a. (Molenstraat 14 Retranchement) - Ontwerpbestemmingsplan

Plangebieden Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande ...............................................................43

2.6.3

Overige bekende archeologische waarden ...................................................................44

2.6.4

Samenvatting bekende archeologische waarden ..........................................................45

3

Archeologische verwachting en selectieadvies ........................................................... 46 3.1 Archeologische gespecificeerde verwachting ....................................................................46 3.2 Selectieadvies ................................................................................................................47 4 Bronnen ........................................................................................................................ 49 4.1 Digitale bronnen ............................................................................................................49 4.2 Literatuur ......................................................................................................................49

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

2

Samenvatting Dit archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform KNA 4.11 en BRL protocol 4002 door Buro de Brug in opdracht van Van Kerkhoff Maatwerk in RO. De aanleiding tot dit onderzoek is de realisatie van vier nieuwbouw woningen plus bijgebouwen op de locatie ‘Breydelhoeve’ aan de Molenstraat 14 in Retranchement. Van de ontwikkeling zijn nog geen tekeningen beschikbaar. De opstallen aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande zullen worden gesloopt. Volgens zowel volgens de beleidskaart als het bestemmingsplan ‘Sluis Parapluplan archeologie 2019’, waarbinnen het plangebied valt, is archeologisch onderzoek noodzakelijk op de locatie Molentraat 14 bij bodemingrepen dieper dan 0,4 m -mv en die tevens een oppervlakte van meer dan 1000 m² beslaan. Volgens zowel volgens de beleidskaart als het bestemmingsplan ‘Sluis Parapluplan archeologie 2019’, waarbinnen de plangebieden Kokersweg 2 en 3 vallen, is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen dieper dan 0,4 -mv en die tevens een oppervlakte van meer dan 500 m² beslaan. Op basis van de beschikbare aardwetenschappelijke informatie, de historische situatie en bekende archeologische gegevens kan een specifieke archeologische verwachting worden opgesteld voor de drie plangebieden. De ondergrond van alle plangebieden zal tot een grote diepte bestaan uit getijdenafzettingen behorende tot het Laagpakket van Walcheren.

Door de mariene erosie in het gebied zullen oudere afzettingen, zoals het Hollandveen en Laagpakket van Wierden (pleistocene dekzand) verspoeld zijn. Voor het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement geldt een lage verwachting voor archeologische vindplaatsen vóór de Middeleeuwen, aangezien het gebied toen heel nat was. Mogelijk was al in de Vroege Middeleeuwen bewoning mogelijk in het gebied vanwege de ligging van het plangebied aan de zuidwestelijke kant van het eiland Cadzand. Op basis van het historisch kaartmateriaal en enkele archeologische waarnemingen, zijn er aanwijzingen dat in het gebied een dorp of gehucht aanwezig was in de Late Middeleeuwen tot en met 16 de eeuw of zeer vroege 17de eeuw. Op basis van het historisch kaartmateriaal zijn er ook aanwijzingen dat er in deze periode een groter stenen gebouw met toren binnen of in de directe omgeving van het plangebied heeft gestaan. In 1604 heeft Prins Maurits op de locatie van plangebied Molenstraat 14 een kampement opgeslagen om Sluis te belegeren. Na de verovering is een verschansing aangelegd, het latere Retranchement. De eerste fase van deze verschansing bevond zich waarschijnlijk deels binnen het plangebied. In het meest noordelijke deel moet een dichtgegooide gracht uit de periode 1604-ca. 1630 worden verwacht.

Bovengenoemde waarden bevinden zich naar verwachting in de top van de getijdenafzettingen en/of in eventuele ophogingslagen, direct onder maaiveld. Voor de plangebieden aan de Kokersweg in Zuidzande geldt vanwege de landschappelijke ontwikkeling van het gebied eveneens een lage verwachting voor archeologische vindplaatsen van vóór de Vroege Middeleeuwen. Gezien de verschillende meldingen met middeleeuwse vondsten rondom de plangebieden, maar de afwezigheid van een zichtbare verhoging, geldt een middelhoge verwachting voor nederzettingsterreinen uit de Middeleeuwen. Deze waarden bevinden zich in de top van de getijdenafzettingen en/of in eventuele ophogingslagen, direct onder de bouwvoor. Gezien de hoge archeologische verwachting binnen het plangebied Molenstraat 14 in Retranchement en de voorgenomen ontwikkeling op de locatie, adviseert Buro de Brug een inventariserend veldonderzoek – boringen (verkennende fase) binnen het plangebied uit te voeren. Op basis van de resultaten van het verkennend booronderzoek zal een nieuw advies volgen voor de (eventueel) te nemen vervolgstappen m.b.t. archeologie. Voor de plangebieden aan de Kokersweg in Zuidzande wordt geadviseerd deze sloop te beperken tot maaiveld, of indien dit niet tot de mogelijkheden behoort, de ondergrondse sloop zorgvuldig uit te voeren, zodat er (nagenoeg) geen nieuwe bodemroering plaatsvindt.

1

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, www.sikb.nl.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

3

Bovenstaande betreffen selectieadviezen. Over bovenstaande onderzoeksresultaten en het uitgebrachte advies dient contact te worden opgenomen met de gemeente Sluis. Het is aan de gemeente Sluis als Bevoegd Gezag om een selectiebesluit te nemen. Dit kan afwijken van het door Buro de Brug aangedragen selectieadvies.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

4

Administratieve gegevens Projectnaam Opdrachtgever Contactpersoon Uitvoerder Autorisatie Projectcode Buro de Brug Betrokken projectmedewerkers Bevoegd gezag Provincie, gemeente plaats plangebied

en

Toponiem Kadastrale nummers Centrumcoördinaat Oppervlakte plangebied Archisnummer2 Beheer en documentatie Rapportversie Datum rapport

plaats

Molenstraat 14 in Retranchement en Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande Van Kerkhoff Maatwerk in RO Roeland van Kerkhoff Buro de Brug drs. J.W. Oudhof j.w.oudhof@burodebrug.nl 06-25289957 B21-489 Projectleiding: J.W. Oudhof Bureauonderzoek: J. van Leeuwen & M.F. Honshorst Rapportage: J. van Leeuwen & M.F. Honshorst Gemeente Sluis Archeologisch adviseur: Naam Zeeland, gemeente Sluis, Retranchement & Zuidzande Molenstraat 14, Kokersweg 2 & 3 Molenstraat 14: 1361 & 1362 Kokersweg 2: 45 & 46 Kokersweg 3: 1127 Molenstraat 12: X: 15899/ Y: 375161 Kokersweg 2: X: 18846/ Y: 374554 Kokersweg 3: X: 19419/ Y:37477 Molenstraat 14: ca. 82.000 m² Kokersweg 2: ca. 14.700 m² Kokersweg 3: ca. 45.800 m² 5120799100 Buro de Brug, Spijkerboor Concept 1.0 10-11-2021

2

Landelijk onderzoeksmeldingsnummer dat bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE/ARCHIS) moet worden aangevraagd bij aanvang van archeologisch onderzoek. Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

5

1

Inleiding

1.1

Algemeen

Dit archeologisch bureauonderzoek is uitgevoerd conform KNA 4.13 en BRL protocol 4002 door Buro de Brug in opdracht van Van Kerkhoff Maatwerk in RO. De aanleiding tot dit onderzoek is de realisatie van vier nieuwbouw woningen plus bijgebouwen op de locatie ‘Breydelhoeve’ aan de Molenstraat 14 in Retranchement. De nieuwe woningen aan de locatie Molenstraat worden gebouwd op een plek waar nog geen bebouwing staat. De kavels zullen worden verkocht, waarna de nieuwe eigenaren de mogelijkheid hebben een bouwplan te ontwikkelen. Hierdoor zijn er nog geen bouwtekeningen beschikbaar. De opstallen aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande zullen worden gesloopt. Het gaat hier om een nertsenfarm, een mestsilo en een kleine loods. De nieuwbouwwoningen mogen een maximale grootte van 1000 m³ bereiken en de bijgebouwen mogen een oppervlakte hebben van 120 m2 en een diepte van de bouwplannen zijn nog onbekend. De plangebieden liggen aan de Molenstraat 14 in Retranchement en aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande (afb. 1 en 2). Volgens de beleidskaart van de gemeente Sluis (Archeologiebeleid & Onderzoeksagenda 2017) valt het plangebied aan de Molenstraat 14 in een archeologisch terrein met archeologische waarde 3. Dit betekent dat het perceel zich in een ‘gewaardeerde stads-/dorpskern’ bevindt.

