08 bijlage kerkenvisie
Tekst van het document
34
in de gemeente Sluis. Ook vond er in Nederland een bevolkingsgroei plaats na de oorlog. Zo werden er in Breskens en in het gehucht Slijkplaat nieuwe rooms-katholieke kerken gesticht. Ook vonden er na de Tweede Wereldoorlog nog afscheidingen plaats. Zo ontstonden er in Oostburg een Oud-Gereformeerde Gemeente in Nederland en een Gereformeerde Gemeente in Nederland. Vanaf de jaren ‘50 nam het toerisme toe in Zeeland. Voor de katholieke toeristen werden toeristenkerken gesticht, veelal openluchtkerken, waaronder in 1964 in Cadzand. Waarde van de kerkgebouwen Kerken uit deze tijd zijn vaak in één geheel ontworpen als Gesamtkunstwerk. De architectuur van exterieur en kunst sluit aan op interieurstukken als preekstoel en doopvont en vormt één ensemble. De gaafheid van dit ensemble is belangrijk voor de waardering van het gebouw, zoals dit ook geldt voor kerken uit andere perioden. Wederopbouwkerken zijn daarom bijzonder gevoelig voor verstoring. Stedenbouwkundig verschillen de wederopbouwkerken in de gemeente Sluis sterk.
Een aantal werd gebouwd op een centraal punt, waar in een aantal gevallen de vorige, verwoeste kerk stond. Een aantal kerken werd op minder dominante locaties aan uitvalswegen of in uitbreidingswijken gebouwd. De stad Oostburg is aangewezen als een van de dertig wederopbouwgebieden van nationaal belang. Hier bevindt zich een aantal kerkgebouwen in stijlen uit de wederopbouwarchitectuur: de Open Haven, de Oud-Gereformeerde Gemeente in Nederland, de Heilige Eligiuskerk en de Gereformeerde Kerk.
1400
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
35
1500
1600
Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 1 Oud-Gereformeerde Gemeente in Nederland, Oostburg 2 De Open Haven, Oostburg 3 Heilige Eligiuskerk, Oostburg 7 Gereformeerde Kerk, Oostburg 14 Hervormde Kerk, Zuidzande 16 Vrije Evangelische Gemeente, Cadzand 17 Heilige Bonifatiuskerk, Cadzand 18 Heilige Petrus Apostelkerk, Schoondijke 19 Gereformeerde Kerk, Schoondijke 20 Protestantse Kerk, Schoondijke 22 Vrije Evangelische Gemeente, Breskens 23 Gereformeerde Kerk, Breskens 24 Sionskerk, Breskens 25 Christengemeente Trefpunt, Breskens 26 Heilige Barbarakerk, Breskens 29 Onze-Lieve-Vrouwe Sterre der Zeekerk, Slijkplaat 31 Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk, IJzendijke 42 Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk, Eede
1700
1800
De Open Haven in Oostburg rond 1950. De toren werd pas in 1958 voltooid (Beeldbank Zeeuwse Bibliotheek, Foto’s, 82018)
1900
2000
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Modern 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Aan het einde van de twintigste eeuw werden er in de gemeente Sluis ook nog kerken gebouwd. In Aardenburg werd de Gereformeerde Kerk in 1969 vervangen door een nieuw gebouw op dezelfde locatie. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de stroming van Jehovah’s Getuigen op in Zeeland. In 1977 werd een koninkrijkszaal geopend in Oostburg. De Gereformeerde Gemeente van Oostburg huurde van 1982 tot 1994 de Gereformeerde Kerk, waarna ze een eigen kerkgebouw in gebruik nam. In 2004 fuseerden de Vrije Evangelische Gemeenten in de gemeente Sluis en namen ze een nieuw kerkgebouw in gebruik in Nieuwvliet. Dit is het jongste kerkgebouw van de gemeente. In 2004 vond ook een fusie plaats tussen de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland. Samen met de Evangelisch-Lutherse Kerken vormden ze de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Door beide fusies werd een aantal kerkgebouwen in de gemeente Sluis gesloten. De kerken uit deze periode zijn vaak ingepast in de stedenbouwkundige restruimte buiten de centra en vormen zo een aparte categorie waarbij er een grote diversiteit is in architectuurstijlen.
36
Waarde van de kerkgebouwen Kenmerk voor kerken uit deze periode is dat ze vaak op stedenbouwkundig onbelangrijke plaatsen gebouwd zijn, bijvoorbeeld aan de rand van het dorp. De waarde van de architectuur verschilt sterk per individueel geval. De periode ‘jong’ loopt vanaf 1965 tot heden. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 4 Gereformeerde Gemeente, Oostburg 6 Koninkrijkszaal, Oostburg 13 Vrije Evangelische Gemeente, Nieuwvliet 37 Ontmoetingskerk, Aardenburg
Het kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Nieuwvliet
Bronnen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch Onderzoek
A. Bauwens & H. Krabbendam (red.), Scharnierend Gewest. 200 jaar Zeeuws-Vlaanderen 1814-2014 C. Bos, J. van Damme & A.P. de Klerk (red.), Dorpen in Zeeland. T.H. von der Dunk, De bouw van twee kerken te Sluis. M.K.E. Gottschalk, Historische geografie van westelijk ZeeuwsVlaanderen. Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, Encyclopedie van Zeeland. D.H.P. Koren, Tussen baksteen en beton. De waarde en betekenis van de Zeeuwse wederopbouwkerken A.M.J. de Kraker, Landschap en bewoning van ZeeuwsVlaanderen. A.M.J. de Kraker (red.), “Over den Vier Ambachten” : 750 jaar keure, 500 jaar Graaf Jansdijk H. Rottier & J.H.W. Arnoldus, De Vlaamse kustvlakte van Calais tot Saeftinge. W. Wintein, Ontstaan en evolutie van het landschap in de Zwinstreek.
37
Beoordelingscriteria kernwaarden Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria: • Architectonische waarden: wat zijn de architectuurhistorische kenmerken van het gebouw? Is een bepaalde architectuur of typologie van kerkenbouw specifiek belangrijk in de gemeente of regio? Wat is de typologie? Binnen de collectie kan een kerk een belangrijke rol spelen op historisch en maatschappelijk niveau ook al is ze als bouwwerk onbeduidend. Bovendien kan een kerk, ook al is ze niet van architectonisch belang, toch van belang zijn als voorbeeld van een eenvoudige bouwstijl of techniek. In het hele gamma van de kerkenbouw spelen ze een rol als onderdeel van de minder rijke delen van de maatschappij. • Cultuurhistorische waarden: wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie?
