Bijlage - Begroting 2024-2027

Begroting 2024-2027 Bliuwend ynvestearje yn 'e Mienskip Blijvend investeren in de Samenleving

Gemeente Smallingerland

Aanbiedingsbrief Geachte leden van de gemeenteraad van Smallingerland, Voor u ligt de begroting 2024 en de meerjarenraming 2025-2027. In het hart van Fryslân heeft de gemeente Smallingerland een belangrijke rol in het ondersteunen en faciliteren van haar samenleving. Op basis van onze samenlevingsvisie en omgevingsvisie blijven we investeren in het welzijn van onze burgers. In de begroting 2023 is gestart met de realisatie van de doelen uit het coalitieakkoord. Om de ingezette koers en ambities verder te realiseren zijn verdere investeringen in de uitvoering nodig. Deze investeringen komen tot uiting in deze begroting onder andere op het vlak van het sociale domein, publieke handhaving en dienstverlening aan de burger. Speerpunt in deze begroting is de financiële reservering voor de ontwikkeling van het centrum van Drachten. Hier wordt gewerkt aan een levendig centrum dat niet alleen bijdraagt aan economische groei, maar ook een middelpunt vormt voor ontmoetingen, cultuur en samenwerking. Een ander aspect van ons beleid is de openheid van Smallingerland, een gemeenschap die gastvrij is en diversiteit en inclusiviteit omarmt. Deze openheid gaat verder dan alleen de fysieke ruimte; het betekent ook het aanmoedigen van deelname en betrokkenheid van alle burgers. We streven ernaar om een gemeente te zijn waarin iedereen, ongeacht achtergrond of overtuiging, zich welkom voelt.

Optimale balans Met een zorgvuldig opgestelde begroting voor het jaar 2024 voeren we een solide financieel beleid. Toch is de meerjarenraming voor de jaren 2026 en 2027 negatief. Het presenteren van een niet sluitende financiële meerjarenraming wordt veroorzaakt door een terugval in financiering vanuit het Rijk. Het college is van mening dat het Rijk gemeenten structureel moet compenseren voor deze terugval in inkomsten. Voorkomen moet worden dat het uitblijven van een oplossing vanuit het Rijk langjarige negatieve effecten heeft op de Smallingerlandse samenleving. In dat licht is gekozen ditmaal een niet sluitend meerjarenperspectief te presenteren. Een keuze uit noodzaak, vanuit het volle besef dat dit onwenselijk is. Berekend is dat het jaarlijkse tekort van de Nederlandse gemeenten gezamenlijk € 2,7 miljard bedraagt. Dit zou voor Smallingerland, ten opzichte van de huidige raming, een extra uitkering zijn van ongeveer € 10 miljoen. Aangezien het onzeker is in hoeverre het Rijk dit ravijn zal gaan dempen, kiest het college voor een optimale balans tussen financiële voorzichtigheid en blijvend investeren. De keuzes voor nieuw beleid zijn gemaakt op basis van de opgaven beschreven in de vastgestelde visies 'Sociale koers' en 'Omgevingsvisie'. Ook wettelijke ontwikkelingen zijn meegenomen in deze begroting.

Het in deze begroting gepresenteerde tekort in de jaren 2026 en 2027 is te overzien, waarbij het college het realistisch acht dat dit tekort, in het onverhoopte én onverwachte worst case scenario van het uitblijven van enige demping door het Rijk, kan ombuigen. We vertrouwen erop dat de voorliggende begroting voldoet aan de door u gestelde kaders. En wij kijken er dan ook naar uit om – vanuit onze rol - samen met uw raad te spreken over zowel de inhoud als de vorm van deze begroting Met vriendelijke groet, Burgemeester en wethouders van Smallingerland,

secretaris,

burgemeester,

Siebren van der Berg

Jan Rijpstra

Inhoudsopgave Aanbiedingsbrief ................................................................................................................................... 0 Inhoudsopgave ...................................................................................................................................... 2 Inleiding .................................................................................................................................................. 4 Programma's .......................................................................................................................................... 9 1

2

3

4.

Programma Dienstverlening....................................................................................................... 10 1.1

Publieke dienstverlening ........................................................................................................ 11

1.2

Digitale en datagedreven samenleving ................................................................................. 13

1.3

Openbare orde en veiligheid ................................................................................................. 15

1.4

Gemeenteraad ....................................................................................................................... 18

Programma Sociaal Domein ....................................................................................................... 21 2.1

Zeker bestaan ........................................................................................................................ 22

2.2

Ertoe doen ............................................................................................................................. 24

2.3

Goed voelen .......................................................................................................................... 26

2.4

Erbij horen ............................................................................................................................. 28

Programma Fysiek Domein ........................................................................................................ 32 3.1

Stad Drachten ........................................................................................................................ 33

3.2

Maakindustrie ........................................................................................................................ 35

3.3

Wijken en dorpen ................................................................................................................... 36

3.4

Buitengebied .......................................................................................................................... 40

3.5

Verbindende opgave van bereikbaarheid .............................................................................. 43

3.6

Leidend principe duurzaamheid ............................................................................................ 46

Programma Economie ................................................................................................................ 50 4.1

Optimaliseren ondernemerschapsklimaat ............................................................................. 51

4.2

Positionering en profilering Smallingerland ........................................................................... 53

4.3

Thematische aanpak ............................................................................................................. 54

4.4

Benutten kracht van Smallingerland (Topclusters) ................................................................ 55

4.5

Investeren in duurzame regionale samenwerking ................................................................. 57

Overhead .............................................................................................................................................. 60 Algemene dekkingsmiddelen ............................................................................................................. 61 Vennootschapsbelasting .................................................................................................................... 62 Onvoorzien ........................................................................................................................................... 63 De Meerjarenbegroting 2024-2026 ..................................................................................................... 64 Paragrafen ............................................................................................................................................ 65 Paragraaf Lokale heffingen ............................................................................................................... 66 Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing ...................................................................... 70 Paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen ...........................................................................................

74 Paragraaf Financiering ...................................................................................................................... 78 Paragraaf Bedrijfsvoering .................................................................................................................. 81 Paragraaf Grondbeleid ...................................................................................................................... 87 Paragraaf Verbonden partijen ........................................................................................................... 91 Vaststelling........................................................................................................................................... 99 Vaststellingsbesluit .......................................................................................................................... 100 Bijlagen ............................................................................................................................................... 101 Bijlage A: Structureel nieuw beleid .................................................................................................. 102 2

Bijlage B: Eenmalig nieuw beleid .................................................................................................... 103 Bijlage C: Baten en lasten per taakveld .......................................................................................... 104 Bijlage D: Prognose balans ............................................................................................................. 105 Bijlage E: Algemene reserve ........................................................................................................... 106 Bijlage F: Bestemmingsreserves en voorzieningen ........................................................................ 107 Bijlage G: Subsidiestaat .................................................................................................................. 108 Bijlage H: Investeringsoverzicht ...................................................................................................... 109 Bijlage I: Incidentele lasten en baten ............................................................................................... 111

3

Inleiding In dit hoofdstuk gaan we kort in op de ontwikkelingen van de financiële ruimte in de begroting 20242027. De Kadernota 2024-2027, vastgesteld op 18 juli 2023, vormt de basis voor deze begroting. In deze begroting zijn de voorstellen uit de Kadernota verwerkt. Daarnaast is er nog een aantal ontwikkelingen meegenomen die het saldo beïnvloeden. Algemene financiële uitgangspunten De begroting is opgesteld op basis van constante prijzen. Dat betekent dat de eerste jaarschijf van de meerjarenbegroting wordt geïndexeerd op basis van de inflatiecijfers. In de jaren daarna wordt geen inflatie doorgerekend en worden de inkomsten ook zonder inflatie opgenomen. In de tabel hieronder geven we aan welke indexeringen en generieke aanpassingen zijn toegepast bij het opstellen van de begroting 2024.

