrag dat de gemeente aan de verbonden partij ter beschikking heeft gesteld en dat zij kwijt is in geval van een faillissement van de verbonden partij, respectievelijk het bedrag waarvoor de gemeente aansprakelijk kan worden gesteld als de verbonden partij haar verplichtingen niet nakomt. De reden dat de gemeente uitvoerende taken of beleidstaken ondergebracht heeft bij een verbonden partij is om de kwetsbaarheid te verkleinen, de kwaliteit te verhogen en om kosten te besparen. In een aantal gevallen is deelname aan een verbonden partij wettelijk verplicht. Bij de programma's staat per verbonden partij benoemd hoe deze organisatie een bijdrage levert aan het behalen van de beleidsdoelen.

Visie en beleidsvoornemens Onze gemeente heeft geen Kadernota over verbonden partijen. Wij voeren een terughoudend beleid op dit gebied. Bij eventuele nieuwe verbonden partijen worden afhankelijk van de situatie per keer de voor- en nadelen in kaart gebracht. Die leggen we dan aan de raad voor. Lijst verbonden partijen Hieronder staan alle verbonden partijen, gegroepeerd naar rechtsvorm. Afhankelijk van de bepalingen in de (oprichtings)documenten, kan de raad een zienswijze geven over de begroting en/of jaarrekening van die verbonden partij. Gemeenschappelijke regelingen Veiligheidsregio Fryslân Exploitatie maatschappij Drachten Recreatieschap Marrekrite Sociale werkvoorziening Fryslân Openbaar lichaam afvalverwijdering Friesland Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing Hûs en Hiem Vennootschappen en coöperaties Carins B.V. Caparis N.V. Afvalsturing Friesland Omrin Huisvuilcentrale HVC Bank Nederlandse gemeenten (BNG) Stichtingen en verenigingen Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) Vereniging Friese Gemeenten Stichting Vliegveld Drachten Data Fryslân Overig Sociaal domein Fryslân

Programma Dienstverlening Fysiek domein Fysiek domein Sociaal domein Fysiek domein Dienstverlening Dienstverlening Programma Sociaal domein Sociaal domein Fysiek domein Fysiek domein Dienstverlening Programma Dienstverlening Dienstverlening Fysiek Dienstverlening Programma Sociaal domein

Begroting Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Begroting Zienswijze

Rekening Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Zienswijze Rekening Ter info

Begroting

Rekening

Begroting

Rekening

In deze begroting is in een tabel meer informatie per verbonden partij opgenomen. Zo wordt bijvoorbeeld het ‘eigen vermogen’ en ‘vreemd vermogen’ weergegeven en er staat wat de begrote bijdrage van gemeente Smallingerland in 2022 is aan die organisatie. Verbonden partijen toegelicht In deze paragraaf geven we een tekstuele toelichting op de verbonden partijen, de mogelijkheid tot het geven van een zienswijze door de raad of als er sprake is van een bijzondere ontwikkeling.

91

Veiligheidsregio Fryslân Veiligheidsregio Fryslân (VRF) is een van de 25 veiligheidsregio's in Nederland. De Veiligheidsregio's zijn in het leven geroepen om de burgers beter te beschermen tegen de risico's van een ramp of crisis, in de breedste zin van het woord. Voor 2012 was rampen-en crisisbeheersing een aparte taak van iedere gemeente in Nederland afzonderlijk. Door die taak onder regionale bestuurlijke regie te plaatsen is de slagkracht en efficiency vergroot. Het regionaal organiseren van de rampen- en crisisbeheersing komt het multidisciplinair werken en de professionaliteit ten goede. De VRF werkt in opdracht van de Friese gemeenten. De burgemeesters vormen het algemeen bestuur. Het budget komt voor een gedeelte van de Friese gemeenten en voor een deel van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. De gemeenteraden van de Friese gemeenten beslissen over de financiële bijdragen aan de VRF. Onderdelen van de VRF is de afdeling crisisbeheersing. Deze draagt zorg voor een multidisciplinaire samenwerking bij ramp of crisis. Verder zijn ook de GGD en de brandweer bestuurlijk ondergebracht bij de VRF. Veiligheidsregio Fryslân Rechtsvorm Gemeenschappelijke regeling Programma Sociaal Bestuurlijk belang Vertegenwoordiging in het bestuur. Elke gemeente heeft één stem (stemverhouding 1:24) in het algemeen bestuur. Lid bestuurscommissie Gezondheid: Wethouder dhr. P.