Volgens zowel volgens de beleidskaart als het bestemmingsplan ‘Sluis Parapluplan archeologie 2019’, waarbinnen het plangebied valt, is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen dieper dan 0,4 m -mv en die tevens een oppervlakte van meer dan 1000 m² beslaan. Volgens de beleidskaart van de gemeente Sluis (Archeologiebeleid & Onderzoeksagenda 2017) vallen de plangebieden aan de Kokersweg 2 & 3 in een archeologisch terrein met archeologische waarde 2. Dit bekent dat het perceel valt onder een terrein met ‘archeologische waarden’. Volgens zowel volgens de beleidskaart als het bestemmingsplan ‘Sluis Parapluplan archeologie 2019’, waarbinnen de plangebieden vallen, is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen dieper dan 0,4 -mv en die tevens een oppervlakte van meer dan 500 m² beslaan. Het voorgaande maakt duidelijk dat de bodemverstoringen die de geplande bodemingrepen met zich meebrengen de toegestane verstoringsmarges van oppervlakte en diepte overschrijden. De voorgenomen werkzaamheden zouden een bedreiging kunnen vormen voor eventueel aanwezige archeologische resten in de ondergrond van het areaal van de geplande voorziening. Gezien de aard en omvang van de bodemingrepen is een archeologisch (voor)onderzoek noodzakelijk.

3

Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, www.sikb.nl.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

6

Afbeelding 1. Locatie van het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement en het onderzoeksgebied (straal van 500 m).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

7

Afbeelding 2. Locatie van de twee plangebieden aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande en de onderzoeksgebieden (straal van 500 m).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

8

1.2

Huidige situatie

Het plangebied aan de Molenstraat 14 ligt in het meest zuidwestelijke puntje van Nederland en zeer dicht tegen de grens met België, in het westen van de regio Zeeuws-Vlaanderen. Het plangebied ligt in het buitengebied ten noordwesten van het kleine vestigingsdorpje Retranchement en op 2,5 km van het strand (afb. 3). Binnen het onderzoeksgebied liggen twee Rijksmonumenten (33922, 33923), waarvan één monument (33922) op 100 m afstand van het plangebied. Deze monumenten betreffen terreinen van hoge archeologische waarde. Het gaat om de historische omwalling van Retranchement; de verdedigingswerken en militaire gebouwen (hoofdwal en bastions) daterend uit de 16de eeuw. Momenteel is het plangebied deels bebouwd met een boerderij, die gebouwd is in 1867 door de familie Breydel uit Brugge. Deze boerderij heeft mogelijke bouwhistorische waarden. Sinds 1947 heeft de familie Vercouteren een akkerbouwbedrijf op het perceel. In 2005 heeft die familie de veestal in dezelfde stijl als de boerderij verbouwd en vier appartementen en een groepsaccomodatie gebouwd op het terrein. De appartementen en groepsaccomodatie dienen als vakantieverblijven voor toeristen. Het zuidelijke deel van het plangebied is nog onbebouwd, want daar worden momenteel gewassen verbouwd zoals tarwe, suikerbieten, graszaad en vlas.

4 De plangebieden aan de Kokersweg 2 en 3 liggen in het buitengebied ten noordwesten van het kleine dorpje Zuidzande (in het westen van de regio Zeeuws-Vlaanderen). De meeste percelen rondom Zuidzande dienen voor de akkerbouw, zo ook de beide plangebieden. Aan de Kokersweg 2 bevinden zich momenteel een aantal gebouwen met een totale oppervlakte van ca. 6445 m2, die dienen als een nertsenfarm (6200 m2), een mestsilo (220 m2) en een kleine loods (25 m2). Deze bebouwing zal worden gesloopt (afb. 4). Het terrein aan de Kokersweg 3 is deels bebouwd (één schuur, 125 m2). Tevens wordt dit perceel gebruikt voor de akkerbouw (afb. 5). Op deze percelen zal niets worden herbouwd. Over eventuele bodemverontreiniging binnen de drie plangebieden is niets bekend. Ook is niet bekend of hoogspanningsleidingen aanwezig zijn binnen de plangebieden. Op de grondwatertrappenkaart staat aangegeven dat alle drie de plangebieden een grondwatertrap IV hebben, wat betekent dat de gemiddelde hoogste stand <40 cm -mv betreft en de gemiddelde laagste stand 80-120 cm-mv.5

Afbeelding 3. Bestaande situatie plangebied Molenstraat 14 in Retranchement (bron: Van Kerkhoff Maatwerk in RO). 4 5

www.breydelhoeve.nl www.maps.bodemdata.nl/bodemdatanl/index.jsp.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

9

Afbeelding 4. Te slopen bebouwing aan de Kokersweg 2 in Zuidzande (bron: Van Kerkhoff Maatwerk in RO).

Afbeelding 5. Te slopen bebouwing aan de Kokersweg 3 in Zuidzande (bron: Van Kerkhoff Maatwerk in RO).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

10

1.3

Toekomstige situatie

Aan de Molenstraat 14 in Retranchement worden vier nieuwe woningen gebouwd die een grootte mogen hebben van 1000 m³ met bijgebouwen die een oppervlakte mogen hebben van 120 m². Waar de woningen precies komen te liggen en hoe groot ze worden is nog onbekend, omdat de terreinen ‘bouwklaar’ zullen worden doorverkocht. De precieze bouwplannen hangen dus af van de toekomstige kopers. Het totale oppervlakte van dit plangebied betreft ca. 82.000 m². Of de toekomstige bouwplannen het waterpeil zullen beïnvloeden is niet bekend.

Afbeelding 6. Beoogde situatie (mogelijke invulling) van de Molenstraat 14 in Retranchement (bron: Van Kerkhoff Maatwerk in RO).

De bebouwing op de percelen van de Kokersweg 2 & 3 zullen worden gesloopt. Op de terreinen zal geen nieuwbouw worden gerealiseerd.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

11

2

Archeologisch bureauonderzoek

2.1

Onderzoeksmethode

Dit bureauonderzoek heeft tot doel - op basis van bestaande landschappelijke, archeologische en historische bronnen - een gespecificeerde archeologische verwachting te verkrijgen voor de plangebieden. Op basis van de resultaten wordt een aanbeveling gedaan worden om de eventueel aanwezige archeologische waarden in het plangebied veilig te stellen. Het onderzoek is uitgevoerd volgens de richtlijnen van de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1) en de gemeentelijke beleidskaart ‘De Visser 2017’ en het bestemmingsplan ‘Sluis, Parapluplan Archeologie’ (2019). Voor het verzamelen van gegevens met betrekking tot reeds bekende archeologische- en bodemkundige waarden van het plangebied zijn de volgende bronnen geraadpleegd: Gemeentelijke waarden- en verwachtingenkaart archeologie

De Visser 2017

Gemeentelijke archeologische beleidskaart

De Visser 2017

Toelichting gemeentelijk archeologisch beleid

De Visser 2017

Bestemmingsplan Parapluplan Sluis Archeologie 2019

www.ruimtelijkeplannen.nl

Geologie (1:600.000) Bodemkunde (1:50.000)

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3)

TNO-NITG 2005; www.dinoloket.nl; kaart 2010 Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2014, Alterra Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2017, Alterra www.ahn.nl

Kadastrale minuutkaarten 1811-1832

beeldbank.cultureelerfgoed.nl

Kadaster

www.kadaster.nl

Grote Historische Atlas 1839-1859

Geudeke 1990

Bonnebladen 1870-1931 Nationaal Archief Zeeuws Archief Gemeentelijk archief Sluis

