Definitief_Masterplan_en_bijlagen_compressed_LR

MASTERPLAN

Landschapspark Zwinstreek

Inhoud Voorwoord5 Leeswijzer9 Procesverloop10 Ligging van de Zwinstreek 15

Analyse19 Het masterplan als verlengstuk van de landschapsbiografie Thematische analyse Van 8 thema’s naar vier integrale verhaallijnen

21 23 24

Visie29 Een dialoog tussen zee en land(en) Op de grens van zoet en zout Het verhalend landschapspark Grensverleggend voedsellandschap Grenzeloos beleven en leven

30 35 51 67 81

Deeluitwerking: het masterplan toegepast

95

8 focusgebieden Waterbuffering in ‘de Grenskreken’  Natuurcluster Sluis - Cantelmolinie Groene Gordel Brugge, Maleveld als waterpark Onthaalpoort naar het Zwin Natuur Park en de hele streek Verbinding tussen Breskens en Waterdunen Samenhang en beeldkwaliteit stadsrand van Oostburg Voedselhub eiland Cadzand Toekomstverkenning Oost-Vlaams krekengebied

97 99 105 111 117 123 127 131 135

Bestuur & Communicatie

139

Governance 140 Communicatie150

Beeld voorpagina: het Zwin met lepellaars lamsoor in bloei Bron: Zwin Natuur Park, © Peter Strubbe

Voorwoord Beste lezer, Kent u de Zwinstreek? Indien niet, dan zal het eerste bezoek aan dit gebied u niet ontgoochelen. Eerder integendeel: het zal u doen verlangen naar meer en uiteindelijk niet meer loslaten. Dat overkwam mij ook, na mijn eerste bezoek aan het gebied. En zelfs nu, na zoveel jaren, ontdek ik telkens weer iets nieuws. De Zwinstreek roept verwondering op, doet ons bewonderen, en laat niemand onbewogen. De Zwinstreek is een uniek gebied, waar de grenzen tussen land en water, tussen Vlaanderen en Nederland, tussen landbouw en natuur, tussen erfgoed en recreatie, … vervagen en in elkaar overvloeien. Een grensverleggend, adembenemend gebied vol gevoel. De Zwinstreek kent een bijzonder rijke geschiedenis en combineert de kwaliteiten van het unieke landschap met de dynamiek van actieve open ruimte. De historisch waardevolle deelgebieden op het snijpunt van het Brugse Ommeland, de Vlaamse en Nederlandse kuststreek, de Zeeuwse landschappen en het Oost-Vlaamse krekengebied herbergen karaktervolle landschappen met vele sporen van het rijke verleden.

Tegelijk vraagt de Zwinstreek om een toekomstbestendige ontwikkeling, een stap vooruit en dit in functie van maatschappelijke uitdagingen die het gebied kent: geënt op klimaatdoelstellingen, behoud en versterking van de typerende open ruimte, omgaan met constante verandering waarbij rekening wordt gehouden met de economische ontwikkelingen.

Het weidse landschap, land gewonnen op de zee in een continue slingerbeweging met het water, werd en wordt ontgonnen door de mens: de landbouwer die dankbaar gebruik maakt van de vruchtbare gronden en als landschapsbouwer het gebied mee boetseert, de inwoner die de dagelijkse sleur telkens weer kan ontvluchten in dit landschap, de vrijwilliger die zich mee inzet voor de unieke natuurwaarden en de bezoeker die zich laat betoveren door de rijkdom van het gebied. Via het instrument van het landschapspark hebben de partners in het gebied zich verenigd om een eerste aanzet te maken op de visie en de ontwikkeling van de Zwinstreek. Hiermee stelt het gebied zich kandidaat als grensoverschrijdend landschapspark, met de bedoeling op lange termijn het gebied, haar inwoners en haar ondernemers verder te versterken. Is deze oefening afgewerkt? Zeker niet! Net als het landschap dat constant in beweging is, is ook dit masterplan een levend document. Het is niet af, maar vormt de aanzet tot de inzet van de mensen betrokken in en met het gebied. Samen maken we van de Zwinstreek het gebied dat de naam landschapspark waardig is: een gebied dat zich richt naar de toekomst, met de ziel van het verleden, en dat zich aanpast naar de noden van morgen voor de mensen van morgen.

Ontdekt u de Zwinstreek mee door verder te bladeren? Daarna zal uw goesting gewekt zijn om het niet alleen op papier te leren kennen!

Tot binnenkort, in de Zwinstreek.

Jurgen Vanlerberghe Gedeputeerde Provincie West-Vlaanderen, voorzitter stuurgroep Landschapspark Zwinstreek

5

Boerekreek (Sint-Laureins) © Gerben Steyaert

Narratief

4 VERHAALLIJNEN

op de grens van zoet en zout

het verhalend landschapspark

grensverleggend voedsellandschap

grenzeloos beleven en leven

STRATEGISCHE DOELSTELLINGEN De zoetwaterbevoorrading voor mens, landbouw en natuur verzekeren Het beschikbare zoet water op een doordachte manier gebruiken Een robuust natuur- en waternetwerk realiseren en beheren

•

Ambitie

• •

• •

• •

De cultuur, identiteit en historiek van de Zwinstreek belevingsvol ontsluiten Historisch erfgoed beleefbaar maken, herbestemmen en opwaarderen Erfgoed valoriseren voor de (lokale) economie en een betekenisvol toerisme Inzetten op streekeducatie

• • •

Het ondersteunen van innovatieve en streekeigen landbouw Een aantrekkelijk aanbod van streekproducten uitwerken Grensknelpunten wegwerken door internationale samenwerking

• • • •

De troeven van de Zwinstreek in de verf zetten Een performant onthaalnetwerk opzetten Het versterken van de lokale economie Beeldkwaliteit en beeldbepalende structuren versterken

Essentie

Programma: • Klimaatrobuuste kreken, integrale visie op krekenbeheer • Grensoverschrijdende zoetzilte toekomststrategie • Robuuste natuur- en waternetwerken • Operatie vismigratie • Collectieve wateropvang op erven

Programma: • Zichtbaar- en beleefbaar maken Staats-Spaanse linies • Virtual reality brengt je terug naar het verleden • Netwerk van (kerk)torens als uitkijkpunt • Grensoverschrijdend dijkenplan • Regionaal museumbeleid en netwerk met streek- en wereldoriëntatie • Begeleiding bij (her) bestemmingen

FOCUSGEBIEDEN

Uitwerking

integrale vertaling

PROGRAMMA-ONDERDELEN

• • • • • • • •

Waterbuffering in ‘de Grenskreken’ Natuurcluster Sluis - Cantelmolinie Groene Gordel Brugge, Maleveld als waterpark Onthaalpoort naar het Zwin Natuur Park en de hele streek Verbinding tussen Breskens en Waterdunen Samenhang en beeldkwaliteit stadsrand van Oostburg Voedselhub eiland Cadzand Toekomstverkenning Oost-Vlaams krekengebied

Programma: • Gebiedsgerichte en gediversifieerde landbouwvisie • Grensoverschrijdende agro-innovatie • Voedselhubs • Grensknelpunten

Programma: • Strategisch onthaalplan Zwinstreek • Kwalitatieve en verbonden recreatieve netwerken • Kwalitatief werken en leven

Leeswijzer Het Masterplan voor het Landschapspark Zwinstreek geeft weer hoe het document tot stand kwam en hoe de elementen uit de landschapsbiografie aanleiding gegeven hebben tot de uitwerking van de visie op het gebied. In het analysedeel wordt kort samengevat hoe de oorspronkelijke ambitienota met 8 ambities, de analyse uit de landschapsbiografie samen met alle opgehaalde informatie uit de werkgroepen, en een desktopanalyse in het kader van dit masterplan, zijn samengebracht tot een hoofdstructuur van vier verhaallijnen die de basis vormen van de visie op het Landschapspark Zwinstreek. In het visiedeel staan we stil bij hoe de baseline voor het Landschapspark Zwinstreek tot stand kwam: een dialoog tussen zee en land(en). Vanuit deze baseline wordt de visie op Landschapspark Zwinstreek toegelicht aan de hand van vier verhaallijnen: • Op de grens van zoet en zout • Het verhalend landschapspark • Grensverleggend voedsellandschap • Grenzeloos beleven en leven. Binnen iedere verhaallijn worden de strategische doelstellingen toegelicht. Voor elk van deze strategische doelstellingen worden enkele programma-onderdelen beschreven. Deze programma-onderdelen illustreren hoe de strategische doelstellingen in de praktijk worden omgezet. De verdere uitwerking is terug te vinden in het operationeel plan.