1. 2. 3. 4. 5. 6.

Omschrijving Salarissen gemeente Goederen en diensten gemeente Gesubsidieerde instellingen Overige subsidies Leges en overige lokale heffingen Grondexploitaties

Stijging 5,2% 3,6% 4,6% 3,6% 4,1% separaat vastgesteld.

Structureel begrotingssaldo De begroting 2024 sluit met een positief saldo van € 5,6 miljoen. De meerjarenraming 2025 is € 8,2 miljoen positief, de jaren 2026 en 2027 sluiten respectievelijk € 2,2 en € 2,7 miljoen negatief. Bij het opstellen van de Kadernota is in het perspectief uitgegaan van toekomstige (gedeeltelijke) compensatie door het Rijk in verband met het 'Ravijnjaar' 2026 en verder. Een compensatie van 50% van de nu gecalculeerde lagere uitkering van het Rijk zou betekenen dat een tekort in 2026 en 2027 van maximaal € 5 miljoen te overzien zou zijn. Met de voorliggende meerjarenraming blijven we ruim onder deze grens van € 5 miljoen negatief. In onderstaande tabel maken we de totstandkoming van de structurele begrotingssaldo inzichtelijk. (Bedragen x 1.000)

A B C D E F

Omschrijving Start saldo Aanvullende raadsbesluiten 2023 Ontwikkelingen Kadernota 2024 Saldo Kadernota voor nieuw beleid Nieuw beleid Kadernota 2024 Realistisch ramen begroting 2024 Gemeentefonds Ontwikkelingen Begroting 2024 Saldo begroting 2023-2026

2024 5.098 -1.215 4.325 8.208 -4.188 1.676 -85 5.611

2025 8.680 -1.463 3.506 10.723 -3.884 1.413 -85 8.167

2026 81 -1.455 1.373 -1 -3.790 1.702 -85 -2.174

2027 57 -1.448 -700 -2.091 -4.171 1.561 2.400 -435 -2.736

Toelichting op het overzicht Start Saldo Dit is startpositie van deze begroting voor de jaarschijf 2024, die volgt uit de vastgestelde, geamendeerde meerjarenbegroting 2023-2026. A. Aanvullende raadsbesluiten 2023 Dit zijn een aantal vastgestelde raadsbesluiten in 2023 die een structurele doorwerking hebben in de begroting 2024 en volgende jaren. Het gaat hierbij om de eerste bestuursrapportage, nieuwbouw de Welle, kunstgrasvelden Drachtsterboys en Kredietverhogingen budgetoverheveling 2022.

4

B. Ontwikkelingen kadernota 2024 De niet-beïnvloedbare ontwikkelingen zoals opgenomen in de Kadernota 2024. Het gaat hierbij om het indexeren van budgetten en de verwerking van het gemeentefonds tot en met de meicirculaire 2023. C. Nieuw beleid Kadernota 2024 Het gaat hierbij om alle (structurele) voorstellen in de geamendeerde Kadernota 2024. Deze zijn opgenomen in bijlage A Structureel nieuw beleid onder het kopje 'nieuw beleid Kadernota 2024-2027. D. Realistisch ramen begroting 2024 In de aanloop naar de begroting, is zoals aangegeven in de kadernota, gezocht naar ruimte in de al beschikbare budgetten. Dit mede gelet op de positieve jaarrekeningsaldo's van de afgelopen jaren. Deze actie heeft uiteindelijk voor netto € 1,7 miljoen aan structurele ruimte opgeleverd. E. Gemeentefonds In de begroting 2024 is het gemeentefonds bijgewerkt tot en met de Meicirculaire 2023. In de Meicirculaire is aangekondigd dat vanaf 2027 de accresbepaling op een andere manier gaat plaatsvinden. In plaats van de 'trap op, trap af'-systematiek wordt het gemeentefonds vanaf 2027 geïndexeerd op basis van de historische ontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product. Deze systeemwijziging was in de meicirculaire nog niet uitgewerkt. De uitkomst hiervan was daarom bij het opstellen van de Kadernota nog niet bekend.

In de Septembercirculaire is de nieuwe systematiek uitgewerkt en levert vanaf 2027 circa € 2,4 miljoen aan extra middelen op. F. Ontwikkelingen begroting 2024 Na het vaststellen van de Kadernota 2024 heeft nog een aantal ontwikkelingen plaatsgevonden die relevant zijn om op te nemen in de begroting en de meerjarenraming. Het gaat hierbij om de volgende structurele onderdelen:

1. 2. 3.

Omschrijving Onconventioneel wonen Schoonhouden parken Verbouw gemeentehuis Totaal ontwikkelingen begroting 2024

2024 -50 -35

2025 -50 -35

-85

-85

(Bedragen x 1.000) 2026 2027 -50 -50 -35 -35 -350 -85 -435

1. Onconventioneel wonen In Smallingerland zetten we in op het voorkomen van dakloosheid. Dit geldt voor alle inwoners van Smallingerland. Voor een kleine groep inwoners is het wonen in een reguliere woonomgeving niet haalbaar. Voortkomend uit het door gezamenlijke door gemeenten en ketenpartners in 2017 opgestelde "Plan van Aanpak provinciale voorzieningen voor Personen met Verward gedrag" en vooruitlopend op de Woonzorgvisie heeft gemeente Smallingerland de intentie uitgesproken een pilot Onconventioneel wonen te starten. Naast een structurele component wordt er ook incidenteel budget beschikbaar gesteld, zie 'ontwikkelingen Algemene reserve' verderop in dit hoofdstuk 2. Schoonhouden parken Afgelopen jaar hebben bewoners van Drachten hun zorgen meerdere keren geuit over de leefbaarheid in de parken. De raad is daarover middels een raadsbrief geïnformeerd. Eén van de conclusies is dat door bezuinigingen de extra schoonmaakbeurten voor het schoonmaken van bankjes, bruggen en bestrating, de kwaliteit en uitstraling van de parken de laatste jaren is teruggelopen. Om een kwaliteitsimpuls aan de parken te geven is in deze begroting structureel € 35.000 opgenomen. 3. Verbouw gemeentehuis Op basis van een financiële actualisatie eerder dit jaar is in de kadernota al een verhoging van de investering van circa 30% opgenomen vanwege stijgende bouwkosten.

Deze stijging van de investering leidt samen met de aanpassing van de rekenrente van 0,8% naar 1,8% tot extra kapitaalslasten van € 373.000 vanaf 2027. Naast de financiële actualisatie is in de eerste helft van dit jaar ook een inhoudelijke actualisatie doorlopen. Hierin zijn de Huisvestingsvisie en het Programma van Eisen geactualiseerd voor zowel de gemeentelijke organisatie als ook voor Carins. Op basis van de geactualiseerde Huisvestingsvisies en Programma's van Eisen heeft de architect het voorontwerp aangepast. Hieruit is helaas gebleken dat als gevolg van de groeiende organisaties niet alle benodigde werkplekken en andere functies meer in het huidige gebouw passen. De resultaten van deze inhoudelijke actualisatie waren ten tijde van de kadernota nog niet bekend. 5

Na een verkenning van de mogelijke oplossingen zijn de volgende twee scenario's inhoudelijk uitgewerkt en financieel doorgerekend: • Carins wordt wel in het gemeentehuis gehuisvest en het huidige gebouw wordt uitgebreid met de benodigde extra capaciteit. • Carins wordt niet in het gemeentehuis gehuisvest en het huidige gebouw wordt geheel ingericht voor de gemeentelijke organisatie Er is gebleken dat er verschillende opties zijn om het huidige gebouw te vergroten. Hierdoor is er voor zowel de gemeentelijke organisatie als voor Carins een toekomstbestendige huisvesting te realiseren. De kosten voor uitbreiding van het huidige gebouw liggen, afhankelijk van de te kiezen optie, tussen de € 8 en € 14 miljoen. Gerekend met een bedrag van € 10 miljoen komen de totale kosten voor de verbouwing daarmee uit op circa. € 27 miljoen. Deze investering vraagt nog een extra bedrag aan kapitaalslasten van € 718.000 vanaf 2027. In het andere scenario is de gemeentelijke organisatie op een kwalitatief goede manier in het huidige gebouw te plaatsen. De totale kosten bedragen in dit scenario bedragen circa. € 17 miljoen. Met het in de kadernota opgenomen extra budget van € 373.000 waren de lasten van deze investering voor een groot deel gedekt. Door het niet inhuizen van Carins valt echter ook een deel van de oorspronkelijke dekking weg.

