Definitief_Masterplan_en_bijlagen_compressed_LR

Kennisagenda, netwerking en uitwisseling - Ondernemersplatform voor netwerking en expertisesharing, i.s.m. o.a. VOKA, Etion, VNONCW, TOZ (Toeristisch Ondernemend Zeeland) - Kennisuitwisseling en monitoring van een bestemming in balans (?) - Overzicht van stimuleringsfondsen maken - Stimuleren van jong / vernieuwend ondernemerschap - Minder seizoensafhankelijkheid creëren maar aantrekkelijk aanbod heel jaar rond (diensten en producten) - Alternatieve invulling van Godshuizen kunnen uitvalsbasis zijn om uitwisseling/expertise/inspiratie op te doen voor ondernemerschap - Investeren in een Vlaamse ven een Zeeuwse stad of gemeente als hub voor de streek (uitvalsbasis voor nieuwe ondernemers) - Pitchen van ondernemers t.o.v. elkaar - Gebiedssafari’s & ‘Gluren bij buren’ om elkaars aanbod te leren kennen - Peterschap rond innovatie - Werkgeverscoöperaties die personeel & middelen delen - Uitwisselcafés

Ontsluiting en natuur-, erfgoed- en landschapsbeleving - Natuurbeleving sport combineren - Vervolg op verdwenen zwinhavens - De ontwikkeling van een stadsrandbos o Knokke-Heist - Jeugdkampen & klassen betrekken bij natuur/fauna en flora - Blote voeten/hoogte parcours - Creatie van belevingspunten in het landschap - Activiteiten op de kreken - Dijken als landschappelijk monument beleefbaar maken - Waterspeelplaatsen bij kanalen en kreken maken - Knotwilgen op traject dodendraad plaatsen - Sporen zoeken in het landschap - Tijdslijn maken die de gelaagdheid van de bodem toont - Vervallen bunkers opknappen - Erfgoedbankje (rustpunt met uitzicht op erfgoed) - Hangbruggen door het water - Natte-voeten-pad met stapstenen in het water

Arbeid - Promoten aantrekkelijke wrkomgeving - Gezamenlijke uitdagingen rond personeelsproblematiek aanpakken over de grens heen - Seizoensarbeid stimuleren (cfr mitarbeiterhäuse) - (Betaalbaar) wonen voor seinzoensarbeiders - (Betaalbaar wonen voor permanente arbeiders

Verblijven & logies - Verblijfstoerisme stimuleren door logie-lijst te promoten. Positief en overkoepelend communiceren rond het legale netwerk van vakantieverhuur - Unieke verblijven stimuleren het jaar rond. - Behoefstenstudie uitvoeren rond verblijfstoerisme. Wat is er nodig? B&B, Hoevetoerisme, Hotels, Vakantieparken, Campings, Glamping, steigerwoningen, camperroutes, … - Diversiteit in logies vergroten - Het creëren van enkele plaatsen voor jeugdkampen (bij boerderij, bivakplaats, …) met elementair sanitair - Agrotoerisme - Zotte nachten Zwinstreek: op 1 moment in het jaar kamperen op een unieke plek wat normaal niet kan.

Grensoverschreidend werken - Incubator op de grens / aandacht voor start-ups en samenwerking tussen BE & NL - Verbinding – interconnectie tussen havens Zeebrugge & Antwerpen verbeteren - Ondersteuning / opstart van grensoverschrijdende belangengroepen van horeca, ondernemers, logies, … - Grensoverschrijdende regelluwe zone creëren in LSP met voordelige fiscale incentives om grensoverschrijdend ondernemen te stimuleren - Clustering producten voor transport - Duidelijke bewegwijzering en eenheid

Innovatie en verduurzaming bevorderen - Impuls- of aanjaagprogramma - Recreatiefonds (cfr. Economische Impuls Zeeland) - Laadinfrastructuur – elektrische fietsen bij lokale landbouwers - Samenwerking in de (digitale) toeristische informatievoorziening aan gasten en inwoners - Duurzame energieproductie Educatie expertise uitwisselen - Inzetten op educatie voor en met horeca en korte keten - Jongeren (+ 12 jaar) introduceren in trainee- programma - Aantrekken (hoog) geschoolden - Opleidingen voor tijdelijke werknemers

Belevingswaarde en eigenheid van de streek - Gezamenlijke promotie en communicatie van de streek - Fietsverhuur om streek te verkennen - Hotelpas – samenwerking tussen Knokke-Heist & Cadzand - Verbinding streekproducten met horeca - Ambassadeur – Zwinondernemers dragen landschapspark Zwinstreek mee uit - Professioneel gastheerschap - Dorpsontwikkeling - Landinwaardse wandel- en fietsroutes - Nieuwe recreatieve verblijfsconcepten landinwaards - ‘Onder zeeniveau’ beleving als tegenhanger van het Zwinpark

Connectie met landbouwsector - Boerenmarkt - Sneukelroutes - Zonneboeren - Carbon farming / nitrogen farming (ecolands) - Vrouwen als sterke ondernemers op platteland

Soortenbeleid voeren - Vismigratie-knelpunten aanpakken (bv. Europese aal) / aandacht voor paaiplaats vissen - Aandacht voor jacht (bestrijding exoten, schade beperken) - Bestrijding exoten: Chinese wolhandkrab en rivierkreeften - Soortenbeschermingsplannen Rugstreeppad, Boomkikker, Heivlinder, Kamsalamander, Bruine kiekendief, de Kleine zwaan en de overwinterende ganzen, zeehond, marter, … in samenwerking met landbouwers en natuurverenigingen o Operatie ooievaar: voedsel voor ooievaars (ZNP) o Steenuil en veldleeuwerik en andere akkervogels in een landschap van knotwilgen en holle bomen o Bossen voor kleine zilverreigers o Krekengebied voor grutto en steenuil o Poelennetwerk voor boomkikkers o Otter als nieuwe doelsoort? Natuurrecreatie bevorderen, evenwichtig met de toeristische sector. - Duurzame verbindingen creëren (mobi) - Levend erfgoed in de Zwinstreek en schapenbegrazing in de Zwinstreek uitbouwen - Maai-mei-niet-campagne Natuur- en milieueducatie bevorderen en werken aan draagvlak - Zwinidentiteit ontwikkelen - Grote ‘natuuronthaalpunten’ in te zetten o Zwin Natuur Park o Waterdunen o Boerenkreek o Damme Een gezamenlijke educatieve Zwinstreek-programmatie o Expo’s o Excursies o Arrangementen voor bezoekers Themadagen voor doelsoorten o Dag van de ooievaar

-

-

Natuurinclusiviteit en ecosysteemdiensten (financieël) valideren - Ondersteunen van onderzoek en monitoring van de ecosysteemdiensten die natuurgebieden leveren. - Veenherstel (in functie van CO2 captatie) Landbouwers inzetten - Samenwerking ondersteuning landschapsbeheer - Natuurinclusieve landbouw met verdienmodel - Begeleiding van planvorming voor particulieren en landbouwers voor natuurgerichte- of landschappelijke inrichtingsprojecten - De uitrol van enkele acties onder de vlag van een ‘waterlandschap’ (groenbeheer) of een ‘productief landschap’ (verdienmodellen voor agrarisch beheer of medegebruik). - Inzetten schaapsbegrazing Voordoende uitvoeringsmiddelen voorzien - Stimuleren van zelfrealisatie door projectsubsidies - Inzet van projectsubsidies natuur bij terreinbeherende instanties. - Aanvullen met de Vlaamse projectgebied > inzet VLM, VMM - Verkennen van ‘zelfrealisatie’ in samenwerking met particuliere grondeigenaars - Alternatieve financieringsbronnen ontwikkelen voor investeringen of beheer van natuur en landschap (bosfonds, landschapsfonds, bv. deels crowd funding, deels bestemmingstaks, testament.be…)

