Bijlage - Begroting 2024-2027

Waar dat van toepassing is, wordt dit benoemd. Ook de taakvelden Cultuur, Sport (met uitzondering van de sportaccommodaties) en Onderwijs maken deel uit van het begrotingsprogramma Sociaal Domein. Kosten uitvoering programma Sociale Koers Voor de uitvoering van het programma Sociale Koers worden kosten gemaakt. In 2024 wordt het uitvoeringsprogramma geïmplementeerd waarmee de ambities uit de Sociale Koers worden gerealiseerd. Tegelijk lopen activiteiten om programmatisch de bijbehorende cultuuromslag te creëren. Het programma vraagt verschillende interventies in projecten, activiteiten en middelen die op korte en middellange termijn gefinancierd moeten worden. De kosten behelzen onder andere personele inzet eigen organisatie en partnerorganisaties op programma en projectinzet (waaronder de inzet van de programmamanager, programmaondersteuning en communicatie), expertise en advies, deskundigheidsbevordering, procesbegeleiding, projectleiders, productontwikkeling en evenementen. De kosten voor de programmamanager zijn structureel. Onderwerp Uitvoering programma Sociale Koers (incidenteel) Uitvoering programma Sociale Koers (structureel)

21

Bedrag € 464.000 € 90.000

2.1

Zeker bestaan

De ambitie is dat inwoners van Smallingerland zich geen zorgen maken over hun bestaan; ze hebben een dak boven hun hoofd, brood op de plank, ze voelen zich veilig en kunnen goed rondkomen. Wat willen we bereiken? Deze ambitie wordt ingevuld vanuit de twee beleidsthema's Rondkomen en Wonen. Rondkomen In Smallingerland wordt al enkele jaren gewerkt om de gevolgen van armoede zoveel mogelijk te beperken en zo veel mogelijk inwoners met schulden zo vroeg mogelijk te helpen. Deze lijn wordt de komende jaren voortgezet, waarbij er nog meer ingezet wordt op preventie, met name door het vergroten van de financiële vaardigheden. De hoogte van het inkomen heeft direct invloed op het vermogen om rond te komen. Tevens wordt er ingezet op het verhogen van het gemiddelde inkomensniveau van de inwoners. Wonen Er wordt ingezet op versnelde woningbouw om het aanbod van woningen te verhogen. Tevens wordt het toevoegen van levensloopgeschikte woningen en woonvormen ‘tussen thuis en tehuis’ gestimuleerd; bijvoorbeeld hofjes, patio’s en andere woonvormen met een mix van jong en oud. Ook nieuwe, flexibele woningen geschikt voor meerdere doelgroepen worden als mogelijkheid gezien. In de woonvisie (onderdeel van de omgevingsvisie) staat uitgewerkt hoe dat gedaan gaat worden.

Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers wordt er gezamenlijk gewerkt aan deze opgave (in de omgevingsvisie is dit opgave 3 Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen). Daarnaast is het belangrijk dat inwoners de mogelijkheid krijgen om hun eigen woning aan te passen aan hun woonbehoeften. Hierin worden inwoners ondersteund en wordt er daarbij gekeken naar mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden. In Smallingerland wordt al langere tijd ingezet op het voorkomen van dakloosheid en het doel is om het aantal dakloze jongeren terug te brengen naar nul. Wat gaan we daar voor doen? Rondkomen - Uitvoering geven aan het integraal beleidsplan Schulden, Minima en Armoede ('Iedereen telt mee in Smallingerland'). - Uitvoeren van de onderdelen financiële ontzorging en financiële begeleiding vanuit het beleidsplan 'Kansrijk inburgeren in Smallingerland'. - Invoering nieuwe wetgeving: Wet Belastingvrije voet, Wetsvoorstel Handhaving Sociale zekerheid. Wonen - Voorbereiding van de implementatie van de doordecentralisatie Beschermd wonen (invoering per 1 januari 2025). In de regio worden afspraken gemaakt over de samenwerking en inkoop van lokale of regionale onderdelen.

- Vaststellen van de woonzorgvisie en het uitvoeringsplan voor wonen, welzijn en zorg voor ouderen en andere kwetsbare doelgroepen (samen met belanghebbenden en regiogemeenten in Zuidoost Friesland. - In Smallingerland zetten we in op het voorkomen van dakloosheid. Dit geldt voor alle inwoners van Smallingerland. Voor een kleine groep inwoners is het wonen in een reguliere woonomgeving niet haalbaar. Voortkomend uit het door gezamenlijke gemeenten en ketenpartners in 2017 opgestelde "Plan van Aanpak provinciale voorzieningen voor Personen met Verward gedrag" en vooruitlopend op de Woonzorgvisie heeft gemeente Smallingerland de intentie uitgesproken een pilot Onconventioneel wonen te starten. - In samenwerking met hulpverleners en woningbouwcorporaties continueren van de pilot Thuisloze Jongeren (start eind 2023). - Continueren van het in 2023 gestarte project 'Taakstelling Huisvesting statushouders'. Wat gaat het opleveren? Per thema willen we de onderstaande maatschappelijke resultaten behalen: Thema Rondkomen

22

Maatschappelijke resultaten Over vier jaar: Hebben minder inwoners geldzorgen financiële problemen Hebben meer inwoners kennis en vaardigheden om met hun financiën om te gaan

Wonen

Durven meer inwoners die moeite hebben met rondkomen eerder hulp te vragen en ontvangen vroegtijdig passende ondersteuning Hebben inwoners meer mogelijkheden om passende woonoplossingen te realiseren Hebben alle inwoners een dak boven hun hoofd

Wat mag het kosten? Onderwerp Versterken van PING- loket (structureel) Wet Inburgering (structureel) Versterken uitvoering sociaal domein (structureel) Onconventioneel wonen (incidenteel) Onconventioneel wonen (structureel)

23

Bedrag € 30.000 € 205.000 € 156.000 € 300.000 € 50.000

2.2

Ertoe doen

De ambitie is dat inwoners allemaal een unieke bijdrage leveren aan de maatschappij. Ze hebben een doel in hun leven of leveren een bijdrage aan iets dat belangrijk voor hen is. Ze ontwikkelen talenten en benutten die. Dit doen ze op verschillende manieren: door werk, vrijwilligerswerk, ouderschap of de zorg voor een naaste. Datgene wat inwoners doen maakt een verschil en is van waarde voor henzelf en/of voor de mensen om hen heen. De gemeente stimuleert en faciliteert dit. Wat willen we bereiken? Deze ambitie wordt ingevuld vanuit de twee beleidsthema's Ontwikkelen en opgroeien en Werk en maatschappelijke participatie. Ontwikkelen en opgroeien Onze jeugd is onze toekomst. Het is belangrijk dat alle kinderen zich kunnen ontwikkelen tot evenwichtige volwassenen. Daarom willen we kinderen op laten groeien in een veilige omgeving en ze gelijke kansen bieden. We zetten meer in op het veranderen van de contextfactoren zodat voorkomen wordt dat jeugdigen jeugdhulp nodig hebben. Hiermee wordt voorkomen dat individuele zorg ingezet wordt wanneer de benodigde ondersteuning ook in groepsverband en/of vanuit het eigen netwerk kan worden geboden. Werk en maatschappelijke participatie Alle inwoners moeten het gevoel hebben dat ze een bijdrage aan onze samenleving kunnen leveren, juist ook als werk (nog) niet tot de mogelijkheden behoort.

De wens is dat iedereen die kan werken ook gaat werken en hierbij ondersteuning op maat krijgt. Hierbij wordt ingezet op een nog betere samenwerking tussen gemeente, onderwijs en lokale arbeidsmarkt. Tevens wordt er gewerkt aan een betere aansluiting tussen enerzijds de opleiding en vaardigheden van de inwoners en anderzijds de werkgelegenheid in Smallingerland. Daarmee wordt ernaar gestreefd om het gemiddelde inkomen van de inwoners te laten stijgen. Vanuit de Economische agenda en vanuit de Sociale Koers wordt gezamenlijk gewerkt aan deze opgave. Wat gaan we daar voor doen? Ontwikkelen en opgroeien - Uitvoeren van het plan van aanpak voor het verbeteren van de hulp en ondersteuning van jeugdigen. Met dit plan worden ook de financiële tekorten voor Jeugd aangepakt. - Het huidige zorg- en beschermingsstelsel is complex en knelt. Kinderen en ouders voelen zich onvoldoende gehoord. We hebben te maken met schotten en dubbelingen waardoor zij vaak op meerdere plekken hun verhaal doen en professionals ‘dubbel’ werk doen. Door deze schotten wordt inzet van zorg en ondersteuning onvoldoende afgestemd en is het ook moeilijk om over de juiste volgordelijkheid van zorg en ondersteuning te praten met een gezin: geen enkele professional heeft immers het gehele overzicht en kan op alle levensgebieden ondersteunen.