Het tekort in dit scenario wordt ingeschat op een extra bedrag van € 350.000 vanaf 2027. Saldo begroting 2024-2027 Alle voorgaande genoemde ontwikkelingen leiden tot een sluitende begroting 2024. De meerjarenraming daarentegen is voor de jaren 2026 en 2027 niet sluitend. Het beeld is echter minder negatief dan gepresenteerd bij de Kadernota 2024-2027. In het onderstaande programmaplan zijn de totale baten en lasten opgenomen. In het hoofdstuk "Vaststelling" presenteren we de formele recapitulatie. Die is bedoeld voor de vaststelling van de begroting door de raad en daarmee meteen ook de autorisatie aan het college om verplichtingen aan te gaan. In de bijlage ‘Baten en lasten per taakveld’ is een overzicht van baten en lasten per taakveld opgenomen. Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Begroting 2023 Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting Totaal van baten en lasten Toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Onttrekkingen reserves Toevoegingen reserves Saldo toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Waarvan incidentele baten en lasten (saldo) Structureel begrotingssaldo

Lasten

Baten

Saldo

-12.222 -134.921 -56.935 -3.385 -22.889 -1.093 -100 -231.545

672 29.689 31.512 346 591 165.701 228.511

-11.550 -105.232 -25.424 -3.039 -22.298 164.607 -100 -3.036

-20.000 -20.000 -

28.647 28.647 -

28.647 -20.000 8.647 -

-251.545

257.158

5.611

Ontwikkeling Algemene reserve Rekening houdend met het risico- en weerstandsvermogen van totaal € 13 miljoen, is de vrij besteedbare ruimte aan het einde van de planperiode, ruim € 20 miljoen positief. De presentatie in de onderstaande tabel laat zien hoe de ruimte zich in de loop van de planperiode ontwikkelt. Daarna lichten we de onttrekkingen en toevoegingen nader toe, op hoofdlijnen. Het volledige overzicht van de Algemene reserve is opgenomen in de bijlage "Ontwikkeling Algemene reserve".

6

Ontwikkeling algemene reserve Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2023 32.299 22.921 -6.926 5.077 -400 2.316 1.761

Stand per 01-01-2023 Jaarrekeningresultaat 2022 Begroting 2023: onttrekkingen algemene reserve Begroting 2023: primitief begrotingsresultaat Begroting 2023: aanvullende raadsresultaten Bestuursrapportage 2023-I: voordelig resultaat Bestuursrapportage 2023-II: voordelig resultaat Stand 1/1 Nieuw beleid voorgaande begroting Nieuw beleid: Kadernota 2024-2027 Nieuw beleid: Begroting 2024-2027 Stand 31/12 Risicobuffer Weerstandsvermogen algemeen voorlopig Saldo Algemene reserve zonder verplichtingen

2024

2025

2026

2027

57.536 -2.078 -22.937 -2.682 29.839 -2.500 -10.500 16.839

29.839 -1.810 -1.567 26.462 -2.500 -10.500 13.462

26.462 -1.075 -1.027 24.360 -2.500 -10.500 11.360

24.360 -450 23.910 -2.500 -10.500 10.910

Ontwikkeling eenmalige middelen Het saldo van de Algemene reserve neemt de komende jaren af van € 57,5 miljoen naar afgerond € 24 miljoen. De grootste oorzaak is de onttrekking van € 20 miljoen voor het instellen van een reserve Centrumontwikkeling. In de ontwikkeling eenmalige middelen worden de (positieve) begrotingssaldo's in de komende jaren niet meegenomen. Jaarrekeningresultaat 2022 en ontwikkeling begrotingssaldo 2023 De jaarrekening 2022 is afgesloten met een positief resultaat van € 22,9 miljoen en de bestuursrapportages 2023 met een positief saldo van € 4,1 miljoen. Het begrotingssaldo 2023 is hierdoor toegenomen tot € 8,8 miljoen. Totaal levert dat een positief resultaat op van € 31,7 miljoen. Nieuw beleid en overige eenmalige lasten In de begroting 2024 is voor een totaalbedrag van € 27,7 miljoen aan eenmalig nieuw beleid opgenomen. Hiervan komt € 2,1 miljoen uit voorgaande begrotingen. Daarnaast was in de kadernota 2024-2027 al voor een bedrag van € 2,9 miljoen aan nieuw beleid opgenomen en wordt € 20 miljoen vanuit de Algemene reserve gestort in de reserve Centrumontwikkeling. In de begroting 2024 is daarnaast nog voor € 2,7 miljoen aan ontwikkelingen opgenomen. Het gaat daarbij om de volgende onderwerpen:

1. 2. 3. 4.

Omschrijving Onconventioneel wonen Implementatie rechtmatigheidsverklaring Groot onderhoud kaden Schade door vertraging besluitvorming bouw zwembad Totaal ontwikkelingen begroting 2024

2024 -300 -125 -2.000

2025 -

-257 -2.682

-

(Bedragen x 1.000) 2026 2027 -

-

1. Onconventioneel wonen In Smallingerland zetten we in op het voorkomen van dakloosheid. Dit geldt voor alle inwoners van Smallingerland. Voor een kleine groep inwoners is het wonen in een reguliere woonomgeving niet haalbaar. Voortkomend uit het door gezamenlijke gemeenten en ketenpartners in 2017 opgestelde "Plan van Aanpak provinciale voorzieningen voor Personen met Verward gedrag" en vooruitlopend op de Woonzorgvisie heeft gemeente Smallingerland de intentie uitgesproken een pilot Onconventioneel wonen te starten. 2. Implementatie rechtmatigheidsverklaring Het College moet over het boekjaar 2023 zelf verantwoording afleggen over de rechtmatigheid. Hiervoor zijn de nodige voorbereidingen getroffen. De inspanningen om dit proces goed en op tijd af te krijgen zijn groot en deze kunnen op dit moment onvoldoende geborgd worden binnen de bestaande formatie. Middels het inzetten van een projectleider hebben we de verwachting dat dit proces wel op tijd en goed kan worden afgerond. De benodigde financiële inzet bedraagt € 125.000.

7

3. Groot onderhoud kaden In 2022 zijn de kosten voor vervanging en upgrading in beeld gebracht en zijn we in overleg geweest met alle bedrijven met een kade aan het Nije Kanaal. De eerste inventarisaties en doorberekeningen zijn gepresenteerd aan de raad. Inmiddels is duidelijk dat er op korte termijn geen nieuwe vaarweg wordt gerealiseerd. Dat wil niet zeggen dat er geen ontwikkelingen zijn op het Industrieterrein De Haven. De gemeente onderzoekt de ontwikkeling van dit gebied en daarbij worden ook de huidige kades onderzocht. Er komt een advies over het onderhoud en vervanging (op termijn) van de kademuren. Afhankelijk van de keuze zullen de kosten voor grootonderhoud/vervanging van de kades aanzienlijk zijn. De kades worden op dit moment nader geïnspecteerd en het benodigde groot onderhoud in beeld gebracht en doorgerekend. Uit deze berekening is een indicatie gekomen van € 2 miljoen. 4. Schade Sportbedrijf door vertraging besluitvorming bouw zwembad Door vertraging in de besluitvorming over de bouw van het nieuwe zwembad, heeft het Sportbedrijf voor 2024 een tekort in de exploitatie. Dit tekort wordt voornamelijk veroorzaakt door het aflopen van het energiecontract per 1 januari 2024. Het tekort wordt becijferd op € 257.000. Overige doorlopende kosten van het oude zwembad worden opgevangen binnen de exploitatie van het Sportbedrijf.