Samenwerken Het stroomlijnen van het grensoverschrijdende overleg van overheden (GOS, Zwinstreekoverleg, Geopark Schelde Delta, Scheldemond, …) De Oudlandpolder en de Zwinstreek beiden op de kaart als afzonderlijke landschappen met een eigen samenwerkingsdynamiek in de oostkustpolders, via een verruimd en verbindend Geopark Schelde Delta Bevorderen van afstemming, overleg en samenwerking tussen de terrein- en natuurbeherende instanties Het creëren van een meerjarig werkprogramma van acties en projecten op het vlak van landschap, waterbeheer, landbouw, biodiversiteit, erfgoed en toerisme en recreatie waarbij ambities van verschillende beleidslagen geïntegreerd worden aangepakt (Geopark, Landschapspark, Citta Slow). Het benutten van de mogelijke thematische of territoriale grensoverschrijdende programma’s voor de realisatie van de ambities voor de Zwinstreek. Het creëren van overlegtafels en werkgroepen in functie van de voorgenomen acties en projecten. Het stimuleren van een interactieve beleidsvoering waarbij voor acties en projecten passende vormen van participatie (van inspraak en samenspraak tot co-creatie) worden opgezet (voor bv. erfgoed, dorpskernherinrichting, herbestemming van kerken, landschappelijke herinrichting of andere vormen van gebiedsontwikkeling). Doelstelingen van het landschapspark overnemen in lokaal beleid

Thematische analyse Met de landschapsbiografie is een gedegen analyse van de Zwinstreek gemaakt. Voor het masterplan heeft deze analyse de basis gevormd. Aanvullend is er een parallelle desktopanalyse gedaan waarbij aan de hand van de acht thema’s (gekoppeld aan de thematische werkgroepen) werd besproken waar de toekomstopgaven liggen voor de Zwinstreek. De desktopanalyse is aangevuld vanuit de thematische werkgroepen en tijdens een analyseworkshop werden speerpunten geformuleerd die de basis hebben gelegd voor de strategische doelstellingen die in dit masterplan zijn opgenomen. 9 werkgroepen kwamen op eigen tempo samen, en bediscussieerden de uitdagingen, de mogelijke samenwerking, de thema’s en onderwerpen en de evoluties van het traject. Vanuit de werkgroepen werden de krijtlijnen voor de strategische doelstellingen per verhaallijn uitgestippeld en werden een groot aantal mogelijke acties naar voor geschoven.

Alle acties werden gebundeld in een excellijst. Deze die op korte termijn gerealiseerd kunnen worden, werden uitgewerkt als fiche en zijn terug te vinden in het eerste operationele plan. Deze acties moeten de ambities en de visie voor de Zwinstreek helpen realiseren in de praktijk, waarbij het landschapspark verbindend en faciliterend optreedt, zonder daarbij de autonomie van de besturen te schenden, noch een negatieve impact uit te hebben op individueel ondernemerschap. Daarnaast werden terreinbezoeken georganiseerd waarbij de verschillende deellandschappen en focusgebieden werden bezocht. Voor de focusgebieden zijn afzonderlijke werksessies georganiseerd. De verzamelde inzichten vanuit de verschillende analyse-sporen zijn integraal verwerkt in de hoofdopzet van de visie, themalagen en doelstellingen.

23

Van 8 thema’s naar vier integrale verhaallijnen Van 8 thema’s naar ... Landschap

Waterbeheer

Natuur

Landbouw

BIJLAGE 5

BIJLAGE 5

BIJLAGE 5

BIJLAGE 5

Recreatie BIJLAGE 5

Ondernemen BIJLAGE 5

24

Erfgoed BIJLAGE 5

Samenwerken en beheer BIJLAGE 5

... vier integrale verhaallijnen Zoals eerder aangehaald is er al een heel traject gelopen met de betrokken actoren langs beide kanten van de landsgrens in de Zwinstreek. 9 werkgroepen, meer dan 80 medewerkers uit de provincies, de betrokken lokale besturen en de middenveldorganisatie gaven hun inzichten, hun tijd en inzet om de Zwinstreek als uniek gebied verder te versterken. Uit deze verschillende thematische werksessies is heel wat waardevolle informatie opgehaald. Deze werksessies werden georganiseerd op basis van acht geformuleerde thema’s, namelijk: Landschap Waterbeheer Landbouw Natuur Erfgoed Recreatie Ondernemen Samenwerken In dit masterplan is ervoor gekozen om deze acht thema’s integraal te verwerken naar vier verhaallijnen die de ziel van de Zwinstreek proberen te vatten en een kapstok bieden voor zowel de visie als het operationaliseren van het landschapspark. 1 Op de grens van zoet en zout 2 Een verhalend landschapspark 3 Grensverleggend voedsellandschap 4 Grenzeloos beleven en leven Deze vier verhaallijnen vormen de rode draad in het masterplan en zijn als toetsingskader gebruikt om de geopperde acties die uit de werksessies naar voren kwamen te valideren en te groeperen. Zo werd de focus gelegd op die acties die zeer specifiek inzetten op het versterken, het verder uitbouwen en uitdragen van de specifieke identiteit van de Zwinstreek.

De landschapskwaliteit van het gebied staat hierbij centraal. De vier verhaallijnen worden in de visie verder toegelicht.

Op de grens van zoet en zout

Het verhalend landschapspark

Grensverleggend voedsellandschap

Grenzeloos leven en beleven

25

Duinengordel © Carmen Willemsen

2 Visie

Stadswallen Damme © Jan D’Hondt

Zwinstreek, van nature dynamisch, tussen zee en land(en), tussen zoet en zout De Zwinstreek is een unieke kustregio voor Vlaanderen en Nederland maar ook op Europees niveau. Natuurlijke en antropogene processen hebben de Zwinstreek over tijd en grenzen heen doen uitgroeien van een land van zee met getijdengeulen slikken en schorren, duinen en stranden - tot een zee van land met haar uitgestrekte polders. Die continue dialoog tussen zee, land en mens en het gegeven van een landsgrens, vormt de ziel van de Zwinstreek. Ze heeft over millennia heen een uniek en afwisselend grensoverschrijdend kustlandschap opgeleverd, dat ook vandaag nog het zilte verleden en de innovatieve omgang met het water uitademt.

De hoogtekaart en geomorfologische kaart tonen een landschappelijke onderlegger rijk aan verhalen en relicten uit een lange geschiedenis. Ook vandaag nog vormt deze landschappelijke onderlegger de basis voor de verschillende functies zoals natuur, landbouw en wonen in de Zwinstreek. In dit masterplan wordt ingezet op het versterken van de lokale en regionale identiteit met haar typerende DNAstrengen waarbij het unieke landschap als belangrijkste middel wordt ingezet. Een landschapspark waardig.

ter

duinengordel oude kreek

opgeslibde geul oude geulen en kanalen oude geulen

ingeklonken polder inversierug

30

Een dialoog tussen zee en land(en)

dekzandrug

bed

strandwal

rp oude kreek

eiland van Cadzand

kreekrug

dijkingen

bedijkingen

oeverwallen

verzande kreek oude kreek

dekzandrug

uitloper dekzandrug

31

32

Introductie tot de vier verhaallijnen Het masterplan is opgebouwd rond de vier geïntegreerde verhaallijnen: 1 Op de grens van zoet en zout 2 Een verhalend landschapspark 3 Grensverleggend voedsellandschap 4 Grenzeloos beleven en leven

De vierde verhaallijn “Grenzeloos beleven en leven” zet in op het versterken van de beleefbaarheid en leefbaarheid van de regio voor zowel bewoners, ondernemers als toeristen en recreanten. Stilte, rust, ruimte en donkerte zijn daarbij belangrijke kernkwaliteiten voor de Zwinstreek.

De eerste verhaallijn “Op de grens van zoet en zout” zet in op het versterken van de ziel van de Zwinstreek, namelijk de dialoog tussen zoet en zout water in al haar facetten, maar ook het vinden van de balans tussen water en land. Dit vanuit zowel een historisch als een toekomstig perspectief. Water vormt zonder enige twijfel de blauwe verbindende draad, fysiek in het gebied en emotioneel tussen de verschillende actoren.

De vier verhaallijnen samen bieden een kapstok voor het versterken van de kwaliteit, identiteit en leefbaarheid van de Zwinstreek met het landschap en haar verhalen als katalysator voor recreatie, toerisme en van de lokale economie.

De tweede verhaallijn “Een verhalend landschapspark” zet in op het behoud en versterken van de identiteit van het gebied door landschappelijke structuren zoals kreken en geulen, oude dijken, maar ook militaire landschappen, en ander streekeigen erfgoed zichtbaarder te maken en op te waarderen, ook vanuit een toekomstbestendige functie. Onze toekomst ligt in het leren waarderen en integreren van het verleden. We zetten in op het “naar boven halen” van de unieke verhalen die schuilgaan in de Zwinstreek.