• Stedenbouwkundige waarden: wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van de stad of dorp: speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld? • Gaafheid: in hoeverre is het kerkgebouw onaangetast? • Interieur: welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf ensemble? Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn mogelijk beschermenswaardig. Kernwaarden kerkenbestand gemeente Sluis Op basis van de verschillende perioden vallen een aantal zaken op over de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente Sluis. • Voor een plattelandsgemeente kent de gemeente Sluis veel verschillende denominaties. De gemeente is een grensgebied tussen het rooms-katholieke en protestantse christendom. Als grensregio was het een gebied waar verschillende groepen religieuze vluchtelingen
neerstreken. Daarnaast vonden er verschillende afscheidingen binnen de protestantse kerken plaats, waardoor nieuwe denominaties ontstonden. • Er zijn weinig middeleeuwse kerken in de gemeente Sluis. Dit komt door overstromingen en oorlogsgeweld. De weinige middeleeuwse kerken die nog resteren zijn in de loop van de geschiedenis ook zwaar beschadigd en bevatten zodoende modernere onderdelen. Ze vertellen daarom het verhaal van de roerige geschiedenis van de gemeente. • Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 vond een periode van katholieke emancipatie plaats. In deze periode werden in de rooms-katholieke delen van de gemeente Sluis nieuwe kerken gebouwd. • Door de grote oorlogsschade als gevolg van de Slag om de Schelde heeft de gemeente Sluis een groot aantal kerken uit de wederopbouwperiode. Naast Oostburg als wederopbouwgebied van nationaal belang kunnen ook dorpen als Breskens en Schoondijke met hun kerken tot typische wederopbouwgebieden gerekend worden.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Algemeen De gemeente Sluis kent 222 rijksmonumenten en heeft daarnaast vanaf 2019 een groot aantal gebouwen aangewezen als gemeentelijk monument. Aanwijzingen vinden nog steeds plaats. De gemeentelijke monumenten zijn gelegen in alle dorpen van de gemeente Sluis. Op de lijst staan onder meer woningen, (voormalige) kerkgebouwen, stoeppalen, een stadsmuur, een weegbrug, een begraafplaats en een transformatorhuisje. Het Rijk heeft één beschermd stadsgezicht aangewezen: Sint Anna ter Muiden. De gemeente Sluis beschikt over beleid en regelgeving specifiek voor erfgoed en kerkgebouwen. Daarnaast is in het meer algemene “Visiedocument 2021 - 2025 Krachtig verbonden” beleid opgenomen voor cultureel erfgoed. In het Coalitieakkoord Sluis 2022-2026 en het Addendum 2024 zijn voor erfgoed en monumenten geen specifieke ambities of opgaven opgenomen.
38
Relevant beleid Erfgoedvisie 2013
In de Erfgoedvisie 2013 zijn zes thema’s uitgewerkt: cultuurhistorisch erfgoed en (ruimtelijk) beleid, gemeentelijke eigendommen, religieus erfgoed, molens, militair erfgoed en cultuurhistorisch erfgoed en toerisme. In de Erfgoedvisie 2013 gaf de gemeente Sluis aan te streven naar instandhouding en het borgen van onderhoud en exploitatie voor de langere termijn van de kerkgebouwen in de gemeente. Ook werd vastgelegd dat er een gemeentelijke monumentenlijst moest komen. Kerkenvisie 2018
Als uitvloeisel van de Erfgoedvisie 2013 startte in 2014 in de gemeente Sluis het project ‘Kerk, Krimp en Kans’. Hoofddoelstelling van dat project was het in beeld brengen van de kansen van religieus erfgoed voor de leefbaarheid van de gemeente Sluis. Daarbij werd geconstateerd dat het religieus erfgoed van invloed kan zijn op vijf aspecten van ‘leefbaarheid’: bereikbaarheid, voorzieningen, ruimtelijke kwaliteit, werkgelegenheid en sociale cohesie.
Vervolgens stelde de gemeente ‘De Kerkenvisie – Een visie op de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis’ op. De kerkenvisie werd vastgesteld door de gemeenteraad op 5 juli 2018 en bevatte onder meer de conclusie dat behoud van kerkgebouwen een actieve houding vergt van de eigenaar, de kerk- en dorpsgemeenschap en van de gemeente. Voor de gemeente Sluis werden als belangrijke aanbevelingen genoemd: 1. Stimuleren van de instandhouding van de kerkgebouwen door voorlichting, financiële ondersteuning, medewerking aan bestemmingswijzigingen en het gebruik voor maatschappelijke functies; 2. Nemen van verantwoordelijkheid voor het onderhoud aan kerktorens, uurwerken en klokken; 3. Aanpassen van de subsidieverordening, waardoor ook subsidies kunnen worden verleend voor kerken die als gemeentelijk monument zijn of worden aangewezen; 4. Periodiek overleg voeren met de eigenaren van kerkelijke gebouwen; 5. Meewerken aan het ‘vermarkten’ van religieus erfgoed, waardoor extra inkomsten kunnen worden gerealiseerd.
5. Beleidskader
Aan een aantal aanbevelingen is onvoldoende uitvoering gegeven. De aanbevelingen 2 en 3 zijn overigens wel gerealiseerd. Ook in de inleiding is uitgebreid teruggeblikt op de uitkomsten van de Kerkenvisie Sluis 2018. Verordening instandhoudingssubsidies molens en kerken 2020
Deze verordening, die op 1 januari 2021 in werking is getreden, vervangt de subsidieverordening voor molens en kerken die in 2011 werd vastgesteld. Naar aanleiding van een aanbeveling in de Kerkenvisie 2018 werd de regeling uitgebreid met kerken die als gemeentelijk monument zijn aangewezen. Eigenaren van kerken die rijksof gemeentelijk monument zijn en molens die rijksmonument zijn, kunnen een beroep doen op een jaarlijkse bijdrage van maximaal € 2.269. Voorwaarden voor het verkrijgen van een bijdrage zijn een tweejaarlijkse inspectie door de Monumentenwacht en een instandhoudingsplan. Erfgoedverordening 2023
De gemeente beschikt over een in december 2022 vastgestelde erfgoedverordening, waarin de aanwijzing en bescherming van gemeentelijke monumenten en gemeentelijke stads- of dorpsgezichten zijn
39
geregeld. Archeologie
Het archeologiebeleid is opgenomen in de ‘Gemeentelijke onderzoeksagenda archeologie 2017’, die een herziening is van het ‘Archeologiebeleid gemeente Sluis & Gemeentelijke Onderzoeksagenda Sluis 2013’. Dit beleid is verankerd in bestemmingsplannen. Welstandsnota
De Welstandsnota is op 23 maart 2023 door de gemeenteraad van Sluis vastgesteld en is daarmee het meest recent vastgestelde beleidsdocument waarin ook het erfgoed aan de orde komt. Met de vaststelling van de Welstandsnota neemt de gemeente Sluis haar verantwoordelijkheid voor behoud en verbetering van de omgevingskwaliteit vanuit de overweging dat het woon- en leefklimaat voor een belangrijk deel wordt bepaald door de kwaliteit van de gebouwde omgeving. De nota bevat regels voor de werkwijze van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en geeft algemene en gebiedsgerichte welstandscriteria. Hierin wordt een onderscheid gemaakt tussen
welstandsniveaus voor historische gebouwen en nieuwbouw. Daarnaast bevat de nota richtlijnen voor de afstemming van de advisering door de erfgoedcommissie binnen de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed voor aanvragen van omgevingsvergunningen voor: • Rijks- en gemeentelijke monumenten; • Aanvragen voor panden/objecten gelegen in het beschermde stadsgezicht Sint Anna ter Muiden; • Aanvragen die vallen onder historisch welstandsniveau. De erfgoedcommissie zal zich bij de advisering altijd richten op het handhaven, herstellen en versterken van de cultuurhistorische karakteristieken en de samenhang van het gebouw met zijn omgeving. Bij de beoordeling worden de ‘Technische criteria Planbeoordeling Monumenten’ (Dorp, Stad & Land, 2013) en de ’10 uitgangspunten voor het omgaan met monumenten’ (Federatie Ruimtelijke Kwaliteit, 2009) gehanteerd.