Ook is er vaak aandacht voor het kind, maar blijft de ouder buiten beeld en krijgen (of willen) zij niet de ondersteuning of zorg die nodig is. Dit terwijl onderzoek aantoont dat 72% van de ouders van HSJ-kinderen zelf problemen ervaren. De pilot Gezinshulp moet daar verandering in brengen. Gezinshulp is een geïntegreerde werkwijze waarin één gezinsteam met professionals vanuit diverse partijen – o.a. zorginstellingen, de gemeente en de GI - de best passende zorg en ondersteuning voor het hele gezin in de juiste volgorde inzet. - Vanuit SURE! (onderdeel van o.a. de Sociale Koers en de Human Capital Agenda), werken we integraal samen vanuit Team Naar Werk en Na(ar) School. Samen met onze ketenpartners (zoals Carins, MOS, Sportbedrijf, onderwijs en werkgevers) willen we jongeren zonder startkwalificatie en/of met een uitkering begeleiding bieden die past bij hun behoefte, zodat zij zich gezien en gehoord voelen en uiteindelijk duurzaam participeren binnen de samenleving - Evalueren van de inzet van de schoolconsulenten. - Voortzetten van de pilot "Proeftuin de Wiken" op de Brede School De Wiken. Deze loopt tot medio 2024 en is gericht op de aansluiting van voorschoolse voorzieningen naar de basisschool.

- Inzet op gelijke kansen en ontwikkelingsstimulering via het basisaanbod voor- en vroegschoolse educatie (VVE) binnen de peuteropvang en via diverse projecten zoals: samen opgroeien in de wijk en de peuterplusvoorziening Koko. - Uitbreiden van het jongerenwerk ten behoeve van preventie en normaliseren. - Ontwikkelen beleidskader Integrale Kindcentra in samenwerking met relevante maatschappelijke partners. - Herijken van de beleidskaders voor de toewijzing van Pgb's.

24

Werk en maatschappelijke participatie - Uitvoeren en borgen van het actieplan Human Capital. (zie programma Economie). - Uitvoering geven aan beleidsplan kansrijk inburgeren in Smallingerland, waaronder: o Het stimuleren van de mogelijkheden om inburgering en participatietrajecten te combineren. o Beter gebruik maken van de mogelijkheden op de arbeidsmarkt om inburgeraars aan het werk te krijgen. o Het verder ontwikkelen van het Participatieverklaringstraject en de Module Arbeid en Participatie. - Uitvoering geven aan het beleidsplan Focus op Werk, waaronder: o Invoeren van het persoonlijk re-integratiebudget. o Mogelijk maken van 'simpel switchen' (inwoners kunnen makkelijker wisselen tussen de voorzieningen in de participatiewet / Wmo). o Herbeoordeling van aflopende ontheffingen voor een betere aansluiting op de arbeidsmarkt. o Onderzoeken van een Smallingerlandse variant van de Basisbaan. o Beschikbaar stellen van re-integratievoorzieningen aan alle inwoners uit de gemeente Smallingerland die een hulpvraag hebben met betrekking tot werk of participatie. o Uitwerking van de wetswijziging Breed Offensief. Deze wet maakt het mogelijk om inwoners te ondersteunen bij het vinden en behouden van werk en het aanbieden van trajecten om dit te stimuleren. o Het realiseren van minimaal 25 (banenafspraak) banen, in samenwerking met Caparis.

o Inzetten van een ervaringsdeskundige ter ondersteuning bij het vormgeven van het nazorgtraject voor inwoners die uitstromen naar werk. Wat gaat het opleveren? Per thema willen we de volgende maatschappelijke resultaten behalen: Thema Opgroeien en ontwikkelen

Maatschappelijke resultaten Over vier jaar Worden er meer kinderen geboren in, en groeien op in, een gezonde en veilige omgeving Hebben alle kinderen en jongeren in Smallingerland gelijke kansen om hun talenten en vaardigheden te ontwikkelen Ronden meer jongeren een opleiding af (mbo 2, havo, vwo en hoger)

Werk en maatschappelijke participatie

Hebben meer mensen hebben een betekenisvolle invulling van hun dag

Algemeen

Hebben we, voor kinderen waarbij het thuis financieel minder gaat, gemeentelijke subsidie om hen ook met peuteropvang van dienst te kunnen zijn

Zijn meer inwoners duurzaam aan het werk Hebben meer inwoners een inkomen uit werk boven 130% bijstandsminimum

Wat mag het kosten? Onderwerp Wetswijziging Participatiewet: Breed Offensief (structureel) Uitbreiding Jongerenwerk (structureel) Human Capital (incidenteel) Versterken beleid sociaal domein (structureel)

25

Bedrag € 58.000 € 202.000 € 75.000 € 430.000

2.3

Goed voelen

De ambitie is dat inwoners 'goed in hun vel' zitten en zich vitaal voelen. Fysiek en mentaal. Ze zijn mobiel en fysieke beperkingen vormen geen belemmering om mee te kunnen doen. Inwoners ervaren regie over hun eigen leven. Wat willen we bereiken? Deze ambitie worde ingevuld vanuit de twee beleidsthema's Veilige en gezonde leefomgeving en Gezonde leefstijl. Veilige en gezonde leefomgeving Het is belangrijk dat de inwoners een veilige en gezonde leefomgeving wordt geboden. Er wordt gestreefd naar een het creëren van een leefomgeving die aan de criteria van de RIVM voldoet. Een belangrijk criterium is dat de omgeving uitnodigt tot gezond gedrag. Dit is opgave 3 (Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen) van de Omgevingsvisie. Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers wordt samen aan deze opgave gewerkt. Tevens wordt ingezet op het vergroten van het veiligheidsgevoel van de inwoners in wijken waar dat onvoldoende aanwezig is en op een daling van het aantal gebieden met een laag sociaal economische status. Gezonde leefstijl De inwoners moeten zo lang mogelijk in goede mentale en fysieke gezondheid kunnen meedoen in de samenleving.

Omdat ‘voorkomen beter dan genezen’ is, wordt gekozen voor een preventieve aanpak gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl voor alle inwoners van Smallingerland in het algemeen en inwoners met een gezondheidsachterstand in het bijzonder. Grote gezondheidsverschillen zijn onacceptabel en het doel is om dit het verkleinen. Deze beleidsthema's hebben een sterke verbinding met de begrotingsprogramma's Fysiek Domein en Dienstverlening. Daarom vindt u activiteiten en resultaten die toegelicht worden voor 2024 voor een deel bij die twee begrotingsprogramma's. Wat gaan we daar voor doen? - Uitvoering geven aan het plan "Bewegen, ontmoeten en meedoen", dat ingediend is in het kader van de Brede SPUK/ GALA (het landelijk gezond en actief leven akkoord) 1. Het plan bestaat uit 13 actielijnen waar in 2024 uitvoering aan wordt gegeven.