Per verhaallijn zijn verschillende programmaonderdelen gedefinieerd. Hierin is een eerste aanzet gedaan om belangrijke overkoepelende thema’s te groeperen. Deze programma-onderdelen dienen als kapstok waaronder één of verschillende doelstellingen en ambities verder uitgewerkt zouden kunnen worden door het parkbureau. Ze dienen daarnaast om de kortetermijnacties in te schrijven in een langetermijnvisie. Een overzicht van acties die binnen een programma-onderdeel vallen is terug te vinden in het operationeel plan.

De derde verhaallijn “Grensverleggend voedsellandschap”, vertrekt vanuit de landbouwer als gewaardeerde landschapsbouwer. De rol van de landbouwer in het mee vrijwaren van de unieke open ruimte en het mee laten evolueren van het landschap toont het belang van de agrarisch ondernemer aan. Daarnaast bouwen we verder op het versterken van de Zwinstreek als culinaire topregio en het versterken en specificeren van (lokale)voedselproductie.

33

Carte chorographique des Pays-Bas Autrichiens 1884 (Beeld: Ferraris via Vrije Universiteit Amsterdam)

Zwin © Misjel Decleer

Verhaallijn I

Op de grens van zoet en zout De kustlijn en de overgang van zoet naar zout is inherent verbonden aan het ontstaan van het Zwinlandschap. De boven- en ondergrondse wisselwerking tussen zoet en zout heeft over de eeuwen heen unieke landbouwsystemen en habitats gevormd, met eigen fauna en flora. Heel wat landschappelijke structuren zijn terug te brengen op deze overgang van zoet naar zout en vormen een opportuniteit om te komen tot een klimaatrobuust watersysteem, met een gezonde gradiënt en voldoende zoet water voor de natuur, mens en economie. We spelen de kreken, duinen, dijken, graslanden en zandruggen uit om een antwoord te bieden op de klimaatuitdagingen voor natuur, landbouw en bewoners.

Referentie Seatrout project, Fyn: Een bottom-up project dat als doelstelling had om de forel terug te brengen en daarvoor heeft gewerkt aan visvrije migratie en waterkwaliteit. Na een verloop van tijd is de lokale economie op dit succes gaan inspelen.

36 Referentie: Water-Land-Schap 2.0 Romboutswervepolder waar een synergie is gezocht tussen het stedelijk water en de watervraag van de polders. Daarbij wordt het militaire erfgoed ingezet al waterbuffers.

Op de grens van zoet en zout De Zwinstreek ligt op het raakvlak van uiteenlopende landschappen, van de zandstreek door de polders tot de kust, met haar schorren, stranden en de duinen. De polders onderscheiden zich door hun weidsheid en openheid, van de meer gesloten zandstreek met bossen en dreven. Minder zichtbaar, maar bepalend voor de karakteristieken van die landschappen, is de gradiënt van zoet, brak en zout water. De zee zette zand en klei af en leverde ons de vruchtbare polderbodems. In de hoger opgeslibde delen is het water relatief zoet, want tussen de fijnere bodemdeeltjes kan het regenwater gemakkelijker insijpelen. Het zijn de gebieden waar de landbouw op steunt. Het overspoelde moeras vinden we vandaag terug als het veen in de ondergrond, verzadigd met fossiel zoutwater. Op plaatsen waar dit water opkwelt, zorgt dat voor bijzondere vegetaties en een unieke polder-biodiversiteit. Zo zorgen de vele gradiënten van zoet en zout in de bodem- en het oppervlaktewater over de eeuwen heen voor unieke landbouw- en diverse ecosystemen. Deze grenzen tussen zoet en zout zijn door de tijd heen meerdere malen veranderd, en zijn ook vandaag nog aan verandering onderhevig.

Door menselijk ingrijpen is de natuurlijke afstroom grotendeels doorbroken, hetzij door de aanleg van infrastructuren (dijken, watergangen, afwateringskanalen, …) hetzij door harde administratieve grenzen (zoals landsgrenzen) en intensiever landgebruik. Innovaties in het watersysteem vormen dan ook al eeuwenlang de basis van het cultuurlandschap van de Zwinstreek. Klimaatverandering brengt nieuwe uitdagingen mee voor het landschap van de Zwinstreek. In de toekomst wordt verwacht dat de zeespiegelstijging zich verder doorzet, die de mogelijkheden voor waterafvoer beperkt en de druk van verzilting doet toenemen. Er worden daarnaast langere perioden met hitte of extreme droogte verwacht, die afgewisseld worden met perioden met hevige regenval. Omgaan met deze veranderingen vormt een uitdaging voor ons allen. Landbouw heeft nood aan voldoende – zoet – water en een gezonde bodem voor een goede productiviteit en duurzaam rendement. De biodiversiteit houdt enkel stand met diezelfde gezonde bodem en een voldoende aanbod van kwalitatief water, hetzij zoet of zout. Het water ook inzetten als recreatieve troef voor de Zwinstreek, vraagt evenzeer om een goede waterkwaliteit, bij uitstek op zwemlocaties. Om de Zwinstreek veerkrachtiger te maken voor een veranderend klimaat, liggen er veel kansen in het kenmerkende landschap.

Heel wat landschappelijke structuren bieden namelijk kansen om het watersysteem en de Zwinstreek te wapenen tegen opwarming, verdroging, overstromingen en verzilting. Denk hierbij aan de laaggelegen polders, de ingeklonken poelgronden, de vele kreken, de historische walgrachten van forten, de duinen en andere zandruggen. Ze kunnen een bijdrage leveren aan de zoetwaterbeschikbaarheid voor natuur, mens en landbouw. De herwaardering van deze landschappelijke structuren versterkt tegelijkertijd de landschappelijke kwaliteit en de gebiedsidentiteit van de Zwinstreek. Zo verzekeren robuuste duinen ons tegen de veiligheidsrisico’s van de zeespiegelstijging, als bovengrondse beschermingsgordel voor overstromingen vanuit zee, maar ook als ondergrondse beschermingsgordel voor toenemende zoutdruk. Binnendijks wapenen we ons bijkomend met aangepast peilbeheer en watertechniek (bv. aanleg kwelgrachten) tegen de toenemende verziltingsdruk. Laaggelegen gronden en graslandcomplexen (in de oudste polders) en het netwerk van de kreken, de vele kilometers watergangen en kanalen hebben een groot potentieel voor waterretentie en waterberging. Het uitwerken van een robuuster en grensoverschrijdend waternetwerk kan naast meer veerkracht voor het watersysteem ook een belangrijke rol vervullen in de te verbinden ecologische netwerken van de Zwinstreek.

In veel natuurkernen is het herstel en de instandhouding van habitats, van flora en fauna pas te realiseren met een geoptimaliseerd waterbeheer en een specifieke zoet-zoutgradiënt. Waterlopen en voormalige geulen fungeren ook als verbindende structuren, waarlangs vele soorten zich voortbewegen in het landschap. Zo kunnen bv. kansen om de vismigratie tussen zoet en zout te verbeteren aangegrepen worden om de identiteit van de Zwinstreek als grensgebied verder uit te spelen. Er liggen ook kansen om spaarzamer met het zoet water om te gaan dat beschikbaar is in de regio. Naast het innoveren in zoetwaterstrategieën, biedt het landschapspark ook een uitgelezen kans om verder te leren en te innoveren in de ontwikkeling van parallelle adaptatie strategieën rond zilte teelten. Het kenniscentrum en de zilte boerderij van Waterdunen blijven hier kennis en educatie rond ontwikkelen en er wordt verder verkend of opschalingsmogelijkheden financieel en technisch haalbaar zijn.