Bureau Militaire Verkenningen www.gahetna.nl www.zeeuwsarchief.nl www.gemeentesluis.nl

NIMH

https://nimh-beeldbank.defensie.nl/

Archeologische Monumentenkaart (AMK)

https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map= Archeologie%2Din%2DNederland zoeken.cultureelerfgoed.nl

Geomorfologie (1:50.000)

Archis

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

12

2.2

Beleid en bestemmingsplan

De gemeente Sluis heeft een eigen archeologiebeleid, dat in 2017 is opgesteld. Op de beleidskaart zijn de archeologische waarden- en verwachtingen weergegeven. Het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement bevindt zich op deze beleidskaartkaart binnen categorie 5 ‘Gematigde archeologische verwachting’ (afb. 7). Ten noorden van het plangebied bevindt zich een archeologische vindplaats (#40, rode cirkel, zie paragraaf 2.6.4). Voor categorie 5 geldt: Laag 1-2: Polders daterend tussen 1300-1532. Laag 2: Hollandveen onder laag 1-2. Laag 2: Hollandveen onder laag 1. Laag 4: Pleistoceen lager dan 2 m onder NAP. Maximale vrijstelling in oppervlakte 1000 m2. Maximale vrijstelling in diepte 0,40 meter -mv.

In het bestemmingsplan ‘Sluis, Parapluplan archeologie’ (vastgesteld 31-01-2019) is het gemeentelijk archeologiebeleid opgenomen. Het plangebied Molenstraat 14 kent binnen dit bestemmingplan een dubbelbestemming WR-A-3A, waarvoor geldt: 7.1 Bestemmingsomschrijving 7.1.1 Algemeen De voor Waarde - Archeologie - 3A aangewezen gronden zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud en de bescherming van de archeologische waarden van de gronden. 7.2 Bouwregels 7.2.1 Bouwwerken ten behoeve van deze bestemming Op de in artikel 7 lid 7.1.1 bedoelde gronden mogen uitsluitend bouwwerken, geen gebouwen zijnde, ten behoeve van deze dubbelbestemming worden gebouwd; 7.2.2 Andere gebouwen en bouwwerken, geen gebouwen zijnde, ten behoeve van andere voor deze gronden geldende bestemming(en) ten behoeve van andere, voor deze gronden geldende bestemming(en) mag worden gebouwd, tenzij de grond-of graafwerkzaamheden dieper gaan dan 0,40 meter beneden het maaiveld en hierbij het te verstoren oppervlak dieper dan 0,40 meter beneden het maaiveld groter is dan 1.000 m²; het bepaalde onder artikel 7 lid 7.2.2 sub a is niet van toepassing indien het bouwplan betrekking heeft op vervanging, vernieuwing of verandering van bestaande bebouwing, waarbij de oppervlakte, voor zover gelegen op of onder peil, niet wordt uitgebreid en waarbij gebruik wordt gemaakt van de

bestaande fundering.

Het plangebied heeft in het vigerende bestemmingsplan ‘Sluis, Parapluplan archeologie’ bij dubbelbestemming ‘Waarde-Archeologie-3A’. Hiervoor geldt een onderzoeksplicht vanaf 1000 m², bij verstoringen dieper dan 40 cm -mv. Het beleid afgebeeld op de archeologische beleidskaart komt overeen met het beleid in het bestemmingsplan.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

13

Afbeelding 7. Het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op de gemeentelijke beleidskaart (bron: Visser 2017).

De gemeente Sluis heeft een eigen archeologiebeleid, dat in 2017 is opgesteld. Op de beleidskaart zijn de archeologische waarden- en verwachtingen weergegeven. Het plangebied aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande is gedeeltelijk gekarteerd op de archeologische beleidskaart van de gemeente. Extrapolerend kan worden geconcludeerd dat de plangebieden zich bevinden binnen categorie 4 ‘Hoge archeologische verwachting’. Voor categorie 4 geldt: Laag 1-1: Polders daterend vóór 1300 en/of Laagpakket van Walcheren (oudere fase). Laag 2: Hollandveen onder laag 1-1. Laag 4: Pleistoceen/Basisveen hoger dan 2 m onder NAP. Maximale vrijstelling in oppervlakte 500 m2. Maximale vrijstelling in diepte 0,40 meter -mv.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

14

In het bestemmingsplan ‘Sluis, Parapluplan archeologie (vastgesteld 31-01-2019)’ is het gemeentelijk archeologiebeleid opgenomen. Voor dubbelbestemming WR-A-2A geldt: 6.1 Bestemmingsomschrijving 6.1.1 Algemeen De voor Waarde - Archeologie - 2 aangewezen gronden zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemming(en), mede bestemd voor het behoud en de bescherming van de archeologische waarden van de gronden. 6.2 Bouwregels 6.2.1 Bouwwerken ten behoeve van deze bestemming Op de in artikel 6 lid 6.1.1 bedoelde gronden mogen uitsluitend bouwwerken, geen gebouwen zijnde, ten behoeve van deze dubbelbestemming worden gebouwd; 6.2.2 Andere gebouwen en bouwwerken, geen gebouwen zijnde, ten behoeve van andere voor deze gronden geldende bestemming(en) ten behoeve van andere, voor deze gronden geldende bestemming(en) mag worden gebouwd, tenzij de grond-of graafwerkzaamheden dieper gaan dan 0,40 meter beneden het maaiveld en hierbij het te verstoren oppervlak dieper dan 0,40 meter beneden het maaiveld groter is dan 500 m²; het bepaalde onder artikel 6.2 lid 6.2.2 sub a is niet van toepassing indien het bouwplan betrekking heeft op vervanging, vernieuwing of verandering van bestaande bebouwing, waarbij de oppervlakte, voor zover gelegen op of onder peil, niet wordt uitgebreid en waarbij gebruik wordt gemaakt van de bestaande fundering.

De plangebieden aan de Kokersweg 2 en 3 hebben in het vigerende bestemmingsplan ‘Sluis, Parapluplan archeologie’ bij dubbelbestemming ‘Waarde-Archeologie-2’. Hiervoor geldt een onderzoeksplicht vanaf 500 m², bij verstoringen dieper dan 40 cm -mv. Het beleid afgebeeld op de archeologische beleidskaart komt overeen met het beleid in het bestemmingsplan.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

15

2.3

Geologie, geomorfologie en bodemopbouw

De dorpen Retranchement en Zuidzande liggen in Zeeuws-Vlaanderen, een relatief laaggelegen streek die zich kenmerkt door Holocene kustafzettingen die bijna het gehele gebied bedekken. Aan het begin van het Holoceen bestond Zeeland vrijwel geheel uit zandige afzettingen uit het Weichselien, de laatste ijstijd. Deze liggen tegenwoordig op ca. 25 m diepte. De zeespiegel was in het vroege Holoceen ca. 40 m lager vergeleken met de tegenwoordige situatie. Na de laatste ijstijd begon het ijs te smelten waardoor de zeespiegel steeg. Dit betekende dat de kustlijn ver ten noordwesten lag ten opzichte van de huidige kustlijn. Destijds bevond de rivier de Schelde zich meer naar het noorden en stroomde op redelijke afstand ten westen van de huidige kustlijn richting de Noordzee. Sinds ca. 7.000 v.Chr. ontwikkelde zich in de toenmalige Scheldemonding (ten westen van NoordBeveland/Schouwen-Duiveland) een getijdengebied van groot formaat. In die tijd lag Zeeuws Vlaanderen op grote afstand van de kustlijn. 6 In de periode tot ca. 5500 v. Chr. nam de zeespiegel snel toe (75 cm per 100 jaar), waardoor het waddengebied zich bewoog richting het zuidoosten. De ontstane afzettingen worden het Laagpakket van Wormer genoemd. 7 De periode vanaf ca. 3200 v.Chr.

wordt gekenmerkt door een minder snel stijgende zeespiegel, wat resulteerde in het verlandden van het getijdengebied.8 Dit betekent dat zich een groot kustmoeras ontwikkelde met rietvelden, die de oudere afzettingen bedekte. Hierdoor verdween het gebied (waaronder dus Zeeuws-Vlaanderen) onder een veenpakket; het Hollandveen Laagpakket. De rivier de Schelde waterde toentertijd nog steeds uit door de huidige Oosterschelde. Enkele bronnen menen dat er destijds nog steeds sprake was van kreken die vanuit het westen het gebied binnendrongen. 9 Deze kreken zouden in westelijke richting hebben gestroomd via een oud krekensysteem. Dit systeem zou zich op de locatie van het Zwin hebben bevonden. Het geulensysteem zorgde ervoor dat het veen werd doorsneden, waardoor klei werd afgezet op het veen. Deze afzettingen worden het Laagpakket van Walcheren genoemd.10 In de periode na 300 n. Chr. ontwaterden de veenmoerrassen door een toename in het aantal getijdengeulen. Als gevolg hiervan klonk de bodem van het landschap in. Dit resulteerde op zijn beurt in de verbreding van de kreken, waardoor grote gebieden van het huidige Zeeland onder water liepen. Gedurende de hoge Middeleeuwen (800-1100) doorbrak de Honte, de voorganger van getijdengeul de Westerschelde, met de rivier de Schelde de waterscheiding.