Dit zijn: o Uitvoering geven aan het herijkte Sportakkoord Smallingerland o Uitbreiding van de brede combinatiefuncties inclusief coördinator sport en preventie o Inzetten op het terugdringen van de gezondheidsachterstanden bij kwetsbare groepen o Versterken kansrijke start o Versterken mentale gezondheid bij inwoners o Aanpakken van overgewicht en obesitas o Inzetten op valpreventie voor ouderen o Verbeteren van de fysieke leefomgeving o Uitvoering geven aan de aanpak opgroeien in een kansrijke omgeving (HOPPA!) en verminderen alcoholproblematiek bij jongeren o Versterken van de sociale basis waarbij wordt ingezet op preventie o Versterken van het aanbod en de vindbaarheid van het mantelzorgaanbod o Voorkomen van vereenzaming o Welzijn op recept: inzet van welzijnscoaches - Realisatie van de nieuwe afspraken uit de uitvoeringsovereenkomst 2024- 2027 tussen gemeente en het Sportbedrijf met het doel dat meer kinderen aan de beweegrichtlijn voldoen en meer inwoners één keer per week sporten in 2030 - Vergroten van de aandacht voor gezondheidsvaardigheden en gezonde leefstijl bij inburgeraars binnen de maatschappelijke begeleiding aan inburgeraars - Lokaal uitvoeringsplan ‘Geweld in afhankelijkheidsrelaties’ uitvoeren - Opzetten van het Integraal Ernstige Psychiatrisch Aandoening (EPA) team, zoals afgesproken is in het akkoord tussen zorgverzekeraar en gemeenten - Uitvoering

geven aan de coördinerende rol binnen het Fries Integraal Zorgakkoord (Friza). De gemeente Smallingerland vertegenwoordigt als mandaatgemeente de 18 Friese gemeenten en neemt samen met De Friesland zorgverzekeraar het initiatief voor de realisatie van een regioplan IZA voor de gehele provincie. Via een specifieke uitkering (SPUK IZA) is € 5,7 miljoen voor regio 1 Het plan is uitgewerkt binnen de 4 ambities van de sociale koers. De 13 actielijnen zijn onder 'Goed

Voelen' geplaatst, maar vallen ook onder 'Er bij horen', Tot slot sluit de uitwerking van het plan aan bij de ambities in het coalitieprogramma waaronder het betrekken van sport en cultuur bij preventie. 26

Fryslân beschikbaar, in beheer bij de mandaatgemeente. De ambitie van Friza is een sterke sociale basis (Mienskip) en beschikbare en toegankelijke zorg. De inzet is om GALA en Friza naadloos op elkaar aan te laten sluiten zodat ze elkaar versterken.

Wat gaat het opleveren? Thema Maatschappelijke resultaten Over vier jaar: Veilige en Ervaren meer inwoners (met name in wijken met groot aantal mensen met een gezonde lage sociaal economische status; SES) hun directe leefomgeving als prettig en leefomgeving veilig Daagt de omgeving (met name in lage SES-wijken) meer inwoners uit tot gezond gedrag Gezonde Voelen meer inwoners zich mentaal en fysiek gezond leefstijl Hebben meer inwoners een gezonde leefstijl Wat mag het kosten? Onderwerp Pilot Ernstige Psychiatrische Aandoening (EPA) (incidenteel) Verstevigen vrijwilligersnetwerk (incidenteel) Aanpak laaggeletterdheid (incidenteel)

27

Bedrag € 20.000 € 75.000 € 55.000

2.4

Erbij horen

De ambitie is dat iedereen in Smallingerland uniek is, er mag zijn en erbij hoort. Inwoners zijn betrokken bij elkaar en staan voor elkaar klaar. Voor gezelligheid, maar ook voor een luisterend oor of voor het bieden van hulp als het minder goed gaat. Inwoners voelen zich verantwoordelijk voor zichzelf en voelen zich verbonden met anderen om zich heen. Wat willen we bereiken? Deze ambitie wordt ingevuld vanuit de twee beleidsthema's Samen leven en Inclusie. Samen leven In de wijken en dorpen moet een sterke sociale verbondenheid aanwezig zijn. Daarom wordt de komende jaren ingezet op het vergroten van de betrokkenheid bij de eigen wijk/het eigen dorp en het vergroten van mogelijkheden om elkaar te ontmoeten en te recreëren. Dit is opgave 3 (Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen) van de Omgevingsvisie. Vanuit de Omgevingsvisie en vanuit de Sociale Koers wordt gezamenlijk aan deze opgave gewerkt. Inclusie Iedereen in Smallingerland moet zich geaccepteerd voelen en het gevoel hebben onderdeel te zijn van de eigen wijk of dorp. De komende jaren wordt daarom nog meer ingezet op het vergroten van de acceptatie van specifieke doelgroepen en het wegnemen van ervaren belemmeringen om mee te doen in de samenleving.

Om dit te bereiken wordt verbinding gemaakt met de Omgevingsvisie, zodat vanuit de Omgevingsvisie en de Sociale Koers gezamenlijk wordt gewerkt aan een inclusieve samenleving. De komende jaren wordt ook verder invulling gegeven aan Smallingerland als Regenbooggemeente. Wat gaan we daar voor doen? Samen leven - Realisatie van nieuw zwembad De Welle aan de Sportlaan (zie programma Fysiek). - Aanleg en renovatie van diverse sport- en speellocaties, waaronder: • aanleggen van een nieuwe speelplek in de wijk de Luwte aangrenzend aan Parkhaven. • realiseren nieuwe centrale speelplek in de wijk Vrijburgh en opknappen van het bestaande blote voetenpad opgeknapt. • Renoveren Wielerbaan op Sportpark De Fennen. • Bij de korfbalverenigingen KV Quick '21 en KV Drachten wordt het kunstgras deels gerenoveerd rondom de doelen. - Samen met buitensportverenigingen wordt onderzocht of, en zo ja op welke wijze de automatische beregeningsinstallaties op natuurgras sportvelden in de gemeente Smallingerland kunnen worden gerealiseerd. - Vaststellen van een ‘Integraal Huisvestingsplan’ en de nieuwe ‘Verordening Voorzieningen onderwijshuisvesting’. - Realisatie en ontwikkeling van diverse onderwijsaccommodaties, waaronder: • start plan voorbereiding voor het MFC in de wijk de Trisken.

Er wordt een multifunctioneel centrum gerealiseerd voor twee scholen, een gymzaal, een wijkcentrum en kinderopvang • oplevering van de nieuwbouw van het Speciaal (Basis) Onderwijs • starten met de planvoorbereiding voor een nieuw multifunctioneel gebouw in de wijk de Swetten • opstellen van het Definitief Ontwerp voor de nieuwbouw St. Lukas • de planvoorbereiding voor de nieuwbouw van VSO de Zwaai en drie gymzalen wordt gestart. - Uitvoeren van de cultuurvisie 'Cultuur is (g)een eiland', waaronder: • Een krachtig Museum Dr8888 gaat een belangrijke bijdrage leveren aan de doelstellingen uit het cultuurbeleid en de centrumvisie. Het helpt Drachten op de kaart te zetten. Museum Dr8888 en de gemeente hebben daartoe de ambities voor het Museum naar boven bijgesteld. De huisvesting voldoet functioneel en technisch niet en is niet duurzaam. Recent is een programma van eisen opgesteld voor uitbreiding en renovatie. Op hoofdlijnen is hierover overeenstemming. Vorig jaar is een bedrag van € 200.000, structureel in de gemeentebegroting gereserveerd voor dit doel. Berekend is nu dat dat bedrag met circa € 100.000 moet worden verhoogd naar € 300.000 vanaf 2025 om de totale kosten voor huisvesting te kunnen dekken. Naast het bouwkundige element vraagt het realiseren van een krachtig museum ook een organisatorische investering.

De huidige organisatie van het museum is niet op deze ontwikkeling berekend. Op dit moment wordt onderzocht hoe hier invulling aan te geven en wat hiervoor de extra benodigde middelen zijn. Binnenkort volgt een raadsvoorstel waarin de raad wordt gevraagd in te stemmen met de renovatie en uitbreiding. 28

•

Onderzoek naar de continuering van Simmerdeis. Er wordt onderzocht hoe en in welke vorm Simmerdeis in stand kan blijven, waarbij ook gekeken wordt naar rollen en de wijze van financiering. Voor 2024 is de financiering voor het festival opgenomen in de begroting. • Meer aandacht voor cultuursensitief werken en vergroten cultuur sensitieve vaardigheden bij de uitvoerende teams binnen de gemeente en Carins. Indexactie van de subsidiebedragen voor subsidiepartijen (in de jaren 2020-2023 zijn deze als gevolg van een bezuinigingsopgave niet geïndexeerd). Uitvoeringsplan mantelzorg uitvoeren en borgen.