37

Ambities en doelstellingen De zoetwaterbevoorrading voor mens, landbouw en natuur verzekeren Om te voorzien in de waterbehoefte met een veranderend klimaat wordt ingezet op vasthouden en infiltratie van zoet water. Hier bedienen we ons van zowel het fysische systeem met haar microreliëf en typische bodems als van de structuren zoals duinen, kreekruggen, zandruggen, kreken, geulen, … Een goed functionerend en veerkrachtig watersysteem dat zowel is opgewassen tegen lange droge perioden als hevige piekregenval dient robuuster en meer verbonden te zijn. Administratieve grenzen hoeven daarbij niet langer een belemmering te vormen. Waar mogelijk worden grensoverschrijdende waternetwerken hersteld. De opslagcapaciteit van de ondergrond wordt beter benut. Door water vast te houden, waar en wanneer dit mogelijk is, kan het water infiltreren in de bodem. Zandige bodems (duinen, kreekruggen, dekzandruggen) lenen zich daartoe meer, dan de minder doorlaatbare kleibodems. Door het water langer vast te houden, zal de bodem ook minder snel uitdrogen en kunnen we langere droogteperiodes overbruggen. Naast waterkwantiteit is de waterkwaliteit net zo belangrijk. Een goede balans in de gradiënt van zoet naar zout levert meerwaarde voor de landbouw en voor een unieke biodiversiteit in de Zwinstreek.

Een goede waterkwaliteit wordt bereikt met generieke en innovatieve maatregelen van waterzuivering en het afkoppelen of beperken van de vuilvracht. Het doel is om het landschapspark als hefboom te gebruiken om gebieds- en resultaatgericht verder te werken aan een goede waterkwaliteit voor natuur, landbouw en recreatie. Met de klimaatverandering wordt een verhoogde verziltingsdruk verwacht, onder meer door de zeespiegelstijging en door verdroging. We nemen maatregelen waar mogelijk, aanpassen indien noodzakelijk. De doelstelling is dan ook om zo lang als mogelijk de zoetwaterzekerheid te garanderen. Als het systeem (weer, klimaat, omgeving, …) en de omstandigheden wijzigen, moeten we adaptief omgegaan met de mogelijke verzilting. We bereiden ons door teeltentechnieken voor een met geulen dooraderd kustgebied te (her)ontdekken en door strategische kennisontwikkeling (zie onderzoek naar vergeten teelten, inzet op kustlab Waterdunen, enz.).

38

Water verbindt. Op verschillende plaatsen worden lokale samenwerkingsverbanden van landbouwers, natuurbeheerders, waterbeheerders en kennispartners opgezet. Ze organiseren zich op gezamenlijke en gedragen acties voor een toekomstbestendig en klimaatrobuust waterbeheer, op schaal van deelgebieden. In de Romboutswervepolder loopt zo bv. het initiatief Water+Land+Schap. Dergelijke projecten kunnen dienen als samenwerkingsmodel voor geïntegreerd waterbeheer, en worden verder ingezet op maat van deel- of grensgebieden ingezet.

Het beschikbare zoet water op een doordachte manier gebruiken Naast het zoeken naar meer ruimte voor water binnen het landschapspark is de doelstelling om het waterverbruik te beperken en slimmer om te gaan met het aanwezige zoete water. Zo zal er worden ingezet op de ontwikkeling van circulaire waterketens, bijvoorbeeld op landbouwbedrijven, op bedrijfs-en wijkniveau.

Een robuust natuur- en waternetwerk realiseren en beheren De doelstelling binnen het landschapspark is om in te zetten op een goed verbonden en kwalitatief ecologisch netwerk dat op de juiste manier beheerd wordt, zodat een duurzame instandhouding van planten en dieren gegarandeerd is. In veel natuurkernen is het herstel en de instandhouding van habitats, van flora en fauna te realiseren door een geoptimaliseerd waterbeheer. Natuurkernen zoals slikken- en schorren, duinen, poldergraslanden, bos, … worden onderling verbonden met landschappelijke structuren zoals kreken, watergangen, kanalen, dijken, linies, … . Waterlopen en voormalige geulen fungeren ook als verbindende structuren, waarlangs vele soorten zich voortbewegen in het landschap. Op die manier ontstaat er een robuust en grensoverschrijdend natuurnetwerk. Een betere ecologische uitwisseling tussen zout en zoet hoort daar eveneens bij. Denk bv. aan het oplossen van vismigratieknelpunten voor paling, driedoornige stekelbaars, … Hoewel we hoofdzakelijk op de landschappelijke structuren inzetten in de open ruimte, zit de verantwoordelijkheid voor de biodiversiteit bij alle gebruikers in het landschap.

Het inzetten op meer en betere natuur in de bewoonde omgeving, natuur op bedrijventerreinen, typische boerennatuur, natuurwaarde op recreatiegebieden, bij beheerders van waterlopen, enz … kan zeker ook een positieve bijdrage leveren voor de Zwinstreek.

39

De kansenkaart toont op basis van de landschappelijke onderlegger en haar landschappelijke structuren, de kansen binnen het landschapspark om op de lange termijn, en op een ruimtelijke manier, deze verhaallijn rond zoet en zout water verder uit te bouwen. Legenda Kansen voor uitbouwen robuust krekensyteem Kansen voor het realiseren van vrije vismigratie Kansen voor het versterken (getijden)natuur Kansen voor het creëren van een robuust natuurnetwerk Kansen voor het uitbouwen van een robuust geulensysteem Kansen voor het versterken van natte graslanden Kansen voor de wallen als waterbuffer in te zetten Kansen voor een waterverdelende schakel Kansen voor het herconnecteren van het watersyteem Kansen voor het vergroten van waterbufferend vermogen Kansen voor het maximaliseren hergebruik stedelijk water Kansen voor wateropslag Kansrijke zones om gedifferentieerd om te gaan met zoet en zout Kansen voor het hergebruik effluent

Steltlopers en eenden in het Zwin Bron: Zwin Natuur Park © Peter Strubbe

Programma-onderdelen Programma: klimaatrobuuste kreken, integrale visie op krekenbeheer Met Operatie klimaatrobuuste kreken wordt een geactualiseerde visie uitgewerkt voor het gehele, grensoverschrijdende krekensysteem in Vlaanderen en Nederland. Door middel van onderzoek, monitoring en visievorming wordt binnen dit programma-onderdeel gezocht naar een éénduidige toekomststrategie om de kreken als robuuste structuren in te zetten voor het wapenen tegen

de klimaatsverandering - voor landbouw, natuur en recreatie -, het verbinden van ecologische netwerken, het versterken van de landschappelijke kwaliteit en identiteit van het landschapspark en het versterken van recreatieve structuren voor bezoeker en bewoner.

44 © Bas Van Oort

Programma: Grensoverschrijdende zoet-zilte toekomststrategie Grensoverschrijdende zoet-zout strategieën is gericht op het ontwikkelen van kennis en kunde in de omgang met zowel zoet- als zoutwater. Het project zet onder andere in op het vergroten van kennis door het monitoringsnetwerk rond het in kaart brengen van verzilting -dat nu al in de Romboutswervepolder is opgestart- verder uit te bouwen en op te schalen naar de gehele regio: bijv. maatregelen om verzilting tegen te gaan (kreekrug infiltratie/vernatting / stuwtjes…) De kennis en kunde die in Waterdunen wordt onderzocht en ontwikkeld rond zilte teelten en verzilting wordt gedeeld met andere regio’s binnen de Zwinstreek. Er wordt actief verder gezocht naar

samenwerkingsverbanden tussen de universiteiten, de landbouwsector, marktpartijen, het onderwijs en toerisme en recreatie. Oude cultuurhistorische waterwerken zoals de Blauwe Sluis vormen interessante onderzoekpistes binnen dit kader, hier kan opwaardering van erfgoed, educatie en functioneren van het systeem aan gekoppeld worden. Potentiële plekken: de Damse Vaart, de herwaardering van de Eekloose Watergang, verschillende kreken zoals Lapscheurse Gat, Papenkreek, Meulekreek, … Het krekengebied van Sint-Laureins en de polders ten zuiden van Aardenburg en Sint-Kruis, …

45

Programma-onderdelen Programma: Robuuste natuur- en waternetwerken In de Zwinstreek liggen heel wat gebieden die een hoge natuurwaarde hebben. Beleidsmatig wordt - via het Vlaamse Ecologische Netwerk en het Natuur Netwerk Nederland - gestreefd naar grote eenheden natuur of kerngebieden, waar de inrichting, het beheer en de ontsluiting is gericht op de bescherming en de beleving van biotopen. Daarnaast zijn er ook verwevings- of verbindingsgebieden, zodat organismen en soorten zich kunnen ontwikkelen en verplaatsen via landschappelijke structuren doorheen het landschap. Met gerichte projecten, zoals bv. met de grensoverschrijdende natuurcluster rondom Sluis, of afgestemde maatregelen voor de kreken en de dijken in de grensstreek willen we ook deze gebieden grensoverschrijdend met elkaar verbinden. Vanuit de vaststelling dat het huidige beleid zich hoofdzakelijk richt op het land, willen we met de Zwinstreek-partners meer aandacht besteden de soorten die qua biotoop ook aangewezen zijn op de zee. Een plan geïnspireerd op het concept van een grensoverschrijdend ecologisch netwerk brengt meer samenhang in de natuurnetwerken. We zetten gezamenlijk - vanuit Vlaanderen en Zeeland - in op het kwalitatief en ecologisch beheer van de stranden, duinen en de getijdennatuur.