Van der Zwan Lid bestuurscommissie Veiligheid: Burgemeester dhr. J. Rijpstra Financieel belang Jaarlijkse bijdrage Bedragen * €1.000 Financiële Eigen vermogen Vreemd vermogen Resultaat Bijdrage gegevens 2022 2024 1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 894 6.343 9.753 9.527 71.859 65.180 Verhoging bijdrage, echter heeft de VRF voldoende eigen vermogen om Potentiële risico's incidentele tegenvallers op te vangen. Gemeenschappelijke regeling Bedrijvenpark Drachten Azeven In de gemeenschappelijke regeling Bedrijvenpark Drachten Azeven exploiteren de gemeenten Smallingerland en Opsterland gezamenlijk het bedrijventerrein. Alle beschikbare bouwkavels zijn in de verkoop. Jaarlijks worden de verkoopverwachtingen vastgesteld en zo nodig bijgesteld. Er is veel belangstelling echter niet altijd leidt dit tot verkopen van bouwkavels. Ten aanzien van de investeringen wordt een behoudend beleid gevoerd. Pas wanneer er voldoende kavelverkopen zijn om investeringen ter rechtvaardigen worden deze uitgevoerd. Op deze manier wordt eraan gewerkt om de boekwaarde (€ 1,6 miljoen eind 2021) af te laten lopen. Om te kunnen blijven voldoen aan de vraag naar bedrijventerreinen wordt gewerkt aan een uitbreiding van ca. 10ha. Bedrijvenpark Drachten Azeven Rechtsvorm Gemeenschappelijke regeling Programma Fysiek Bestuurlijk belang Vertegenwoordiging in het bestuur.

Tien bestuursleden, vijf van gemeente Smallingerland en vijf van gemeente Opsterland. Burgemeester dhr. J. Rijpstra Wethouder dhr. R. Hartog Heys van de Lier Raadslid mevr. M. de Voor-Veenstra Raadslid dhr. R. Kooistra Raadslid mevr. J. Mast-Nikkels Financieel belang Eenmalige investering Bedragen * €1.000 Financiële Eigen vermogen Vreemd vermogen Resultaat Bijdrage gegevens 2022 2024 1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 -39 0 5.532 6.083 9.031 8.303 De gemeenschappelijke regeling voert een behoudend beleid. Hierdoor zijn Potentiële risico's de risico's zeer beperkt.

92

Recreatieschap Marrekrite ‘De Marrekrite’ bestaat sinds 1957 en is een samenwerkingsorgaan (GR) van de provincie Fryslân en bijna alle Fryske ‘vaste wal’ gemeenten. Marrekrite heeft als doel de recreatief-toeristische basisinfrastructuur in Fryslân zo goed mogelijk te laten functioneren, nadrukkelijk rekening houdend met de belangen van natuur en landschap. Zij richt zich met haar diensten zowel op de eigen inwoners (recreanten) als op bezoekende toeristen van buiten de provincie. Sinds de oprichting is het realiseren en onderhouden van aanlegvoorzieningen in het buitengebied de hoofdactiviteit. In 2012 is die taakstelling verbreed met activiteiten op ‘land’, waaronder het beheer en onderhoud van de provinciale fiets- en wandelknooppuntnetwerken. Deze en andere taken worden uitgevoerd door een compact team van 10 medewerkers, die deels op kantoor werken en die deels de buitendienst bemannen (7.5 fte). Daarnaast kan De Marrekrite vanouds terugvallen op een flink aantal trouwe vrijwilligers. Volgens onafhankelijke kwaliteitsmetingen behoort Fryslân met de door De Marrekrite beheerde recreatieve basisinfrastructuur al vele jaren tot de top in Nederland. Om haar taken naar behoren uit te kunnen voeren, werkt De Marrekrite nauw samen met tal van organisaties, zoals provinciale en gemeentelijke diensten, waterschappen, natuurorganisaties en ondernemers.