In het deel “Het masterplan uitgewerkt” worden 8 focusgebieden verder toegelicht. Het uitgestrekte gebied van Landschapspark Zwinstreek vraagt om een gebiedsgerichte en integrale benadering. Naast de programma-onderdelen hebben we werk gemaakt van gerichte acties in concrete deelgebieden waar de visie van het masterplan concreet en gebiedsgericht werd uitgewerkt. In het laatste deel “bestuur en communicatie” wordt het governance plan toegelicht en wordt de communicatie- en promotiestrategie toegelicht. Kortom: • De vier verhaallijnen vormen de basis en het narratief voor de verdere ontwikkeling van de Zwinstreek. • De strategische doelstellingen leggen het ambitieniveau vast waar naartoe gewerkt wordt. • De programma-onderdelen zijn “must haves” die de doelstellingen per verhaallijn valideren • De focusgebieden geven een integrale en gebiedsgerichte uitwerking weer waar al deze zaken ruimtelijk getest zijn. Op de pagina hiernaast wordt de structuur van visie tot acties nog eens in een overzichtelijk schema getoond. Disclaimer: het gebruikte beeldmateriaal is enkel bedoeld ter illustratie en doet geen uitspraak over een particuliere of private situatie. Het is ondersteunend, maar niet bepalend voor de verdere ontwikkelingen.

9

Procesverloop De Zwinstreek kent, naast een rijke geschiedenis, ook een

De relatie met het Geopark in oprichting Scheldedelta vormt een

uitgebreide planmatige en beleidsmatige historie. Nog voordat

belangrijke troef voor het landschapspark Zwinstreek. We stelden

de partners de ambitie hadden het gebied kandidaat te stellen

eerder een samenwerkings- en ontwikkelingsconcept voor in

als grensoverschrijdend Landschapspark, was er al een nauwe

relatie tot het UNESCO Geopark Scheldedelta in oprichting.

samenwerking tussen een grote groep actoren in het gebied.

Dit vormt niet alleen een bijkomende belangrijke troef voor het

De doelstelling was het historisch coherente gebied met een

landschapspark Zwinstreek, de principes van een UNESCO-

gelijkaardige ontstaansgeschiedenis te verbinden en sterker

erkenning en de mogelijke uitbreiding van de perimeter in de

op de toeristisch-recreatieve kaart te zetten. Zo werd in

toekomst kan een kans zijn om beide poldergebieden, elk met hun

2019 een studie opgestart door The Missing Link (Utrecht)

eigen gebiedsidentiteit op de interationale kaart te zetten.

om de gebiedsidentiteit van de Zwinstreek te bepalen. Dit resulteerde tot de vaststelling van enkele gedeelde kernwaarden

Ter voorbereiding van het masterplan gaf de provincie West-

en tot 8 verhaallijnen als leidraad voor de toeristisch-recreatieve

Vlaanderen - namens het Zwinstreek-partnerschap - de

productontwikkeling. Na afloop van de opdracht ondertekenden

opdracht voor de opmaak van een landschapsbiografie.

de 3 provincies en 5 lokale besturen (de stad Brugge was toen nog

Deze landschapsbiografie, opgemaakt door MUST Stedenbouw

niet aan boord) het Charter voor de Grensoverschrijdende

(Amsterdam), beschrijft en verklaart de geschiedenis en de

Zwinstreek (november 2020). De doelstelling om verder te

actuele toestand van het gebied en is als bijlage terug te vinden

investeren in het gebied en te werken aan meer omgevingskwaliteit

bij dit masterplan.

vormde de basis voor de kandidatuur van de Zwinstreek in de projectoproep ‘Vlaamse parken’ van de Vlaamse overheid.

Het projectproces werd ondersteund door een heldere projectstructuur

met

thematische

werkgroepen,

een

In de aanloop naar de indiening van het kandidaatsdossier van het

projectgroep, een stuurgroep en een plangroep. Daarin

Landschapspark Zwinstreek, werden de Zwinstreekpartners en

werden de verschillende mandatarissen en ambtenaren van

enkele stakeholders samengebracht met als doel te polsen naar

de lokale en provinciale overheden betrokken, samen met

de hogere ambities voor het gebied, om verder te gaan dan enkel

de vele vertegenwoordigers van agentschappen, organisaties,

een samenwerking op toeristisch-recreatief vlak. Het groen licht

verenigingen, terrein- en waterbeheerders, enz.

hierop gaf aanleiding tot de opmaak van een ambitienota, die het draagvlak van de partners bottom-up weergaf.

Rondom de 8 thematische gebiedsambities van de ambitienota werden evenveel werkgroepen gevormd. Voor elke werkgroep

Deze ambitienota werd gevoegd bij de conceptnota die nodig

was het thematisch leren kennen van stakeholders uit de 2

was voor de aanmelding van de kandidatuur. Ze diende tevens

landen en 3 provincies een belangrijke eerste stap voordat ze

als basis voor dit masterplan en voor het eerste operationeel

aan de slag gingen. Ze vormden verder de participatieve basis van

plan, de documenten die voor de jury en de bevoegde minister

projectstructuur waarin de deelnemers konden participeren aan

de basis vormen voor de uiteindelijke erkenning van het

het planproces voor de Zwinstreek.

grensoverschrijdende Landschapspark Zwinstreek.

Ambitie 1: Versterken van de landschappelijke identiteit (werkgroep landschap)

10

De aanbevelingen van de jury naar aanleiding van de bevestiging

Ambitie 2: Integraal en toekomstgericht waterbeheer

van de Zwinstreek als kandidaat-landschapspark werden door alle

(werkgroep water)

partners besproken en onderzocht. Elke aanbeveling werd grondig

Ambitie 3: Ondersteunen van duurzame verdienmodellen voor

overwegen en meegenomen of uitgewerkt in dit masterplan. Enkel

de landbouw in een wijzigend landschap (werkgroep landbouw)

de aanbeveling om het landschapspark eventueel uit te breiden naar

Ambitie 4: Herstel en ontwikkeling van het natuurlijke milieu en

de Oudlandpolder werd niet weerhouden. In de Oudlandpolder

de biodiversiteit (werkgroep natuur)

lopen op dit moment verschillende initiatieven, waardoor we het

Ambitie 5: Behouden en ontwikkelen van het rijke

evenwicht dat daar gevonden werd niet willen verstoren. En de

Zwinstreekerfgoed en het bieden van belevingsvolle, eigentijdse

Zwinstreek op zich is al een aanzienlijk gebied van 45.000 ha en

of innovatieve erfgoedontsluiting (werkgroep erfgoed)

121 organisaties die als stakeholder betrokken willen en moeten

Ambitie 6: Uitbouwen van toerisme en recreatie met een

worden. Daar nog een gebied van 25.000 ha aan toevoegen, zou

meerwaarde voor inwoners, bezoekers, ondernemers en de plek

het proces binnen de toch al bijzonder krappe tijdsspanne enkel

(werkgroep recreatie)

hebben vertraagd.

Ambitie 7: Ondernemen met Z(w)in (werkgroep ondernemen)

Wel is het zo dat de perimeter van het landschapspark elke 6 jaar opnieuw geëvalueerd zal worden, net als de werking van het landschapspark.

De leden van werkgroep natuur deelden hun werkzaamheden over

uit de ambitienota, waarbij telkens een themakaart werd getekend

‘natuurinrichting en beheer’ en ‘natuurbeleving en natuureducatie’

en duidelijke conclusies, speerpunten, aan verbonden werden.

op in twee subgroepen. In het totaal werden ruim 30 werkgroepbijeenkomsten opgezet.

Vanuit deze grondige analyse, met verschillende partners op verschillende schaalniveaus, enerzijds en de nulmeting van de regio

De projectgroep zorgde voor de begeleiding van deze

anderzijds, gingen we in een tweede fase over tot het opmaken

deelopdrachten (masterplan en operationeel plan) en de realisatie

van een visie voor de regio. Hierbij startten we met een

van de deelproducten. Ze bestaat uit een vertegenwoordiger

visieworkshop. Daaruit volgden de vier gedragen verhaallijnen, die

van elk van de besturen (6 steden en gemeenten, 3 provincies)

een samen een houvast bieden voor de overkoepelende uitdagingen

en uit een of twee vertegenwoordigers vanuit elke thematische

en kansen, en voor een strategisch en programmatische aanpak

werkgroep. In de projectgroep kwamen de ideeën en voorstellen

die gerichte en meer intense samenwerking tussen partners

van de Zwinstreek-partners en de werkgroepen samen om

veronderstelt. Vervolgens hebben we de eerder voorgestelde

de thematische insteken op te werken tot een geïntegreerd en

deelgebieden geprioriteerd tot een shortlist van sleutellocaties of

samenhangend verhaal. De projectgroep kwam 5 keer bijeen, ter

focusgebieden. Op de 2 Zwinstreekfora nodigden we een grote

voorbereiding van de stuurgroep.

groep stakeholders uit en toetsen bij hen de vier verhaallijnen en keuze voor de focusgebieden. Vanuit een gemeenschappelijke

In de stuurgroep zetelen de politieke mandatarissen van de

visie werden de ambities van de verschillende partners om

deelnemende besturen de politieke mandatarissen. Het gaat om

gezet naar meer concrete doelstellingen die passen binnen

alle inhoudelijk betrokken leden van het College van Burgemeester

een langetermijnstrategie. In een individueel gesprek met elke

en Schepenen (van de steden en gemeenten Brugge, Damme,

werkgroep voorzitter werden de doelstellingen verder verfijnd. De

Knokke-Heist-Heist, Maldegem en Sint-Laureins) van het College

gerichte projecten, acties en maatregelen werden verder bedacht

van Burgemeester en Wethouders (van de Gemeente Sluis), van

en aangescherpt en ten slotte gekoppeld aan de doelstellingen.