Hierdoor veranderde het gebied, want de Schelde verplaatste zich naar de huidige monding van de Schelde. Met deze doorbraak ontstond de Westerschelde.11 Het huidige kleine dorpje Retranchement bevond zich op de zuidrand van het eiland Cadzand (gevormd tussen 300-700 n. Chr.12) en aan de oostkant van de (nu inmiddels verlandde) geul, het Zwin. Het huidige Zuidzande ligt daar weer ten zuidoosten van, onder Cadzand. Gedurende de 11de eeuw werd dit eiland omsloten door het Zwin (in het zuiden) en het Zwarte Gat (in het noorden). Het Zwin heette destijds anders, namelijk Sluisse Gat. Het Sluisse Gat was een belangrijke handelsader en liep tot aan Aardenburg en Damme. Aan het einde van de Middeleeuwen en het begin van de Nieuwe Tijd kon de scheepvaart vanwege de verzanding van het Zwin niet meer verder dan Sluis komen.13 Vervolgens werd dit gebied (boven op de verzanding) geheel ingepolderd in de 17de eeuw.14

6

Mol 2008, 9. Mol 2008, 9. 8 Vos & Heeringen 1997, 13. 9 Vos & Van Heeringen 1997. 10 Mol 2008, 9. 11 Vos & Van Heeringen 1997, 76. 12 Vos & Van Heeringen 1997, 41. 13 De Kruijff 2004, 137. 14 Mol 2008, 10. 7

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

16

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

17

Afbeelding 8. Paleogeografische reconstructie van het gebied (legenda op volgende pagina).

Legenda behorende bij afbeelding 8.

Afbeelding 9. Reconstructie van het gebied rond 1300. Het eiland Cadzand en het Zwin zijn al aanwezig. Retranchement bestaat nog niet (rode cirkel, bij benadering), maar het gehucht Terhofstede dat ten zuiden aan het huidige Retranchement grenst is wel zichtbaar. Ook Zuidzande (blauwe cirkel, bij benadering) is als klein eiland onder Cadzand te zien (bron: Vos & Van Heeringen 1997).

Plangebied Molenstraat 14 in Retranchement Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

18

Bron Geologie15 (1:600.000) Bodemkunde16 (1:50.000)

Geomorfologie17 (1:50.000) Hoogteligging18

Informatie Niet gekarteerd, maar extrapolerend vastgesteld Na2: Fm. V. Naaldwijk; zeeklei en -zand. Grotendeels: Mn35A: Kalkrijke poldervaaggronden; lichte klei, profielverloop 5. Een klein gedeelte betreft: Mn22A Kalkrijke poldervaaggronden; zware zavel, profielverloop 2 en Mn25A: Kalkrijke poldervaaggronden; zware zavel, profielverloop 5. Grotendeels 2M72: Vlakte van getij-afzettingen met reliëfklasse 0,25-0,5 en 3L74: Welvingen in getij-afzettingen met reliëfklasse met helling 0,25-1. Hoogste punt in het plangebied 1,6 m -NAP. Laagste punt in het plangebied 1,15 m -NAP.

Op de Geologische kaart van Nederland is te zien dat de ondergronden van de plangebieden in Zuidzande worden gekenmerkt door de Formatie van Naaldwijk, dit betekent dat de bodem bestaat uit zeeklei en zeezand.

Afbeelding 10. Plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op de Bodemkaart van Nederland. 15

TNO-NITG 2005; www.dinoloket.nl; kaart 2010. Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2014, Alterra. 17 Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2017, Alterra. 18 AHN, www.ahn.nl. 16

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

19

Afbeelding 11. Plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op de Geomorfologische Kaart van Nederland.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

20

Afbeelding 12. Plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).

Op de Bodemkaart van Nederland is af te lezen dat de ondergrond van het plangebied in Retranchement grotendeels bestaat uit kalkrijke poldervaaggronden met lichte klei (afb. 10). Daarnaast betreft een kleiner gedeelte van het perceel kalkrijke poldervaaggronden met zware zavel. Op de Geomorfologische Kaart is af te leiden dat de het perceel wordt gekenmerkt door getij-afzettingen (afb. 11). Daarnaast is op het AHN te zien dat het plangebied een redelijk vlak terrein betreft met het hoogste punt in het plangebied op 1,6 m -NAP (in de noordoostelijke hoek) en het laagste punt in het plangebied op 1,15 m -NAP (in de zuidwestelijke hoek, afb. 12). Er zijn geen duidelijke krekensystemen of anomalieën zichtbaar.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

21

Plangebieden Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande Bron Geologie19 (1:600.000) Bodemkunde20 (1:50.000)

Geomorfologie21 (1:50.000) Hoogteligging22

Informatie Na2: Fm. V. Naaldwijk; zeeklei en -zand. Kokersweg 2 (grotendeels): Mn25A: Kalkrijke poldervaaggronden; zware zavel, profielverloop 5 en een klein gedeelte betreft: Mn35a: Kalkrijke poldervaaggronden; lichte klei, profielverloop 5. Bij Kokersweg 3 is dit net andersom. 2M72: Vlakte van getij-afzettingen met reliëfklasse 0,25-0,5. Hoogste punt in het plangebied: 1,40 m -NAP Laagste punt in het plangebied: 1 m -NAP

Afbeelding 13. Plangebieden aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande op de Bodemkaart van Nederland. De roze stippellijn duidt het verloop van Mn25A aan; de kalkrijke poldervaaggronden met zware zavel. 19

TNO-NITG 2005; www.dinoloket.nl; kaart 2010. Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2014, Alterra. 21 Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2017, Alterra. 22 AHN, www.ahn.nl. 20

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

22

Afbeelding 14. Plangebieden aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande op de Geomorfologische Kaart van Nederland.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

23

Afbeelding 15. Plangebieden aan de Kokersweg 2 & 3 in Zuidzande op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).