In het bestuur worden bestuurders afgevaardigd die de portefeuille ‘Recreatie en toerisme’ (R&T) in hun pakket hebben. De R&T-gedeputeerde van de provincie Fryslân is voorzitter van zowel het dagelijks bestuur (DB), als het algemeen bestuur (AB). In het DB hebben, naast deze gedeputeerde, 5 wethouders zitting vanuit de deelnemende gemeenten. In het AB zijn alle deelnemers vertegenwoordigd. Dat zijn er 14. Collectiviteit is het uitgangspunt. Alle deelnemers hebben één stem, ongeacht hun grootte of bijdrage. Het DB vergadert viermaal per jaar, het AB twee keer. Marrekrite Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang

Financieel belang Financiële gegevens

Potentiële risico's

Gemeenschappelijke regeling Fysiek Vertegenwoordiging in het bestuur. Bestuur bestaat uit de provincie Fryslân en 13 deelnemende gemeenten. Bestuursleden vanuit Smallingerland: Wethouder dhr. S. Hoekstra Jaarlijkse bijdrage Bedragen * €1.000 Eigen vermogen Vreemd vermogen Resultaat Bijdrage 2022 2024 1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 209 74 4.795 4.704 1.996 813 De omvang is deze deelname is beperkt. Het beschikbare eigen vermogen groot, waardoor het risico voor de gemeente Smallingerland verwaarloosbaar is.

Caparis/Sociale werkvoorziening Fryslân De ‘Gemeenschappelijke Regeling Sociale Werkvoorziening Fryslân' (GR Sw Fryslân) is een samenwerkingsverband van de gemeenten Achtkarspelen, Heerenveen, Leeuwarden, Ooststellingwerf, Opsterland, Smallingerland, Tytsjerksteradiel en Weststellingwerf. De GR Sw Fryslân heeft tot doel de wet Sociale werkvoorziening (Wsw) en daaruit voortvloeiende voorschriften uit te voeren voor de acht aangesloten gemeenten. De uitvoering van de Wsw heeft het bestuur van de GR opgedragen aan Caparis NV. Het bestuur van de GR wordt gevormd door leden van de colleges van B&W van de aangesloten gemeenten. Het bestuur voert de regie op de uitvoering van de Wsw. Door de wijziging in de eigendomssituatie van Caparis NV en de daaruit voortvloeiende dienstverleningsovereenkomsten is het beleidsaspect buiten de GR komen te liggen. De overlegvorm van de GR is hiertoe beperkt tot de momenten van financiële besluitvorming over de bedrijfshuishouding van de GR. Daartoe vergadert de GR gemiddeld drie keer per jaar, waarbij ook de algemeen directeur van Caparis NV aanwezig is als adviseur van het bestuur. Caparis NV Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang Financieel belang

Naamloze vennootschap Fysiek/ sociaal 7.000 aandelen á € 1 per stuk Eigen vermogen

Financiële gegevens Potentiële risico's 93

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 -550 11.675

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 8.724 8.174 19.479 19.340 Het eigen vermogen van Caparis is voldoende groot om eventuele risico's eerst zelf op te kunnen vangen.