Voor een specificatie van al het eenmalig nieuw beleid en overige eenmalige lasten verwijzen wij naar de bijlagen. Risicobuffer en weerstandsvermogen algemeen Een deel van de Algemene reserve wordt apart gehouden voor de dekking van eventuele onvoorziene risico’s die zich kunnen voordoen. Het bedrag dat we hiervoor reserveren is in totaal € 13 miljoen en opgebouwd uit een risicobuffer van € 2,5 miljoen en weerstandsvermogen algemeen van € 10,5 miljoen. Het weerstandsvermogen is ten opzichte van de begroting 2023-2026 gelijk gebleven.

8

Programma's De programmabegroting bestaat uit een viertal programma's, te weten: 1. Dienstverlening 2. Sociaal Domein 3. Fysiek Domein 4. Economie Per programma worden de ontwikkelingen voor de komende jaren nader uitgewerkt, waar de nadruk ligt op wat gerealiseerd gaat worden in 2024 zowel inhoudelijk als financieel. Per programma treft u de volgende onderdelen aan: -

algemene toelichting op het programma; wat willen we bereiken? wat gaan we daar voor doen? wat gaat het opleveren? wat mag het kosten? specifieke risico's; beleidsstukken; kengetallen en verplichte indicatoren; een financieel overzicht voor het betreffende programma.

In tegenstelling tot vorig jaar worden de specifieke risico's niet per programma gepresenteerd maar zijn deze gegroepeerd in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing. Dit komt de leesbaarheid van het document ten goede. Ten slotte gaan we in op overhead, de algemene dekkingsmiddelen, het bedrag voor onvoorzien en de vennootschapsbelasting. Deze onderdelen zijn voorgeschreven in het BBV en vormen onderdeel van de programmabegroting. Incidenteel of structureel Per programmaonderdeel is aangegeven wat de extra beschikbare middelen voor 2024 zijn. Hierbij worden bedragen verdeeld in de categorieën incidenteel en structureel, waarbij incidentele bedragen ten laste van de Algemene reserve komen en structurele lasten ten laste van het begrotingsresultaat. In een aantal gevallen komt het voor dat een bedrag voor één of twee jaar ten laste van de structurele begrotingsruimte wordt gebracht, deze wordt dan aangemerkt als structureel. In bijlage A 'Structureel nieuw beleid' is het verloop van deze posten zichtbaar.

9

1 Programma Dienstverlening Algemene toelichting op het programma In onze gemeente Smallingerland staat de kracht van de samenleving voorop. Met die kracht willen we werken aan een sociale en welvarende toekomst. In alle wijken en dorpen. Voor alle inwoners, bedrijven en organisaties. We vinden het belangrijk om met elkaar te werken aan oplossingen voor de uitdagingen die we zien. Dit doen we vanuit vertrouwen en daarbij vinden we het belangrijk dat de bedoeling voorop staat en niet de regels. We gaan werken vanuit de kernwaarden persoonlijk, samen en doen. Ze zijn de basis voor onze manier van samen leven, samen werken en samen leren. Ze vertegenwoordigen de kracht van Smallingerland. Wij zijn een betrouwbare overheid en we gaan ook van vertrouwen uit. Alhoewel regels zekerheid bieden voor onze inwoners, bedrijven en instellingen, waken we in Smallingerland voor onwenselijke bureaucratie. Het is ons vak en onze verantwoordelijkheid om algemene en individuele belangen voortdurend tegen elkaar af te wegen. Onze inwoners staan voorop. Het draait om hen. Wij denken met hen mee en zijn duidelijk over wat ze van ons mogen verwachten. Als gemeente willen we niet alles zelf regelen. Daarom geven we ruimte aan en staan we open voor maatschappelijk initiatief en betrokkenheid. De basisgedachte bij de uitvoering van beleid is denken vanuit de inwoner.

De belangrijkste voorwaarde in het nemen van beslissingen is het betrekken van onze inwoners en ondernemers. De kennis en ervaringen van onze inwoners en ondernemers gebruiken we om logische en effectieve beslissingen te kunnen nemen. We zien dat de informatiesamenleving en toegenomen digitalisering kansen bieden, maar tegelijk ook nieuwe vraagstukken opwerpen. Dankzij digitaal werken hebben we informatie beter en sneller beschikbaar, zodat de dienstverlening verbetert. En omdat we meer data beschikbaar hebben, kunnen we beter onderbouwd beleid maken en achteraf ook evalueren. Aan de andere kant doen zich vraagstukken voor rond privacy en informatiebeveiliging. Om de gemeente te zijn waar iedereen zich prettig voelt, waar ondernemers zich graag willen vestigen en waar je aangenaam kunt wonen, werken en recreëren, is veiligheid een noodzakelijke randvoorwaarde. Dit betekent dat mensen zich veilig moeten voelen en dat de aandacht voor veiligheid, voor criminaliteit, overlast en leefbaarheid in verhouding moet staan tot de omvang en de aard van problemen, of wat inwoners als problemen ervaren.

10

1.1

Publieke dienstverlening

Wat willen we bereiken? Afgelopen jaren is er een flinke ontwikkeling geweest in onze publieke dienstverlening. We werken als organisatie doorlopend aan het verbeteren van de publieke dienstverlening. In 2022 is het programma GOED opgestart. Dit programma heeft een looptijd van drie jaar. Ons doel is daarbij: Onze dienstverlening is GOED; Gastvrij, Ondernemend, Eenvoudig en Deskundig, daar zetten wij op in de komende jaren. Om dat te realiseren is onze organisatieontwikkeling gericht op eigenaarschap, samenwerken, waarmaken en werken vanuit de bedoeling. Het is van belang dat we hier op kunnen sturen, en blijvend werken aan het verbeteren van onze dienstverlening. Een van de speerpunten voor de komende jaren is daarom dat we onze dienstverlening (meer) meetbaar maken. Wat gaan we daar voor doen? Inwoners en ondernemers moeten goed en tijdig te woord worden gestaan. We maken daarom afspraken over de kwaliteit van onze dienstverlening en de bijbehorende servicenormen. Door heldere en duidelijke servicenormen weten ondernemers en inwoners wat zij van ons mogen verwachten en wat zij zelf kunnen doen om snel en goed geholpen te worden. 2024 wordt het eerste volledige jaar waarin we werken met de servicenormen die eind 2023 zijn vastgesteld. We werken aan de geïdentificeerde verbeterpunten en monitoren deze nauwkeurig.