-

Inclusie - Aanstellen van een projectleider voor het verder ontwikkelen en uitvoeren van de van de Lokale inclusieagenda - Onderzoeken hoe beter gebruik gemaakt kan worden van de mogelijkheden van Tûmba als antidiscriminatievoorziening. - Opstellen nieuwe nota voor Fries beleid. - Vervolg uitvoering van de vastgestelde vervolgaanpak 'Beheersen van Basisvaardigheden' 20232024. Voor de uitvoering is een aanjager aangesteld welke ook in 2024 uit extra middelen wordt betaald. - Uitvoeren van de pilot begrijpelijke taal: brieven van de gemeente begrijpelijker en toegankelijker maken voor inwoners. - Uitvoering geven aan Thuis in Smallingerland: statushouders en andere migranten krijgen hulp bij het omschakelen naar een leven in Nederland (onderdeel van het beleidsplan 'Kansrijk inburgeren in Smallingerland') - Uitbreiden van het aantal vrouwengroepen en starten met mannengroepen voor inburgeraars en ex-inburgeraars. Naast dat hier op laagdrempelige wijze wordt geoefend met het Nederlands, wordt er in de groepen gewerkt aan de vragen 'Wie ben ik' en 'Wat wil ik bereiken'. - Continueren van het geven van fiets- en verkeerslessen aan vluchtelingen in het AZC Drachten, de Crisisnoodopvang in het Fries Congrescentrum en statushouders.

- Inhuren expertise voor het uitvoeren van de aanbesteding trapliften en hulpmiddelen Wat gaat het opleveren? Thema Maatschappelijke resultaten Over vier jaar: Samen leven Zetten meer inwoners zich in voor elkaar en voor de directe leefomgeving Ontmoeten meer inwoners elkaar in de buurt of directe leefomgeving Inclusie Voelen meer inwoners zich verbonden met elkaar en met de leefomgeving, ongeacht onderlinge verschillen Kunnen inwoners naar behoefte zonder belemmeringen meedoen Algemeen Vergroten van de vindbaarheid en het bereik voor passende mantelzorgondersteuning Wat mag het kosten? Onderwerp Aanbesteding trapliften en hulpmiddelen (incidenteel) Inclusie (incidenteel) Pilot begrijpelijke taal (incidenteel) Betrekken sport en cultuur bij preventie (incidenteel) Simmerdeis (incidenteel) Verplichte beleidsindicatoren Indicator Voortijdige schoolverlaters (VO + MBO) in %: Het percentage van het totaal aantal leerlingen (12 23 jaar) dat voortijdig, dat wil zeggen zonder startkwalificatie, het onderwijs verlaat. Absoluut verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat niet staat ingeschreven op een school, per 1.000 leerlingen.

29

Bedrag € 25.000 € 70.000 € 50.000 € 200.000 € 140.000

Smallingerland

Nederland

Bron

2020: 2,2 2021: 2,1

2020: 1,7 2021: 1,9

DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs)

2020: 0,9 2021: 1,2 2022: 3,9

2020: 2,7 2021: 2,7 2022: 4,2

DUO/ Ingrado

Indicator Relatief verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat wel staat ingeschreven op een school, maar ongeoorloofd afwezig is, per 1.000 leerlingen.

Smallingerland

Nederland

Bron

2020: 28 2021: 26 2022: 100

2020: 20 2021: 20 2022: 24

DUO/ Ingrado

2020: 54,5

2020: 49,2

Gezondheidsenquête

2020: 67,9 2021: 70,0 2022: 71,9

2020: 69,6 CBS – 2021: 70,4 Arbeidsdeeln 2022: 72,2 ame

2020: 584 2021: 499

CBS – 2020: 460 Participatiewe 2021: 431 t

2020: 11,7 2021: 10,8 2022: 9,6

2020: 12,9 CBS – 2021: 13,2 Participatiewe 2022: 13,1 t

2020: 820 2021: 830 2022: 860

2020: 700 2021: NB 2022:700

CBS – Monitor Sociaal domein WMO

2020: 6 2021: 6

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

2020: 4

2020: 2

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

2021:15,3 2022: 15,2

CBS – 2021: 13,2 Beleids2022: 13,2 informatie Jeugd

2021: 0,6 2022: 0,6

2021: 0,3 2022: 03,

CBS – Beleidsinformatie Jeugd

2021: 2,1 2022: 1,2

2021: 1,2 2022: 1,2

CBS – Beleidsinformatie Jeugd

Niet-wekelijkse sporters in %: Percentage niet-wekelijks sporters. Netto arbeidsparticipatie in %: Het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de (potentiële) beroepsbevolking. Bijstandsuitkeringen per 10.000 inwoners: Het aantal personen met een bijstandsuitkering, per 10.000 inwoners Lopende re-integratie voorzieningen per 10.000 inwoners 15-64 jaar: Het aantal re-integratie-voorzieningen, per 10.000 inwoners in de leeftijd van 15-64 jaar WMO-cliënten met een maatwerk-arrangement per 10.000 inwoners: Een maatwerkarrangement is een vorm van specialistische ondersteuning binnen het kader van de WMO. kinderen in uitkeringsgezin in %: Het percentage kinderen tot 18 jaar dat in een gezin leeft dat van een bijstandsuitkering moet rondkomen.

2020: 7 2021: 7

werkloze jongeren in %: Personen van 16 t/m 22 jaar die als werkzoekende staan ingeschreven bij het UWV WERK bedrijf en tegelijkertijd geen baan hebben als werknemer. Jongeren met jeugdhulp in %: Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar. Jongeren met jeugdreclassering in %: Het percentage van alle jongeren in de leeftijd van 12 tot 23 jaar. Jongeren met jeugdbescherming in %: Het percentage jongeren tot 18 jaar met een jeugdbeschermingsmaatregel ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar.

30

Verbonden partijen Naam Sociale Werkvoorziening Fryslân Caparis NV

Wat doet deze organisatie? Gemeenschappelijke regeling in het kader van de gemeentelijke taak van de Wet sociale werkvoorziening en opdrachtgever voor Caparis NV.

Uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening. Inkoop, contractmanagement en verwerking van diverse (wettelijke) taken Sociaal Domein Fryslân op de terreinen Participatie, Wmo en Jeugd, voor alle gemeenten in (SDF) Fryslân uit te voeren. Opgericht in 2015. Ondersteunen van de inwoners van Smallingerland op basis van de Wmo Carins en de jeugdwet. Opgericht per 1-1-2019 Veiligheidsregio Fryslân Regionaal organiseren van gezondheidszorg. (GGD)

Saldo baten en lasten programma Sociaal domein Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

31

Begroting 2023 29.283 -126.040 -96.757 1.736 -95.021

Begroting 2024 29.689 -134.921 -105.232 1.724 -103.508

3 Programma Fysiek Domein Algemene toelichting op het programma Omgevingsvisie De omgevingsvisie is in maart 2022 door de raad vastgesteld. Het is een overkoepelende visie op de fysieke leefomgeving van Smallingerland. De visie is opgesteld vanuit brede maatschappelijke vraagstukken op het gebied van economie, wonen, duurzaamheid, voorzieningen, mobiliteit, landschap, gezondheid en inclusiviteit. De omgevingsvisie is het kompas voor de gemeentelijke inzet van de komende jaren. En belangrijk voor de afweging van plannen vanuit de samenleving. Met de omgevingsvisie streven we naar een gezonde, veilige, aantrekkelijke en economisch vitale gemeente. Stip op de horizon is dat Smallingerland in 2040 een gemeente is waar inwoners gezond kunnen leven en zich veilig kunnen voelen. Dat Smallingerland een aantrekkelijke gemeente is waar voldoende werk is voor iedereen. Om dit te bereiken sturen we binnen het Fysiek Domein, met het programma Omgeving, op integrale en doelgerichte samenhang van verschillende projecten, visies en activiteiten. Uitgangspunt hierbij zijn de opgaven, met visies en doelen, uit de omgevingsvisie. De programmabegroting Fysiek Domein is daarom ingedeeld op basis van de vier opgaven, de verbindende opgave van bereikbaarheid en het leidende principe van duurzaamheid. De omgevingsvisie is een kerninstrument uit de Omgevingswet.

De inwerkingtreding van deze wet is nu vastgesteld op 1 januari 2024. Leidende principes In de omgevingsvisie staan drie leidende principes. Die dienen als leidraad bij alle ontwikkelingen binnen het Fysiek Domein. De leidende principes zijn: - Duurzaam Smallingerland Dit werken we uit in de paragraaf duurzaamheid van het programma Fysiek Domein. - Inclusief Smallingerland Dit werken we uit in het programma Sociaal Domein. - Eigen identiteit Smallingerland In Smallingerland nemen we onze identiteit mee bij alle ontwikkelingen en bij het beheer van de leefomgeving. Het gaat bij die identiteit om kenmerken van het landschap, cultuurhistorische kenmerken en sociaal-culturele aspecten. Denk bijvoorbeeld aan landschapsstructuren, groen- en waterstructuren en historische bebouwing. Maar ook aan het feit dat er in Smallingerland naar verhouding veel ruimte is om te leven. Dit aspect is bijvoorbeeld ook verwerkt in de Sociale Koers. Opgaven Aan de hand van de leidende principes zijn in de omgevingsvisie de volgende opgaven vastgesteld: - Versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied; - Versterken van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie; - Versterken van levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen; - Versterken van de kwaliteit van het buitengebied; - Verbindende opgave van bereikbaarheid.