de Gedeputeerde Staten van Zeeland en van de Deputaties van

Waar mogelijk werden de initiatiefnemers hiervan benoemd. Zo

Oost- en West-Vlaanderen. De stuurgroep kwam maandelijks

konden zij reeds enkele voorbereidende stappen zetten naar het

samen om het planproces aan te sturen en te zorgen voor het

beschrijven van acties die op korte termijn.

nodige politieke draagvlak. De stuurgroep kwam 7 maal bijeen. In de derde fase gingen we over naar een operationeel plan met Een kleine plangroep kwam bijna wekelijks bijeen op

een gedetailleerd uitvoeringsprogramma voor het hele plangebied

woensdagochtend om afspraken te maken voor de uitwerking

en de focusgebieden. Er werd verder bepaald hoe prioritair

van tussentijdse producten (visiekaarten, werkkaarten, aanpak

bepaalde acties zijn en enkele grotere programma-onderdelen

sessies, voorbereiding stuurgroep, projectgroep, input en

werden aangeduid per verhaallijn. De verschillende trekkers

feedback werkgroepen, enz.).

werd gevraagd om actiefiches op te stellen voor de periode van 2024-2028. Hierbij gingen we in op wat (projecten of actie),

Vele andere Zwinstreek-stakeholders, zoals leden van organisaties,

waar (aanduiding op kaart), wanneer (termijn), hoe en met welke

verenigingen,

middelen (instrumenten) die uitvoering wordt voorzien.

ondernemingen,

ondernemers,

burgers

en

geïnteresseerde streekbewoners werden tweemaal uitgenodigd

In een laatste fase voegden we alle informatie samen en stemden

naar een Zwinstreekforum.

we alles af tot het masterplan en het operationele plan.

Tijdens het Zwinstreekforum konden we hen informeren of bij

In dit korte traject van dit master- en operationeel plan was het

hen informatie, meningen of concrete actievoorstellen ophalen via

niet mogelijk om elke actie zeer gedetailleerd uit te werken. Het

interactieve werksessies.

is een vertrekpunt, die een visie meegeeft voor de Zwinstreek als Landschapspark, waarna in de toekomst verschillende zaken nog

Ter ondersteuning en uitwerking van het proces werden de

verder uitgediept zullen worden.

bureaus LAMA landscape architects en Endeavour aangesteld. Hun opdracht ging in september 2022 van start. In het planproces

Zo is het ook niet gelukt om elk project of actie gedetailleerd

kunnen we vijf fases onderscheiden.

uit te werken. Het masterplan en operationeel plan vormen een vertrekpunt met een visie, met strategische doelstellingen,

In een eerste fase, de analysefase, synthetiseerden we kennis

enkele grote deelprogramma’s en een waslijst van projecten en

vanuit het reeds gedane analysewerk in de verschillende studies

acties. Dit vormt de basis voor verdere samenwerking van de

en

analyseworkshop

Zwinstreek-partners bij de erkenning als Landschapspark, en de

detecteerden we de hiaten in de analyse en vulden we deze aan

verdere uitwerking, prioritering en operationele vertaling van het

met eigen onderzoek. Deze fase vertrok vanuit de acht ambities

gehele programma in uitvoering projecten en acties.

de

landschapsbiografie.

Tijdens

een

11

Procesverloop

Stakeholders

Workshop analyse

Opmaak Landschapsbiografie

SELECTIE KANDIDAAT LANDSCHAPSAPRK

Kandidatuur Landschapsparken Vlaanderen

Reeds bestaande samenwerkingen in de Zwinstreek

Themastische Werkgroepen

Projectgroep

Workshop visie

Stuurgroep

ANALYSE

VISIE

Landschapsbiografie van de Zwinstreek februari 2023

Conceptnota

Landschapsbiografie

?

Ambitienota

Actorenmapping

Omgevings& Gebiedsanalyse

Longlist Hefboom- & deelprojecten

Inventarisatie Beleidsplannen

Enquête

SWOT-analyse

12

Zwinstreekforum

Projectgroep

Stuurgroep

Landschapspark Zwinstreek?

Intake gesprekken

Workshop focusgebieden

Projectgroep

Stuurgroep

Projectgroep

Stuurgroep

DEELUITWERKINGEN SYNTHESE ACTIES Masterplan Instrumenten Projectfiches

Ontwerp

Zwinstreekforum

Individuele gesprekken werkgroepvoorzitters

Operationeel plan Initiatiefnemers

Doelstellingen

Geopark Schelde delta

13

14

Ligging van de Zwinstreek De Zwinstreek is een unieke kustregio, doorspekt van kreken, geulen en dijken, op de grens van Vlaanderen en Nederland. De Zwinstreek ligt in het noorden van West-Vlaanderen, het westen van Zeeuws-Vlaanderen en een stukje op Oost-Vlaams grondgebied. Van Brugge, Damme en KnokkeHeist-Heist tot Maldegem, Sint-Laureins en Sluis. Een weids, open kust- en Scheldepoldergebied. De Zwinstreek beslaat 45.311 ha. Daarvan ligt 21.881 ha in Vlaanderen, 23.430 ha in Nederland (Gemeente Sluis, Provincie Zeeland). 5.529 ha in OostVlaanderen en 16.282 ha in West-Vlaanderen. De gebiedscontour voor het kandidaatlandschapspark Zwinstreek is grotendeels geënt op historische en landschappelijke structuren.

15

Zuidervaartje © Stad Damme - Jan Darthet

1 Analyse

Kluten in de Kleyne Vlakte Bron: Zwin Natuur Park © Peter Strubbe

Natuurlijke dynamiek inleiding

klei of zand en kleiig zand

duinafzettingen op jonge getijdeafzettingen

jonge getijdegeulafzettingen

afzettingen van de Schelde zijrivieren

jonge getijdeplaatafzettingen op veen

dekzandrug MaldegemStekene–laat-pleistoceen

jonge getijdeplaatafzettingen

water 1250

C O E Z A N

Waterrijk landschap hoofdstuk 2

Een waterrijk landschap

D

hoofdstuk 2

35

Een waterrijk landschap

bron: Stichting Historische Sluizen en Stuwen Nederland; Dijkenplan Zwinstreek 2003 ‘; Dataportaal Zeeland

kaartbeeld iv EEN WATERRIJK LANDSCHAP gemalen en sluizen (historische en actuele) bedijking

E

kustlijn 1250

W

L

U

DAMSE VAART

kanaal huidige landsgrens

ZWARTE GAT

CADZAND

begrenzing Zwinstreek

BRESKENS

inpoldering XXXX jaartal

waterkerend historische dijk

BRESKENS

P

huidige kustlijn

begrenzing Zwinstreek GROEDE

0 km

GROEDE

3

6

9

A

huidige landsgrens

34

N

getijdenzone 1250

jonge getijdeplaatafzettingen op oude getijdeplaatafzettingen

13

inleiding

bron: Geologische kaart Geopark Scheldedelta, TNO, UGent

D

kaartbeeld ii DE ZWINSTREEK: GEOMORFOLOGIE

N

12

5

7 12

10

Z

2 12

A

D

0 km

KNOKKE-HEIST

C

ZEEBRUGGE

SINCFAL

Z

U

I D

Z

A

N

D

KNOKKE-HEIST

E

GAT VAN BRAAKMAN OOSTBURG OOSTBURG

IJZENDIJKE

MUDE

OOSTKERKSE GEUL

KNOKKE-HEIST IJZENDIJKE

SLUIS

SLUIS

L AA AL AN NA DK KA OL OP ONK D H IP

SC

IJNK ANA

AARDENBURG

LE

BOU DEW

BLANKENBERGSE GEUL

DA

M

SE

VA

AR

T

AARDENBURG

AL

DONK DUDZELE

SC

DAMME

LE

LEOP OLDK

OP

H IP

DAMME

O LD KA DO NA NK AL KA NA AL

SC

BRUGGE

MALDEGEM

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

Productief landschap Een productief landschap

hoofdstuk 3

verdwenen dorp +jaartal (indien bekend)

OUD-HEILLE 1548

hoeve oude weg voormalige tramlijn+halte huidige spoorlijn+station begrenzing Zwinstreek

0 km

3

omstreeks 1600

CNOCKE

RE

MICHEM

IE

3

6

OUD-IJZENDIJKE 1404

ST-MARGRIETE ca.1570

SINT-NICOLAAS IN VAERNE 1375/1377

SLUIS

FORT ST-DONAAS

TER PIET 1288

CASTELLUM

PRIORIJ VAN ELMARE 1375

AARDENBURG

WILHELMIETENKLOOSTER 1375

NIEUW ROESELARE 1375

SINT-KATHERINE BUITEN DAMME

IJZENDIJKE KASTEEL SLUIS

ST-MARGRIETE 1404

ROMEINS CASTELLUM AARDENBURG

OOSTBURG

FORT ISABELLA CANTELMOLINIE

TEN HAMER 1375

OUD-LAPSCHEURE 1583

OUD-HEILLE 1548

begrenzing Zwinstreek

ST-CATHARINA 1477

AARDENBURG

MONNIKEREDE

huidige landsgrens

BOTERZANDE 1375/1376

OOSTMANSCAPELLE 2 1584

COXYDE 1477/1538

HANNEKENSWERVE 1583 HOEKE

verdegingswerk of linie

0 km OUD-SCHOONDIJKE 1583/1584

SLUIS

E RS T V EA A R V

ringwalburg water omstreeks 1600

OUD-GROEDE 1548

MUDE

MONNIKEREDE (VERDWENEN ZWINHAVEN)

terp

GATERNESSE 1570

OOSTBURG

HOEKE (VERDWENEN ZWINHAVEN)