Sociale Werkvoorziening Fryslân Rechtsvorm Gemeenschappelijke regeling Programma Sociaal Bestuurlijk belang Vertegenwoordiging in het bestuur Gemeenschappelijke regeling met acht verschillende gemeenten. Elke gemeente heeft één lid in het bestuur. Wethouder Dhr. P. van der Zwan Financieel belang Jaarlijkse bijdrage Bedragen * €1.000 Financiële Eigen vermogen Vreemd vermogen Resultaat Bijdrage gegevens 2022 2024 1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 0 2 0 0 6.386 3.719 Potentiële risico's Risico is afhankelijk van de CAO stijging en de Rijksvergoedingen Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO) Gemeenten en provincie zijn verplicht een deel van de uitvoeringstaken voor milieu onder te brengen bij een regionale uitvoeringsdienst. In de provincie Fryslân is daarvoor de ‘Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing’ (FUMO) opgericht. Volgens de huidige versie van het invoeringsbesluit Omgevingswet gaan er met het invoeren van de Omgevingswet ongeveer 580 bedrijven en taken extra over van de gemeente naar de FUMO. Er komen er ook een paar terug. Er is provincie breed afgesproken om de bedrijven en de dossiers compleet en zonder achterstanden over te dragen, ook wel ‘warm’ genoemd. Het 'warm' overdragen van de taken vraagt tijdelijk extra inzet.

Het gaat hierbij om het omzetten van de bedrijven in de nieuwe systematiek van de Omgevingswet, het fysiek en administratief controleren van de bedrijven en bedrijfsdossiers, digitale dossiers uit de verschillende systemen samenvoegen, papieren dossiers digitaliseren en de gegevens uploaden in de systemen van de FUMO. De verschuiving van bedrijven en (wettelijke) taken heeft voor ons en de FUMO ook structurele personele en financiële gevolgen. Wij zijn bezig om de gevolgen in kaart brengen. De kans is aanwezig dat wij met het overdragen van de taken op een aantal deskundigheidsgebieden onder de kritieke grens van de kwaliteitscriteria uitkomen en meer dan de wettelijk verplichte taken moeten overdragen aan de FUMO. Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing (FUMO) Rechtsvorm Gemeenschappelijke regeling Programma Fysiek Bestuurlijk belang Alle gemeente in Friesland plus de provincie Fryslân en het Wetterskip Fryslân. Vertegenwoordiging in het bestuur. Wethouder mevr. M Le Roy Financieel belang

Jaarlijkse bijdrage

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Potentiële risico's

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 94 652

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 1.422 1.206 5.280 5.030 Voor incidentiele risico's heeft de FUMO voldoende eigen vermogen beschikbaar. Het invoeren van de omgevingswet zal leiden tot een extra gemeentelijke bijdrage.

Hûs en Hiem ‘Hûs en Hiem’ is een samenwerkingsverband van Friese gemeenten. De rechtsvorm is een Gemeenschappelijke Regeling (GR). Hûs en Hiem geeft op verzoek van de gemeenten onafhankelijk en deskundig advies over ruimtelijke kwaliteit, welstand en monumentenbeleid. Het bestuur van de GR wordt gevormd door de wethouders van de deelnemende gemeenten. Uit hun midden kiest het Algemeen Bestuur één wethouder als voorzitter. Naast het Algemeen Bestuur kent de organisatie van Hûs en Hiem een Dagelijks Bestuur, dat leidinggeeft aan het bureau van de organisatie. Het budget van Hûs en Hiem wordt gefinancierd door de deelnemende gemeenten. Jaarlijks wordt de jaarrekening van het afgelopen jaar en de begroting van het komende jaar voorgelegd aan de gemeenteraad. De gemeenteraad heeft het recht een zienswijze op deze begroting in te dienen. 94