5. Beleidskader
Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit Sluis
In december 2022 stelde de gemeenteraad van Sluis de ‘Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit’ vast, die gelijktijdig met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 in werking is getreden. Hiermee is voldaan aan de eisen van de Omgevingswet. In deze verordening worden onder meer de taken en samenstelling van de Adviescommissie omgevingskwaliteit Sluis geregeld. De commissie adviseert op verzoek van het college onder meer over aanvragen of ontwerpbesluiten voor een omgevingsvergunning voor een rijksmonumentenactiviteit, een omgevingsplanactiviteit die betrekking heeft op een (voorbeschermd) gemeentelijk monument en omgevingsplanactiviteiten die betrekking hebben op behoud en herstel van de cultuurhistorische waarden van een gebied en/of de bebouwing. Krachtig verbonden – Visiedocument 2021 - 2025
In dit visiedocument zijn hoge ambities op het gebied van cultureel erfgoed opgenomen.
40
Vastgesteld wordt dat de rijke cultuur, cultuurhistorie en het erfgoed de (onderscheidende) identiteit en diversiteit van de streek mede bepalen en dat behoud van erfgoed niet alleen belangrijk is voor de eigen inwoners maar ook voor de toeristischrecreatieve sector. In het algemeen streeft de gemeente naar behoud en ontwikkeling van cultureel erfgoed met bijzondere aandacht voor het religieus erfgoed en molens.
ook tussen de cultuur- en erfgoedsector en andere sectoren zoals toerisme, te bevorderen. Als concrete maatregelen worden genoemd: het oprichten van een georganiseerd overleg cultuur en erfgoed en het inrichten van een monumentenloket. In het visiedocument is ook het opstellen van een onderhoudsplan voor gemeentelijke eigendommen als concrete maatregel opgenomen.
In de uitvoeringsparagraaf zijn concrete maatregelen opgenomen zoals een onderzoek naar de wijze waarop de gemeente kan bijdragen aan het behoud van cultureel erfgoed in eigendom van derden en het bijhouden en actualiseren van de gemeentelijke monumentenlijst. In ‘Krachtig verbonden’ wordt vastgesteld dat cultuur- en erfgoedorganisaties behoefte hebben aan kennis over de behoeften van verschillende toeristische doelgroepen die in de streek verblijven met het oog op het ontwikkelen van een passend aanbod en dat de samenwerking tussen de culturele en toeristische sector moeizaam verloopt. Daarom werd de ambitie opgenomen om meer structurele samenwerking en kennisuitwisseling tussen cultuur- en erfgoedinstellingen onderling, maar
Omgevingsvisie
De gemeente Sluis beschikt nog niet over een Omgevingsvisie, waarin de gewenste integrale kwaliteit en doelen voor het grondgebied van de gemeente voor de lange termijn zijn vastgelegd. Een Omgevingsvisie gaat in op de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur en cultureel erfgoed. Voor 1 januari 2027 moet de gemeente Sluis, net als iedere andere gemeente, beschikken over een Omgevingsvisie.
5. Beleidskader
Erfgoedbeleid en uitvoering
Kerkenvisie in relatie tot erfgoedbeleid
De gemeente Sluis beschikt over de wettelijk verplichte verordeningen (Erfgoedverordening 2023 en Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit). De Erfgoedvisie 2013 is mede gebaseerd op de destijds geldende wetgeving en rijksbeleid. Actueel erfgoedbeleid (gebaseerd op de Erfgoedwet 2016 en de Omgevingswet) ontbreekt. Beleid over cultureel erfgoed is opgenomen in door de gemeenteraad vastgestelde visies zoals het Visiedocument 2021 – 2025 en de Kerkenvisie 2018.
Het vormgeven van actueel erfgoedbeleid kan mede gebaseerd worden op de uitkomsten van deze kerkenvisie, waarin aanbevelingen zijn opgenomen over de rol van de gemeente met betrekking tot het erfgoed. Het gaat daarbij niet alleen over het beschermen en behouden van erfgoed, maar ook over het benutten van kansen voor leegkomende kerkgebouwen. Ook aandacht voor interieurs, vaak een vergeten onderdeel bij de instandhouding van erfgoed, kan worden verankerd in erfgoedbeleid. Onderwerpen die in deze kerkenvisie aan de orde komen, zoals een loket voor kerkeigenaren en een coördinatiefunctie ten behoeve van een integrale benadering van het erfgoed, kunnen eveneens onderdeel uitmaken van toekomstig erfgoedbeleid.
Een actuele erfgoednota of -visie biedt de gemeente de mogelijkheid om keuzes te maken uit autonome taken op het terrein van erfgoed en daarvoor de benodigde middelen beschikbaar te stellen. Voor het uitvoeren van beleid is tevens kennis, kunde en capaciteit noodzakelijk.
41
Kennis en gebruik van instandhoudings- en restauratiesubsidies Voor instandhouding van rijksmonumenten kan subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Voor 11 van de 14 rijksmonumentale kerkgebouwen wordt gebruik gemaakt van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Omdat de gemeente eigenaar is van een aantal bij de kerkgebouwen behorende torens, kunnen
plannen van kerken en torens op elkaar worden afgestemd. 50% van de subsidiabele kosten wordt vergoed. Kerkeigenaren geven aan dat het eigen aandeel (50% + 100% van de niet-subsidiabele kosten) een knelpunt is; er wordt ingeteerd op het vermogen. Voor de onderhoudskosten kent de gemeente Sluis een aanvullende subsidiemogelijkheid (zie hierboven Verordening instandhoudingssubsidies molens en kerken 2020). Niet alle eigenaren van rijks- en gemeentelijke monumenten zijn op de hoogte van de gemeentelijke subsidieregeling. De provinciale subsidieregeling voor restauraties kent een subsidiepercentage van maximaal 70% en daarmee resteert een eigen bijdrage van 30%. De laatste jaren is door kerkeigenaren in de gemeente Sluis geen gebruik gemaakt van deze regeling. Open Monumentendag De gemeente Sluis neemt deel aan de jaarlijkse Open Monumentendag en roept eigenaren van rijksmonumenten op hun deuren op deze dag voor het publiek te openen. Samen met de gemeenten Hulst en Terneuzen brengt de gemeente een brochure uit, waarin alle opengestelde monumenten onder de aandacht worden gebracht.