81

Een militair landschap

motte

OOSTMANSCAPELLE 1 1404

SLEPELDAMME 1584

hoofdstuk 4

fort (1648–1701)

OUD-NIEUWVLIET 1532/1584

ZWIN

KNOKKE-HEIST

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

fort (1648)

HUGHEVLIET 1404

KNOKKE-HEIST

ZEEBRUGGE

fort (1609–1621

GROEDE

NIEUWERKERKE 1604

KOUDEKERKE

AL

bronnen: Inventaris Onroerend Erfgoed, Ag. Onroerend Ergoed, Open Data License Vlaanderen; Archeologiebeleid & OnderzoeKsagenda Sluis 2017. Eerste herziening. (EDUFACT rapport 7),

fort (1568–1609)

AVENKERKE 1404

6

NA

Een militair landschap

kaartbeeld vii EEN MILITAIR LANDSCHAP

OUD-BRESKENS 1584

CADZAND

huidige landsgrens

hoofdstuk 4

BRESKENS

OUD-CADZAND 1134

huidige kusttram De Lijn

KA

Militair landschap 1600

OOSTENDE 1516

WESTENDE 1404

voorhaven van Brugge

80

WATERDUNEN 1375

BRIELE-WULPEN 1403

(verdwenen) kasteel SLUIS

NK

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

51

Een productief landschap

hoofdstuk 3

REIMERSDORPE 1334

bron: Verdwenen kernen West-Vlaanderen; geopunt, erfgoedobjecten; dataportaal Zeeland; Ugent wegen, (vroegmiddeleeuws, Romeins, 10e tm 16e eeuw)

kaartbeeld v EEN PRODUCTIEF LANDSCHAP

DO

BRUGGE

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

50

H IP

MALDEGEM

ANA AL

MIDDELBURG

DAMME

DAMME

CASTELLUM

ROMEINS CASTELLUM MALDEGEM VAKE

MALDEGEMVAKE MALDEGEM

BRUGGE

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

Batterij WO I Hollandstellung (bunker WO I) Steunpunt (Stützpunkt) Atlantikwall

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

102

MIJNENUITKIJKPOST

vliegveld Knokke Het Zoute (WO II: Stützpunkt Flugplatz)

1

DUINOORD

6

2

strandduinen

restaurant met Michelin-ster (één of twee)

ST

CADZAND-BAD

M

VE

ER

GROEDE

begrenzing Zwinstreek landsgrens

3

OO

NIEUWVLIET-BAD

voormalige luchthaven Knokke Het Zoute

jachthaven

103

Een recreatief landschap

BRESKENS

beschermd dorps/ stadsgezicht

vakantie- of bungalowpark

0 km

3

bezoekerscentrum

kampeerterrein of caravanpark

begrenzing Zwinstreek 0 km

museum (excl. Brugge)

casino Knokke

GROEDE CADZAND

huidige landsgrens

werelderfgoed Unesco

kustvilla’s in Cottage-stijl

BRESKENS DE HAVEN

hoofdstuk 5

bronnen: Datapo rtaal Zeeland; Geopunt Vlaanderen; Michelingids 2022, Erfgoedmonitor

kaartbeeld ix EEN RECREATIEF LANDSCHAP

STÜTZPUNKT GROEDE

Moluks woonoord

Recreatief landschap

BRESKENS

Relict Koude Oorlog

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

Een recreatief landschap

hoofdstuk 5

R

83

EE

Een militair landschap

MV

bronnen: Bunkerkaart Zeeland (via Zeeuwse Ankers; : G. van der Ham, Zeeland 1940-1945 (deel 2), uitgave Waanders); Verdedigingswerk WO2, Geodataset Provincie Zeeland; Geodataset Wereldoorlog I en II Bunkers en Sites, Atlantikwall Raversyde

kaartbeeld viii EEN MILITAIR LANDSCHAP

DUINOORD

hoofdstuk 4

OO

Militair landschap WOI - WOII Een militair landschap

hoofdstuk 4

ST

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

82

HOOFDPLAAT

6

9

KNOKKE-HEIST

KNOKKE-HEIST STÜTZPUNKT WILLEM STÜTZPUNKT HEINRICH

OOSTBURG

FORT HAZEGRAS (FORT ISABELLA)

WILGENHOF

IJZENDIJKE

OOSTBURG IJZENDIJKE

FORT ST-DONAAS

SLUIS

SLUIS

STÜTZPUNKT DORA

DA

M

SE

A VA

RT

ST-MARGRIETE AARDENBURG

WATERVLIET

AARDENBURG RODANBORCH

DAMME

LUCHTWACHTTOREN

MIDDELBURG

DAMME

EEDE ST-LAUREINS

BRUGGE

BRUGGE

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

116

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

Biodivers landschap hoofdstuk 6

Een biodivers landschap

hoofdstuk 6

kaartbeeld vi OVERZICHT VAN DE LANDSCHAPPEN IN DE ZWINSTREEK WATERDUNEN

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

117

142

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

Cultuurhistorische landschapseenheden hoofdstuk 7

De toekomst van de Zwinstreek

hoofdstuk 7

De toekomst van de Zwinstreek

kaartbeeld xi CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART

WATERDUNEN

bijzonder landschap in de Zwinstreek

Toelichting op de volgende pagina

akkerland

begrenzing Zwinstreek

grasland

landsgrens

bos

provinciegrens

HET ZWARTE GAT EN DE VERDRONKEN ZWARTE POLDER

0 km

3

6

gemeentegrens

strand en duinen 0 km

Een biodivers landschap

MALDEGEM

2 12

5

7 12

BAARZANDSE KREEK

10

HET ZWIN DE KNOKKERT

BAAI VAN HEIST

6. HET EILAND VAN CADZAND

DE BLIKKEN

BINNENDUINEN OUDE HAZEGRASPOLDER

7. POLDERS BIJ BRESKENS

5. OMGEVING ZWIN

RETRANCHEMENT

HET HAZEGRASFORT DE KLEIPUTTEN VAN HEIST

DE PALINGPOTWEIDEN

DE SINTDONAASPOLDER

DE PASSAGEULELINIE DE WALLEN VAN SLUIS

LAPSCHEURE GAT – BLAUWE SLUIS

8.HET LINIELAND TUSSEN OOSTBURG EN IJZENDIJKE

SOPHIAPOLDER

AARDENBURGSE HAVENPOLDER

DE PLATE PASSAGEULE

10. HET GRENSLAND

DE WALLEN VAN AARDENBURG

DE DAMSE VAART

POLDERGRASLANDEN KOOLKERKE-DUDZELE

11. DE KUSTZONE

HET GROOTE GAT

CANTELMOLINIE

20

KREKEN SINT-KRUIS

1. OUDLAND

DE ROMBOUTSWERVEPOLDER

4. OMGEVING LAPSCHEURSE GAT

3. OMGEVING DAMSE VAART

9. HET KREKENGEBIED VAN SINT KRUIS EN SINT LAUREINS

KREKENGEBIED DE STADSWALLEN VAN DAMME HET FORT VAN BEIEREN

HET LEOPOLD- EN SCHONKKANAAL

KASTEELDOMEINEN BRUGSE RAND 2.DE ZUIDELIJKE RAND ZWINSTREEK GRENS VAN MET DE ZANDSTREEK

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

l andschapsbiogr afie van de zwinstr eek

143

Het masterplan als verlengstuk van de landschapsbiografie Er is in het verleden al heel wat analysewerk gedaan naar de ontstaansgeschiedenis, cultuur en het huidige gebruik van het unieke en waardevolle landschap van de Zwinstreek. In de landschapsbiografie wordt getoond hoe de zee dit landschap vorm gaf met haar geulen, kreekruggen, schorren, duinen en stranden. Hoe de mens dat landschap met innovatieve dijkenbouw en ingenieuze watersystemen met sluizen en dammen geschikt maakte voor bewoning en landbouw. Hoe er langs geulen dorpen en steden ontstonden met een directe toegang tot de zee. Hoe dorpen verdronken en oude geulen verzand raakten waardoor Zwinhaventjes in onbruik raakten en als relicten in het landschap achterbleven. De landschapsbiografie toont hoe de Zwinstreek vanuit een natuurlijke dynamiek als waterrijk landschap gevormd werd, hoe het op zee gewonnen gebied ontgonnen werd en evolueerde tot een rijk en productief landschap. Maar ook hoe grenzen bevochten en verdedigd werden. Het militaire landschap in de Zwinstreek is nog altijd nadrukkelijk zichtbaar in oude linies zoals de Staats-Spaanse linies, de Atlantikwall en de Hollandstellung. De landschapsbiografie belicht daarnaast de unieke natuurwaarden en natuurpotentie van de Zwinstreek. De Zwinstreek is gelegen aan de Oost-Atlantische vogeltrekroute.

Miljoenen trekvolgels migreren hier jaarlijks tussen de arctische gebieden in het noorden, via de Waddenzee en Zwinstreek richting hun overwinteringsplaatsen in Afrika.