Kosten uitvoering Omgevingsvisie In 2022 heeft het college het Programmaplan van het programma Omgeving vastgesteld. Met het programma omgeving geeft het College uitvoering aan de omgevingsvisie. Met een programmatische aanpak sturen we doelgericht op voortgang, integraliteit en het afmaken van projecten. Kortom, het programma geeft richting en focus in het dagelijks werk. In de Omgevingsvisie is een stevige ambitie neergelegd. Het afgelopen jaar is gebleken er voor verschillende opgaven budget nodig is om kansen die zich voordoen verder te kunnen brengen richting concrete projecten die bijdragen aan de ambitie. Ontwikkelbudget voor bijvoorbeeld onderzoeken en afgebakende adviesopdrachten waarvoor de specifieke expertise niet intern beschikbaar is en/of in gezamenlijkheid met samenwerkingspartners processen worden gefinancierd. Ontwikkelbudget dat ertoe leidt dat we flexibel in kunnen spelen op de actualiteit. Wat mag het kosten? Onderwerp Uitvoering programma Omgevingsvisie (incidenteel) 32

Bedrag € 300.000

3.1 Stad Drachten Wat willen we bereiken? Drachten speelt op veel vlakken mee op het podium van het grootstedelijk netwerk in het Noorden. Dankzij krachtige regionale voorzieningen of bedrijvigheid. Op andere vlakken is de betekenis veel bescheidener. Dit kan wat de gemeente betreft beter zodat er meer samenhang ontstaat en verschillende voorzieningen en bedrijvigheid elkaar versterken. Onze ambitie is dat Drachten zich binnen het stedelijk netwerk van Noord-Nederland meer als stad ontwikkelt. De woon- en werklocaties en voorzieningen in Smallingerland dragen bij aan de versterking van het regionale verzorgingsgebied en de positie in dit deel van het land. Wat gaan we daar voor doen? Gebiedsprogramma centrum Drachten Bij het vaststellen van de centrumvisie was duidelijk dat de transformatie naar een eindbeeld geleidelijk gaat plaatsvinden. Veel partijen, vastgoedeigenaren, ondernemers en projectontwikkelaars hebben hier hun rol in. De gemeente heeft een aanjagende, stimulerende, ondersteunende en regisserende rol. Basis voor de verdere uitwerking is een projectenboek. Dit wordt in het vierde kwartaal van 2023 aan de raad aangeboden voor vaststelling. Op basis van dit projectenboek wordt besloten welke zaken worden uitgewerkt in 2024. Concrete ontwikkelingen in het centrum voor 2024 In 2023 vond de Inspiratie en inventarisatie plaats voor het Raadhuisplein.

Hiermee is een Programma van Eisen opgesteld voor de herinrichting van dit deel van het centrum. Het biedt ook inspiratie voor ontwerpbureaus. De afronding vindt plaats in het eerste kwartaal van 2024. Inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden worden betrokken bij hoe het Raadhuisplein er uit komt te zien. Verder wordt gewerkt aan de gebiedsontwikkelingen Vogelzang, Sander Israëlsplein en Laweiplein. De Welle Het nieuwe zwembad levert een bijdrage aan de gemeentelijke ambities voor sport en heeft een regionale verzorgingsfunctie. Er is een besluit genomen voor een onderzoek naar verdere verduurzaming. Voor 2024 is de planning: 1. Hoogste punt begin 2024 2. Wind- en waterdicht 3. Dag van de Bouw mei 2024 4. Oplevering december 2024 De ingebruikneming van het zwembad staat gepland voor januari 2025. Schade Sportbedrijf door vertraging besluitvorming bouw zwembad Door vertraging in de besluitvorming over de bouw van het nieuwe zwembad, heeft het Sportbedrijf voor 2024 een tekort in de exploitatie. Dit tekort wordt voornamelijk veroorzaakt door het aflopen van het energiecontract per 1 januari 2024. Het tekort wordt berekend op € 257.000. Overige doorlopende kosten van het oude zwembad worden opgevangen binnen de exploitatie van het Sportbedrijf. Deltaplan en Lelylijn Het MIRT-onderzoek naar de Lelylijn bestaat uit een NOVEX-onderzoek en een onderzoek naar bereikbaarheid.

Het NOVEX-onderzoek richt zich voornamelijk op ruimtelijk-economische kansen voor de gehele regio. Het bereikbaarheidsonderzoek gaat o.a. over de verschillende alternatieven en kostenramingen. Het NOVEX-onderzoek en het bereikbaarheidsonderzoek worden samengebracht en in het najaar van 2024 opgeleverd. De gemeente wil volwaardig betrokken zijn bij de Lelylijnontwikkeling. Om de belangen vanuit gemeentelijk beleid en ambities in te kunnen brengen, is het nodig om bij te dragen aan de projectorganisatie. Daarnaast wil de gemeente zelf mogelijke (positieve en negatieve) implicaties van de Lelylijn voor Smallingerland verkennen. Hiervoor is onvoldoende interne capaciteit en is externe deskundigheid nodig. Vliegveld Drachten Uitgaande van vaststelling van het kader 'Toekomst Vliegveld Drachten' in 2023 zal in 2024 de uitvoering van dit kader worden opgepakt. Met dit kader is de basis gelegd voor een vliegveld dat open blijft, met een gezonde exploitatie. 33

Aanpalend beleid vanuit programma economie Vanuit de actieagenda economie ondernemen we verschillende activiteiten die direct bijdragen aan het verder uitbouwen van de centrumpositie van Drachten. Zo wordt vanuit de visie op werklocaties gewerkt aan de uitbreiding van het aanbod bedrijventerreinen. Ook wordt het ontwikkelplan voor de toekomstbestendigheid van bedrijventerrein de Haven afgerond. Vanuit het programma economie wordt ingezet op de promotie van Drachten via de doorontwikkeling van Open Drachten. Een meer gedetailleerde beschrijving van deze activiteiten is opgenomen in het programma Economie. Wat gaat het opleveren? De projecten en activiteiten dragen bij aan de gewenste ontwikkeling voor Drachten zoals vastgesteld in de omgevingsvisie. Door programmatisch te sturen op deze projecten en activiteiten wordt de integraliteit bewaakt en wordt geborgd dat ontwikkelingen in samenhang tot stand komen. Zodanig dat in 2040: Drachten is uitgegroeid tot een eigentijdse stad vol reuring. Drachten en de 13 dorpen vormen samen de ideale uitvalsbasis om te wonen en/of te werken in het Noorden. En onderscheidt zich op regionaal niveau sterker met kunst en cultuur. Het stadshart Drachten veranderd is naar een gebied waar het levendig en uitnodigend is. Zowel voor de inwoners van de gemeente, als voor bezoekers en mensen die er werken.

Smallingerland maximaal heeft ingespeeld op de groeiende vraag naar goede plekken om te werken. Wat mag het kosten? Onderwerp Instellen Fonds Centrum (Reservering, nog geen uitgave) Onderhoud kaden industriehaven (incidenteel) Gebiedsprogramma centrum (incidenteel) Schade Sportbedrijf door uitstel besluitvorming nieuwbouw de Welle (incidenteel) Beleidsstukken - Haalbaarheidsstudie De Welle Olco dd. Maart 2020 - Locatiestudie De Welle van Sweco - Visie en programma centrum Drachten - Toekomstkader Vliegveld Drachten

34

Bedrag € 20.000.000 € 2.000.000 € 400.000 € 257.000

3.2

Maakindustrie

Wat willen we bereiken? De hoogwaardige technische industrie is een belangrijke motor voor de werkgelegenheid en de economie in Smallingerland. In toenemende mate wordt deze positie erkend in heel Noord-Nederland. We hechten er belang aan dat we de positie van Drachten in dit noordelijk netwerk vasthouden en de komende jaren verder uitbouwen. Zodanig dat Drachten het centrum blijft van dit netwerk. Wanneer door het 'vliegwiel'-effect de ontwikkeling van deze sector succesvol verder op gang wordt gebracht, geeft dit een stimulans aan de leefomgeving van de inwoners van Drachten en de dorpen van Smallingerland. Niet alleen in termen van werkgelegenheid, maar bijvoorbeeld ook op het gebied van voorzieningen, onderwijs, woningen en vervoer. Deze opgave uit de omgevingsvisie wordt uitgevoerd vanuit het programma Economie en de actieagenda economie. Wat gaan we daar voor doen? Innovatiecluster Drachten De gemeente Smallingerland kent samen met de provincie Fryslân een langlopende subsidierelatie met het ‘Innovatiecluster Drachten’ (ICD). Deze financiële ondersteuning heeft er mede voor gezorgd dat Drachten in de afgelopen jaren is uitgegroeid tot centrum van hoogwaardige en innovatieve maakindustrie in Noord-Nederland. De gemeente verkent samen met het ICD en de kennis- en onderwijsinstellingen hoe dit verder kan worden gestimuleerd.