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 42
19
42
17
42
42
16
16
1
1
3
In maart en april 2024 zijn gesprekken gehouden met de eigenaren van kerkgebouwen in de gemeente Sluis. Daarnaast is een aantal eigenaren telefonisch gesproken of is er via de mail contact geweest. Een belangrijk onderdeel van deze gesprekken was de toekomstverwachting van het huidige gebruik van het kerkgebouw. Op het moment van de gesprekken werden 19 kerkgebouwen religieus gebruikt en was één kerkgebouw, de Johannes de Doperkerk in Sluis, deels herbestemd en deels in religieus gebruik.
12
Afname religieus gebruik
15 19
19
12 9 5 1
1
1
1
2024
2029
2034
2039
Toekomstverwachting Religieus gebruik
Onzeker
Leegstaand / in transitie
Herbestemd
Gemengd
42
Een groot deel van de kerkeigenaren gaf aan dat het voortzetten van de religieuze functie in de toekomst onzeker is. Voor 7 kerken geldt deze onzekerheid op korte termijn, binnen 5 jaar. Binnen 10 jaar geldt dit voor 10 kerkgebouwen en binnen 15 jaar voor 14 kerkgebouwen. In het slechtste geval zou dat dus betekenen dat er over 15 jaar slechts 5 van de 19 (en één deels herbestemde kerk) kerkgebouwen voor kerkdiensten gebruikt worden. De onzekere toekomst speelt vooral bij de kerkgebouwen van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en de Rooms-Katholieke Kerk (RKK).
Voor de rooms-katholieke kerkgebouwen is door het parochiebestuur, in overleg met het bisdom Breda, besloten dat Heilige Eligiuskerk in Oostburg parochiekerk blijft. De Heilige Maria Hemelvaartkerk in Aardenburg blijft geopend als bedevaartskerk. De kerken van Breskens en Schoondijke blijven geopend voor doordeweekse vieringen, totdat er een herbestemming is gevonden. De Heilige Bonifatiuskerk, een toeristenkerk in Cadzand, en de kapel in Sluis zullen wel in gebruik blijven. Voor de 3 kerkgebouwen die op het moment leegstaan geldt ook dat de toekomst onzeker is. In de kerkenvisie uit 2018 werd geconcludeerd dat 18 kerkgebouwen op middellange termijn hun religieuze functie zouden behouden. Uit de gesprekken die in 2024 zijn gehouden blijkt dat de onzekerheid groter is dan uit de kerkenvisie uit 2018 is gebleken. Herbestemmingen De gemeente Sluis kent een groot aantal herbestemde kerken: 19 en één die voor een groot deel herbestemd is, maar nog voor een deel religieus gebruikt wordt. Deze herbestemmingen zijn in veel gevallen toekomstbestendig. In 3 gevallen is dit niet zo: de Hervormde Kerk van Zuidzande
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
is herbestemd tot restaurant, maar staat momenteel te huur. De Lutherse Kerk in Groede en de Hervormde Kerk van Waterlandkerkje hebben een culturele bestemming. Er lijkt in de gemeente Sluis een overaanbod te zijn van locaties met een culturele functie, zeker in relatief kleine dorpen. Monumenten Het grootste deel van de kerkgebouwen in de gemeente heeft een monumentenstatus: 14 als rijksmonument, 13 als gemeentelijk monument. Hiervan zijn er nog 13 in religieus gebruik, zijn er 11 herbestemd, staan er 2 leeg en is er één deels herbestemd en deels in religieus gebruik. Qua toekomstverwachtingen lopen de monumentale kerken redelijk gelijk met de niet-monumentale kerken. De religieuze functies van de monumentale kerken zijn op lange termijn overwegend onzeker. Slechts twee kerkeigenaren verwachten wel zeker te zijn van de toekomst, die van de Hervormde Kerk in Nieuwvliet en de Heilige Bonifatiuskerk in Cadzand. Interieurs Museum Catharijneconvent registreert de interieurs van kerkgebouwen. De norm
43
is dat deze interieurs elke 15 tot 20 jaar geïnventariseerd moeten worden. Een klein aantal kerkgebouwen in de gemeente Sluis voldoet hieraan. De interieurs van de meeste roomskatholieke kerken zijn de afgelopen twintig jaar geregistreerd. Daarnaast is het Lam tot Ardenburch in 2022 onderzocht. Voor de overige kerken is de inventarisatie niet up-to-date of helemaal nooit uitgevoerd. Voor een aantal herbestemde kerken zal dit niet relevant zijn, omdat het interieur sterk gewijzigd is door de herbestemming. Bouwkundige staat Behalve de situatie van de kerkeigenaar speelt ook de bouwkundige staat van een kerkgebouw een rol bij de toekomstbestendigheid van een kerkgebouw. Daarom heeft de Monumentenwacht Zeeland een bouwkundige quickscan gemaakt van alle kerkgebouwen in de gemeente. De kerken zijn beoordeeld op 4 criteria (de conditie van de fundering, de conditie van de gevels, vensters en deuren, de conditie van de kapconstructie en de conditie van de dakbedekking en goten). Op deze criteria is beoordeeld met scores tussen de 1 (zeer goed) en 6 (zeer slecht). Vervolgens is met behulp
van deze scores de bouwkundige staat berekend. Het merendeel van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis scoort goed, namelijk 29 van de 42 gebouwen. 7 kerkgebouwen zijn in redelijke staat, 3 matig, 2 slecht en 1 zeer slecht. De bouwkundige staat van de funderingen is in alle gevallen goed of zeer goed. De condities van de kapconstructies zijn overwegend goed, maar een aantal kerkgebouwen scoort op dit onderdeel redelijk tot zeer slecht. Wat betreft gevels, vensters en deuren (33) en dakbedekking en goten (29) scoren de meeste kerkgebouwen wel goed, maar het aantal dat matig tot zeer slecht scoort is relatief hoog. Opvallend is dat de kerkgebouwen zonder monumentale status beter scoren dan de beschermde kerkgebouwen. Hoewel er subsidiemogelijkheden zijn voor het onderhoud van monumentale kerken, blijkt de opgave om deze gebouwen te onderhouden groter dan bij kerken zonder bescherming. De monumentale kerken zijn overwegend groter en hebben meer details, waardoor de onderhoudskosten hoger zijn. Het gemiddelde wordt ook beïnvloed door een aantal monumentale kerken dat in slechte tot zeer slechte staat is.