De aanduiding en de voordracht als Europese Speciale beschermingszone van grote gebieden op land en op zee door de Vlaamse en de

Nederlandse overheid wijst op het maatschappelijk belang van de natuurwaarden. Uiteraard liggen natuurwaarden (poldergrasland, kruiden en bloemenrijke percelen, rietland, kleine landschapselementen, …) verspreid over het hele landschapspark op bedrijventerreinen, op erven of landbouwland, in het stedelijke weefsel, in tuinen … Heel wat soorten zijn ook aangewezen op deze milieus. Naast een gebiedsgerichte benadering voor de netwerken, wordt een soortgerichte of doelgroepgerichte benadering gehanteerd in interactie met vele partners. Zo wordt werk gemaakt van soortenbeleid, door bv. in te zetten op symboolsoorten en de uitwerking van soortenbeschermingsprogramma’s, zoals voor de boomkikker, de rugstreeppad, de ooievaar, de weidevogels, kleine zilverreiger, bijen en andere bestuivers, vlinders, vleermuizen, … Het landschapspark vergroot via overleg, afstemming en samenwerking de verbondenheid in de netwerken, en begeleidt in de toenadering tussen de verschillende sectoren en actoren die medeverantwoordelijkheid dragen voor het bereiken van een goede natuurkwaliteit en de duurzame instandhouding. Het draagvlak wordt gecreëerd om gezamenlijk en gericht instrumenten in te zetten met het oog op het realiseren van een robuust water- en natuurnetwerk.

© Eckhart Kuijken

46

Programma: Operatie vismigratie Doordat kustsystemen en delta’s vaak geïsoleerd zijn geraakt van het open kustsysteem door de bouw van dijken en andere waterbouwkundige werken gaat het slecht met vissoorten die van nature migreren tussen zout en zoet water. Katadrome en anadrome vissoorten zoals bijvoorbeeld paling en de driedoornige stekelbaars zijn daardoor grotendeels verdwenen uit onze wateren. Het herstellen van vismigratieknelpunten –vanaf de zee tot aan de paaigronden in het zoete water en vanaf het zoete water tot aan de paaigronden in zee– is niet alleen noodzakelijk voor de instandhouding van soorten, maar biedt ook interessante kansen voor educatie, recreatie en toerisme. Zo vergroot de aanwezigheid van stekelbaarzen

de kans om in het binnenland lepelaars te spotten en kan de vismigratie aanleiding zijn om oude verhalen over visserij of oude streekgerechten terug meer authentiek onder de aandacht te brengen. Inspirerende voorbeelden zijn bijvoorbeeld de herintroductie van zeeforel in Denemarken gecombineerd met beekherstel. Dit project heeft uiteindelijk geresulteerd in nieuwe vormen van ecotoerisme die voor sommige regio’s een enorme impuls hebben gegeven voor de lokale economie. Iedere gevangen vis aan de hengel is daar zijn gewicht in zilver waard voor de regio.

47

© Pierre de Peurder

Programma-onderdelen Programma: Collectieve wateropvang op erven Spaarzaam omgaan met water kan door het water vast te houden aan de bron, bijvoorbeeld door hemelwateropvang. Zo kunnen landschappelijk geïntegreerde regenwaterbassins op erven van landbouwers water opvangen en opslaan tijdens natte periodes, om dit water beschikbaar te maken voor beregening of irrigatie tijdens droge periodes. Dit draagt bij aan de vermindering van de impact van klimaatverandering op de landbouwsector. Regenwaterbassins fungeren tevens als buffer die de afstroom naar de oppervlaktewateren kan vertragen.

De uitdaging is om regenwaterbassins aan te leggen op strategische locaties op de erven, en om ze te ontwerpen als voorzieningen die zowel landschappelijk geïntegreerd worden in de omgeving, als in de specifieke landbouwpraktijk van het bedrijf. Er wordt gestreefd naar vormen van collectief beheer. Zo kunnen onderlinge afspraken gemaakt worden voor de aanleg of een vorm van collectief beheer waarbij landbouwers aan elkaar wateroverschot te beschikking stellen. Dit draagt bij aan de zelfvoorziening en de verduurzaming van de deelnemende landbouwbedrijven en aan een gevoel van onderlinge verbondenheid voor de lokale landbouwgemeenschap.

48 © Ludo Goossens

49

Steltelopers en eenden in het Zwin Bron: Zwin Natuur Park © Peter Strubbe

Stadswallen Sluis © Misjel Decleer

Verhaallijn II

Het verhalend landschapspark Het waterlandschap van de Zwinstreek is doorheen de geschiedenis strategisch ingezet als voorziening, verdediging en beleving tijdens de eerste nederzettingen, het floreren van havensteden en strijdlinies. De archeologische resten die in de Zwinstreek verborgen liggen, kunnen terug zichtbaar en tastbaar worden gemaakt en bijdragen aan de landschapservaring in harmonie met de aanwezige (landbouw)structuren. Oude linies, ruïnes, zeehavens en historische centrums kunnen in de transitie naar een landschapspark meer geïntegreerd worden en een rol krijgen in de lokale economie aan de kust en in het hinterland. Zo krijgt de Zwinstreek de kans om haar unieke verleden te vertellen en je mee te nemen op reis door de tijd.

Referentie Nieuw Hollandse Waterlinie (OKRA): een totaal visie op het erfgoed van de Nieuw Hollandse Waterlinie dat verder doorvertaald is naar verhalende ingrepen op het erfgoed. Het is een voorbeeld hoe het cultuurhistorisch erfgoed levend gehouden kan worden.

52

Het verhalend landschapspark Water structureerde de hele kustvlakte tussen de zee en de hoge zandgronden in het zuiden, met duinen, zeegaten, geulen en eilanden, schorren. De aanwezigheid van water of de toegang tot de zee was vaak dé beweegreden om nederzettingen te stichten of was bepalend voor de bouw van militaire verdedigingswerken en linies. Het landschap van de Zwinstreek wordt -zoals eerder al aangehaald- sterk gestructureerd door water. De interacties tussen zee, land en mens structureerde een uniek cultuurlandschap met dijken, waterbouwkundige werken, voormalige havenstadjes, militaire verdedigingsinfrastructuren, e.d. Het landschap van de Zwinstreek herbergt hierdoor een schat aan erfgoed uit verschillende tijdsvakken. Die liggen echt voor het rapen. Soms zijn de iconen van die verhalen prominent zichtbaar in het landschap. Andere zijn liggen verscholen als archeologische sporen in de ondergrond. Op sommige plaatsen is de gelaagdheid en stapeling van historische feiten erg groot. Al deze tijdslagen samen vertellen het unieke verhaal van de Zwinstreek. Het is een uitdaging om het erg rijke en gelaagde cultuurhistorische landschap goed te kunnen interpreteren. Nieuw onderzoek van kennisinstellingen en eigentijdse visualiseringstechnieken helpen daarbij.