Op de Bodemkaart van Nederland is af te lezen dat de ondergrond van het plangebied aan de Kokersweg 2 in Zuidzande grotendeels bestaat uit kalkrijke poldervaaggronden met zware zavel en op een kleiner gedeelte van dit terrein betreft de ondergrond poldervaaggronden met lichte klei (afb. 13). Bij het plangebied aan de Kokersweg 3 in Zuidzande is dit precies andersom. Op de Geomorfologische Kaart is af te leiden dat de het perceel wordt gekenmerkt door getij-afzettingen (afb. 14). Daarnaast is op het AHN te zien dat de plangebieden redelijk vlakke terreinen betreffen met het hoogste punt in de plangebieden op 1,40 m -NAP en het laagste punt in de plangebieden op 1 m -NAP (afb. 15). Ook in deze plangebied zijn geen duidelijke anomalieën waarneembaar.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

24

2.4

Historische gegevens

Schriftelijke bronnen uit de periode voor de dijkenbouw zijn schaars en vaak onbetrouwbaar. Toch bestaan een aantal bronnen over de occupatie van het Vlaams kustgebied die dateren uit de Vroege Middeleeuwen. Zo werden alle schenkingen aan de Genste Sint-Pietersadbij sinds de 8ste eeuw opgetekend in het Liber Traditionum. Sinds diezelfde periode behoorde het gebied rondom en Retranchement zelf tot pagus Rodanensis. Dit gebied had Aardenburg (Rodenburgh of Rodanborg als hoofdstad en lag ten oosten van het Zwin. Ten westen hiervan lag het gebied genaamd pagus Flandrensis. Het landschap van pagus Rodanensis werd gekenmerkt door moerassige gebieden waar vooral schapen werden gehouden. Doordat dijken nog ontbraken werd het gebied vaak beproefd door overstromingen. Hierdoor zochten de bewoners de hoger gelegen delen op in het landschap, met name de hoger gelegen dekzandruggen en terpen. Zo is een terp ‘Cumbingascura’ bekend net ten noorden van Oostburg.23 In de 11de eeuw worden de gebieden pagus Rodanensis, pagus Flandrensis en een deel van pagus Mempisus samengevoegd onder één burggraafschap; het Brugse Vrije (de grootste kasselrij in het graafschap Vlaanderen). Gelijktijdig ontwikkelen zich gedurende deze periode steden en met name door de opkomende wolhandel en nijverheid bloeide deze steden op. Enkele voorbeelden hiervan zijn de steden Oostburg, IJzendijke en Rodenburg.

Gedurende de 11de tot en met de 13de eeuw groeiden deze steden gestaag, met name door de strategische ligging en goede verbindingen met de steden Brugge en Maldegem.24 De plangebieden liggen zeer nabij het Eiland van Cadzand. Dit eiland was als eerst bewoond rond 1050 en behoorde tot het gebied van de Graven van Vlaanderen. Vanuit Aardenburg werd hier voor het jaar 1089 een parochie gesticht en nadien gedurende de 12 de eeuw begon men met de aanleg van dijkjes en kleine polders. Deze ondernemingen werden met name uitgevoerd door Filips van de Elzas, een Vlaamse graaf en door de Vlaamse abdijen. Het Eiland van Cadzand betrof een zandbank gesitueerd in de monding van de vaarweg naar Brugge en bleef ook bij overstromingen droog (zie afb. 8-9). Doordat de vroege bewoners dijken hadden aangelegd op het eiland was dit een zeer geschikte plek om te wonen. Het eiland Cadesant dankt zijn naam aan deze dijk oftewel ‘kaai’ of ‘ka(de)’ genoemd naar het Franse woord ‘quai’. Echter moet het eiland wel hebben geleden met de stormvloed van 1134, omdat de Zwin toen sterk werd vergroot.25 Op de historische kaart van Gwijde van Dampieren is het eiland van Cadzand te zien gelegen in een gebied met vele kreken met daaraan gelegen andere plaatsen, zoals Brugge, Sluis en Aardenburg (afb. 16).

De kreken scheidden Cadzand met omringende andere eilandjes, zoals het meer zuidelijk gelegen Zuidzande, het noordelijk gelegen Koezant en noordwestelijk het grotere Wulpen. Retranchement bestond in die tijd nog niet, maar moet gesitueerd worden aan de westzijde van het eiland Cadzand. Rond 1174 loopt min of meer op de plek van het huidige Retranchement de Sincfal; de waterloop naar Brugge, wat later het Zwin wordt genoemd.26

23

Besuijen 2017, 29-30. Besuijen 2017, 29-30; Gottschalk 1983, 40 e.v. 25 Besuijen 2017, 29-30. 26 Besuijen 2017, 29-30. 24

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

25

Afbeelding 16. Plangebieden (aangeduid met de rode pijlen bij benadering) op de kaart van Gwijde van Dampierre in 1274 (overgenomen uit Besuijen 2017, 30).

In latere perioden kent het gebied eveneens vele overstromingen, veelal gedurende de Late Middeleeuwen na dijkdoorbraken (1394 en 1398). Enkele stormvloeden (1471, 1477 en 1497) zijn catastrofaal voor het gebied. Gelijktijdig worden toch ook nieuwe polders aangelegd (tienhonderdpolder in 1402, Strijdersgatpolder in 1415 en de Zandpolder in 1423) en delen van het gebied herbedijkt. De plek van het huidige Retranchement valt binnen de oude Zandpolder. Deze polder overstroomde twee keer aan het einde van de 15de eeuw en werd nadien herbedijkt.27 Op de historische kaart van Pieter Pourbus is het eiland Cadzand zichtbaar in de latere 16de eeuw (afb. 17). Globaal zijn de meeste hoofdwegen en paden wel te herkennen en te koppelen aan de huidige topografie. Vooral het gebied rondom Molenstraat 14 is sterk veranderd door de latere aanleg van de verschansingen. Toch kan worden aangegeven waar het plangebied lag. In de noordoostelijke hoek van het plangebied Molenstraat 14 wordt bebouwing aangegeven, waarschijnlijk op de plek van de huidige Breydelhoeve (groene pijl, boven, afb. 17). Verspreid in de omgeving zijn verschillende gebouwen zichtbaar. Aan de zuidkant is het gehucht Terhofstede zichtbaar. Direct ten noorden ligt een driehoekige kleine polder, genaamd “Tversch Polder”. Deze is ook op latere kaarten zichtbaar (zie onder).

Ten noordwesten van het plangebied ligt de grote Zandpolder, waarin later Retranchement zou worden gerealiseerd.28 Op latere kaarten is deze polder grotendeels verspoeld, waarschijnlijk door een dijkdoorbraak (al dan niet opzettelijk, zie onder). Aan de huidige Kokersweg in Zuidzande is geen bebouwing zichtbaar (zwarte cirkels, onder, afb. 17).

27 28

Wilderom 1973, 95; Besuijen 2017, 29-32. Van der Aa 1837-1851, 439.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

26

Afbeelding 17. Twee uitsneden van de historische kaart van het eiland Cadzand uit 1578, geschilderd door Pieter Pourbus (collectie Musea Brugge). Het plangebied Molenstraat 14 (boven, rode cirkel) ligt direct ten zuiden van “Tversch Polder”. Binnen het plangebied is bebouwing zichtbaar (groene pijl, zie ook inzet). De zwarte pijl geeft bij benadering aan waar enkele jaren later de redoute Terhofstede zou worden gebouwd. De plangebieden in Zuidzande zijn (bij benadering) aangegeven aan de hand van de zwarte cirkels.

Gedurende de late 16de eeuw werd het Eiland van Cadzand (dat toen nog Spaans was) een aantal keer geplunderd door de Watergeuzen vanuit Vlissingen. Uit de historische bronnen is bekend dat het eiland in 1572 een eigen predikant zocht, dit duidt op het feit dat het toen in handen moet zijn geweest van de Staatsen. In 1583 ontstond echter een ravage op het eiland toen de dijken in de directe omgeving werden doorbroken om Sluis te beschermen tegen de Spanjaarden. Mogelijk is toen ook de dijk bij de Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

27

Zandpolder gesneuveld. Als gevolg hierop nam de bevolking sterk af en werden de dijken op Cadzand pas decennia later herbouwd.29 De cultuurhistorische waardenkaart van de Provincie Zeeland geeft aan dat de dijk direct ten oosten van het plangebied Molenstraat 14 (nu de Zanddijk) uit 1112 dateert. Deze is ook zichtbaar op de kaart van Pourbus (afb. 17). In 1604 veroverde Prins Maurits het eiland Cadzand op de Spanjaarden. Het plangebied Molenstraat 14 lag midden in het oorlogsgebied. Indertijd lagen er in directe omgeving van het plangebied enkele gebouwen, waar de naam “Cassant” of “Cassandria” aan werd gegeven. Van der Aa maakt vermelding van een gehucht Klein-Kadzand, dat in “oude stukken” wordt genoemd en ongeveer op de locatie van het latere Retranchement zou liggen. 30 Tijdens de belegering in april-mei 1604 werd de locatie van het plangebied gebruikt als kampement voor de Staatse troepen (afb. 19). Op verschillende weergaven van de belegering is op de locatie van het plangebied, midden tussen de tenten van de troepen, een gebouw zichtbaar (groene pijl afb. 18). Mogelijk betreft dit het gebouw dat op de kaart uit 1578 ook al zichtbaar is. Opvallend genoeg lijkt het gebouw met toren op een kerk. Ook op een latere afbeelding van de belegering lijkt er in (of in de directe omgeving van) het plangebied een kerk afgebeeld met verschillende losse gebouwen eromheen (afb. 19).