Hûs en Hiem gaat ervan uit dat zij na de invoering van de Omgevingswet aangewezen wordt door de deelnemende gemeenten als gemeentelijke adviescommissie. De raad zal in het kader van de Omgevingsvisie ook keuzes maken hoe zij met het welstandsbeleid en de advisering wil omgaan. Dat betekent ook dat we moeten bepalen welke diensten de gemeente zal afnemen. Voor 2024 zal de gemeente nog gebruik maken van de diensten van Hûs en Hiem. Wel dient de raad voor de periode erna hierover een keuze maken. Die keuzes zijn nog niet gemaakt. Hûs en Hiem Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang

Gemeenschappelijke regeling Sociaal Vertegenwoordiging in het bestuur. Wethouder Mevr. M. Le Roy

Financieel belang

Jaarlijkse bijdrage

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Potentiële risico's

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 -116 -125

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 454 338 136 153 We zijn afnemer van diensten, derhalve zijn de risico's beperkt.

Carins B.V. Gemeente Smallingerland is sinds 2015 verantwoordelijk voor de uitvoering van de wet Maatschappelijke ondersteuning (Wmo), Jeugdwet, Participatiewet en de wet Gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Eind 2018 is Carins opgericht om voor de gemeente Smallingerland de toegang tot de ondersteuning binnen deze wet- en regelgeving uit te voeren. De statuten van Carins omschrijven de betrokkenheid van de gemeenteraad. In drie overeenkomsten is in 2021 de opdracht aan Carins, de te leveren prestaties in deze opdracht en de samenwerking met de gemeente vastgelegd. En ondertekend door beide partijen. De gemeente Smallingerland is de enige aandeelhouder van Carins, vertegenwoordigd door de wethouder met financiën in de portefeuille. De wethouder met het sociaal domein in de portefeuille is betrokken op inhoud van lokaal beleid en de wetgeving waarbinnen Carins opereert. Carins Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang

Besloten vennootschap Sociaal Vertegenwoordiging in het bestuur.

Financieel belang

100% eigenaar

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Potentiële risico's

95

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 0 8.463

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 0 0 1.610 1.405 De gemeente is 100% eigenaar van Carins en zal tekorten moeten aanvullen, conform afspraken in de uitvoeringsovereenkomst.

Sociaal Domein Fryslân 'Sociaal Domein Fryslân’ (SDF) is opgericht in 2015 en verzorgt voor alle Friese gemeenten inkoop, contractmanagement, beleidsvoorbereiding en verwerking van diverse (wettelijke) taken op de terreinen van Wmo en Jeugdwet. De rechtsvorm die ten grondslag ligt aan de samenwerking is een centrumregeling met gemeente Leeuwarden als centrumgemeente. Sociaal Domein Fryslân Rechtsvorm Overig Programma Sociaal Bestuurlijk belang Gemeente Leeuwarden is de mandaat gemeente. Financieel belang

Jaarlijkse bijdrage op basis van het inwonersaantal

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Vreemd vermogen

1-1-2022

1-1-2022

Potentiële risico's

31-12-2022

31-12-2022

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 55 270

Blijkt achteraf dat de kosten groter zijn dan vooraf begroot zal de gemeente een naheffing krijgen.

Stichting Vliegveld Drachten Stichting Vliegveld Drachten is opgericht op 10 juli 1980. De Stichting heeft als statutair doel: “het exploiteren van en het voeren van beheer over een vliegveld te Drachten en het verrichten van alle activiteiten welke daarvoor bevorderlijk kunnen zijn of daarmee verband houden”. De Stichting heeft een bruikleen- en beheersovereenkomst gesloten met de gemeente, waarbij de Stichting de gronden van het vliegveld in bruikleen krijgt van de gemeente en de gemeente een aantal taken voor de Stichting uitvoert: het secretariaat van de Stichting, de administratie, (terrein)beheer en havenmeester. De Stichting is exploitant van het vliegveld en verantwoordelijk voor het beheer, waaronder het vaststellen en toezicht houden op het veiligheidsbeleid en financieel beheer. Het vliegveld kent een aantal vaste gebruikers. De Stichting maakt met die gebruikers afspraken over het gebruik van het vliegveld. In het kader van de door de gemeenteraad in mei 2022 vastgestelde kader 'Toekomst Vliegveld Drachten', zal er binnen de gestelde kaders ook gekeken worden of de Stichting nog wel op haar taak is berekend op basis van de statuten uit 1980. Stichting Vliegveld Drachten Rechtsvorm Stichting Programma Fysiek Bestuurlijk belang Bruikleenovereenkomst grond. Gemeente voert het secretariaat uit voor de stichting. Financieel belang Financiële gegevens