Het vraagt van de bezoeker en de bewoner wel wat voorkennis, maar via goede storytelling wordt de rijke geschiedenis – het verhaal van dit stuk Vlaanderen - in combinatie met vele andere belevingsmogelijkheden, een reden voor herhaalbezoek. In het landschapspark wordt erfgoed tastbaar en beleefbaar gemaakt. Het erfgoed wordt in stand gehouden of (deels) gerestaureerd en belevingsvol ontsloten via de recreatieve netwerken. Bakens in het weidse landschap (zoals molens, historische polderhoeves of de kerken en hun torens) worden samen met grotere landschappelijke structuren (zoals het immense netwerk van dijken of de Staats-Spaanse linies) als geheel benaderd en met een overkoepelende strategie eigentijds op de kaart gezet. De relatie tussen het rijke Zwinstreek-erfgoed en de landschappelijke structuur vormt daarin een belangrijk uitgangspunt. Erfgoed en de bijzondere gelaagdheid van het Zwinstreek-landschap beter zichtbaar en beleefbaar maken draagt bij aan de versterking van de landschappelijke kwaliteit en de gebiedsidentiteit. Zo biedt bijvoorbeeld het bestaande reliëf (geulen, komgronden, kreekruggen, zandruggen, dijken, …) in combinatie met het herstel van kleine landschapselementen kansen om de uniciteit van de verschillende deellandschappen van de Zwinstreek te versterken. Bijvoorbeeld; het eiland van Cadzand, de Oude polders, het Oost-Vlaamse krekengebied en zandruggen, …

53

Ambities en doelstellingen De cultuur, identiteit en historiek van de Zwinstreek belevingsvol ontsluiten De Zwinstreek kent een rijke en gelaagde cultuurgeschiedenis, met veel en goed herkenbare cultuurhistorische landschappelijke structuren en bijhorend bouwkundige erfgoed. Dit erfgoed wordt ontsloten en beleefbaar gemaakt in het landschapspark, zodat bezoekers en bewoners het landschap beter beleven, kunnen leren over de geschiedenis, en er vanuit een unieke ervaring of door verwondering nauwer betrokken op worden. Onderzoek van kennisinstellingen (zoals bv. UGent) levert een schat aan informatie (zie bv. onderzoek Verdwenen Zwinhavens, Pourbus-kaart, …). Nieuw onderzoek wordt ingezet voor de ontwikkeling van toeristische producten en voor de instandhouding en herwaardering van historische sites en structuren in het landschap, en de betekenisvolle en belevingsvolle ontsluiting. Ontsluiten kan via recreatieve netwerken of trage wegen, maar kan ook via educatie, events, of nieuwe multimediale (QR, apps) of immersieve technologieën (VR, AR). Musea spelen een belangrijke rol in het bijhouden en ontsluiten van erfgoed collecties. De uitdaging is om de samenwerking van musea te bevorderen en de know-how te bundelen voor een eigentijdse en belevingsvolle ontsluiting.

Via samenwerking kunnen de kennis, de kunde en het vermogen van grote en kleine (soms particuliere) spelers gebundeld worden voor een beter collectiebeheer, de uitbouw van erfgoeddepots, enz… Door samenwerking kunnen ze in complementariteit en vanuit een eigen profiel bezoekers onthalen en oriënteren op het erfgoed in het Zwinstreek-landschap.

Historisch erfgoed beleefbaar maken, herbestemmen en opwaarderen In de Zwinstreek willen we ons erfgoed beter in de verf zetten en waar nodig door middel van nieuwe functies en exploitatiemodellen behouden door het te ontwikkelen. Dat kan bijvoorbeeld gaan over de herbestemming van kerken en hun torens of het restaureren en maalvaardig houden van de vele molens. Denk daarbij ook aan een cultuurhistorisch verantwoorde visualisering van de militaire (bunker)linies of aan het herstel van kleine agrarisch erfgoed op en rond historische hoevesites. Of aan het markeren of belevingsvol ontsluiten van verdwenen Zwinhavens of verdronken dorpen en het heractiveren van oude waterbouwkundige werken zoals dijken, sifons en sluizen.

54

Het is niet altijd wenselijk om erfgoed -zeker als het om oude relicten gaat- volledig te restaureren. Zo maken de historische gelaagdheid en het verschil in bewaringstoestand een site extra interessant. Denken we maar aan de sporen van de omwallingen in Damme of Aardenburg, of de gelaagdheid om militair-strategische plekken, die quasi in elk conflict een rol speelden (bv. de omgeving van Sluis en Sint-Donaas, het Hazegras, …). Zo kan ook de verwevenheid van natuur en erfgoed -die in de loop der tijden is ontstaan- verhalend werken en een hogere belevingswaarde hebben dan een volledig gerestaureerde structuur, die nog weinig tot de verbeelding overlaat.

Erfgoed valoriseren voor de (lokale) economie en een betekenisvol toerisme Oude dijken kunnen gereactiveerd worden in de meerlaagse veiligheid. Ze kunnen ook ingezet worden als natuurverbinding en beheerd worden met (oude) schapenrassen (levend erfgoed), waarvan het vlees een meerwaarde kan bieden door het te vermarkten als natuurvlees. Nieuwe functies kunnen oude sites via herbestemming ook een volledig nieuw elan geven. Daar willen we zorgvuldig en locatie- en object specifiek mee omgaan binnen het landschapspark. Het kan gaan om een hoeve die toeristische activiteiten onderbrengt een oude stal of schuur, of een eigenaar van een fort die voor de financiering van het beheer een B&B uitbaat. De inzet op herstel of restauratie vergt ook vakmanschap. Aannemers en vaklui die door opleiding en ervaring deskundigheid hebben, zijn een meerwaarde voor de eigenaars en beheerders van erfgoed. Het vakmanschap krijgt ook kleur via de historisch geïnspireerde storytelling voor streekproducten. Via de gastronomie komt bv. het visserijverleden op je bord. Historische verhalen kunnen ook verstilde plekken op het platteland revitaliseren. Verhalen van de middeleeuwse Brugse elite (bv. Bladelin of Jeronimus Lauwereins) inspireren om stadjes zoals Middelburg of Watervliet toeristisch op te waarderen.

Zo kunnen historische verhalen ook via productontwikkeling attractieve sites opleveren, die ook bijdragen aan spreiding van recreatieve druk.

Inzetten op streekeducatie Vandaag is er al heel veel te zien, te beleven en te leren in- en over de Zwinstreek. Natuurbezoekerscentra, musea, landbouwers en gidsen nemen bezoekers op sleeptouw. Er is een uitgebreide werking van natuur- en milieueducatie, erfgoededucatie en landbouweducatie. Vanuit elk invalshoek worden ook gidsen of begeleiders opgeleid (natuurgids, stads- of museumgidsen, landbouwgids, kust- en kunstgids, enz…). Voor de bezoekerscentra of voor bepaalde events wordt ook extra opleiding op maat georganiseerd. Educatie informeert en verwondert en versterkt de maatschappelijke betrokkenheid van bewoners of bezoeker op de natuur, het erfgoed, de landbouw, enz … op zich levert elke discipline vandaag goed werk. Toch kunnen we stellen dat vanuit het oogpunt van de bezoeker, het grote aanbod beter verknoopt (via bv. arrangementen) of beter bekend gemaakt kan worden (via bv. promotiekalenders). Via de vorming van streekgidsen wordt in de Zwinstreek ingezet op gidsen die over meerdere thema’s heen inzetbaar zijn of belevingsvolle arrangementen kunnen begeleiden. Zo kunnen bestaande gidsen de module ‘Zwinstreek-gids’ volgen om zich te vervolmaken in het gebied en om vaardigheden te verwerven voor doelgroepgericht maatwerk voor thema-overschrijdende en belevingsvolle educatieve activiteiten.

Steeds meer mensen kiezen ervoor om zelfstandig of op eigen tempo de streek te beleven. Voor hen kunnen vormen van slow tourism versterkt worden, zoals meerdaagse trails langs de natuurnetwerken of erfgoedsites, met overnachting op unieke plekken, gastronomische verwennerijen, maar ook met bagageregelingen die een onbezorgde streekbeleving faciliteren.