Campus Drachten De gemeente heeft de ambitie om de positie van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie te versterken, o.a. door talentvolle jongeren te interesseren en te behouden. In 2024 wordt op initiatief van de Alliantie Drachten verder gewerkt aan de realisatie van een Campusomgeving in Drachten. Last-Mile Onderwijsfaciliteiten en (stage)bedrijven in Drachten voor studenten en leerlingen zijn momenteel nog moeilijk te bereiken. Daarom moeten er oplossingen komen om reizigers met het openbaar vervoer in staat te stellen de ‘last-mile’ te overbruggen. In 2024 werkt de gemeente aan een innovatieve oplossing voor de lange termijn. Hightech startersfaciliteit In 2024 worden de kansen en mogelijkheden van een fysieke Hightech startersfaciliteit in Drachten onderzocht. Wat gaat het opleveren? De projecten en activiteiten dragen bij aan de gewenste ontwikkeling van de maakindustrie zoals vastgesteld in de omgevingsvisie. Door programmatisch te sturen op deze projecten en activiteiten wordt de integraliteit bewaakt en wordt geborgd dat ontwikkelingen in samenhang tot stand komen. Zodanig dat in 2040: • Meerdere hoog technische bedrijven een plek in Drachten gevonden hebben. • De bedrijven en campus goed bereikbaar zijn. • Meer hoogopgeleide jongeren uit Noord-Nederland in onze gemeente werk hebben gevonden.

Een deel hiervan heeft zich in 2040 gevestigd in Drachten of een van de dorpen. De combinatie van passende mooie banen en een aantrekkelijke woonomgeving trekt hen aan. • De werkgelegenheidsfunctie mede door ontwikkeling van innovatieve maakindustrie verder is uitgebouwd. Er zijn banen voor alle opleidingsniveaus in bedrijven die schoon en toekomstbestendig zijn. Beleidsstukken - Actieagenda Economie 2023 – 2026

35

3.3

Wijken en dorpen

Wat willen we bereiken? De woningmarkt staat onder druk en de woningnood is hoog. De gemeente werkt daarom aan uitbreiding van het aantal woningen. Het doel is een divers woningaanbod te creëren, dat past bij de behoefte van zoveel mogelijk doelgroepen. Kortom: een passende en prettige woning voor iedereen. In Smallingerland zet de gemeente volop in op behoud en versterking van de leefbaarheid van dorpen en wijken. Die moeten levendig, gezond, veilig en aantrekkelijk zijn. Vanuit de omgevingsvisie werkt de gemeente aan deze opgave aan de hand van zeven lijnen of strategieën. Woningbouw is daar één van. De andere strategieën zijn gericht op overige aspecten van leefbaarheid van wijken en dorpen, zoals ontmoeten, omgevingskwaliteit en zelfredzaamheid. Wonen In de Woonvisie 2020-2025 is een woningbouwprogramma opgenomen voor ruim 1.000 nieuwe woningen in de periode t/m 2025, met een uitloop daarna. De woningbouw moet bijdragen aan de leefbaarheid en de vitaliteit van dorpen en wijken en ook aan de beschikbaarheid van woningen voor kwetsbare doelgroepen. Het woningbouwprogramma gaat voor het jaar 2024 uit van een netto toevoeging van ongeveer 280 woningen. Netto wil zeggen: nieuwbouw minus sloop. Er staat geen complexmatige sloop van sociale huurwoningen gepland. In de dorpen is extra woningbouw mogelijk naar behoefte, zodat bewoners in het dorp kunnen blijven wonen.

Door de ontwikkelingen op de woningmarkt (stijgende rente, hoge bouwkosten) is er een reële kans dat woningbouwprojecten vertraging oplopen. De gemeente spant zich in om vertraging zo veel mogelijk te beperken. In het coalitieakkoord staat dat de gemeente zich maximaal inzet om 500 extra woningen te bouwen voor de jaren 2025 tot en met 2030 (coalitieakkoord). Er zitten inmiddels voldoende aantallen woningen in de geplande projecten, maar de ervaring leert dat bepaalde initiatieven, om wat voor reden dan ook, niet gerealiseerd worden of serieuze vertraging oplopen. Om te voorkomen dat we de doelen niet halen, gaan we 300 woningen 'overprogrammeren'. Voor deze woningen worden locaties gezocht. Er wordt gekeken naar verdere inbreiding, bijvoorbeeld in het centrum van Drachten, maar ook naar andere locaties. En naar hoe er sneller gebouwd kan worden. In het coalitieakkoord is ook het doel opgenomen om het aandeel sociale huurwoningen (31%) te handhaven. Dat betekent dat ook in de nieuwbouwplannen 31% sociale huur gerealiseerd moet worden. Leefbaarheid Plekken waar mensen elkaar ontmoeten zijn erg belangrijk voor de aantrekkingskracht van de omgeving. Door herstructureren van gebieden en woningen en door verandering van functies (herbestemmen) streeft de gemeente naar aantrekkelijke woongebieden.

Wat gaan we daar voor doen? Woningbouwprojecten De gemeente bereidt woningbouwprojecten voor en zorgt dat die uitgevoerd worden. Zowel in de kernen/wijken als op uitleglocaties. Het laatste deel van het project Drachtstervaart (de nieuwe woonwijk In de Luwte) wordt gebouwd. Andere grotere woningbouwprojecten in de gemeente zijn Vrijburgh fase 2 (totaal 149 woningen) en fase 3 (totaal 120-170 woningen). Vrijburgh fase 2 is al deels in uitvoering. Afhankelijk van de markt wordt de tender van het laatste deelgebied in 2023/2024 uitgezet. De gemeente biedt in Vrijburgh fase 3 ruimte en flexibiliteit aan andere woonvormen. Het gaat dan om duurzame en creatieve oplossingen, zoals tiny houses, maar ook andere (collectieve) woonvormen voor verschillende doelgroepen. Circulaire woningbouw wordt actief gestimuleerd. Het coalitieakkoord geeft aan dat er meer, sneller en voor alle doelgroepen in Smallingerland gebouwd moet worden. Daarom wordt gekeken naar mogelijkheden voor versnelling en naar meer locaties voor woningbouw. De acties gericht op de woningbouw sluiten aan bij de afspraken in de Regionale woondeal Zuidoost Fryslân (april 2023), waarin gemeenten, provincie Fryslân en het Rijk samenwerken om sneller te bouwen, meer betaalbare woningen te realiseren en gezamenlijk knelpunten aan te pakken.

De gemeente Smallingerland heeft toegezegd minimaal 1.230 woningen toe te voegen in de periode 2023 tot en met 2030.