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Er is weinig verschil tussen de bouwkundige staat van de rijksmonumenten en die van de gemeentelijke monumenten. De herbestemde kerkgebouwen zijn gemiddeld in een iets betere bouwkundige staat dan de kerkgebouwen in religieus gebruik. De leegstaande kerkgebouwen scoren gemiddeld twee keer slechter, omdat er weinig tot geen onderhoud uitgevoerd wordt. In de kerkenvisie uit 2018 is waarschijnlijk een andere rekenmethodiek gebruikt om de eindscore per kerkgebouw te berekenen. Hierdoor is het lastig om te vergelijken of de bouwkundige staat gemiddeld beter of slechter is geworden. Wel is duidelijk dat een aantal kerkgebouwen tussen 2014 (Kerk, Krimp en Kans) en 2024 door een restauratie of herbestemming een betere bouwkundige staat heeft gekregen. Op basis van de bouwkundige scan is ook een inschatting van de onderhoudskosten gemaakt. De hoogte hiervan hangt onder andere af van de grootte van het gebouw, de monumentale waarde en de bouwkundige staat. Monumentale kerkgebouwen hebben vaak hogere onderhoudskosten. Een voorbeeld hiervan is de Sint-Baafskerk in Aardenburg.
44
Deze verkeert op het moment in een goede bouwkundige staat, maar de verwachte onderhoudskosten zijn hoog omdat dit een groot een monumentaal gebouw betreft.
29
7
0
+++
++
+
3
2
-
--
1
---
Bouwkundige staat
11 8
10
8 4 1
€
€€
€€€
Indicatie verwachte kosten
€€€€ €€€€€ €€€€€€
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
45
Vochtproblemen
Houtrot in kozijn
Afgebroken beton
Achterstallig schilderwerk
Gebroken hardstenen hekpijler
Gebroken ruit
Gebroken steen
Begroeiing in goot
Scheur in muur
Ontbrekende dakpannen
Omgebogen loodslab
Omgebogen loodslab
Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
In hoeverre een kerkgebouw bedreigd wordt, wordt vooral bepaald door de toekomstverwachting van de eigenaar. Dit geldt zowel voor het voortzetten van het religieuze gebruik als de toekomstbestendigheid van een herbestemming. Het onderzoek naar de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen moet zorgvuldig gebeuren. Mensen voelen zich vaak verbonden met de gebouwen, en dat geldt niet alleen voor de leden van de kerkgemeenschap die het gebouw gebruiken. Ook dorpsbewoners kunnen zich verbonden voelen met het kerkgebouw. Sommige kerken hebben monumentale waarde, anderen hebben een maatschappelijke functie binnen een dorp of wijk. Daarnaast zijn de meeste dorpen opgebouwd rond een centraal gelegen dorpskerk. Ook als een kerkgebouw de religieuze functie verliest, behoudt het een waarde voor de samenleving. De mate van bedreiging is in de tabel op de volgende pagina weergegeven door middel van een stoplichtmodel. Als het kerkgebouw op korte termijn (binnen 5 jaar) bedreigd wordt, krijgt de kerk een rood bolletje. Speelt er een bedreiging op middellange termijn (5 tot 15 jaar), dan krijgt de kerk een oranje bolletje. Wordt er op lange termijn geen
46
probleem verwacht met betrekking tot de instandhouding van het gebouw, dan krijgt de kerk een groen bolletje. De mate van bedreiging van een kerkgebouw bepaalt vaak voor de gemeente Sluis om actie te ondernemen, maar niet altijd. Zo zijn er kerkgebouwen waarvan de toekomst van het gebruik niet bedreigd wordt, maar speelt er een praktische of vergunningskwestie waar de gemeente actie op moet ondernemen. Dit geldt voor de Gereformeerde Gemeente in Nederland in Oostburg en de Hervormde Kerk in Nieuwvliet. In een aantal gevallen wordt aan de gemeente geadviseerd om kerkgebouwen groepsgewijs te behandelen, ongeacht de mate van bedreiging. Dit betreft bijvoorbeeld de grote groep kerken van de rooms-katholieke Heilige Andreasparochie en de verschillende kerken met een culturele functie. Bij de laatstgenoemde groep is het voor de gemeente van belang om deze mee te nemen zodra het cultuurbeleid aangepast wordt. Voor zulke voorbeelden is een aparte kolom in het stoplichtmodel opgenomen, waarin de urgentie voor de gemeente om actie te ondernemen naast de bedreiging van het kerkgebouw is geplaatst.
Urgentietabel 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Nr.
Kerk
Plaats
Nr.
Kerk
Plaats
5
Gereformeerde Gemeente in Nederland
Oostburg
31
Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk
IJzendijke
7
Gereformeerde Kerk
Oostburg
34
Kloosterkapel Sint Anna
St. Anna ter Muiden
8
Grote Kerk
Groede
9
Heilige Bavokerk
Groede
42
Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk
Eede
10
Lutherse Kerk
Groede
1
Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland
Oostburg
11
Vm. Vrije Evangelische Gemeente
Nieuwvliet
2
De Open Haven
Oostburg
14
Hervormde Kerk
Zuidzande
3
Heilige Eligiuskerk
Oostburg
16
Vrije Evangelische Gemeente
Cadzand
4
Gereformeerde Gemeente
Oostburg
19
Gereformeerde Kerk
Schoondijke
6
Koninkrijkszaal
Oostburg
21
Hervormde Kerk
Waterlandkerkje
12
Hervormde Kerk
Nieuwvliet
22
Vrije Evangelische Gemeente
Breskens
13
Vrije Evangelische Gemeente
Nieuwvliet
23
Gereformeerde Kerk
Breskens
15
Mariakerk
Cadzand
27
Heilige Eligiuskerk
Hoofdplaat
17
Heilige Bonifatiuskerk
Cadzand
28
Hervormde Kerk
Hoofdplaat
18
Heilige Petrus Apostelkerk
Schoondijke
29
Onze-Lieve-Vrouwe Sterre der Zeekerk
Slijkplaat
20
Protestantse Kerk
Schoondijke
33
Kloosterkapel Ursulinen
Sluis
24
Sionskerk
Breskens
35
Hervormde Kerk
St. Anna ter Muiden
25
Christengemeente Trefpunt
Breskens
26
Heilige Barbarakerk
Breskens
36
Hervormde Kerk
Retranchement
30
Mauritskerk
IJzendijke
37
Ontmoetingskerk
Aardenburg
38
Het Lam tot Ardenburch
Aardenburg
32
Johannes de Doperkerk
Sluis
39
Heilige Maria Hemelvaartkerk
Aardenburg
40
Sint-Baafskerk
Aardenburg
41
Hervormde kerk
Sint Kruis
Functie:
Monument:
Bedr.
Urgent.
Bedreiging:
Funct. Monu.
Bedr.
Urgent.
Urgentie
Religieus gebruik
Rijksmonument
Instandhouding op korte termijn onder druk (0-5 jaar)
Actie vereist binnen 0-5 jaar
Herbestemd
Gemeentelijk monument
Instandhouding op termijn onder druk te staan (5-15 jaar)
Actie vereist binnen 5-15 jaar
Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)
Geen actie vereist binnen 15 jaar
Leegstaand
47
Funct. Monu.
7.