Mogelijk moet dit het gehucht Klein-Cadzand of Cassant voorstellen. Het is niet zeker op welke informatie Blaeu zich precies baseerde (de veldslag was al bijna 50 jaar geleden gevoerd), mogelijk heeft hij (deels) Van Berckenrode gekopieerd. Eind 16de eeuw lijkt er dus sprake te zijn van een gehucht Cassant, mogelijk zelfs met een kerk die binnen het plangebied gelegen kan hebben. Opvallend is dat Pourbus deze niet afbeeldt. Hiervoor zijn verschillende verklaringen: een eventueel gehucht is jonger en pas ná 1578 ontstaan, Pourbus heeft niet alle bebouwing afgebeeld, de latere kaarten van Van Berckenrode en Blaeu kloppen niet óf beelden gene kerk, maar een zeer rijke herenboerderij af met toren en bijgebouwen. Hoe de discrepantie ook verklaard kan worden, vanaf de zeer vroege 17de eeuw zijn er duidelijke indicaties dat het plangebied Molenstraat 14 in gebruik was. Over de exacte inrichting van het kampement is op basis van de afbeeldingen weinig te zeggen. Mogelijk maakte het onderdeel uit van een zogenaamde “circumvallatielinie”, die diende te voorkomen dat de belegerde stad (in dit geval Sluis) bevoorraad kon worden.

Archeologisch onderzoek naar dergelijke kampementen elders in het land hebben laten zien dat hier archeologisch vele vondsten als munten, musketkogels, gespen, kookgerei, wapenuitrustingen, waterputten, ovens, loopgraven en zelfs menselijke begravingen kunnen worden verwacht. 31

Afbeelding 18. De locatie van het plangebied op een verslag van het beleg van Sluis door prins Maurits, 1604, door Floris Balthasarz. van Berckenrode (collectie Zeeuws Archief). Het noorden is links. De zwarte pijl geeft het restant van het Spaanse fort Terhofstede (1584) weer. 29

Besuijen 2017, 29-32. Van der Aa 1837-1851, 439. 31 https://archeologieonline.nl/categorie/themas/oorlog/80-jarige-oorlog. 30

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

28

Afbeelding 19. Dezelfde locatie en situatie op een latere kaart van het Beleg door Johannes Blaeu, 1649 (collectie Zeeuws Archief). Ook Blaeu beeldt verschillende gebouwen en een kampement af. Opvallend is de mogelijke kerk (dikke groene pijl).

Aan de zuidwestkant van de plek waar later Retranchement zou ontstaan, bouwden de Spanjaarden in 1584 een fort bij het gehucht Terhofstede op de schor van de Zwin. Deze ondervond continu problemen, doordat het water van het Zwin het fort steeds aantastte en uiteindelijk werd het grotendeels verwoest tijdens een stormvloed in 1597. Rond 1603 werd de functie van de redoute overgenomen door het fort bij het dorp Cadzand genaamd Sint-Jansfort. In 1604 veroverden de Staatsen onder leiding van Prins Maurits het eiland Cadzand, hierbij werden ook de overblijfselen van Fort Terhofstede ingenomen. Dit fort bestond destijds uit twee redoutes die met elkaar via een gang in verbinding stonden. Door aanblijvende waterproblemen werd de redoute uiteindelijk verlaten en werd er binnendijks een vervangend wachthuis gebouwd (zie afb. 20). Prins Maurits transformeerde Cassant na de verovering in een uitvalsbasis voor de verdere annexatie van het gebied.32 In augustus 1604 pleitte hij bij de Staten voor de bouw van forten op Cadzand om het Zwin te bewaken.33 Blijkbaar is hij vrij vlug begonnen met het realiseren van een verschansing in het gebied waar hij eerder een kampement had. De bestaande dijken werden opgehoogd en er werden grachten rondom gegraven om een asymmetrische omwalling te realiseren (afb. 20 en 21). In 16211622 werden aan de uiteinden Fort Oranje en Fort Nassau gebouwd.

De oude Spaanse redoute Terhofstede en het latere wachthuisje werden in 1634 definitief vervangen door een nieuwe redoute ten oosten van het oude: Fort Berchem. Dit kleine vierkante fort is nog altijd aanwezig. Het plangebied Molenstraat 14 ligt direct buiten de grenzen van de eerste omwalling (zie afb. 20). Op de kaart van Visscher is geen bebouwing binnen het plangebied zichtbaar. Mogelijk is de afwezigheid van bebouwing niet helemaal betrouwbaar, aangezien de kaart vooral militaire bouwwerken in detail 32 33

Besuijen 2017, 29-32. Van der Aa 1837-1851, 439.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

29

lijkt af te beelden en minder aandacht te besteden aan de “civiele” bebouwing. Bovendien is op alle oudere én jongere prenten en kaarten bebouwing zichtbaar op de locatie van de Breydelhoeve.

Afbeelding 20. De locatie van plangebied Molenstraat 14 (rode cirkel) op een uitsnede van de kaart van Visscher uit 1627 (collectie Zeeuws Archief). Bij cijfer 3 staat: Dese Huijsinghen sijn Logementen voor vier compagnien soldaten. De noordelijke gracht loopt hier recht. De nummers 4 geven tevens aan dat dit “oude Dijcken [zijn] in ’t retrenchement te pas gebracht”. Het cijfer 5 geeft een wachthuis aan, dat binnendijks bij het verloren gegane Terhofstede was gebouwd. Dit zou later worden vervangen door redoute Berchem.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

30

Afbeelding 21. Op een luchtfoto uit 1977 is een deel van de vroeg 17de-eeuwse gracht nog duidelijk zichtbaar (blauwe lijn, vergelijk blauwe lijn afb. 19, collectie RCE). Kijkend richting het zuiden.

Gedurende 1630-1640 werd de omwalling tussen de forten Nassau en Oranje vernieuwd (een retranchement; Frans voor ‘verschansing’). In plaats van een asymmetrisch geheel dat grotendeels gestoeld was op de bestaande verkaveling, werd een geheel nieuwe omwalling gerealiseerd met aan de oostelijke kant drie bastions (afb. 22). Aan deze oostzijde kende de versterking een walgracht met contrescarp, bedekte weg, glacis en buitengracht. De werkzaamheden waren vóór 1648 voltooid. Vóór 1644 diende de vesting Retranchement voornamelijk als militaire plaats, maar daarna werden de eerste woningen voor burgers gebouwd, zodat een civiele nederzetting met een kerk ontstond.34 Op de historische kaart van Hattinga, die de situatie rond 1660 weergeeft, is de nieuwe verschansing goed te zien (afb. 21). Ook de forten Nassau, Oranje en Berghem zijn te zien op de kaart. Binnen de verschansing is geen bebouwing weergegeven (omdat het Retranchement als blok is ingetekend, niet omdat er geen bebouwing was), maar in het buitengebied staan wel boerderijplaatsen en gebouwen. Op de locatie van plangebied Molenstraat 14 staan twee langwerpige gebouwen. Het lijkt erop dat deze nieuw zijn, aangezien op de kaart uit 1627 niets zichtbaar was. Ten noorden van het plangebied geeft “Het Versche Polder” aan dat deze voormalige verschansing weer in gebruik is genomen als agrarisch gebied.