Potentiële risico's

Eigen vermogen

Vreemd vermogen

1-1-2022

1-1-2022

31-12-2022

31-12-2022

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 0 11

Gezien de beperkte omvang van onze bijdrage zijn de risico's beperkt.

Data Fryslân Coöperatie DataFryslân is een samenwerking tussen publieke en private organisaties met als doel om elkaar te versterken in de realisatie van maatschappelijke opgaven. DataFryslân draagt hieraan bij met organiseren van jaarlijkse data-events voor brede kennisdeling over maatschappelijke ontwikkelingen. Ook door uitvoeren van dataonderzoek voor gezamenlijk leren van dataonderzoek en de toepassing ervan met nieuwe technologie. Verder levert dataonderzoek inzicht op voor actief inspelen op maatschappelijke opgaven en draagt dataonderzoek bij aan datagedreven beleid en daardoor effectieve dienstverlening voor inwoners van Friesland. De oprichters van de coöperatie zijn Rijksuniversiteit Groningen, NHL/STENDEN, het Fries Sociaal Planbureau, Provincie Fryslân en gemeenten Leeuwarden, SudWest Fryslân en Smallingerland. De publieke en private organisaties die in aanmerking komen voor lidmaatschap hebben een maatschappelijke functie.

96

Data Fryslân Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang

Coöperatie Dienstverlening Vertegenwoordiging in het bestuur. Directeur, Dhr. S. van der Berg, functie in het bestuur secretaris Vertegenwoordiger algemene leden vergadering: Wethouder, dhr. S. Hoekstra

Financieel belang Financiële gegevens

Potentiële risico's

Eigen vermogen

Vreemd vermogen

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 357 371 0 0 Er worden geen financiële risico's gelopen.

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 14 56

Afvalsturing Friesland (OMRIN) Vanaf 2007 wordt ons huishoudelijk afval niet meer verwerkt door Afvalsturing Friesland N.V.. We zijn nog wel aandeelhouder gebleven. Afvalsturing Friesland (OMRIN) Rechtsvorm Naamloze vennootschap Programma Fysiek Bestuurlijk belang Stemrecht Financieel belang 362 aandelen á € 450 In 2023 heeft de gemeente € 173.000 aan dividend ontvangen Bedragen * €1.000 Financiële Eigen vermogen Vreemd vermogen Resultaat Bijdrage gegevens 2022 2024 1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 7.780 0 64.757 70.303 113.499 103.972 Potentiële risico's Afvalsturing Friesland is een gezond bedrijf, de risico's als aandeelhouden zijn zeer beperkt. Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) De Bank Nederlandse Gemeenten N.V. in een Nederlandse bank en fungeert voor gemeenten als diens huisbankier. Al het betalingsverkeer van de gemeente Smallingerland loopt in principe via de BNG. Daarnaast hebben we diverse langlopende financieringen (leningen) lopen bij de BNG. De gemeente heeft geen bestuurlijk belang in de BNG. Wel zijn 141 we naast de Nederlandse Staat, provincies en andere Nederlandse gemeenten aandeelhouder van de BNG. Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) Rechtsvorm Naamloze vennootschap Programma Dienstverlening Bestuurlijk belang Vertegenwoordiging in het bestuur. Directeur dhr.