55

56

De kansenkaart toont de rijke geschiedenis van de Zwinstreek die op dit moment nog niet altijd even zichtbaar en beleefbaar is. Deze kaart toont waar kansen liggen om het verhalende aspect van het landschapspark te koppelen aan de lokale economie. Legenda Kansen voor het vergroten van het verhalende aspect en beleefbaarheid van ... Romeinse periode Zwinhavens (Florerende handelshavens van Brugge) Staat-Spaanse linies Vestigingssteden Ringdorpen Hollandstellung en kustbatterij Atlantikwall Verdwenen dorpen Wederopbouwstad Kanalen Zwingeulen Inpoldering Lieve Landschappelijke onderlegger als basis voor verhalend landschapspark

57

Verdwenen Zwinhaven Sluis © Westtour

Programma-onderdelen Programma: Zichtbaar- en beleefbaar maken Staats-Spaanse linies De Staats-Spaanse linies zijn het geheel van versterkte steden, forten en linies, die aangelegd werden tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) en de SpaanseSuccessieoorlog (1701-1715). De strijd leidde o.m. tot de onafhankelijkheid van het huidige Nederland. De grens die toen ontstond tussen de Noordelijke Nederland en de Zuidelijke Nederland is vastgelegd met het Verdrag van Munster is tot op vandaag de grens tussen Vlaanderen Nederland. De versterkte steden, de forten, redoutes, linies … zijn relicten van deze strijd en liggen aan weerszijden van de grens. Het zijn belangrijke ruimtelijke structuren in het landschap van de Zwinstreek,-zowel cultuurhistorisch, ecologisch als recreatief. Ze hebben een sterke link met de oude Zwingeulen waarlangs zij zijn opgetrokken.

Met het verlies van de militaire functie zijn sommige delen van de linies zijn nog goed herkenbaar in het landschap, op andere plaatsen zijn de linie gefragmenteerd geraakt of onherkenbaar geworden door sloop, erosie, of door nieuw landgebruik. De voorbije decennia is sterk geïnvesteerd in inventarisatie, visievorming en in de herwaardering en ontsluiting van dit erfgoed. Verschillende sites werd heringericht en recreatief ontsloten met wandelpaden of met duiding op informatieborden langs de fietsnetwerken. De linies kunnen lokaal nog verder opgewaardeerd worden. De uitdaging is om de Staats-Spaanse Linies beter beleefbaar gemaakt worden, bv. met nieuwe technologie of door de toevoeging van kunst, enz.

60 © Carmen Willemsen

Programma: Virtual reality brengt je terug naar het verleden Het prachtige Zwinlandschap in de Zwinstreek zag er in de middeleeuwen helemaal anders uit. Bepalend was de brede Zwingeul met bloeiende wereldhavens er langs. Door deze verbinding met de zee beleefden Brugge en Vlaanderen gouden tijden. De route laat de fietser dit prachtige fietsgebied tussen Knokke-HeistHeist, Sluis, Damme en Brugge ontdekken. Vier outdoor en twee indoor VR-kijkers transporteren de fietser vanuit het huidige landschap naar de bruisende middeleeuwse havenstadjes.

De ervaring die is opgedaan met dit project kan ook overgedragen worden naar sites. Zo liggen er in het landschap meerdere verdwenen of verdronken dorpen (o.m. in Sluis en het Meetjesland). Mits financiering gevonden wordt, kan wetenschappelijk onderzoek op de andere sites, ook gevaloriseerd en ontsloten met dezelfde technologie (VR).

61 © Westtour

Programma-onderdelen Programma: Netwerk van (kerk)torens als uitkijkpunt Het landschap van de Zwinstreek is weids. De uitgesleten geulenstelsels en haar afzettingen (oeverwallen) hebben van de Zwinstreek een gebied gemaakt dat gekenmerkt wordt door haar microreliëf en organische perceel- en kreekstructuren. De kronkelende dijken definiëren vaak nog de oude geulbeddingen. Cartografen zoals Pourbus maakten eeuwen geleden al gebruik van de kerktorens om het weidse polderlandschap en de aanwezige (infra) structuren van bovenaf te karteren. Hoewel de herbestemming van kerken een thema is waaraan gewerkt wordt, focussen we hier op de herbestemming van de toren.

62

Geïnspireerd door Pourbus bouwen we een kerktorennetwerk uit, om het Zwinstreeklandschap te accentueren. Ook andere torens of uitkijkpunten nemen we mee in het netwerk zoals de panoramatoren in het Zwin Natuur Park, het Belfort van Sluis of de militaire uitkijktoren in Eede. Elke toren biedt een mooi uitzicht op dorpskern of biedt unieke vergezichten op het omliggende het landschap. Dit biedt kansen om het recreatief netwerk op te laden met zeer interessante aantrekkings- en belevingspunten, ín de kernen van de Zwinstreek. Dit kan als katalysator werken om oude routes en verbindingen tussen dorpen en kerken te herwaarderen.

Programma: Grensoverschrijdend dijkenplan Dijken zijn relicten van de waterstaat, zeeweringen van weleer. Honderden kilometers dijken, aangelegd langs de kust, langs de schelde en langs het geulennetwerk. Dijken zijn vrij uniek in de wereld en de densiteit van het dijkennetwerk in de Zwinstreek is buitengewoon hoog. Aan de kust is het belang van dijken niet te onderschatten. Ze spelen samen met de duinen belangrijke rol in de zeewering. Het belang van het behoud en versterking blijkt ook uit de Kustvisies in Vlaanderen en Nederland. Zowel de huidige zeewering, als de oude dijken (in de tweede lijn) spelen een belangrijke rol voor de meerlaagse veiligheid, zeker met een wijzigend klimaat en een stijgende zeespiegel. Dijken – al dan niet beplant met (knot) bomen - hebben ook een uitgesproken ecologische functie.

Ze herbergen bijzonder flora, of ze fungeren als fauna verbindingen tussen natuurkernen (bijv. Boomkikker). Op heel wat dijken liggen lokale wegen. Ze zijn ideaal voor recreanten, om verhoogd het landschap te overzien. Waar mogelijk worden dijken landschappelijk geherwaardeerd en ook ingezet in de recreatieve netwerken. Bestaande dijkenplannen worden geëvalueerd en geactualiseerd. Het beheer wordt afgestemd op hun actuele of toekomstige rol in het landschap en op het omliggende landgebruik.

63

© Thomas Hawer

Programma-onderdelen Programma: Regionaal museumbeleid en netwerk met streek- en wereldoriëntatie Musea spelen een belangrijke rol voor het bewaren en ontsluiten van erfgoedcollecties. In de Zwinstreekmusea ontdekken bezoekers historische verhalen. Ze bieden voor recreanten betekenisvolle binnenactiviteiten voor momenten met minder goed weer. In de Zwinstreek werken de musea reeds geruime tijd samen. Het landschapspark draagt bij aan een nauwere grensoverschrijdende samenwerking, streeft zo naar een netwerk, dat vanuit de complementariteit ook beter en sterker op de kaart gezet wordt.

Belangrijke aspecten van de samenwerking zijn het collectiebeheer en het verkennen van een gecoördineerde depotwerking. Musea zijn ook onderdeel van een onthaalnetwerk en spelen ook een rol voor de oriëntatie van bezoekers op de cultuurhistorie en het erfgoed in het landschapspark. Door samenwerking gebeurt de grensoverschrijdende doorverwijzing beter of kunnen de programmatie en de educatieve werking beter afgestemd of gecoördineerd worden.

64 © Jurgen Buijsse

Programma: Begeleiding bij (her)bestemmingen De Zwinstreek is heel wat erfgoedlocaties rijk. Met het Landschapspark willen we ons erfgoed beter in de verf zetten en waar nodig door middel van nieuwe functies en exploitatiemodellen behouden door het te ontwikkelen. Eigenaren kunnen er een toeristische of recreatieve bestemming aan geven. Een zorgfunctie kan ook, net als permanente bewoning. Recreatie is het makkelijkst en daar is het meest mee te verdienen. Voor historische hoeves wordt zoveel mogelijk getracht de agrarische invulling te behouden, maar dan vanuit hedendaagse noden en verplichtingen.

Om bestaande en nieuwe eigenaars te ondersteunen bij het restaureren en het geven van een nieuwe invulling met goed economisch perspectief, wordt een erfgoedregisseur aangesteld. In de regelgeving zijn een aantal belemmeringen die niet helpen om deze gebouwen overeind te houden. Denk aan de ruimte-voor-ruimteregeling of een beperkt woningcontingent. Daarbij kan de erfgoedregisseur hulp bieden en oplossingen helpen aanreiken.