Zo werken we aan steeds betere dienstverlening richting onze inwoners en ondernemers. We doen dit op een zichtbare en meetbare manier zodat hier, na de eerste uitkomsten, effectief op gestuurd kan worden. Op deze wijze kunnen we effectiever sturen op het verbeteren van onze dienstverlening. Ook geeft ons dit de informatie om in de begroting 2025, door de opgedane ervaring, concrete doelen stellen op het gebied van deze servicenormen in onze dienstverlening. Bereikbaarheid burgerzaken Tot eind 2021 bedroegen de wachttijden aan de telefoon bij de gemeente Smallingerland gemiddeld 17 minuten. Dit was een onwenselijke situatie. Door uw raad is meermaals aandacht gevraagd voor het terugdringen van de wachttijden aan de telefoon. Om de wachttijden terug te dringen, hebben we de al eerder door uw raad beschikbaar gestelde middelen ten behoeve van onze dienstverlening, aangewend om de wachttijden terug te dringen van gemiddeld 17 minuten, naar gemiddeld 3 minuten. Dit hebben we gedaan door het telefoonsysteem te wijzigen, maar ook de bedrijfsvoering te optimaliseren door onder andere tijdelijk extra personeel. Echter om de wachttijden aan de telefoon niet weer te laten oplopen, is ook structureel extra personele inzet nodig.

Zonder de extra benodigde structurele € 211.000 is dit niet mogelijk en zullen de wachttijden aan de telefoon naar verwachting weer op gaan lopen naar de oude situatie. Ombudsfunctie In 2023 is de ombudsvrouw gestart in de gemeente Smallingerland. De eerste ervaringen zijn opgedaan en er heeft zich een aantal casussen voorgedaan die opvolging vragen. In de tussenevaluaties worden deze meegenomen, zodat we in 2024 concreter in beeld hebben tot welke verbetervoorstellen/verbeteringen dit heeft geleid. Aktyf Frysk taalbelied It Frysk wurdt hieltyd mear aktyf tapast yn ús eigen gemeentlike uteringen en tsjinstferliening. It ôfrûne jier is dat realisearre troch in oersetter yn tsjinst te nimmen. De statyske kontint op de webside is no folslein twatalich en ek ús parseberjochten wurde ûnderwilens sawol yn it Nederlânsk as it Frysk ferstjoerd. Ek yn oare uteringen lykas taspraken, foaropwurden, stimpassen en flyers wurdt it Frysk hieltyd mear tapast. Takom jier sette wy in folgjende stap. Der hat in earste ynventarisaasje west foar in mooglike gearwurking mei provinsje en gemeenten. Dit jier wolle wy in beslút nimme wêr't en hoe't wy dêr útfiering oan jaan kinne. In oare ambysje foar kommend jier leit op it konsekwint tapassen fan it Frysk yn ús eigen tsjinstferliening en hússtyl. Wy sille ûndersykje yn hokker uteringen en op hokker wize it Frysk in sinfol plak krije kin.

Volledig toegankelijke gemeentelijke website voor iedereen De website is het eerste communicatiemiddel naar onze inwoners en ondernemers. Kortom, hoe beter de website, hoe beter de dienstverlening. Essentieel is ook dat onze bezoekers met een beperking, zoals slechtzienden en blinden, hun weg op onze website kunnen vinden. Uit onderzoek is gebleken dat de website niet geheel voldoet aan de verplichte wet- en regelgeving. Ons doel is om eind 2024 een volledig toegankelijke website voor iedereen te hebben. 11

Begrijpelijke en toegankelijke communicatie Een goede en transparante communicatie draagt bij aan onze dienstverlening. De gemeente informeert de inwoners en communiceert met ze via diverse kanalen, zoals verschillende websites, sociale media, nieuwsbrieven en persberichten. We zorgen dat de communicatie begrijpelijk is en aansluit bij de doelgroep. Dat kan tekst zijn, maar ook video, infographics en andere vormen van visuele communicatie. De stappen die zijn gezet in het kader van begrijpelijke taal gaan we in 2024 verder ontwikkelen en uiteindelijk organisatie breed borgen. Verkiezingen De organisatie van de verkiezingen zal in 2024 wederom geleid worden door de externe projectleider die dit ook heeft gedaan in 2023. We willen daarmee twee doelen bereiken: - Het uitvoeren van succesvolle verkiezingen; - Het overdragen van deze specifieke kennis aan het interne personeel zodat de externe inhuur bij een volgende verkiezing niet meer nodig is. Inwonerparticipatie Na het vaststellen van participatie onder de omgevingswet (2023) is het doel om in 2024 te komen tot organisatie breed participatiebeleid. Er is nu participatiebeleid onder de Omgevingswet en dit richt zich op het fysieke domein. Onze dienstverlening is breder. Daarom wordt er gewerkt aan een proces om te komen tot breed participatiebeleid dat vanaf 2024 geïmplementeerd wordt.

In 2024 werken we aan een goede verdere invulling van gemeente brede participatie, in aanvulling op wat onder de omgevingswet al is uitgewerkt en vastgesteld. De plannen daarvoor worden in samenspraak met de raadswerkgroep verder uitgewerkt. Een projectleider wordt ingezet op de regie op dit onderwerp zodat we gericht en met focus aan resultaten kunnen werken. Applicatie Burgerzaken De applicatie die gebruikt wordt voor Burgerzaken is sterk verouderd. De leverancier heeft aangegeven alleen nog tot en met 2023 onderhoud op de software uit te voeren. In 2024 wordt er een nieuwe applicatie aangeschaft. Wat gaat het opleveren? Een verbetering van onze dienstverlening en een hogere tevredenheid van onze inwoners over die dienstverlening. De basishouding van onze medewerkers is: 'de mens voorop', en onze dienstverlening is GOED, gastvrij, ondernemend, eenvoudig en deskundig. Dat betekent: een open houding van onze medewerkers, geïnteresseerd en respectvol, in contact, vanuit vertrouwen en in begrijpelijke taal. Wat mag het kosten? De uitvoering van de hiervoor genoemde plannen kunnen grotendeels gedekt worden uit de bestaande budgetten, een aantal ontwikkelingen is nieuw in de begroting 2024.

Onderwerp Projectleider Verkiezingen 2024 (incidenteel) Applicatie burgerzaken (incidenteel) Applicatie burgerzaken (structureel) Toegankelijke website voor iedereen (incidenteel)* Bereikbaarheid burgerzaken (structureel)

Bedrag € 75.000 € 200.000 € 60.000 € 88.000 € 211.000

*Deze kosten worden verantwoord onder het onderdeel Overhead en zijn daarmee geen onderdeel van dit programma.

12

1.2

Digitale en datagedreven samenleving

Wat willen we bereiken? Datagedreven samenleving We willen waarde creëren voor de samenleving met behulp van data en informatie. We gaan onze digitale dienstverlening verder ontwikkelen, met het oog op vereenvoudiging voor klanten. We gaan gemeentelijke informatie open en transparant beschikbaar stellen. De inzet van data en informatie is onderdeel van onze dienstverlening. Ook hebben we data en informatie nodig om onze dienstverlening continu te verbeteren. Daarom zien we het belang van het gebruiken van data ter vergroting van kennis en ter ondersteuning van beleidsontwikkeling en besluitvorming. We richten ons meer op datagedreven werken en maken daarbij gebruik van onafhankelijke, betrouwbare en wetenschappelijk onderbouwde kennis van het Planbureau Fryslân en we participeren in DataFryslân. Digitale samenleving We willen voor onze klanten op verschillende manieren toegankelijk zijn, waarbij klanten het communicatiekanaal van hun voorkeur kunnen kiezen. De veiligheidsrisico's van onze ICT-omgeving willen we verkleinen en we willen gevoelige informatie goed beschermen, waaronder persoonsgegevens. Ondermijning willen we tegengaan en het liefst helemaal voorkomen bijvoorbeeld door het vergroten van de digitale weerbaarheid van medewerkers. We willen hiermee de gemeentelijke organisatie adequaat inrichten om cyberaanvallen en datalekken tegen te gaan.