En het leert ons hoe het gebied de laatste 100 jaar tot een attractieve toeristische streek evolueerde, met een dynamisch ondernemerschap waar innovatie en creativiteit vooropstaan. De landschapsbiografie maakt de koppeling tussen de verhalen uit het verleden, het landschap van nu en de opgaven voor de toekomst. Zij dienen als bouwstenen voor dit masterplan, en vormen de basis voor de 4 verhaallijnen en hun strategische doelstellingen. In de landschapsbiografie wordt een landschapsanalyse gemaakt op een cultuurhistorische waardenkaart. Hier wordt een overzicht gegeven van verschillende deelgebieden of deellandschappen die omwille van hun samenhang te onderscheiden zijn in de Zwinstreek. Deze landschappelijke cultuurhistorische waardenkaart met haar deelgebieden geven de aanleiding tot de uitwerking van de focusgebieden in dit masterplan. De inzichten uit de landschapsbiografie zijn in het masterplan meegenomen en hebben bijvoorbeeld concreet geleid tot de keuze van de focusgebieden en de formulering van de vier verhaallijnen die in het masterplan gehanteerd worden.

21

Analyseworkshop Masterplan Landschapspark Zwin

Overzichtskaart Landschap Overzic

Uitgangspunten

Gebiedsbrede speerpunten voor het landschapspark

Trends Droogte: verzilting, bodemdaling, veenoxidatie, grondwaterontrekkingen Wateroverlast: overstorten, lozingsvenster, wateroverlast (nu vs 2042)

1. Het landschapfysisisch systeem als basis voor het ruimgebruik.

Beslist Europees beleid GLB Bodemrichtlijnen

2. Het vrijwaren en inzetten van ecosysteemdiensten voor een verscheidendheid aan sectoren.

Beslist Vlaams beleid AGNAS-visies regio Kust-Polders-Westhoek; West-Vlaamse Zwinstreek en Meetjesland (+HAG) Beleidsplan Ruimte Vlaanderen (strategische visie) Beleidsplan Ruimte Oost-Vlaanderen Beleidsplan Ruimte West-Vlaanderen

3. De beelkwaliteiteiten en karakteristieken (structuren, gehelen en KLE’s) van het landschap en woonomgevingen zichtbaar en beleefbaar maken.

1.

Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen Provinciaal Ruimtelijk Structuurplan Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplannen Dijkenplan voor de Zwinstreek Forten en verdedigingswerken in het Oost- en West-Vlaamse Krekengebied De Landschapscomposietkaart

4. Het versterken van troeven van de zwinstreek (stilte, donkerte, rust, ...).

Beslist Nederlands beleid Kustvisie Zeeland Omgevingsplan Zeeland 2021 Omgevingsverordening Zeeland Zeeuwse Omgevingsvisie Staats-Spaanse Linies. Valorisering van Frontierenland Zeeuws-Vlaanderen

5. Inzetten op landschapseducatie en landschapsbeleving.

Tijdens deze ronde gaan we een laatste keer thematisch tewerk. We vullen de omgevingsanalyse aan (zwaktes, bedreigingen, kansen, opportuniteiten, projecten, actoren, beleid, ...) en valideren de conclusies en doelstellingen.

Voorziene tijd ‘50

Ronde 1: Landschap

Grensoverschrijdende visies De Zwinregio. Internationaal verbonden. Grenswerk, Een grensoverschrijdend vertrekpunt voor samenwerking in de Scheldemond regio Vereniging Deltametropool, De Lage Landen 2020-2100, Een Toekomstverkenning Linies langs de grens. Een toekomst voor de Staats-Spaanse Linies

5.

2. Locatiespecifieke hefboomprojecten en acties

(werkgroep, zwinstreekforum, ambitienota, enquête, ...) Fysische systeem voor het waterbeheer -

Poel- & komgronden actief inzetten voor waterretentie Zoetwaterbuffering en -berging Dijkenbeheer Water beleefbaar maken voor recreatie Waterlandschappen inrichten o Romboutswervepolder: project rond water, natuur en landbouw

7.

Beheer van groenblauw netwerk -

Loket onderhoud buitengebied inrichten Selectief herstel van de staats-spaanse linies. o Cantelmolinie

-

Opmaak landschapsvisie en geïntegreerde natuurbeheersplannen Natte natuurverbindingen maken o De geul van grevening Landschappelijke infrastructuur als leidend/ordenende structuren inzetten bij nieuwe ontwikkelingen (zonnepark, windenergie, …) Beter bomenbeheer Inrichting toegankelijke wilde natuur (grote grazers)

-

Opgaves en knelpunten

Kansen en sterktes

Weidsheid betekent ook visuele impact en landschappelijke kwetsbaarheid voor nieuwe ruimtelijke ingrepen

Kust- en kustpolderlandschap is open of halfopen en biedt weidse vergezichten

Sinds de 19de eeuw werd meer nieuwe infrastructuur aangelegd die de historisch-landschappelijke structuur doorbrak (wegen, kanalen, …)

Ruim 30 kilometer grensoverschrijdende kuststrook

Nieuwe infrastructuur of nieuwe constructies met beperkte architecturale kwaliteiten, worden gebrekkig landschappelijk afgeschermd of ingepast en hebben impact op de belevingswaarde van het landschap

Mogelijkheid tot waarneming van relatief gave landschappen, met relatief weinig storende bebouwing

4.

-

-

6. 7. 8.

Hefboomprojecten Acties Verhaallijnen

Analyse

Onstluiting en uitbreiding ov-netwerk Locaties toeganeklijker maken voor fietsers en wandelaars o Sluis en middelburg o Have van houcke Geschakeld vervoer organiseren met hoppin-punten Oplaad- en herstelpunten installeren Extra uitvoering trage wegen Thematische routes bijv. landbouwroute

Visie

Beleefbaarheid van het landschap vergroten

Een immens netwerk van historische inpolderingsdijken structureert nog in belangrijke mate het openruimte-gebruik.

-

De ruimtelijke kwaliteit en de attractiviteit van vele dorpskernen in groot Een groot aantal historische hoeves

3.

Aanleg, herstel en onderhoud van kle’s in samenwerking particulieren en landbouwers Verhoogde aandacht voor agrarische architectuur in de gebieden met landschappelijke waarde Verhoogde aandacht voor bedrijfsintegratie in de gebieden met landschappelijke waarde Erfgoedgehelen zichtbaar en beleefbaar maken Verdwenen zwinhavens – middeleeuwen op je bord

Ontsluiting van het landschap verhogen

De samenhang in het fysische systeem is groot: akkerbouw en de bewoningskernen vind je doorgaans op de hogere poldergronden (duinen, kreekruggen, zandruggen); biodiverse poldergraslanden op de lagere (poelgronden).

Themakaart Uitgangspunten Opgaven en knelpunten Kansen en sterktes Gebiedsbrede speerpunten

6.

Erfgoed en landschapswaarden verweven met eigentijdse functionaliteit -

1. 2. 3. 4. 5.

-

Bepaalde delen van de Zwinstreek zijn relatief stil of relatief donker.

Community service leaning voor landschapseduactie en -onderhoud Gidsenopleidignen verder uitbouwen Gezamenlijke culturele agenda Connectie met agrarische sector vergroten door bezoekboerderijen o Werking brugs food lab brugge o Foodregio west-zeeuws vlaanderen o Boer zoekt bank in sint-laureins o Coöperatie mmmmmmeetjesland Toekomstbestendige verdienmodellen voor landbouwers in kwetsbare gebieden

Kwaliteiten van de dorpen vrijwaren en versterken als troef -

Landschappen met historische grote grensoverschrijdende samenhang vertonen, in hun samenhang benaderen en versterken

Beeldkwaliteitsplannen opmaken voor bebouwing en inrichting van de publieke ruimte Kerken herbestemmen tot ontmoetingspunten

Het grensoverschrijdend afstemmen over voorzieningen maakt dat de stedelijke functies en stedelijke ontwikkelingen zich binnen de bestaande bebouwingscontouren kunnen concentreren Historisch netwerk van polderdijken verdient hernieuwde aandacht in het kader van de zeewering en de klimaatswijziging

Masterplan Landschapspark Zwin

Historisch en wetenschappelijk (kaart)materiaal aan weerzijden van de grens samenbrengen en inzichten in hun samenhang ontsluiten

Start van een verhaallijn

6.

Mogelijke pilotprojecten

Landschap

Samenwerken

In deze ronde bekijken we de doelstellingen integraal aan de hand van verhaallijnen.

Ronde 2: Hefboomprojecten & koppelkansen

LAND- ddedede SCHAPS/BOUWERS LANDSCHAP ALS DRAGER VAN ONTWIKKELINGEN INTEGRAAL ERFGOEDZORG

STREEKIDENDITEIT ISM INWONERS

EN SEIZOENSSPREIDING

GEOGRAFIE BEPAALT GESCHIEDENIS

7.