Bevindingen Uit de gesprekken met kerkeigenaren, de workshop met gemeenteambtenaren, de bouwkundige scan door de Monumentenwacht Zeeland en bureauonderzoek zijn de volgende bevindingen opgemaakt. Kerkgebouwen • Van de 23 kerkgebouwen zonder religieuze functie hebben er inmiddels 20 een andere functie. Het grootste deel van de herbestemmingen is toekomstbestendig, met name woonfuncties. • De toekomstbestendigheid van kerkgebouwen neemt door teruglopend religieus gebruik de komende jaren fors af. Dit geldt ook voor een aantal herbestemde kerkgebouwen. Herbestemmingen met een culturele functie kunnen elkaar beconcurreren. • Kerkgebouwen in de gemeente Sluis bieden mogelijkheden voor maatschappelijke functies. In de gemeente zijn de kerken van Waterlandkerkje en Retranchement daarvan voorbeelden. • De kerkgebouwen in de gemeente Sluis vertegenwoordigen veelal hoge cultuurhistorische waarden. Het merendeel (27/42) van de kerken is beschermd als rijksof gemeentelijk monument.
48
• De inventarisatie van de interieurs is van een aantal kerkgebouwen niet actueel. • De situatie per kern en per kerk is verschillend: a. Oostburg, Breskens en Aardenburg hebben meer dan drie kerkgebouwen, een aantal kernen heeft slechts één kerkgebouw; b. Diverse kerkgemeenschappen maken gebruik van meerdere kerkgebouwen, waardoor het gemiddelde gebruik per kerkgebouw minder dan één keer per week is; c. Er zijn binnen de gemeente meerdere kerkgebouwen met culturele functies, waarmee zij mogelijke concurrenten van elkaar kunnen worden. Een keuze maken in kerkgebouwen met culturele functies is gewenst; d. Eén kerkgebouw maakt inmiddels onderdeel uit van een dorpshuis (Retranchement). Het is vooral het initiatief van dorpsbewoners geweest om de kerk zo te behouden. e. 85% van de kerkgebouwen bevindt zich in een redelijk tot goede bouwkundige staat (36/42).
Kerkeigenaren • Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekend vanwege teruglopend kerkbezoek. Het gebruik van meerdere kerkgebouwen door één kerkgemeenschap stelt het draagvlak voor sluiting uit en creëert de behoefte aan meer vrijwilligers die juist minder beschikbaar zijn. De financiële middelen voor de instandhouding van kerkgebouwen moeten worden opgebracht door een steeds geringer aantal leden. • Veel eigenaren van rijksmonumentale kerken (11/14) maken gebruik van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) van het Rijk. Het eigen aandeel van 50% in de Sim wordt steeds lastiger op te brengen voor krimpende kerkgemeenschappen. • Eigenaren van kerkgebouwen met een religieuze functie hebben een wisselende belangstelling voor nevenen/of herbestemmingen. De prioriteit van eigenaren van kerkgebouwen in religieus gebruik ligt bij de instandhouding van het gebouw en het voortzetten van het huidige gebruik. Het zoeken naar nevenbestemmingen, waarmee duurzaamheidsmaatregelen beter kunnen renderen, heeft vooralsnog minder prioriteit.
7. Bevindingen
Als een kerkgebouw slechts beperkt wordt gebruikt, renderen duurzaamheidsmaatregelen onvoldoende. Daarnaast is verduurzaming een grote opgave voor kerkeigenaren, vanwege de vereiste kennis en de daarmee samenhangende kosten. • Er zijn geen nieuwe of groeiende kerkgemeenschappen die interesse hebben in het overnemen van een ander kerkgebouw. • Kerkeigenaren van herbestemde gebouwen zijn heel gemotiveerd om de nieuwe functie van het gebouw in stand te houden. Gemeente Sluis • De gemeente beschikt reeds over een kerkenvisie (2018). Het merendeel van de aanbevelingen uit deze kerkenvisie is echter niet structureel opgevolgd. • De samenwerking tussen de gemeente Sluis en de kerkeigenaren is niet optimaal. De voorlichting en informatieverstrekking over bijvoorbeeld subsidiemogelijkheden kan worden verbeterd evenals de afstemming over onderhoud aan kerken, torens, klokken en uurwerken. • Het visiedocument Krachtig Verbonden biedt ruimte voor een actievere rol van de gemeente op het gebied van erfgoed.
49
De gemeente Sluis heeft de intentie om het erfgoedbeleid te actualiseren. De visie is er wel, maar de uitwerking in concreet en actueel erfgoedbeleid en beleidsmaatregelen is te beperkt. Kerkeigenaren worden ad hoc gefaciliteerd. • De gemeente heeft een gemeentelijke monumentenlijst en een subsidieregeling voor alle monumentale kerken. Deze subsidieregeling is bij de eigenaren echter onvoldoende bekend. • Naar openbare functies herbestemde kerkgebouwen hebben de potentie de leefbaarheid in kernen te vergroten. Provinciaal niveau • Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie. De gehanteerde onderzoekaanpak voor kerkenvisies is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt. • De provincie Zeeland heeft in 2022 een herbestemmingsloods aangesteld.
• De Stichting Oude Zeeuwse Kerken is op dit moment nog niet in staat om als vangnet voor alle leegkomende kerken te dienen.
Deel 3. Verkenning en kansen In deel 3 is in eerste aanleg een verkenning van de herbestemmingsmogelijkheden binnen de gemeente Sluis uitgewerkt (om de context te schetsen). Daarna zijn kansen tot herbestemmen uitgewerkt. Vervolgens worden de uitkomsten van het verkennend onderzoek naar verschillende organisatievormen gepresenteerd (om het beheer en de exploitatie van kerkgebouwen te professionaliseren en financieel goed in te richten).
50
8. Verkenning gemeente Sluis Bronnen https://www.cbs.nl/nl-nl/ visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/ groei-en-krimp https://www.cbs. nl/nl-nl/longread/ diversen/2024/de-regionale-economie-2023 https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/wiki/index.php/ Event_00566
https://www.cbs.nl/ nl-nl/longread/statistische-trends/2023/religieuze-betrokkenheid-in-nederland/5-de-religieuze-kaart https://www.pbl.nl/ publicaties/erfgoed-als-leefomgevingswaarde-essay
De gemeente Sluis bevindt zich in het westen van Zeeuws-Vlaanderen. De gemeente kwam in 2003 tot stand na een fusie van de gemeenten Oostburg en Sluis-Aardenburg. Sluis bestaat uit 16 dorpen en steden en een aantal buurtschappen. Het bestuurlijk centrum is Oostburg, samen met Breskens is dit de plaats met de meeste inwoners binnen de gemeente. De gemeente grenst aan de gemeente Terneuzen, aan de Belgische gemeenten Knokke-Heist, Damme, Maldegem en Sint-Laureins, aan de monding van de Westerschelde en de Noordzee. Bevolking Met een oppervlakte van 279,36 km2 is de gemeente Sluis een van de grootste gemeenten van Nederland en de grootste van de provincie Zeeland. Het is ook een van de meest dunbevolkte gemeenten van het land. Met een inwoneraantal van 23.152 in 2024 heeft Sluis een bevolkingsdichtheid van 83 inwoners per vierkante kilometer. Ter vergelijking: de gemiddelde bevolkingsdichtheid in Nederland ligt met 529 inwoners per vierkante kilometer ver boven dat van Sluis. In Sluis zal het inwoneraantal de komende jaren eerder af- dan toenemen.