Hiervoor organiseren we nieuwe trainingen. De digitale training wordt vernieuwd en ook worden er andere vormen van bewustwording georganiseerd, zoals een test met phishingmails. Digitaal samenwerken Er is steeds meer behoefte in de organisatie om digitaal samen te werken, zowel met collega's als met externe relaties en partners. Bijvoorbeeld rondom projecten, beleidsvormende processen en inwonerparticipatie. Hiervoor voeren we, zonder het wiel opnieuw uit te vinden, een digitaal platform in. Middels dit platform wordt het mogelijk om veilig samen te werken aan documenten, presentaties en plannen. De ambitie is om dit in 2024 gefaseerd mogelijk te maken. Hiermee vervangen we onze netwerkmappen en gaan we volledig in de Cloud werken. Wat gaan we daarvoor doen? Data worden ingezet als strategisch middel om grip en zicht te krijgen op doelstellingen. De Datavisie (2023) wordt in 2024 geconcretiseerd in een datastrategie. Eenvoudige datavragen en steeds complexere maatschappelijke vraagstukken worden met behulp van data behandeld. Het gebruik van Power BI wordt in 2024 verder uitgebreid en waar mogelijk geautomatiseerd door middel van koppelingen en integratie met Microsoft SharePoint. Power BI is een applicatie om data te analyseren en te visualiseren in interactieve dashboards en rapportages.

Het doel is om business intelligence (waardevolle informatie uit data) beschikbaar te maken voor de eindgebruiker. Microsoft Sharepoint is een gedeelde online plek voor het veilig opslaan, ordenen, delen en openen van documenten, gegevens en informatie. Om datagedreven werken naar een hoger niveau te tillen wordt onderzoek gedaan naar passende instrumenten. 2024 staat in het teken van bieden van continuïteit, betere mogelijkheden tot samenwerking en innovatie. Daarvoor vervangen we systemen die sterk verouderd zijn en worden apparaten die niet meer ondersteund worden vervangen. Dat zorgt voor een moderne, stabiele werkplek. Medewerkers bieden we goede mogelijkheden tot digitaal samenwerken en innovaties, zoals Robotisering, bieden we een kans om toegevoegde waarde te bieden in de processen. Wat gaat het opleveren? Data vormen het fundament waarop Smallingerland informatie en kennis ontwikkelt. Het veelvuldig inzetten van data om gefundeerde beslissingen te nemen, biedt de mogelijkheid om beleid effectiever te maken, de dienstverlening aan inwoners, ondernemingen en maatschappelijke organisaties te verbeteren en het transparant handelen van de gemeente te vergroten. Een stabiel beschikbaar netwerk en een werkplek waar medewerkers veilig en gemakkelijk kunnen werken. De digitale en ook fysieke dienstverlening is gewaarborgd.

Nieuwe en bestaande medewerkers herkennen een moderne digitale werkplek en waarderen dat. Wat mag het kosten? De uitvoering van de hiervoor genoemde plannen kunnen grotendeels gedekt worden uit de bestaande budgetten, een aantal ontwikkelingen is nieuw in de begroting 2024. 13

Beleidsstukken Datavisie inclusief ethisch normenkader Datastrategie (in ontwikkeling) Informatiebeveiligingsbeleid Privacybeleid

14

1.3

Openbare orde en veiligheid

Wat willen we bereiken? We willen de veiligheid en de veiligheidsbeleving verbeteren en borgen. Als mensen zich veilig voelen en vertrouwen hebben, betekent dit meer woon- en leefplezier. Om dit te bereiken werken we nauw samen met onze partners, zowel preventief als bij de handhaving. In 2024 en verder wordt extra geld uitgetrokken om de veiligheid en veiligheidsbeleving te verbeteren en te borgen. In het geactualiseerde Kernbeleid veiligheid 2023-2026, wat door de raad is vastgesteld, geven we invulling aan het coalitieakkoord en werken we onze doelen nader uit. We werken verder aan de prioriteiten en strategische thema's die we eerder formuleerden en nog steeds aandacht behoeven: - Prioriteiten: sociale overlast, jeugd(groepen)overlast, ondermijnende criminaliteit met speciale aandacht voor cyberveiligheid; - Strategische thema’s: woninginbraken, veilige evenementen, jeugd, alcohol en drugs, rampen/crisisbeheersing, ambtelijke en bestuurlijke integriteit. In 2024 en daarna willen we specifiek de volgende doelen bereiken: We willen de bewustwording voor cyberveiligheid en het risico van ondermijning vergroten en inzetten op de verbinding met de interne en externe partijen. We willen de kennis over en de alertheid in het herkennen van signalen van radicalisering of mensenhandel vergroten en de samenwerking verstevigen, intern en extern, bijvoorbeeld met de veiligheidsketen.

We willen we inzetten op minder jeugdoverlast en (digitale)jeugdcriminaliteit. Wij willen handhaving in het publieke domein verder ontwikkelen. Wat gaan we daarvoor doen? In het kernbeleid veiligheid 2024-2027 hebben we diverse onderwerpen ondergebracht onder de noemer ondermijning. Dit omdat deze onderwerpen allemaal vormen van ondermijning betreffen. In 2023 hebben we het LIO (Lokaal Informatie Overleg) en de bijbehorende werkwijzen en protocollen geïmplementeerd en is aan de eerste casuïstiek gewerkt. In 2024 rollen we deze werkwijze definitief verder uit en hebben we mogelijke kinderziektes verholpen. We blijven inzetten op het trainen van medewerkers om signalen van ondermijning te herkennen. We sluiten aan bij landelijke initiatieven, al dan niet via het RIEC Noord Nederland (Regionale Informatie- en Expertise Centra). Verder worden de eerste resultaten van de controles van de horecavergunningen en overige constateringen verwacht. In het najaar van 2023 doen we voor het eerst mee aan het landelijk onderzoek Veiligheidsmonitor. Als de uitkomst van dat onderzoek daartoe aanleiding geeft wordt dat in 2024 opgepakt. Verder uitrol ‘de Friese Norm’ In Friesland is in het najaar van 2022 de Friese Norm vastgesteld. Dit is een gezamenlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit.

Daartoe is een aanjager aangesteld die alle gemeenten in Friesland op een vergelijkbare aanpak moet krijgen op het terrein van; 1) Art 13B Opiumwet met aandacht voor voorbereidingshandelingen en productie (synthetische) drugs 2) Implementatie vernieuwd Bibob beleid; voor Smallingerland uitbreiding op terrein van omgevingsvergunning, WABO, bouwen. Cyberveiligheid Cyberveiligheid is een van de prioriteiten van het huidige beleidsplan en het komende Regionaal Beleidsplan Veiligheid 2024-2027 waar de gemeente Smallingerland zich aan verbonden heeft. In noordelijk verband wordt samengewerkt door alle gemeenten en ketenpartners aan de hand van de cyberwegenkaart van het Centrum voor Criminaliteit en Veiligheid (CCV). Deze is onder te verdelen in Eigen huis op orde; Digitale veiligheid en informatieveiligheid op orde, bewustwordingsacties permanente aandacht en educatie voor digitale en informatieveiligheid Cybercrisis en gevolgbestrijding; Regelmatig houden van crisisoefeningen zo mogelijk in samenwerking met de Veiligheidsregio Fryslân (VRF). Online criminaliteit en digitale weerbaarheid; aandacht weerbaarheid voor diverse deelgebieden zoals jeugd, ouderen, MKB. Er wordt ingezet op het draaien van projecten op deze thema's. Voor 2024 willen we het programma Hackshield op alle basisscholen aanbieden. We zijn aan het inventariseren waar het lokale MKB-behoefte aan heeft.

Tegelijkertijd werken we in nauwe samenwerking met de politie aan een informatieproduct wat inzicht geeft in de noordelijke cybercriminaliteit en trends. 15

-

Online aangejaagde ordeverstoringen; dit is een relatief nieuw fenomeen. Er moet onderzocht worden welke (burgemeesters)bevoegdheden ingezet kunnen worden. Op dit moment wordt daar landelijk mee geëxperimenteerd. Daarnaast moet onderzoek worden gedaan naar de inzet van (nieuwe) tools, waarmee gemeenten vroegtijdig inzicht krijgen naar online ontwikkelingen in hun gebied waarop preventief kan worden gehandeld. Bijvoorbeeld het gebruik van webcrawlers.