ZEESPIEGELSTIJGING VS PRESERVATIE WATERINFRASTRUCTUURNETWERK ALS RECREATIEF NETWERK

LANDBOUWER ALS LANDSCHAPSBEHEERDER KWALITEIT VS KWANTITEIT VERZOENEN

INNOVATIE VOOR KLIMAATPROBLEMATIEKEN

SAMENWERKINGEN TUSSEN GIDSEN ROL VAN WATER IN VERLEDEN, HEDEN EN TOEKOMST DUIDEN AAN BEZOEKERS EN INWONERS VAN DE OMGEVING

SAMENWERKING EN KENNISDELING

KANSEN (DOELSOORTEN) IN KAART BRENGEN GESCHIEDENIS AARDENBURG VERBONDEN MET AGRARISCH WIJDE OMGEVING ERFGOED SPOREN VAN EVENWICHT HISTORISCH ZWIN EN NATUURBELEVING VERSE VAART BALANS TUSSEN BELEHISTORISCHE VING EN INGREPEN ZICHTBAAR BESCHERMING MEERWAARDECREATIE (IFV ONTSLUITING)

GRASLAND VOOR BEHOUD VAN (DIER)SOORTEN)

SAMENWERKEND, ZORGEND, VERWOVEN

VERBREDEN VAN ONDERNEMERSCHAP IFV RECREATIE, NIET ALLEEN TOERISME OOK LANDBOUW ONDERNEMERS BREDE RECREATIE (GEDURENDE HET VOLLEDIGE JAAR)

Mogelijke acties

INNOVATIE TEGEN VERZILTINGSPROBLEMATIEKEN

WATER ALS RODE DRAAD

ddedede

TOERISME EN LOKALE ECONOMIE

Een unieke landschapsbeleving

8.

SYNERGIE/SYMBIOSE

DRUK VERMINDEREN ddedede

WINSTMAXIMALISATIE

Ondernemen

Europese & Vlaamse Doelstellingen

MEERWAARDECREATIE

GEZAMELIJKE DOELSTELLINGEN PROJECT WATERPROOF

NIEUWE VERDIENMODELLEN

Landschappelijke identiteit

Waterbeheer

BEELDBEPALEND

LANDSCHAPSPARK ALS KEURMERK

Bijdrage aan:

NATUURINCLUSIEVE LANDBOUW

Landbouw

CONFLICT MAAR OOK SAMENWERKING LANDBOUWER ALS NATUURBEHEERDER

ERFGOED ALS STURING VOOR NATUUR(BELEVING) NAUWE VERBINDING

MAKKELIJK

Recreatie

Natuur

Erfgoed

Masterplan Landschapspark Zwinstreek 2023

Masterplan Landschapspark Zwinstreek 2023

Analysekaarten Landschap

Waterbeheer

Overzicht voorgestelde acties Landbouw

Fysische systeem voor het waterbeheer - Poel- & komgronden actief inzetten voor waterretentie - Zoetwaterbuffering en -berging - Dijkenbeheer - Water beleefbaar maken voor recreatie - Waterlandschappen inrichten o Romboutswervepolder: project rond water, natuur en landbouw

Kreken - Kreekherstel en beheer o Zuid-over-de-Lievegeleed o Sint-Laureins o Oost-Vlaamse kreken Opmaak en uitvoering van het krekenbeheerplan voor het Meetjesland Kreekruginfiltratie/Freshmaker Kennis over kreekruginfiltratie uit Nederland toepassen in Vlaanderen Kreken als waterretentiebekkens / Waterberging in kreken

-

Beheer van groenblauw netwerk - Loket onderhoud buitengebied inrichten - Selectief herstel van de staats-spaanse linies. o Cantelmolinie

Peil - Pilootprojecten met betrekking tot peilgestuurde drainage - Gediversifieerd polderpeilbeheer (klimaatrobuust voor landbouw én natuur) - Consensusonderzoek winter/zomer - Peilverhoging kanaal o Leopoldskanaal - Peil afleidingskanaal verhogen - Compartimentering – optimaal peilstelling - Waterpeil plasdrasgebieden iom natuurbeheer (gruttoweide en co in St.-Laurens)…

- Opmaak landschapsvisie en geïntegreerde natuurbeheersplannen - Natte natuurverbindingen maken o De geul van grevening - Landschappelijke infrastructuur als leidend/ordenende structuren inzetten bij nieuwe ontwikkelingen (zonnepark, windenergie, …) - Beter bomenbeheer - Inrichting toegankelijke wilde natuur (grote grazers) Erfgoed en landschapswaarden verweven met eigentijdse functionaliteit - Aanleg, herstel en onderhoud van kle’s in samenwerking particulieren en landbouwers - Verhoogde aandacht voor agrarische architectuur in de gebieden met landschappelijke waarde - Verhoogde aandacht voor bedrijfsintegratie in de gebieden met landschappelijke waarde - Erfgoedgehelen zichtbaar en beleefbaar maken - Verdwenen zwinhavens – middeleeuwen op je bord

Zoetwater - Zoetwaterstrategie voor het landschapspark of voor deelgebieden - Integrale aanpak waterkwaliteitsproblematiek (naast saneringen en riolering ook kijken naar zachtere maatregelen als hermeandering, herstel oeverzones) - Monitorring waterkwaliteit - Opmaak actieplan waterkwaliteit

Ontsluiting van het landschap verhogen - Onstluiting en uitbreiding ov-netwerk - Locaties toeganeklijker maken voor fietsers en wandelaars o Sluis en middelburg o Have van houcke - Geschakeld vervoer organiseren met hoppin-punten - Oplaad- en herstelpunten installeren - Extra uitvoering trage wegen - Thematische routes bijv. landbouwroute

Buffering - Ontharding - Opvangprojecten op dakoppervlakten van landbouwers - Verkennen benutten effluent RWZI’s (bv. Heist, Knokke-Heist, Retrachement, Breskens, Oostburg) - Bufferen van hemelwateputten o Sifonering Damse Vaart onder Leopoldkanaal en Afleidingskanaal Plaatsen bijkomende waterinlaten Plaatsen bijkomende pompgemaaltjes Aanleg bufferbekken o Isabellavaart in Heist

Soorten - Vismigratie-knelpunten aanpakken (bv. Europese aal) - Grensoverschreidend overleg exoten Afstemming en uitwisseling - Consensus winter/zomerpeil - Afstemming tussen waterbeheerders - Kennisuitwisseling lokaal waterbeleid

Kwaliteiten van de dorpen vrijwaren en versterken als troef - Beeldkwaliteitsplannen opmaken voor bebouwing en inrichting van de publieke ruimte - Kerken herbestemmen tot ontmoetingspunten

Recreatie

Ondernemen

-

partners (cfr. Jaarlijkse Bunkerdag). Grensoverschreidend en verhalend maken. o Hollandstellung o Atlantic Wall Dodendraad verhaal vertellen

Watergebonden en maritiem erfgoed - Ontsluiting en herwaardering van het waterstaatkundige erfgoed o Blauwe Sluis o Zwarte Sluis o Hazegrassluis o Sas van de Lieve o Kazemat van de Lieve o Konduitput o Sifons o De Eekloosche Watergang o Eede o Zuid-Over-de-Lieve o Karakteristieke duikers en draadspindels, …) - Waterwegen in de kijker zetten - Visualiseren inpoldering zwinghavens - Continueren van project Verdwenen Zwinhavens en VR-kijkers - Feesten & herdenkingen organiseren - Uitbouw van documentatiecentrum ex-Sincfala Grens-erfgoed (smokkelen) - Bewustzijn bevorderen over grensoverschrijdende vervoersnetwerken van weleer (trams, buurtspoorwegen, trage wegen, …) via aanduiding of ‘expo historische wagon’ - Grenspalen-challenge - Smokkelverhaal interactief laten beleven (escaperoom, hologrammen, …)

Agrarisch erfgoed - In kaart brengen en ontsluiten in samenwerking met RAAKVLAK en Erfgoed Zeeland. o Molen van Hoeke o Boerenhof in Heist o Vandesompel o De Fonseca - Ondersteunen typisch landbouwerfgoed via erfgoed-regisseurs) - Opmaak masterplannen voor bedrijfszetels met erfgoedwaarde o Walgrachten o Historische schuren - Inrichtingsbudget voor herstel typisch kleinschalig landbouwerfgoed (hekkens, omgrachtingen/ walgrachten, streekeigen heggen, …) - Schapenbegrazing met herder - Streekproducten - Verbreding in historische hoeves - Thema vlas – oude rootput o Bentille vlasdorp

Religieus erfgoed - Herbestemmen kerken in algemene kerkvisie opmaken (cfr kerkenvisies Zeeland en kerkenbeleidsplan Brugge) o Godshuis Sint-Laureins o Kerk Watervliet o Kasteelsite Middelburg - Begeleiden via herbestemmingsconsulent - Koppeling met horeca (Voedsel voor de geest) - Torens als baken en landschapspunten inzetten in fietsroutes

Militair erfgoed - Opmaken van inventaris en atlas. - Beter beheer van de Staats-Spaanse Linies - Staats-Spaanse Linies ook in het Spaans ontsluiten? - Ontsluiting van sites van de Staats-Spaanse linies o Fort van Beieren o Stadswallen van Damme o Verbrand Fort o Fort Sint-Donaas o Linie van de Vuile Vaart o De Cantelmolinie o Oud Fort Isabella o Paulusdijk o Fort Sint-Paulus (Zeeland) - Programmaering met activiteiten jaar door voor de Staats-Spaanse Linies, WOI en WOII-relicten (bijv. Turkse Tocht over Turkse soldaten in WOI) - Ontsluiting van de bunkersites uit WOI en WOII in samenwerking met Raversyde en Europese

-

Industrieel erfgoed - Inventariseren - Industrieel erfgoed zal ‘kleiputten’ (steenbakkerij) herbestemmen en beheren als belevingsvolle natuurdomeinen. Landschappelijk erfgoed - Torens van kerken, dijken en watertorens benutten als ‘landschapsuitkijkpunten’. o Heldenpleintoren (Heist) Oude (natuurlijke n half-natuurlijke) geulen als basis voor landsgrenzen terug zichtbaar maken Tijdslijn majken die gelaagdheid bodem toont Netwerk (van thematische) musea als onthaal- en oriëntatie op het landschap (cfr. Zeeuwse ankers) Landschapselementen (tramhuisjes, kapellen, dijkhuisjes, inudatiepoelen, bakketen, varkenskotten, houtig erfgoed …) inventariseren Verdronken dorpen in de kijker zetten (koppelen aan klimaatprobleem) (d.m.v. Film?)