36

De actuele stand van zaken en planning van de woningbouwplannen wordt nauwgezet bijgehouden, zodat hierop gestuurd kan worden. Twee keer per jaar worden college en raad geïnformeerd over de stand van zaken van de realisatie van de woningbouwambities. Ontwikkelstrategie De Ontwikkelstrategie wordt uitgevoerd. Op de locaties worden vooral betaalbare woningen voor starters/jonge huishoudens en senioren gerealiseerd. De Ontwikkelstrategie heeft een subsidie van € 6,3 miljoen gekregen uit de landelijke regeling Woningbouwimpuls. Dat is bedoeld om met tempo meer betaalbare woningen te bouwen. Een deel van de woningen uit de Ontwikkelstrategie betreft sociale huur. In een convenant zijn afspraken gemaakt met woningcorporaties Accolade en WoonFriesland om binnen de Ontwikkelstrategie 300 sociale huurwoningen te bouwen. Ontwikkelingen in 2024 Op locaties de Tuinen (Stationsweg) en Fennereed wordt de bouw afgerond en het openbaar gebied woonrijp opgeleverd. Er wordt gestart met de uitvoering van de locaties de Warren, Titelroas, Fennereed, de Drift 1e fase en Wetterwille 68-70. Voor de locaties Landje van Nicolai (Wetterwille), De Hunze en Zuidkade de bouwenveloppe vaststellen. Voor locaties Eikekwartier, De Drift-Noord, De Weeme, Donia en De Frissel de bestemmingsc.q. omgevingsplannen ter vaststelling aan de raad aanbieden. Voor locatie De Welle een selectieprocedure starten.

Samenwerking De gemeente Smallingerland werkt samen met de buurgemeenten in de regio Zuidoost en met de provincie Fryslân om de afspraken in de Regionale woondeal Zuidoost Fryslân uit te voeren en te monitoren. Samen met partners als verenigingen, woningcorporaties, onderwijsorganisaties en dorpsbelang/wijkraad wordt gewerkt aan het versterken van de leefbaarheid van wijken en dorpen. Leefbaarheid centrum De Trisken In 2024 gaat er bijzondere aandacht uit naar de leefbaarheid in het centrumgebied van De Trisken. Er wordt een plan uitgewerkt voor een gebiedsaanpak. Met de huisvesting van de twee scholen (De Tweespan en 't Foarhus), kinder- en/of peuteropvang, wijkcentrum en een gymzaal in een MFC komt er grond vrij voor ontwikkeling. Doel is een kwalitatieve verbetering van dit gebied. Uitbreiding Woonwagenstandplaatsen Op de locatie Drachtstercompagnie zijn twaalf woonwagenstandplaatsen gerealiseerd. Voor de locatie Wetterwille is eind 2021 het bestemmingsplan gewijzigd om er drie standplaatsen mogelijk te maken. Naar verwachting wordt deze locatie begin 2024 opgeleverd met daarop huurwoonwagens. Nota omgevingskwaliteit Het welstandbeleid is verouderd en past niet meer bij de huidige opgave in Smallingerland. Ook moet het beleid vernieuwd worden vanwege de Omgevingswet. De gemeente stelt daarom een nieuwe nota omgevingskwaliteit op.

Dit zorgt ervoor dat ruimtelijke procedures en vergunningstrajecten sneller kunnen worden afgerond. Omgevingswet Op dit moment is nog niet duidelijk wat de exacte effecten zijn van de Omgevingswet. Dit zit vooral in de verandering en verschuiving van taken tussen de gemeenten en in ons geval de FUMO (Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing). De uitvoering van extra taken gaat zeker € 135.000 kosten. Versterken Fysiek Domein Om te voldoen aan wettelijke verplichtingen en aan de toename in juridische werkzaamheden is extra formatie nodig. Het gaat om een adviseur installatieverantwoordelijke en om juridische taken als bibob toetsing, afhandeling WOO verzoeken en bezwaarprocedures. Ontwerpkaders openbare ruimte De woonwijken van Drachten en de dorpen hebben een kwalitatief mooie openbare ruimte. Het wonen wordt erg gewaardeerd en de buitenruimte moet hier dienstbaar aan zijn. In de omgevingsvisie is als doel opgenomen om de aantrekkelijkheid te vergroten. Ruimte voor ontmoeting en sociale binding, goed bereikbaar, klimaat adaptief en met een goede ruimtelijke kwaliteit. De gemeente werkt aan 37

ontwerpkaders op de openbare ruimte. Hiermee worden doelstellingen vertaald in concrete ontwerprichtlijnen voor de hele gemeente. Zo geven de ontwerpkaders richting aan de discussie over de ruimtelijke kwaliteit in relatie tot de (beheers)budgetten voor de openbare ruimte. Integraal beheer openbare ruimte Volgens de notitie ‘Beheer kapitaalgoederen’ houden we bij het beheer van de openbare ruimte als hoofdlijn een sober en doelmatig onderhoudsniveau aan. Uitzondering zijn de vaste planten borders op de rotondes en in het centrum. Dit is ons visitekaartje voor wie de stad binnen rijdt. Daarom is voor deze borders gekozen voor een hoger onderhoudsniveau. De uitwerking/financiële vertaling hiervan staat in de paragraaf Kapitaalgoederen. Bij de realisatie van nieuwe kapitaalgoederen en de reservering van bijbehorende budgetten, reserveren we ook budgetten voor beheer en onderhoud. Versterken beleid openbare ruimte Voor het goed in beeld brengen en te houden van het benodigde onderhoud van kunstwerken in de gemeente is voor twee jaar een werkvoorbereider kunstwerken nodig. Afval Het Uitvoeringsprogramma VANG-HHA 2021- 2025 heeft als doel om in lijn met de Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen, de kwaliteit van de ingezamelde huishoudelijke afvalstromen te verhogen en daarmee de recycling te verbeteren.

Belangrijkste doelstellingen voor de gemeente zijn: Het nog beter scheiden van restafval. Twee derde van het huishoudelijk afval bestaat uit waardevol, recyclebaar materiaal. Te grote hoeveelheden hiervan belanden in de verbrandingsoven. Het verbeteren van de kwaliteit van de deelstromen. Vervuiling en de aanwezigheid van stoorstoffen zorgen ervoor dat de deelstromen die gescheiden worden ingezameld, niet optimaal zijn. Het vergroten van de bewustwording bij huishoudens van hun afvalproductie en wat met het afval gebeurt in de keten. De openbare ruimte is van en voor onze inwoners, van de stoep tot aan de bezemwagen die hem schoon maakt. Niet iedereen voelt dat zo en dat is jammer. Daarom zetten we in op bewustwording. Dat doen we door vaker tastbaar te maken dat de inspanningen die we leveren, de materialen die we daarbij gebruiken en het resultaat dat we bereiken, van en voor onze inwoners is. Wat gaat het opleveren? De projecten en activiteiten dragen bij aan de gewenste ontwikkeling van wijken en dorpen zoals vastgesteld in de omgevingsvisie. Door programmatisch te sturen op deze projecten en activiteiten wordt de integraliteit bewaakt en wordt geborgd dat ontwikkelingen in samenhang tot stand komen. Zodanig dat in 2040: Er voldoende ontmoetingsplekken zijn in de gemeente. Onze voorzieningen zoveel mogelijk gecombineerd en goed bereikbaar zijn.

Iedereen een mooie en passende plek heeft om te wonen. Er ruimte beschikbaar is voor vestiging van 'dorpse bedrijvigheid'. De gemeente samen met dorpen, wijken, bewoners en ondernemers flinke stappen heeft gezet naar een duurzame mienskip. Dit geldt voor energie, klimaatadaptatie en circulariteit. De gebouwde omgeving en de openbare ruimte in de dorpen en wijken minimaal de bestaande kwaliteit behouden. In bepaalde gebieden zetten we in op extra kwaliteit. Smallingerland een samenleving heeft waarin de zelfredzaamheid van dorpen en wijken is gegroeid. Wat willen we bereiken Toevoegen 1.500 woningen in de periode 2021-2030

38

Hoe meten we dat Aantal gerealiseerde woningen

Stand 2023 256 woningen gerealiseerd in 2021/2022

Doel 2024 280 toevoegen; totaal 536 gerealiseerd

Doel 2030 1.500

Wat mag het kosten? Onderwerp Nota omgevingskwaliteit (incidenteel) Omgevingswet (uitbreiding taken FUMO) (structureel) Omgevingswet (invoering) (incidenteel) Versterken Fysiek domein (structureel) Versterken beleid openbare ruimte (structureel) Schoonhouden parken (structureel)

Bedrag € 100.000 € 135.000 € 205.000 € 143.000 € 69.000 € 35.000

Beleidsstukken LAP3 (Landelijk Afvalbeheerplan) Nederland Circulair in 2050 Van Afval naar Grondstof (VANG) Masterplan Waterfront vastgesteld door de raad maart 2020 Ontwerp meer vastgesteld door het college augustus 2021 (Oudega aan het water) Omgevingsvisie Smallingerland Woonvisie 2020-2025 Ontwikkelstrategie 2021 Regionale woondeal Zuidoost Fryslân (april 2023) Kadernotitie Beheer Kapitaalgoederen Verplichte beleidsindicatoren Indicator Gemeentelijke woonlasten eenpersoonshuishoudens in €: Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een eenpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten Gemeentelijke woonlasten meerpersoonshuishoudens in €: Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten WOZ-waarde woningen x € 1.000: De gemiddelde WOZ waarde van woningen Fijn huishoudelijk restafval in kilo's:

Smallingerland Nederland 2020: 773 2020: 700 2021: 794 2021: 733 2022: 869 2022: 823 2023: 873 2023: 860 2020: 773 2021: 810 2022: 905 2023: 942

2020: 195 2021: 211 2022: 234 2020: 136 2021: 134

2020: 270 2021: 290 2022: 317 2020: 170 2021: 169

2021: 4,1 2022: 4,2

2021: 8,9 2022: 9,3

CBS

2021: 78,5 2022: 78,8 2023: 78,8

2021: 70,1 2022: 70,3 2023: 70,3

CBS – statistiek

Nieuw gebouwde woningen per 1.000 woningen Demografische druk in %: Het aantal personen van 0 tot 20 jaar én 65 jaar of ouder per honderd personen van 20 tot 65 jaar.