Tegengaan radicalisering In 2024 gaan we verder met de bijeenkomsten met onze convenantpartners (OM, politie) Hierbij betrekken we ook de Raad voor de Kinderbescherming en het Zorg en Veiligheidshuis Fryslân en collega's van onze buurgemeente Opsterland (deze gemeente maakt gebruik van hetzelfde basisteam van politie). Het doel van deze bijeenkomsten is het bespreken van trends op het gebied van radicalisering. De zichtbare trends delen we dan weer met andere gremia, zoals Jongeren Op Straat (JOS), het Lokale Educatieve Jeugd Agenda (Leja overleg) en Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) etc. Ook worden in 2024 trainingen aangeboden die gefinancierd worden vanuit de versterkingsgelden die door het ministerie beschikbaar worden gesteld. Aanpak mensenhandel In het voorjaar van 2023 is het regionale beleid aanpak ter voorkoming van mensenhandel door het college vastgesteld. Er wordt regionaal gewerkt aan budget voor trainingen voor het bevorderen van de kennis over mensenhandel. Vooralsnog zijn hier geen lokale middelen nodig. Tegengaan overlast Door het inregelen van de Wet Aanpak Woonoverlast gaan we gerichter overlast signalen registreren en regisseren. Zo komt er een Meldpunt overlast waar alle overlast gemeld kan worden.

Na melding wordt er uitvraag gedaan om te kijken of er zaken zijn die door de Gemeente Smallingerland opgepakt moet worden of dat de burger deze zakenzelf moet organiseren. Hierbij wordt gebruikt gemaakt van het aanwezige voorliggend veld zoals MOS en Carins. Jeugdoverlast Trends en ontwikkelingen van meldingen jeugdoverlast worden gedeeld in het maandelijkse JOSoverleg. Tijdens dit overleg worden hotspotlocaties in beeld gebracht met de verschillende ketenpartners en indien nodig worden interventies uitgevoerd. Wanneer sprake is van een criminele of een overlast gevende jeugdgroep, kan worden opgeschaald naar een groepsaanpak. Deze aanpak van jeugdoverlast wordt in 2024 verder doorgezet en vanuit de 7 stappenmethodiek geoptimaliseerd. Actualiseren interne crisisorganisatie We zijn continu bezig met het actualiseren van de interne crisisorganisatie en het oefenen met behulp van de VRF. De bereikbaarheid van de eigen organisatie bij grip 0 situaties is een belangrijk aandachtspunt, hier hebben we in 2024 extra aandacht voor. Het hebben van actuele lokale draaiboeken en crisisstructuren is noodzakelijk. Ambitieniveau publieke handhaving De coronapandemie en het beroep dat er sindsdien op onze publieke handhaving wordt gedaan, heeft aangetoond dat het nodig is om deze te professionaliseren.

Naast het professionaliseren van de werkwijze, is er een onderzoek verricht naar onze capaciteit, in vergelijking tot andere gemeenten (benchmark onderzoek). Het benchmark onderzoek laat kort gezegd zien dat de huidige handhavingscapaciteit van de gemeente Smallingerland een laag ambitieniveau reflecteert. Het benchmark onderzoek concludeert dat de gemeente Smallingerland staat voor de opgave om te groeien naar integrale handhavers die verbinding maken met zowel de interne en externe partners, als met de bewoners en ondernemers van de gemeente. Er wordt geadviseerd om van een voornamelijk activiteitengerichte organisatie toe te werken naar een volledig samenwerkingsgerichte organisatie. Om dat te bereiken is toename van de formatie noodzakelijk. De gemeenteraad heeft hier bij de behandeling van de kadernota expliciet over gesproken. Wat gaat het opleveren? Meer kennis, bewustwording en in-en externe samenwerking op de verschillende gebieden levert ons beter inzicht op en leidt tot gerichter handelen. Dat levert uiteindelijk tot een hogere mate van veiligheid en daarmee een leefbare omgeving in Smallingerland. Wat mag het kosten? De uitvoering van de hiervoor genoemde plannen kunnen grotendeels gedekt worden uit de bestaande budgetten, een aantal ontwikkelingen zijn nieuw in de begroting 2024. 16

Onderwerp Ambitieniveau publieke handhaving (structureel) Beleidsstukken Kernbeleid veiligheid 2023-2026 Jaaruitvoeringsplan (JUP) Horecabeleid gemeente Smallingerland Handhavingsuitvoeringsprogramma (HUP) Handhavingsarrangement; Nieuwe categoriale aanwijzing; Regionaal beleidsplan veiligheid 2024-2027 Convenant radicalisering Beleidsplan mensenhandel 2022

17

Bedrag € 284.000

1.4

Gemeenteraad

Wat willen we bereiken? De gemeenteraad van Smallingerland wil ook in 2024 verder werken aan het versterken van de drie belangrijkste rollen van de gemeenteraad. Te weten de volksvertegenwoordigende rol, de kaderstellende rol en de controlerende rol. Wat gaan we daar voor doen? Doorontwikkeling gemeenteraad Binnen de gemeenteraad is de Werkgroep 8 maart actief die door de gemeenteraad is ingesteld om de raad beter in positie te brengen. Dit zodat de raad goed gefaciliteerd wordt om zijn drie rollen vorm te kunnen geven. De gemeenteraad heeft op 4 april 2023 het Jaarplan 2023-2024 van de Werkgroep 8 maart vastgesteld. Hierin is opgenomen dat de werkgroep verbetervoorstellen zal doen als het gaat om het vergadermodel. Daarnaast komt de werkgroep met voorstellen aan de gemeenteraad om de kaderstellende rol van de gemeenteraad bij nieuwe visie- en beleidsdocumenten te versterken. Raadscommunicatieplan In 2023 is het raadscommunicatieplan vastgesteld. Hiermee wordt invulling gegeven aan de wens van de gemeenteraad om beter zichtbaar te zijn voor inwoners, verenigingen, instellingen en ondernemers. Dit zodat betrokkenen weten hoe zij in contact kunnen komen met de gemeenteraad, hoe zij invloed kunnen uitoefenen en op welke manier inwoners kunnen participeren in het besluitvormingsproces van de gemeenteraad.

In het bijzonder is er daarbij aandacht voor het betrekken van jongeren en laaggeletterden. Voor de uitvoering van het raadscommunicatieplan zullen structurele middelen beschikbaar gesteld moeten worden. Dit voor de bekostiging van een vaste pagina na elke raadsvergadering in een huis-aan-huis blad, investeren in online communicatie, het jaarlijks uitvoeren van het project Tienskip en programma's zoals Democracity en Klassenbezoek@gemeentehuis van ProDemos voor leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers Raadsleden en fractievertegenwoordigers hebben, op grond van het Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers, recht op een vergoeding of krijgen voor het bijwonen van een vergadering een presentievergoeding. Elk jaar vindt er een groei (accres) plaats van dit budget. Hiermee wordt voldaan aan de geldende wet- en regelgeving. Rekenkamer Op 1 januari 2023 is de Wet versterking decentrale rekenkamers van kracht geworden. Door deze wet kunnen gemeenten niet langer kiezen voor een rekenkamercommissie, maar is een rekenkamer verplicht. Gemeenten moeten op 1 januari 2024 voldoen aan de nieuwe wetgeving. Omdat Smallingerland een rekenkamercommissie had met vier externe leden en drie interne leden zijn in 2023 wijzigingsvoorstellen gedaan om te voldoen aan de nieuwe wet.