-

Gastronomie en food -

Food region met lokale productie en lokale ketens Streekproducten promoten (wijn, kaas, appeltonic, geitenkaas, chocolade, kaas, confituur, gin, appelsap …) o Introductie van het Zwin-ijsje o Streekproductenwagen o Promotie vergeten (zilte) groenten en producten Kleinschalige producenten in de kijker zetten o Belevingscentrum voor streekproducten en ambachten o Boerenmarkt Streekmarkt in Sint-Laureins op te schalen naar Zwinstreek. Smaakroutes o Ophalen en plukken seizoensproducten o Gastronomische sterrenroute per fiets o Culinaire wandelroutes Inzetten op arrangementen en gezamenlijke promotie o Promotiefilm op schermen bij ondernemers o Lokale en streekmarkten op kaart zetten o Brochure met restaurants en streekproducten o Zwinstreek label voor streekproducten o In horeca water gebruiken uit Zwinstreek Chefs samenbrengen en laten innoveren op foodtour (samen met chefs producten oogsten en bereiden) Voedsel voor de geest o (Restaurant in leegstaande kerk) Innovatieve picknickplaatsen (of een picknick-box) Organiseren van een proefdag over de grens Zelfoogst in boomgaarden -

-

Toerisme en ondernemerschap, opleiding, arbeidsmarkt, … - Gastronomie scholing - Ondersteunen met coaching van ondernemers - Inspiratie en begeleiding voor ondernemers rond belevingswaarde, toeristische businessmodellen - Jeugd meer prikkelen met de regio - Inzet van stagiairs in kuststreek – contact met scholen te zoeken. o Scholen in Brugge, Eeklo & Hogeschool Zeeland - Zwin-coins - Een grenzeloze Zwinstreek-pas met bezoekerskorting Mobiliteit en netwerken - Tragen netwerken promoten o Uniforme bewegwijzering in de streek o Grensoverschrijdende fiets- en wandelnetwerkkaart o Route langs boerderijen en pluktuinen o App ontwikkelen met grensoverschrijdende routes Grensoverschrijdende fietsroutes en -netwerken o Verbinding Zwin-Boerekreek fysiek maken (fietsroute). o Fietsverbinding Leopoldkanaal zowel voor woon-werkverkeer als recreanten o Verbinding Zwin Natuur Park tot Waterduinen o Verbinden uitkijkpunten tot netwerk o Route langs watergeulen en “waterland” o Fietssnelwegen (multifunctionele inzet) o Fietstochten naar het achterland (Middelburg en Maldegem) Grensoverschrijdende wandelroutes en -netwerken o Wandeloversteek Boerenkreek realiseren (natuurgebied hierbij vrijwaren).

o Dijknetwerk om te wandelen o Brug over de Zwinmonding o Grensoverschrijdende wandelverbindingen tussen dorpskernen Watervliet & Ijzendijke o Grensoverschrijdende wandelverbindingen tussen dorpskernen Sint-Laureins & Aardenburg, o Uitbouwen verbinding Eekloose watergang o Island-hoppen in de Zwinstreek (verhaal van de kreken beleefbaar) o Stilte-/donkerte wandeling ontwikkelen - Faciliteren van alternatieve vervoerswijzen zoals deelfietsen, e-steps, e-bikes, e-… en de bijhorende (e-)infrastructuur. - Duurzaam vervoer over het water o Watertaxi tussen Zwinstreek en de badplaatsen -

-

Natuur

Landbouw 1. Gezonde en duurzame bedrijfsvoering (rendabiliteit, distributie, rechtszekerheid, verduurzaming, …) - Herstel grasland - Korte keten initiatieven - Uitrol van de campagne ‘schoon boeren’ voor de gehele zwinstreek - Aanleg aanzuigplaatsen sproeimachines/ gemeenschappelijke vul en spoelplaats - Samenwerking met beeodiversity en inagro ikv duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen - Circulariteit in productieketen bevorderen: water; energie, materialen/grondstoffen - Duurzaam bodembeheer door het bevorderen organische stof- en koolstofgehalte in de bodem - Het ondersteunen van de aankoop en uitruil van gronden (grondenbank) bv. Mogelijkheid tot extensiveren, voor verbeteren landbouwstructuur, … - Behoud van plas-dras-maaiweiden en beheer via een aangepast maaibeheer - Bij onthardingsprojecten ook nadenken om gronden terug in landbouwgebruik te kunnen nemen - Een evenwaardige compensatie bij verlies van landbouwgrond zoals bij natuurcompensatie gebeurt - Een ruimtelijk wanordelijk beleid leidt/lijdt ook tot bedreiging van de functionaliteit van de ruimte - Landbouwer rust gunnen ipv veelheid van nieuwe wetten, doelen, administratie, … 2.

Landbouwers ondersteunen in hun extracuriculaire/verbredende taken (energie, landschapsbeheer, toerisme, …) - Streek- en hoeveproducten promoten, gezamenlijke acties met handelaars - Uitbouw en promotie van de hoevewinkels en het hoevetoerisme - Vermarkting van zwinstreek-producten - enten op rijke traditie van handelstrafiek van het zwin in de middeleeuwen - Inspireren, initiëren, faciliteren, nieuwe verdienmodellen - Verkenning van een soort ‘communities of practice’ rond innovatieve thema’s - Samenwerking ondersteuning landschapsbeheer - Natuurinclusieve landbouw met verdienmodel - De oprichting van een landbouwfonds, gekoppeld aan het landschapspark, om landbouwers te ondersteunen in hun opdracht als behoeder van de open ruimte: carbon farming, stikstofopslag in bodem, … - Werking regionaal landschap houtland met aanbod richting landbouwers: landschapsopbouw - Werking vanuit glb: beheerovereenkomsten, vlifsteun, npi-steun, … - Samenwerking boerennatuur n agrobeheergroepen (bv. Inzet op belevingsvolle en bijenvriendelijke, bloemenrijke akkerranden.

- Verbreding van activiteiten bij de landbouwers: tiny lodges, boomhutten, … - Landbouwkoppeling met recreatie door lokale ketens/streekproducten en afname daarvan door de horeca - Kader scheppen voor stedenbouwkundige ingrepen die verbreding toestaan - Knowhow ‘op reis naar de boer’ inzetten voor volledige zwinstreek? - Boer zoekt bank – ontmoeting met de boer/landbouwer en goodwill creëren tov toerisme vanuit de landbouwsector - De uitrol van enkele acties onder de vlag van een ‘productief landschap’ (verdienmodellen voor agrarisch beheer of medegebruik). - Agroforestry (economisch rendement voor de landbouwer), gecombineerd met permanente koolstofopslag - Ondersteuning van landbouwers bij het ontwerpen van heraanplant van een historische landschapselementen.

4. Verzilting en kwaliteit water - Leopoldkanaal inzetten voor zoet water - De uitrol van enkele acties onder de vlag van een ‘waterlandschap’ (groenbeheer) - Akkerrandbeheer ten behoeve van de waterkwaliteit en de biodiversiteit. 5. Identiteit en erkenning voor de boer en zijn gezin - Studie rond de agrarische identiteit en toekomst van de zwinstreek - Bezoek aan een landbouwbedrijf – via de gastheer van een logies wordt een bezoek geregeld op een boerderij – - Exclusief aanbod voor kleine groepen beleving op de boerderij - Opmaak masterplannen voor bedrijfszetels met erfgoedwaarde (walgrachten, historische schuren, …) - Inrichtingsbudget voor herstel typisch kleinschalig landbouwerfgoed - Informatieve fiets – en wandeltochten om gewassen beter te leren kennen – landbouwsafari - Ondersteunen van landbouwverbreding en eigentijdse plattelandsbeleving: maïsterplan, campo solar, kader ‘boerderijkamperen’, … - Communicatie bij infrastructuurwerken 6. Grensvervaging (mest, regionale circul.) - Uitwisseling landbouw Vlaanderen-Nederland > ondernemerscafé - Wegwerken van grensoverschrijdende moeilijkheden rond wetgeving van fyto - Wegwerken van grensoverschrijdende moeilijkheden rond wetgeving van mest/nutriënten - Opzet grensoverschrijdend agro-innovatielab - Opzet grensoverschrijdende agrobeheergroep - Administratieve vereenvoudiging 7. Kennisdeling (partnerwerking tussen Vl.