39

COELO – Atlas gemeenten 2023

2020: 813 2021: 835 2022: 911 2023: 915

De hoeveelheid niet gescheiden ingezameld huishoudelijk afval per inwoner per jaar Nieuw gebouwde woningen:

Bron

COELO – Atlas gemeenten 2023 CBS – Statistiek CBS Statistiek

3.4

Buitengebied

Wat willen we bereiken? Ons goud is ons buitengebied. Een landschap waarin de geschiedenis afleesbaar is. Het buitengebied van Smallingerland speelt een grote rol in de aantrekkingskracht van de gemeente om te wonen, werken en te recreëren. We merken dat door intensief gebruik van ons buitengebied de waarden onder druk staan. We zien dat aan de bodem, de lucht, de biodiversiteit en aan het landschap. Zo zijn in het oosten van de gemeente veel boomsingels verdwenen of in waarde achteruitgegaan. In het westen van de gemeente zijn problemen als bodemdaling en het langzaam verdwijnen van het veen. Ook de stikstofopgave, de veenweideproblematiek, klimaatadaptatie en de energietransitie hebben grote impact op het landschap. Er is sprake van concurrerende ruimteclaims. Hierover gaan we graag in gesprek met de raad. In Smallingerland zetten we in op een gezond, aantrekkelijk, veilig en economisch vitaal buitengebied met ruimte voor ondernemen in onder meer de agrarische en recreatieve sector. Dat betekent een gezonde bodem, gezonde lucht, een gezonde waterkwaliteit, dierenwelzijn en aandacht voor biodiversiteit. En dat in een afwisselend en toegankelijk landschap.

Wat gaan we daar voor doen? Opstellen van een Uitvoeringsperspectief voor het buitengebied Met het opstellen van een Uitvoeringsperspectief Buitengebied willen we vastleggen hoe we onze ambitie uit de omgevingsvisie realiseren. Daartoe brengen we de huidige situatie in kaart en schetsen we een uitvoeringsperspectief voor de gewenste situatie. Dit leidt tot een uitvoeringsprogramma dat richting geeft aan de ontwikkelingen in ons buitengebied. Voor onze eigen opgave, maar ook als toetsingskader voor initiatieven van derden. Dit perspectief is ook een belangrijke onderlegger voor het omgevingsplan buitengebied. Gemeenteraad, inwoners en belanghebbenden hebben een belangrijke bijdrage in de totstandkoming van het perspectief. Toeristisch ontwikkelperspectief Zuidoost Fryslân Met andere gemeenten in Zuidoost Fryslân, het Wetterskip en de provincie werken we samen aan de Regiodeal Zuidoost Friesland. We werken aan het programma ‘Samen vitaal en krachtig’. Dit is het uitvoeringsprogramma 2020 – 2024 vanuit de Regiodeal. Voor recreatie en toerisme is een Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost-Friesland met een uitvoeringsprogramma opgesteld. Deze voeren we samen met onze partners uit. Onderdeel hiervan is de aanleg van Toeristische opstapplaatsen in Smallingerland bij onder meer Oudega en De Leien.

Oostelijke Poort Friese Meren We voeren de ‘Gebiedsaanpak Oostelijke Poort Friese Meren’ uit waaronder Waterfront Drachten en Oudega aan het Water. Oudega aan het Water Dit bestaat uit de deelprojecten Zuivelfabriek terrein, Waterfront Oudega en het meer bij Oudega. In 2024 worden de volgende resultaten verwacht: - Oplevering van het dorpsplein bij de haven. - Afbouw van de 5 woonarken. - Mogelijk: start van de bouw van horeca en recreatieve verblijven. - Start werkzaamheden uitvoering Meer. Het project kan naar verwachting worden uitgevoerd binnen de beschikbare financiële kaders. Waterfront Drachten Doel van de ontwikkeling van Waterfront Drachten is om het water bij Drachten beter zichtbaar, beleefbaar en bereikbaar te maken voor bezoekers en eigen inwoners, zowel de water- als de landrecreant. De belangrijkste maatregelen zijn: 1. Het realiseren van een Waterfront, gericht op meer vaarwater bij Drachten, waarbij het Gaastereiland en het Buitenstvallaat (Skûtsjewerf) een aantrekkelijk gezicht van Drachten aan het water vormt. 2. Het realiseren van een fiets-veerpontverbinding Drachten-west. 3. Het ontwikkelen van een hoogwaardige Parkhaven bij de Slingepark/Piipbrêge nabij het centrum.

40

Fiets-veerpontverbinding en belevingsplekken De fiets-pontverbinding Drachten-west vormt een belangrijk onderdeel van de realisatie en verdere ontwikkeling van het Waterfront naar de toekomst. Door de ligging van de route langs openbare oevers wordt de stadsrand ontsloten en het water beleefbaar. De route verbindt niet alleen de noorden de zuidoever aan weerszijden van het Gaasterdiep, maar ook verschillende belevingsplekken met elkaar. De verdere invulling van deze plekken wordt in overleg met stakeholders en belanghebbenden uitgewerkt en uitgevoerd. Nu de benodigde grond is aangekocht, het tracé van het fietspad is vastgelegd en de technische uitwerking gereed is, wordt de uitvoering voorzien in 2024. Parkhaven De aanleg van Parkhaven zorgt op een zichtlocatie langs de Zuiderhogeweg voor een uitnodigende passantenvoorziening op een knooppunt van wandel-, fiets- en vaarwegen. De voorziening biedt ruimte voor kleinschalige horeca, campers en aanmeergelegenheid voor boten met staande mast, die de Piipbrêge niet kunnen passeren. Na afronding van het definitief ontwerp is de uitvoering in 2023 gestart. In 2024 wordt afronding van de uitvoering voorzien.

Gebiedsontwikkelingen Landelijk Gebied In het kader van het provinciaal natuurbeleid, het veenweideprogramma en vanaf 2024 het Frysk Programma voor het Landelijk Gebied zijn er diverse ontwikkelgebieden in het buitengebied van Smallingerland. Ze bevinden zich allemaal in verschillende stadia van planvorming, maar zullen uiteindelijk leiden tot uitvoering van concrete maatregelen. Als gemeente zijn we in meer of mindere mate bij de verschillende gebiedsontwikkelingen betrokken. Verder werken we mee aan het versterken van het Nationaal Park de Alde Feanen voor wat betreft ecologische waarden en de beleefbaarheid c.q. toegankelijkheid. We onderzoeken samen hoe we kunnen inspelen op de nieuwe standaard voor Nationale Parken. We nemen deel in de organisatie van het Nationaal Park en de gebiedscommissie van de 3e module van de gebiedsontwikkeling De Alde Feanen. Ook blijven we aangesloten bij de ontwikkeling van Natuur mei de Mienskip rondom De Leien en de Gebiedsontwikkeling Alde Boarn De Deelen. Aldeboarn-De Deelen is één van de ontwikkelgebieden uit het Friese Veenweideprogramma 2021-2030. De gebiedsontwikkeling van de polder de Hegewarren is een ontwikkeling waar de gemeente actief bij betrokken is. Het is één van de ontwikkelgebieden in het Veenweideprogramma 2021-2030.