51
Ondanks de nationale trend van bevolkingsgroei is er in plattelandsgebieden in het grensgebied vooral krimp. Sinds de totstandkoming van de gemeente in 2003 is het aantal inwoners bijna elk jaar gedaald en deze trend zal naar verwachting ook in de toekomst blijven doorzetten. De krimp versterkt bovendien het effect van de vergrijzing. Het zijn met name de jongeren die vertrekken naar elders om te gaan studeren en werken. De leeftijdsopbouw van de gemeente Sluis verschilt behoorlijk met het gemiddelde van Nederland. In Sluis zijn ouderen oververtegenwoordigd, terwijl het aantal jongeren sterk is ondervertegenwoordigd. Economie Niet alleen in de bevolking van Sluis is een krimp te herkennen, ook in de economie is dat het geval. In eerste instantie leek de economie in Zeeland de afgelopen jaren juist te groeien. Zo was de economie in de provincie in 2021 na de coronapandemie zelfs toegenomen ten opzichte van 2019. Vooral in Zeeuws-Vlaanderen was een stijging te herkennen, met name dankzij de opbrengsten uit horeca en industrie in de regio.
Vanaf het derde kwartaal van 2022 begon de economie van Zeeuws-Vlaanderen, als enige regio in Nederland, echter weer te krimpen ten opzichte van het jaar daarvoor. De krimp zette door in 2023 met 5,5%, waar elders in Zeeland juist een lichte groei te herkennen was. De gestegen energieprijzen speelden hierin een grote rol, die met name de industrie in de regio trof. Dit effect vond vermoedelijk plaats door de industrie in Terneuzen. In Sluis is het aandeel industrie echter kleiner dan elders in ZeeuwsVlaanderen. Vooral de handel en horeca zijn in Sluis bepalend, gevolgd door de landbouw, bosbouw en visserij. Hoe de economie van de gemeente Sluis, gelet hierop, de afgelopen jaren is gegroeid of gekrompen is niet exact te achterhalen. Gezien de krimp in de regio en de beperkte groei in de rest van Zeeland is het aannemelijk dat Sluis in het midden ligt en dus waarschijnlijk een lichte krimp zal doormaken
8. Verkenning gemeente Sluis
Toerisme De toeristische sector werd ook in Sluis tijdens de coronapandemie hard geraakt. In vergelijking met 2019 kende de gemeente Sluis in 2020 een daling in overnachtingen van maar liefst 16% tot 3,4 miljoen overnachtingen. In 2021 wist de sector zich weer te herstellen tot het niveau van voor de pandemie. Gebaseerd op de toename van toerisme in de gehele provincie, die in 2023 groeide tot een recordhoogte, is de verwachting dat in de gemeente Sluis toerisme ook alleen nog maar is toegenomen. Het aantal overnachtingen in de provincie Zeeland nam toe tot 13,5 miljoen overnachtingen, 5% meer dan het jaar ervoor. Gezien de oververtegenwoordiging van de sectoren handel en horeca in de Sluis is het aannemelijk dat de gemeente deze groei in toerisme ook heeft doorgemaakt. Religie Zoals in het vorige deel is beschreven heeft de rijke historie van deze regio gezorgd voor een religieuze diversiteit die weer resulteert in een grote hoeveelheid kerkgebouwen. Met 42 kerkgebouwen heeft Sluis ruim tweemaal zoveel als het gemiddelde in de provincie Zeeland.
52
Anders dan het hoge aantal kerkgebouwen en de grote religieuze diversiteit doet vermoeden, valt het kerkbezoek in de gemeente Sluis lager uit. Uit het meest recente onderzoek van het CBS naar het percentage gelovigen per gemeente tussen 2012 en 2021 bleek dat slechts 14,8 % van de bevolking in de gemeente Sluis regelmatig naar de kerk ging. Voor overig Zeeland ligt dit percentage op 24,7%. Wonen Op het gebied van wonen lopen in de gemeente Sluis een aantal bijzondere zaken door elkaar heen. Er is sprake van afname en vergrijzing van de bevolking en de economie groeit niet. Het is met name zorgelijk dat er sprake is van een afname van vooral jonge inwoners. De demografische ontwikkelingen wijzen in de richting van een afname van de beroepsbevolking en een daaraan verbonden groeiende behoefte aan (mantel)zorg en zorgwoningen. Mede door de krimpende beroepsbevolking is dus behoefte aan breed ingerichte en veelomvattende zorgvoorzieningen. Op religieus vlak lag het aantal kerkgangers juist al enkele jaren geleden lager dan het provinciale gemiddelde. Hoewel het lastig
is vast te stellen, is er mogelijk sprake van economische krimp. Het toerisme en de retail vormen in Sluis echter een uitzondering op de krimp door een zeer hoog aantal recreatieve overnachtingen. De verhoudingen tussen het afnemende aantal inwoners en de almaar groeiende toestroom aan toeristen zorgt in de gemeente dan ook voor spanningen. Spanningen die ook voelbaar zijn op de huizenmarkt. Het blijkt dat starters uit de regio steeds moeilijker aan een huis kunnen komen door het opstuwen van prijzen van (vakantie) woningen. Daarnaast brengt het een ander probleem met zich mee. Er is vraag naar seniorenwoningen en naar nieuwe woningen voor starters, maar woningbouw stuitte tot voor kort op allerlei belemmeringen omdat Sluis een krimpgemeente is. Met regelingen wilde de overheid onder andere voorkomen dat nieuwbouw leeg kwam te staan. Doordat er geen beschikbare woningen zijn voor jongeren trekken zij weg. Inmiddels is de situatie gewijzigd, krimp vormt niet langer een belemmering voor nieuwbouw. In het Beleidsplan Wonen (2023) heeft de gemeente Sluis de ambitie uitgesproken minstens 845 woningen voor jong en oud te bouwen tot 2030.
8. Verkenning gemeente Sluis
Perspectief Nu de grenzen van het toerisme bereikt lijken te worden en de behoefte aan een bestendige economische toekomst voor jongeren en ouderen essentieel is, kunnen de leegkomende kerkgebouwen in potentie een bijdrage leveren aan de vraag naar kleinere woningen en zorgvoorzieningen. Nieuwe woonvormen kunnen daaraan een bijdrage leveren. Ook qua voorzieningenniveau ligt er een kans voor de relatief grote kerkgebouwen. Er is behoefte aan plekken voor ontmoeting en gezamenlijke activiteiten. Zoals eerder geconstateerd zijn er wel grote verschillen tussen de verschillende kernen in de gemeente Sluis en daarom zal er telkens per kern en per kerkgebouw gekeken moeten worden naar eventuele mogelijkheden. De rol van de gemeente is daarin essentieel, met name omdat de gemeente goed op de hoogte is van de lokale problematiek. Tegelijkertijd zal de gemeente beslissingen moeten nemen over bestemmingswijzigingen. Rekening houdend met de transformatieladder (zie hoofdstuk 9) en de wenselijkheid om de bestemming te wijzigen, zal steeds een weloverwogen beslissing moeten worden genomen die recht doet aan de waarde van het gebouw.