En Nederland) - Landbouweducatie - Opstart opleidingscentrum voor agro-bee-o-diversiteit

Het behalen van bestaande natuurdoelstellingen door uitbouw en diversificatie in bestaande gebieden - Realisatie van de groene bestemmingen via een concreet plan van aanpak waarbij de bestemmingen ook kwalitatief vertaald worden naar oppervlaktes voor elk van de types te herstellen of te realiseren habitat (kust, duinen, polders, …) en soorten en dit op basis van de vastgestelde Vlaamse of Nederlandse natuurdoelen. - Bijdragen aan realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen voor de Europees beschermde natuur (horizon 2050). - Opmaak en uitvoering van natuurbeheerplannen incl. toegankelijkheidsregelingen (bv. Krekengebied Oost-Vlaanderen, Zwinduinen en polders, …) - Monitoring Uitbreiding zwin (Zwin)en Monitoring Kustduinen (alle door MDK/ANB beheerde duingebieden Zwinstreek) - Realiseren groene bestemmingen (cf lopende landinrichtingsprojecten, instandhoudingsdoelstellingen, GRUPS,…) - Vrijwaren van habitat voor verstoring door overmatige recreatieve ontsluiting.

- Herstel van permanent grasland - Exotenbestrijding waaronder ook LIFE-DUNIAS (dit jaar goedgekeurd) langsheen hele kust: zowel op door ons beheerde terreinen als terreinen van derden ( o Golf van Knokke - Inzetten van natuurterreinen voor verhoogde klimaatopslag via waterbeheer, herstel van de biodiversiteit - Onthardingsprojecten realiseren - Focus leggen op het grensgebied tussen Fort-Sint-Donaas en de Sint-Donaas-polder, langs grens tot aan Middelburg? - Zwingebied doen aansluiten op o Oudlandpolder o Waterdunen Grensoverschreidend beleid en netwerk uittekenen - Een grensoverschrijdend ecologisch netwerk (GEN) uit te werken, op basis van een grensoverschrijdend ecologisch basisplan - Grensoverschreidend overleg exoten - Samenwerking met Zwin Natuur Park / Natuurpoort Damme / Boerenkreek / Waterdunen - Internationaal voorbeeldproject beschermd intertijdengebied opzetten Grensoverschreidende structuren en connecties fysiek realiseren - Afronding natuurnetwerk Zeeland - Verbindingszones uitwerken - Dijken bestemmen en herstellen - Plaats maken voor boccages (hagen en heggen) om biodiversiteit te bevorderen (vogelstrades in plaats van autostrades) - Herstel van de natuurgradiënten tussen dijk en lijnvormige natuurelementen - Geulen en dijken kunnen landschappelijk verbonden worden (vaak daarop geënt in NL).

Sectoroverschreidend natuurbeheer en samenwerkingen - Loket onderhoud buitengebied inrichten - Opmaak landschapsvisie en geïntegreerde natuurbeheersplannen - Natte natuurverbindingen maken o De geul van grevening - Landschappelijke infrastructuur als leidend/ordenende structuren inzetten bij nieuwe ontwikkelingen (zonnepark, windenergie, …) - Beter bomenbeheer - Inrichting toegankelijke wilde natuur (grote grazers) - Beheerplannen stimuleren bij derden (private eigenaars en gemeente en..): alle gebieden met bestemming natuur/waardevolle natuur in Zwinstreek o Binnenduinen (deels onder LI Cantelmolinie) - Maaibeheer op dijken en kanaalbermen voor herstel flora - Aangepast maaibeheer voor weidevogels - Ondersteuning voor kleine landschapselementen (subsidie, advies en begeleiding) - Inzet op multifunctioneel groen- en natuurbeheer - Voeren van een gediversifieerd waterlopenbeheer in samenwerking met het polder, gecombineerd met een biodivers akkerrandenbeheer.

3. Landbouwtransitie (zilte teelten, kringlopen, natte landbouw, smart-landbouw, precisielandbouw, schaalvergroting, …) - Ondersteuning voor nieuwe teelten - Inspireren, initiëren, faciliteren, nieuwe verdienmodellen - Realisatie van collectieve wateraanzuigplaatsen (ipm) - Vezelgebaseerde en innovatieve teelten - Doorontwikkeling van regionale eiwitketens` - Het zoete water uit het Leopoldskanaal zou een grote win-win kunnen betekenen voor diverse actoren in de zwinstreek. Dit wordt door diverse aanwezigen erkent.

Ondernemen

Recreatie

Erfgoed

Samenwerken Algemeen - Ontsluiting van dorpen, kerken, dijken, versterkingen, hoeves, bunkers, historische gebeurtenissen, … met digitale technieken. Zwin-app (spin-off van faro-app?) - Historische figuren als hefboom voor erfgoedontsluiting en sterke verhalen (storytelling) - Meerdere communicatiemiddelen in samenhang inzetten, dus zowel digitaal als analoog (zwinstreek.eu en grensoverschreidende kaarten en eventkalender) - Bij voorkeur met één (huis)stijl in signalisatie en bebording. - Verkenning tot het behalen van een UNESCO-Geopark-label voor het Geopark Schelde Delta. - Een afhankelijke kwartiermaker/regelmanager voor het onderdeel erfgoed - Project Zwinstreek Zonder Grenezen verderzetten - Kennis ontsluiten met grensoverschreidend GIS-portaal - Samenwerkingen tussen heemkundige kringen organiseren - Uitwerken regionaal museumbeleid met gezamenlijke promotie, prijsafspraken, abonnementen, … o HEY o Aardenburg o Breskens o Ijzendijke - Toegankelijkheid ergoedsites verbeteren - Recreatieve erfgoedroutes opzetten - Boek over recente bevindingen in het Zwin maken - Bouwkundig erfgoed inventariseren - Educatie versterken in scholen met lespakken Zwin - Communicatie vertalen in FR/EN/DU - Kindvriendelijker maken van erfgoedsites (stripboeken, kinderroutes, spelen, …) - Events organiseren o Jaarlijkse erfgoeddag organiseren o Re-enactment o Kostuumfestivals - Netwerk van

infopunten o Bijv. N61 Staat-Spaanse linies

Water in de kijker (landschap, erfgoed, …) - Waterlandschappen o Romboutswervepolder Realisatie Natuureducatieve landschaptuinen o Ryckeveldebos te Sijsele o Sint-Kruis te Brugge Ontsluiting en herwaardering van het waterstaatkundige erfgoed o Blauwe Sluis o Zwarte Sluis o Hazegrassluis o Sas van de Lieve o Kazemat van de Lieve o Konduitput o Sifons o De Eekloosche Watergang o Eede o Zuid-Over-de-Lieve o Karakteristieke duikers en draadspindels, …) - Waterwegen in de kijker zetten - Visualiseren inpoldering zwinghavens - Continueren van project Verdwenen Zwinhavens en VR-kijkers - Feesten & herdenkingen organiseren - Uitbouw van documentatiecentrum ex-Sincfala -

-

-

Beleefbaarheid van het landschap vergroten - Community service leaning voor landschapseduactie en -onderhoud - Gidsenopleidignen verder uitbouwen - Gezamenlijke culturele agenda - Connectie met agrarische sector vergroten door bezoekboerderijen o Werking brugs food lab brugge o Foodregio west-zeeuws vlaanderen o Boer zoekt bank in sint-laureins o Coöperatie mmmmmmeetjesland - Toekomstbestendige verdienmodellen voor landbouwers in kwetsbare gebieden

Erfgoed

Waterbeheer

Landschap

Natuur

- Toeristisch OV-netwerk uitbouwen o Hop-on - hop-off bus langs hoeves o Verbinding Zwin Natuur Park tot Waterduinen o Kustbus: Knokke – Breskens o Zwin tourbus Knokke- Heist tot Cadzand o A-B-C-locaties van Bulskampveld Onthaal en belevingspunten Onthaalplan voor het volledige gebied Onthaalpoorten -punten inrichten zodat ze herkenbaar zijn voor de hele Zwinstreek en hierdoor grensoverschrijdende samenhang uitstraalt o Gelinkt aan de verhaallijnen, smokkelverhaal, Staats-Spaanse linies, overstromingen, waterhuishouding, rechte grens in Sint-Laureins (grensvorming), Godshuis Sint-Laureins, moeraskoorts, Leopoldskanaal, … zie de Zeeuwse Erfgoedlijnen. o Grenspalen als als onthaalpoorten in de kijker te zetten (onbemand, met touchscreens, QR-codes, …?) - Bestaande bezoekerscentra verder uitwerken tot ontmoetingsplaatsen: Zwin natuurpark, Boerekreek en Waterdunen - Uitkijktorens o Kerk Watervliet o Kerk Middelburg o Uitkijktoren Oost-Vlaanderen (cfr horizion 2025) - Herbestemming kerken. - Museumnetwerk als ankerpunten - Horecaondernemers als gastheren en streekambassadeurs o Een (gratis) basiscursus gastheerschap o Vervolgcursussen o Netwerkmomenten o Zie Gemeente Sluis - Inwoners als streekambassadeurs - Gidsenplatform