Het doel van de rekenkamer blijft om de controlerende en kaderstellende rol van de raad te versterken. Hiervoor voert de rekenkamer onafhankelijke onderzoeken uit. Hierbij wordt gekeken naar effectiviteit en efficiency van het door het gemeentebestuur gevoerde beleid. Daarover brengt de rekenkamer adviezen uit aan de raad. Uitvoering griffieplan 2023-2026 De gemeenteraad is de werkgever van de griffie. Deze werkgeversrol wordt ingevuld door de werkgeverscommissie. Door de werkgeverscommissie en de griffier zijn afspraken gemaakt over de ondersteuning en advisering van de raad door de griffie. Deze zijn vastgelegd in het griffieplan. Wat gaat het opleveren? De gemeenteraad, de raadsleden en fractievertegenwoordigers zijn goed toegerust om vorm te kunnen geven aan de kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rollen. Door middel van het griffieplan geeft de gemeenteraad vorm aan goed werkgeverschap. Door te investeren in raadscommunicatie wordt er invulling gegeven aan de wens van de raad om zichtbaar, herkenbaar en vindbaar te zijn voor de inwoners. Daarnaast worden de inwoners beter geïnformeerd over de taken, de bevoegdheden en de werkwijze van de raad. Hierbij zal extra aandacht zijn voor jongeren en laaggeletterden.

Tevens is het voor inwoners, instellingen en organisaties duidelijk hoe en wanneer zij invloed kunnen uitoefenen tijdens het besluitvormingsproces. 18

Wat mag het kosten? De uitvoering van de hiervoor genoemde plannen kunnen merendeels gedekt worden uit de bestaande budgetten, een aantal ontwikkelingen is nieuw in de begroting 2024. Onderwerp Uitvoering raadscommunicatieplan (structureel) Herwaardering Griffie (structureel)

Bedrag € 16.500 € 50.000

Beleidsstukken - Jaarplan 2023-2024 Werkgroep 8 maart; - Griffieplan 2023-2026; - Raadscommunicatieplan. Verplichte beleidsindicatoren programma Dienstverlening Indicator Smallingerland Diefstallen uit woning per 1.000 inwoners: 2020: 1,2 2021: 1,4 Het aantal diefstallen uit woningen, per 1.000 2022: 0,7 inwoners. Geweldsmisdrijven per 1.000 inwoners: 2020: 4,8 2021: 5,0 Het aantal geweldsmisdrijven. Voorbeelden van 2022: 4,1 geweldsmisdrijven zijn seksuele misdrijven, levensdelicten zoals moord en doodslag en dood en lichamelijk letsel door schuld (bedreiging, mishandeling, etc.). Jongeren met een delict voor de rechter in %: 2020: 1 2021: 1 Het percentage jongeren (12 t/m 21 jaar) dat met een delict voor de rechter is verschenen. Vernielingen en beschadigingen (in de openbare 2020: 7,7 ruimte) Per 1.000 inwoners: 2021: 7,0 2022: 5,9 Hieronder vallen brandstichting, alle vormen van vernieling en misdrijven tegen de openbare orde. Verwijzingen Halt per 1.000 jongeren: 2020: 14 2021: 11 Het aantal verwijzingen Halt per 1.000 inwoners van 2022: 9 12 tot 18 jaar. Jongeren van 12 tot 18 jaar die een licht strafbaar vergrijp plegen, worden door de politie of leerplichtambtenaren naar Bureau Halt verwezen voor een passende Halt-straf. Zij krijgen leeropdrachten en er volgen gesprekken met de jongere en de ouders.

Op deze manier kunnen jongeren rechtzetten wat zij fout hebben gedaan, zonder dat zij in aanraking komen met het Openbaar Ministerie. Winkeldiefstallen per 1.000 inwoners: 2020: 3,9 2021: 3,1 Het aantal winkeldiefstallen per 1.000 inwoners. 2022: 3,0 Verbonden partijen Naam Veiligheidsregio Fryslân Vereniging Nederlandse Gemeenten Vereniging Friese Gemeenten Data Fryslân

19

Nederland 2020: 1,8 2021: 1,3 2022: 1,4

Bron CBS Diefstallen

2020: 4,5 2021: 4,3 2022: 4,6

CBS Criminaliteit

2020: 1 2021: 1

CBS Jeugd

2020: 6,2 2021: 6,1 2022: 6,0

CBS Criminaliteit

2020: 11 2021: 8 2022: 8

Stichting Halt

2020:2,0 2021: 1,8 2022: 2,3

CBS Diefstallen

Wat doet deze organisatie? Regionaal organiseren van brandweerzorg, crisisbeheersing en rampenbestrijding. Belangenbehartiger van alle gemeenten en biedt een platform voor opinievorming en vernieuwing. Belangenbehartiger, advisering en platform voor Friese gemeenten. DataFryslân: coöperatie van publieke en private organisaties, platform voor stimuleren datagedreven beleid en daardoor effectieve dienstverlening voor inwoners van Friesland.

Saldo baten en lasten programma Dienstverlening

Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

20

Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Begroting 2023 Begroting 2024 646 672 -11.217 -12.222 -10.571 -11.550 293 275 -10.278 -11.275

2 Programma Sociaal Domein Algemene toelichting op het programma In juni 2021 heeft de gemeenteraad de visie op het Sociaal Domein 'De Kracht van Smallingerland – onze Sociale Koers' vastgesteld. Dit is een gezamenlijke visie op de toekomst, mede gedragen door onze maatschappelijke partners, waarin we beleid en uitvoering binnen en buiten de organisatie met elkaar verbinden. Deze dient als paraplu voor de activiteiten en inspanningen die de benodigde transformatie binnen het sociaal domein met zich meebrengt. In onze Sociale Koers zijn vier ambities opgenomen: zeker bestaan, ertoe doen, goed voelen en erbij horen. De ambities zijn met inwoners, ondernemers, vrijwilligers, verenigingen, maatschappelijke organisaties en de gemeente verder uitgewerkt zijn in het koersplan. In het Koersplan (in oktober 2022 vastgesteld door de gemeenteraad) zijn de vier ambities van de Sociale Koers geconcretiseerd en vertaald naar maatschappelijke resultaten.

Per ambitie zijn twee thema's gekoppeld: • Zeker bestaan > rondkomen en wonen • Ertoe doen > opgroeien & ontwikkelen en werk & maatschappelijke participatie • Goed voelen > veilige & gezonde leefomgeving en gezonde leefstijl • Erbij horen > samen leven en inclusie Met deze visie en de nadere uitwerking in het Koersplan wordt de samenhang in beleid gewaarborgd, ontstaat er financiële grip en beheersbaarheid en kan er gerichter gestuurd worden op effectiviteit en efficiëntie. De ambitie is het aanpakken van de onderliggende oorzaken van problematiek, waarbij het helpt om prioritering en samenhang aan te brengen in de aanpak van de belangrijke maatschappelijke en wettelijke taken die er zijn: bestaanszekerheid herstellen, kansengelijkheid vergroten en gezond leven gemakkelijker maken. Het programma Sociale Koers wordt binnen het gemeentelijk sociaal domein opgepakt in vier opgaveteams, waarbij elk opgaveteam is verbonden aan een van de vier ambities. Er wordt gewerkt vanuit het nog in 2023 vast te stellen Uitvoeringsprogramma Sociale Koers, waarin de geprioriteerde activiteiten, projecten en (beleids)ontwikkelingen die bijdragen aan de maatschappelijke resultaten zijn opgenomen. Het begrotingsprogramma Sociaal Domein is opgesteld aan de hand van de vier ambities van de Sociale Koers. Voor een aantal onderdelen geldt dat er een sterke samenhang is met andere begrotingsprogramma's.