De zeer brede sloot aan de noordkant herinnert hier nog aan. De sloot direct ten noorden van het plangebied is niet zo breed en is waarschijnlijk deels weer aangeplempt. De locaties van de plangebieden in Zuidzande zijn onbebouwd (zie afb. 22). Met het Vredesverdrag van Münster in 1648 kwam een einde aan de Tachtigjarige Oorlog en werd besloten de verschansing op te heffen. Pas in 1680 begon men met de afbraak van de gebouwen. De omwalling bleef als verdediging tegen het water, maar de forten werden verkocht. In 1682 verdween Fort Oranje in het Zwin gedurende een stormvloed, waarna het geheel is opgeruimd. 35

34 35

Besuijen 2017, 32-33. www.zeeuwseankers.nl

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

31

Afbeelding 22. De locaties van de plangebieden naast Rentranchement (boven, rode cirkel) en Zuidzande (onder, zwarte cirkels) op een uitsnede van de kaart van Hattinga, die de situatie in 1660 weergeeft (collectie Zeeuws Archief). Hierop zijn zichtbaar Fort Oranje (oranje pijl, aangelegd 1621, verzwolgen 1682), Fort Nassau (blauwe pijl, aangelegd 1622) en Fort Berchem (zwarte pijl, gebouwd 1634).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

32

1

2

3

Afbeelding 23. Het plangebied Molenstraat 14 op een uitsnede van de kaart van Van der Weel uit december 1739 (collectie Zeeuws Archief). Het noorden is rechts.

De bebouwing die vanaf ca. 1660 in het plangebied Molenstraat 14 aanwezig was, is beter zichtbaar op een gedetailleerde kaart van Van der Weel uit 1739 (afb. 23). Op de kaart zien we drie gebouwen op de plek waar nu de Breydelhoeve staat. Zichtbaar is een langer gebouw dicht bij de weg (1), een hoger hoofdgebouw met kleine aanbouw (2) en wat lijkt op een klein schuurtje aan de noordzijde hiervan (3). In de hoek is een drinkplas zichtbaar. Op de locatie van de beoogde nieuwbouw is geen bebouwing weergegeven. Op de Kadastrale Minuutplannen uit 1821 van Retranchement en Zuidzande worden voor het eerst de percelering nauwkeurig weergegeven (afb. 24-26). Zo is buiten de gracht de voormalige contrescarp met glacis herkenbaar als hoger gelegen terrein. De gebouwen die in 1739 zichtbaar waren, zijn nog steeds duidelijk herkenbaar (1-3 op afb. 24). Inmiddels is aan de zuidzijde uitgebreid met een grote langwerpige schuur (4) en is direct ten westen van het kleine schuurtje eveneens een nieuw gebouw gerealiseerd (5). Opmerkelijk aan de verkaveling zijn de vierkante percelen direct aan de dijk (Molenstraat). Deze wijken af van de verder strekkende verkaveling in de polder. Gezien de aanwezigheid van een brede gracht van de eerste verschansing in de vroege 17 de eeuw, lijkt het waarschijnlijk dat dit de aangeplempte grond betreft.

Het meest noordelijke perceel dat mogelijk bebouwd gaat worden, valt binnen dit gebied. Op de Minuutplannen van Zuidzande is te zien dat in het plangebied aan de Kokersweg 2 twee panden en een kleiner schuurtje stonden. Het plangebied aan de Kokersweg 3 is niet bebouwd in 1821, vermoedelijk diende dat land enkel agrarische doeleinden.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

33

5

3 2 1 4

Afbeelding 24. Het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op de Kadastrale Minuutplan van 1821 (collectie RCE).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

34

Afbeelding 25. Het plangebied aan de Kokersweg 2 in Zuidzande op de Kadastrale Minuutplan van 1821 (collectie RCE).

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

35

Afbeelding 26. Het plangebied aan de Kokersweg 3 in Zuidzande op het kadastrale minuutplan van 1821 (collectie RCE).

Een aantal van de gebouwen op de locatie Molenstraat 14 is eveneens op de Militaire Topografische Kaart uit 1957 te zien (1, 2, 4, 5 en twee nieuwe gebouwen, afb. 27). De (restanten van) drie gebouwen (1, 2 en 4) zijn via recentere kaarten en foto’s (afb. 28) direct aan de nog altijd bestaande bebouwing van de Breydelhoeve te verbinden. De locaties zijn exact hetzelfde, al is de vorm enigszins gewijzigd. Het kan hierbij gaan om sloop en herbouw of verbouwing van de panden.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

36

Afbeelding 27. Het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement op de Topografische Militaire Kaart uit 1857 (collectie RCE).

Afbeelding 28. Luchtfoto van het plangebied aan de Molenstraat 14 in Retranchement uit 1977 (collectie RCE).

De twee panden die binnen plangebied Kokersweg 2 te zien zijn op de Kadastrale Minuutplan, lijken te zijn gesloopt rond 1950, dit laatste is af te lezen aan de hand van de historische kaarten op Topotijdreis. Vanaf dat jaar kunnen 4 à 5 panden op het erf hebben gestaan. In de jaren 60 van de vorige eeuw is Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

37

het perceel opnieuw op de schop gegaan. Vanaf die periode is een grote schuur te herkennen en één bijgebouw. Deze schuur lijkt het nu te slopen pand te zijn aan de westzijde van het plangebied. Rond 1993 is ook de oostkant van het perceel bebouwd. De aanleiding voor dit onderzoek is de voorgenomen sloop van deze panden. Door de sloop en herbouw van gebouwen kan de bodem binnen het plangebied zijn verstoord. Echter is de mate van deze verstoring onbekend. Het plangebied aan de Kokersweg 3 kent voor het eerst bebouwing rond de jaren 50 van de vorige eeuw af te lezen van de historische kaarten van Topotijdreis. Het pand uit de jaren 50 lijkt toen al op dezelfde plek te hebben gestaan als het nu te slopen gebouw. Mogelijk is deze schuur na de jaren 50 nog een keer vernieuwd. De rest van het perceel is onbebouwd gebleven, waardoor wordt verwacht dat de bodem aan de zuidoost kant van het plangebied intact is gebleven, omdat er nooit bebouwing heeft gestaan.

2.5

Verstorende bodemingrepen in het verleden

Voor het plangebied aan de Molenstraat 14 is op basis van dit bureauonderzoek weinig tot geen indicaties gevonden voor bodemroering. De gebouwen van de Breydelhoeve zijn deels vernieuwd, hierbij zal in zekere mate het bodemarchief zijn aangetast. Ook zijn enkele gebouwen in de latere 19de en 20ste eeuw gesloopt, wat mogelijk ook tot enige bodemverstoring heeft geleid. Op de kavels rond de hoeve worden tarwe, suikerbiet, graszaad en vlas verbouwd, hetgeen enige bodemverstoring zal hebben veroorzaakt, maar naar verwachting zal dit niet heel diep gaan. De plangebieden aan de Kokersweg zijn in recentere tijden altijd gebruikt voor landbouw. Een deel van het plangebied Kokersweg 2 is sinds de vroege 19de eeuw bebouwd, maar dit is niet op de locatie van de te slopen opstallen (vergelijk afb. 4 en 25). De bouw van de te slopen opstallen zal op beide locaties tot enige bodemverstoring hebben geleid.

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

38

2.6

Bekende archeologische waarden

2.6.1

Plangebied Molenstraat 14 in Retranchement

2026006100

2136337100 2321219100

Afbeelding 29. Bekende archeologische waarden in het onderzoeksgebied in Retranchement (bron: Archis3).