© Misjel Decleer

Polders rond de Cantelmolinie © Misjel Decleer

Verhaallijn III

Grensverleggend voedsellandschap Met een groot aandeel van het landgebruik is landbouw een belangrijke speler in de Zwinstreek. De rijke gronden bieden de kans om actief en toekomstbestendig in te zetten op rendabele landbouwbedrijfsvoering, ingebed in het landschap. Landbouw is van oudsher ook landschapsbouw, waarbij landbouw mee evolueert met het landschap en omgekeerd. Het landschapspark ondersteunt en faciliteert. Innovatieve landbouw, precisielandbouw, landbouwverbreding, … De opportuniteiten liggen er om het scala van hoogwaardige streekproducten verder te ontwikkelen en diversifiëren om zo de gastronomische identiteit van de regio op te waarderen. Met de Zwinstreek als landschapspark kan er ingezet worden op innovatieve landbouw en samenwerking met lokale ondernemers en handelaars om een sterk netwerk op te bouwen. Zo wordt de Zwinstreek een walhalla voor fijnproevers, letterlijk en figuurlijk.

Referentie Eetbare Waddenkust (Flux): Ontwerpen onderzoek naar diversifiëring van het voedselaanbod geënt op het onderliggende fysisch systeem opdat de regio meer zelfvoorzienend kan worden voor haar voedsel.

Referentie kustlaboratorium Waterdunen: samen met universiteiten wordt onderzoek gedaan naar zilte en ziltresistente teelten in een nieuw getijdengebied.

68

Grensverleggend voedsellandschap De Zwinstreek is bij uitstek een productief landschap. De vruchtbare gronden, gewonnen op zee, hebben mee de rijkdom van Brugge en omstreken bepaald. De welvaart in het gebied is grotendeels te danken een doordachte watersystemen om de bodems bewerkbaar te maken. Voedselproductie staat hierbij centraal, denken we maar aan de typische polderstreek die zich uitstekend leent tot die typische polderakkerbouw met granen, de typische polderaardappel, suikerbieten, ajuinen, … . In het Vlaams gedeelte van het landschapspark is er nog een aanzienlijk deel actieve veehouderij wat we bijkomend zien in de hogere aanwezigheid van gras en maïs op de velden. Deze landbouwactiviteiten geven mee vorm aan het landschap, in het verleden en in de toekomst. Precies hier in de Zwinstreek is de landbouwer evenzeer een actieve landschapsbouwer. De eeuwenlange inpoldering met haar dijken en afwateringsgrachten, gericht op landbouw, is nog steeds typerend voor het gebied. De beplanting rond de hoeves was oorspronkelijk gericht op de bescherming tegen de felle polder- en zeewind, maar heeft nu mee het uitzicht van het landschap bepaald. De Zwinstreek wordt gekenmerkt door een open landschap, omdat bomen minder goed gedijen in de polders.

De vruchtbare grond zorgde en zorgt dan wel voor de afwisseling tussen de akkerbouwteelten, zoals granen, polderaardappel, suikerbieten, ajuinen, vlas en graslanden (graasweide, hooilanden, …) De landbouwers hebben al van oudsher oog voor het watersysteem en bodemkwaliteit. Deze dragen niet alleen bij tot een economisch waardevolle sector, maar zorgen eveneens voor een klimaatrobuust landschap. We zien dan ook in deze streek heel vaak innovatie ontstaan: steeds modernere en innovatievere machines en technieken die de polderklei en zandige kreekruggen doorheen de seizoenen kunnen bewerken, vaak met de meeuwen in hun zog, maar altijd met een verhoogde aandacht voor een gezonde bodem en een robuustere waterhuishouding. Deze laatste staan de afgelopen jaren steeds actiever in de belangstelling, maar voor de landbouwer is dit al veel langer een aandachtspunt, gezien de afhankelijkheid van bodem en water voor de broodwinning van de landbouwer. In de Zwinstreek wil de werking van het landschapspark de economische activiteiten ondersteunen. Landbouw is een belangrijke actor. Het landschapspark staat achter het behoud van deze diverse economische tak en wil haar ondersteunen in haar verdere duurzame ontwikkeling met aandacht voor rendabiliteit, rechtszekerheid, omgevingszorg en maatschappelijke inbedding.

Vanuit haar werking wil het Landschapspark innovatie verder stimuleren, zonder een hinder te betekenen voor de bestaande bedrijfsvoering. Het Landschapspark Zwinstreek ondersteunt de landbouwer actief, op vrijwillige basis, in de rol die de landbouwer opneemt inzake voedselproductie, maar ook teelten gericht op biogebaseerde stoffen. In de vele open ruimte uitdagingen is de rol van de landbouwer als landschapsbouwer essentieel: de landbouwer staat al eeuwenlang in voor de landschapskenmerken van het open polder landschap, het beheer van het watersysteem – dat vandaag de dag bijzonder belangrijk wordt met het oog op de klimaatveranderingen -, bodemzorg, agrobiodiversiteit, … Binnen de werking worden landbouwers op hun eigen vraag verder begeleid, waarbij het accent op het unieke karakter van de Zwinstreek benadrukken. Gaande van intensieve landbouw, gericht op eigen en buitenlandse voedselvoorziening, naar productie van biogebaseerde stoffen vanuit een innovatief economisch perspectief, tot kleinschalige landbouw, hoevetoerisme en -educatie, zorglandbouw en korte keten. Ondersteuning van alle mogelijke vormen van landbouw, die elk hun waardevolle thuis vinden in de Zwinstreek, met oog voor de omgeving en maatschappelijke inbedding, behoort dan ook bij uitstek tot de taakstelling van een landschapspark.

Binnen deze verhaallijn, net als in de andere, speelt het grensverleggende eveneens een belangrijke rol. Dit is letterlijk te nemen: aanpak van de uitdagingen over de grenzen heen. Maar ook grensverleggend in de samenwerking tussen landbouw en de gezamenlijke aanpak van (grens)knelpunten. Het grensverleggende ligt hem ook in het feit dat we net iets verder willen gaan op vlak van innovatie, vernieuwing vanuit de opbouw uit het verleden. Zo verwijzen we graag naar het voorbeeld van het initiatief “Middeleeuwen op je bord”: grensverleggende smaken, gekoppeld aan de Zwinstreek, met een hedendaagse knipoog naar het verleden.

69

Ambities en doelstellingen Het ondersteunen van innovatieve en streekeigen landbouw De Zwinstreek wordt gekenmerkt door een open polderlandschap, een cultuurlandschap waarbij de mens het land won op de zee. In die constante co-existentie tussen land en zee, tussen bodem en water, is de agrarisch ondernemer constant op zoek naar de balans. Dit leidt tot een evoluerend robuust landschap, waarbij de innoverende ondernemer centraal staat als landschapsbouwer. We willen de land- en tuinbouwers ondersteunen bij hun constante zoektocht naar innovatie en inpassingen in het landschap. Werken op thema’s als gespecialiseerde landbouw, actieve vertaling van wetenschappelijke kennis naar de praktijk, rendabiliteit, bodem- en waterkwaliteit als werkelementen, waterkwantiteit als klimaatuitdaging, precisie-landbouw circulariteit, … dragen er toe bij dat de toekomst van landbouw en de toekomst van het landschap gegarandeerd blijven. De werking van het landschapspark biedt aan de landbouwers de mogelijkheid om verdienmodellen te optimaliseren, te bestendigen, te continueren en uit te proberen in een veilige omgeving.

Een aantrekkelijk aanbod van streekproducten uitwerken De Zwinstreek munt met haar meerdere Michelinsterren uit in gastronomie. In het landschapspark willen we de Zwinstreek verder uitbouwen als culinaire topregio door nog meer de link van de gerechten en de streekproducten met het landschap, de historie en de bodem van de Zwinstreek op te zoeken. De rijke gronden van de Zwinstreek en de creatieve voedselondernemers (chefkoks, hoeve- en streekproducenten, …) bieden de kans om het scala van hoogwaardige streekproducten verder te ontwikkelen en diversifiëren om zo de gastronomische identiteit van de regio verder op de kaart te zetten. Met de Zwinstreek als landschapspark kan er ingezet worden op innovatieve landbouw en samenwerking met lokale ondernemers en handelaars om een sterk netwerk van korte ketens op te bouwen. Zo wordt de Zwinstreek een walhalla voor fijnproevers die opzoek zijn naar unieke smaken en producten.