S van der Berg Stemrecht Financieel belang 110.292 aandelen á €2,50 In 2022 heeft de gemeente € 251.000 dividend ontvangen Financiële gegevens

Potentiële risico's

Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resulta Bijdrage at 2022 2024 300.000 0

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 5.062.000 4.615.000 143.988.000 107.459.000 De BNG heeft een gezonde financiële positie. De risico's als aandeelhouder zijn zeer daarom beperkt.

HuisVuilCentrale Deze partij is verantwoordelijk voor het afvalbeheer van onder andere de gemeente Smallingerland. We zijn met andere gemeenten aandeelhouder van HVC. Dit vloeit voort uit het feit dat zij ons huishoudelijk afval verwerken. Als aandeelhouder staan wij – mede – garant voor de aangegane geldleningen van HVC. De garantstelling heeft alleen betrekking op de leningen die zijn aangegaan voor de verwerking van afval. 97

HuisVuilCentrale Rechtsvorm Programma Bestuurlijk belang

Naamloze vennootschap Fysiek Stemrecht

Financieel belang

Aantal aandelen + balanswaarde 78 aandelen á € 45,45 Garantstellingsprovisie ontvangen over 2023 € 131.617,00

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Potentiële risico's

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 28.139 0

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 168.741 198.067 845.514 867.943 HVC is een gezond bedrijf, de risico's als aandeelhouder zijn zeer beperkt.

Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en Vereniging Friese Gemeenten (VFG) De VNG is een vereniging die de belangen behartigt van alle Nederlandse gemeenten en zij biedt een platform voor opinievorming en vernieuwing in gemeenteland. Zij heeft ook als doel om de lokale overheid te versterken. De VFG is de Friese equivalent. Via VNG bijeenkomsten worden bijvoorbeeld geregeld gezamenlijk oproepen gedaan aan het Rijk of wordt kennis gebundeld en beschikbaar gesteld voor gemeenten. Gemeenten dragen bij aan deze verenigingen door middel van een jaarlijkse contributie. Vereniging Nederlandse Gemeente (VNG) Rechtsvorm Vereniging Programma Dienstverlening Bestuurlijk belang Directeur, dhr. S van der Berg Financieel belang

Jaarlijkse bijdrage

Financiële gegevens

Eigen vermogen

Potentiële risico's

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 -4.219 300

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 63.912 51.704 115.952 122.794 Naast de jaarlijkse contributie zijn er nagenoeg geen risico's.

Vereniging Friese Gemeenten (VRF) Rechtsvorm Vereniging Programma Dienstverlening Bestuurlijk belang Wethouder, dhr. P van der Zwan, vicevoorzitter/ secretaris Financieel belang Jaarlijks bijdrage Financiële gegevens

Potentiële risico's

98

Eigen vermogen

Vreemd vermogen

Bedragen * €1.000 Resultaat Bijdrage 2022 2024 -45 26

1-1-2022 31-12-2022 1-1-2022 31-12-2022 185 230 0 0 Naast de jaarlijkse contributie zijn er nagenoeg geen risico's.

Vaststelling Recapitulatie In dit hoofdstuk presenteren we een recapitulatie van de begroting 2024. Deze recapitulatie wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Met die vaststelling wordt het college geautoriseerd om verplichtingen aan te gaan voor de bedragen in het programmaplan. Vaststelling financiële middelen programmaplan Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Begroting 2023 Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting Totaal van baten en lasten Toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Onttrekkingen reserves Toevoegingen reserves Saldo toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Waarvan incidentele baten en lasten (saldo) Structureel begrotingssaldo

99

Lasten

Baten

Saldo

-12.222 -134.921 -56.935 -3.385 -22.889 -1.093 -100 -231.545

672 29.689 31.512 346 591 165.701 228.511

-11.550 -105.232 -25.424 -3.039 -22.298 164.607 -100 -3.036

-20.000 -20.000 -

28.647 28.647 -

28.647 -20.000 8.647 -

-251.545

257.158

5.611