AMK-terreinen AMK nummer Status (Rijksmonumentnummer) Toelichting

Buro de Brug B21-489

33922 + 33923 Verdedigingswerken (omwalling) Retranchement uit de 17de eeuw.

en

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

militaire

gebouwen

concept 1.0

van

39

Archis vondstlocaties Zaakidentificatie Archis Toelichting

3196133100 Deze vondst ligt binnen het plangebied (noordelijke deel) en betreft geel en rood baksteen (-puin/ keramiek) uit de Late Middeleeuwen Nieuwe Tijd, wat mogelijk duidt op een complex uit de deze periode. Volgens de eigenaar betreft het de restanten van een ‘kazemat’. Het woord kazemat komt van het Italiaanse casamatta en/of Spaanse casamata, een aanduiding voor een vesting met schietgaten. Het verwees naar de schietsleuven in stellingwerken.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

3196100100 Op ca. 250 m ten noordoosten van het plangebied is binnen een diameter van 30 m grote hoeveelheden baksteen, geglazuurd steengoed, roodbakkende en witbakkende keramiek aangetroffen. Bij de vondst werd vermoed dat dit object een veldbrandoven of veldoven was. Deze vondst duidt wellicht op een steen- of pannenbakkerij daterend uit de Late Middeleeuwen – Nieuwe Tijd.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

3220619100 Op ca. 375 m ten westen van het plangebied aan de Zwinstraat zijn tijdens graafwerkzaamheden in 2007 7 menselijke skeletten in een strook bij elkaar op 1,25 m diepte -mv. Andere materiele resten (hout, textiel of gebruiksvoorwerpen zijn niet aangetroffen). De vondstlocatie bevindt zich net buiten de wallen van Retranchement. De skeletten dateren tussen de vroege Nieuwe Tijd en de late Nieuwe Tijd.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

4871262100 Eveneens ten westen van het plangebied op ca. 270 m afstand zijn door een particulier grote hoeveelheden menselijke botresten aangetroffen. Deze resten zijn gevonden funderingssleuven van een dorpshuis aan de westzijde van de N.H.-kerk in Retranchement. Waarschijnlijk behoren de resten tot een kerkhof daterend uit de vroege Nieuwe Tijd – late Nieuwe Tijd.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

3201908100 Ca. 400 m ten zuiden van het plangebied is in 2008 de locatie van een Slikpoort uit ca. 1625 vastgesteld. Deze poort bestond uit 2 massieve zijkanten en een boogconstructie in het midden. Vermoedelijk lag ten zuiden van de poort een ophaalbrug over de veste van het fort.

Archis onderzoeksmeldingen Zaakidentificatie Archis Toelichting

2026006100 Het betreft een geofysisch onderzoek van RAAP uit 1995, maar het plangebied valt buiten het onderzochte deel.

Zaakidentificatie Archis Toelichting

2200504100 In 2008 heeft Universiteit Leiden een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd naar aanleiding van de renovatie van de walstructuur. Uit het onderzoek is gebleken dat de beide buitenzijden van de gracht nog goed bewaard zijn gebleven: de grachtvulling is bewaard gebleven waardoor de oorspronkelijke

Buro de Brug B21-489

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

40

grachtstructuur in dat deel van de gracht nog altijd intact is. Het middendeel blijkt echter niet meer intact: tijdens een baggeractie in het voorjaar van 1986 is daar alle kleiige grachtvulling afgegraven tot op of in de oorspronkelijke ondergrond. Plaatselijk is echter aan beide zijden van de gracht de basis van de oorspronkelijke grachtvulling deels nog aanwezig. We kunnen dan ook aannemen dat de oorspronkelijke gracht waarschijnlijk ondieper was. Indien de werkzaamheden slechts bestaan uit het aanbrengen van een beschoeiing in het verstoorde deel en het ophogen van het intacte deel, dan zal dat voor de archeologische waarden geen negatieve gevolgen hebben. De palen voor de beschoeiing dienen dan in het tijdens eerdere baggerwerkzaamheden verdiepte deel te worden aangebracht. De grens tussen de berm en het verdiepte deel is goed herkenbaar na drooglegging van de gracht. Indien het baggerwerk vanuit een droge gracht plaatsvindt, zal het relatief eenvoudig zijn om slechts bagger en geen oorspronkelijke ondergrond te verwijderen. Onder die voorwaarden zal ook het baggeren geen aantasting van het archeologische databestand vormen. Zaakidentificatie Archis Toelichting

Zaakidentificatie Archis Buro de Brug B21-489

24274480100 In 2015 heeft Artefact! Advies en onderzoek in Erfgoed een bureauen (verkennend) booronderzoek uitgevoerd aan de Contre Escarpe 2 wegens de voorgenomen sloop van de bestaande woning en elders op het terrein een nieuwe woning te bouwen. Uit dit onderzoek is gebleken dat gezien de geologische gesteldheid geen verwachting geldt voor het aantreffen van vindplaatsen uit de vroege Prehistorie tot en met de vroege Middeleeuwen. Op basis van de historische gegevens over de inpoldering en overstromingen en het kaartmateriaal geldt geen verwachting voor vindplaatsen uit de Late Middeleeuwen voor het plangebied. Voor de Nieuwe Tijd geldt geen verwachting voor bewoningssporen, maar wel een hoge verwachting voor resten van vestigingswerken of aan de vestingwerken te relateren structuren daterend uit de 17e eeuw. Specifiek betrof het de binnen het plangebied verwachtte glacis van de schans van Retranchement. Dit is een flauw aflopend talud buiten de contrescarp met daarbuiten een eventuele gracht of greppel (buitengracht). De huidige Contre Escarpe (weg) is aangelegd op de top van dit glacis. De resten van het glacis kunnen aangetroffen worden vanaf het maaiveld, eventueel beneden ophooglagen of een verstoorde bovenlaag (bouwvoor).

Op basis van het booronderzoek kon worden vastgesteld dat de ondergrond van het plangebied gedomineerd wordt door afzettingen van het Laagpakket van Walcheren, want deze getijdeafzettingen zijn tot de max. boordiepte aangetroffen. Grote verstoringen werden in dit niveau niet waargenomen waarmee de lage verwachting op het aantreffen van vindplaatsen uit de Late Middeleeuwen op dit niveau ongewijzigd kan blijven. Verder wordt geconcludeerd dat de hoge verwachting voor de Nieuwe Tijd, voor het aantreffen van resten van vestingwerken of aan de vestingwerken te relateren structuren daterend uit de 17de eeuw ongewijzigd blijven. Specifiek gaat het dan om de restanten ban het glacis van de schans van Retranchement en mogelijk de buitengracht, onderaan het glacis. Deze kunnen direct onder de verstoorde bovenlaag worden aangetroffen, ter hoogte van de geplande nieuwbouw vanaf 0,20 m -m. Er zijn geen aanwijzingen voor bewoningssporen uit deze periode binnen het plangebied. 2136337100, 2277715100 en 2321219100

Molenstraat 14 Retranchement, Kokersweg 2 & 3 Zuidzande

concept 1.0

41

Toelichting

In 2005 heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau een geofysisch onderzoek (elektrische weerstandsmeting) uitgevoerd aan de Killedijk in Retranchement naar de voormalige Slikpoort. Dit rapport staat niet in Archis. In 2010 heeft ADC ArcheoProjecten een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd naar de ligging van de Slikkepoort bij Retranchement (gem. Sluis), de Bordeelschans bij Draaibrug (gem. Sluis), Maurits Fort bij Hoek (gem. Terneuzen) en het Fort St.-Jan bij Zuiddorpe (gem. Terneuzen). Uit dit onderzoek gericht op Slikkepoort (die binnen het onderzoeksgebied valt) is gebleken dat tot op heden de vorm en de constructiewijze van de Slikkepoort nog niet in voldoende mate vast te stellen is. Het betrof mogelijk een houten poort, of zelfs niet meer dan een eenvoudige open doorgang door de vestingwal. Dit is ook na het booronderzoek nog steeds onduidelijk. In 2011 heeft ADC ArcheoProjecten een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd als vervolg op het booronderzoek naar de Slikkepoort. Bij dit onderzoek is gezocht naar de resten van een poortgebouw uit de 17de eeuw. Deze zijn echter niet aangetroffen. Wel zijn er aanwijzingen gevonden voor een toegang tot de omwalling van ca. 14,5 m breed. In de toegang bevond zich een kuil met daarin een stenen vloertje, mogelijk het restant van een haardplaats.

Het vondstmateriaal verzameld is afkomstig uit verschillende ophogingslagen waaruit de vestiging is opgebouwd en is dateerbaar tussen de 13de en 17de eeuw. Dit is vermoedelijk materiaal dat uit de omgeving van het fort in nederzettingscontext in de grond terecht is gekomen en later is vergraven ten behoeve van de versterking. Een metalen luns die in een ophogingslaag is gevonden wijst op het militaire karakter van de vesting, waar zeker kanonnen hebben gestaan.