53
Een bestemmingsplanwijziging betekent een intensief traject voordat er tot uitvoering kan worden overgegaan. De buurt, kerkgemeente en andere belanghebbenden dienen (verplicht onder de Omgevingswet) betrokken te worden in dit proces.
9. Kansen gemeente Sluis Als kerkgebouwen hun oorspronkelijke functie dreigen te verliezen, hoeven ze niet meteen te worden gesloopt. Vaak zijn er kansen om deze gebouwen een nieuw leven te geven. Dat moet dan wel binnen bepaalde randvoorwaarden plaatsvinden. Zo zal voor een herbestemming vaak een bestemmingswijziging nodig zijn en een substantiële investering om het gebouw geschikt te maken voor de nieuwe functie. Ook dient er aandacht te zijn voor bijvoorbeeld de aanwezigheid van een kerkhof rond de kerk. Een herbestemmingstraject vergt veel tijd, maar leidt tot behoud van kwaliteit. Het is in veel gevallen ook een duurzame oplossing in vergelijking met nieuwbouw. Een zogeheten bij- of nevenbestemming, naast het religieuze gebruik, is ook mogelijk. In principe gelden hiervoor dezelfde uitgangspunten, maar behoudt een deel van het kerkgebouw de religieuze functie. In de praktijk zijn er voor religieus erfgoed verschillende vormen van gebruik ontstaan. Deze vormen worden hier onderscheiden in drie typen: herbestemming, nevenbestemming en medegebruik:
54
• Herbestemming: Het gebouw wordt aan de eredienst onttrokken en krijgt een nieuwe functie; • Nevenbestemming: Het gebruik van het kerkgebouw voor zowel religieuze als andere activiteiten, waarbij mogelijk herinrichtingsingrepen noodzakelijk zijn; • Medegebruik: Ruimte bieden aan initiatieven die de betekenis van het kerkgebouw (kunnen) versterken door intensiever gebruik. Hierna worden twee tools getoond die inzicht geven in de verschillende gebruiksmogelijkheden van een kerkgebouw en de afwegingen die hierbij kunnen worden gemaakt. Het zijn goede instrumenten om het gesprek aan te gaan wanneer een planontwikkeling op tafel komt en er een keuze moet worden gemaakt in een gewenste ontwikkelrichting.
Transformatieladder 9. Kansen gemeente Sluis
55
De transformatieladder biedt overzicht van de gebruiksmogelijkheden van een kerkgebouw en is een instrument voor kerkeigenaren die op zoek zijn naar alternatieve gebruiksmogelijkheden. Dit kan variëren van multifunctioneel gebruik, waarbij de religieuze bestemming behouden blijft, tot een complete herbestemming. De transformatieladder kan gemeenten en kerkeigenaren helpen bij het bepalen van een passende nieuwe bestemming voor kerkgebouwen. Indien een gemeente overweegt mee te werken aan een bestemmingsverandering, zoals van een maatschappelijke naar een private bestemming, moet zorgvuldig worden overwogen wat de invloed daarvan is op het gebouw en de omgeving. Het is cruciaal om te erkennen dat een verandering naar een private bestemming voor maatschappelijke gebouwen vaak definitief is, net als afbraak. Dit resulteert in het verlies van waardevolle maatschappelijk bestemde gebouwen. Ook de belevingswaarden van kerkgebouwen gaan deels verloren bij een private bestemming, juist bij kerken die gebouwd zijn om publiek toegankelijk te zijn.
De verschillende treden van de transformatieladder verschaffen inzicht in de voordelen, nadelen en (on)mogelijkheden van elk type gebruik. De transformatieladder start bovenaan met functies die passen bij het oorspronkelijke publieke karakter van de kerk, naarmate de ladder verder wordt
1
2
afgedaald verschuift dit naar meer private functies die verder van het oorspronkelijk gebruik afliggen. De onderste, vaak minst gewenste, trede is sloop. In sommige gevallen zal dit echter onvermijdelijk zijn.
Religieus gebruik als hoofdfunctie (met evt. nevengebruik)
Meervoudig gebruik (met religieus gebruik)
Publiek gebruik
3
(maatschappelijk, cultureel)
4
Privaat gebruik
5
Tijdelijk gebruik
6
Leegstaand- sloop
Assenstelsel wenselijk gebruik 9. Kansen gemeente Sluis
56
Dit assenstelsel is een model dat in een zoektocht naar een nieuw gebruik kan helpen om de wenselijkheid van toekomstige functies te identificeren. Het assenstelsel geeft op de horizontale as de twee uitersten in de exploitatie van het gebruik weer, namelijk een commercieel gebruik ten opzichte van een sociaal-maatschappelijk gebruik. Op de verticale as staan de twee uitersten van toegankelijkheid: een open functie ten opzichte van een gesloten functie. In de kwadranten die ontstaan zijn uiteenlopende functies in te vullen, die vervolgens gezamenlijk kunnen worden afgewogen op wenselijkheid, voor- en nadelen. Vaak zijn de keuzes in de kwadranten gerelateerd aan wat er al aanwezig is in de omgeving en wat er gewenst is. Normaal gesproken wordt deze afweging aan het begin van het planproces door een initiatiefnemer gemaakt. In het geval van Sluis kan het ook een aandachtspunt voor de gemeente zijn om proactief de wenselijkheid van een bepaald gebruik of een bepaalde functie te overwegen, om niet te worden overvallen door de plannen van een initiatiefnemer.
De regie op de bestemming in het omgevingsplan en de wil om mee te werken aan een bestemmingswijzing ligt immers bij de gemeente. Het gebruik van de transformatieladder kan in deze afweging een bruikbaar instrument zijn.
Open
Dorpshuis
Lunchroom
Een functie die publiek toegankelijk is, met een sociaal- maatschappelijke invulling
Een functie die publiek toegankelijk is, met een commerciële invulling
Sociaal maatschappelijk
Commercieel
Onderwijs
Wonen
Een functie die niet altijd publiek toegankelijk is, met een sociaalmaatschappelijke invulling
Een functie die niet altijd publiek toegankelijk is, met een commerciële invulling
Gesloten
9. Kansen gemeente Sluis
Religieus erfgoed in de leefomgeving Naast het herbestemmen van het kerkgebouw, is het goed om te realiseren dat een kerk ook een bijdrage levert aan de leefomgeving. Dit gaat verder dan alleen de betrokken religieuze gemeenschap die gebruik maakt van het gebouw. Ook in een andere functie blijft een gebouw van invloed op de bredere leefomgeving. Herbestemmingen leiden daarom soms ook tot maatschappelijke baten. Een herbestemming kan immers bijdragen aan het behoud of de uitbreiding van lokale identiteit en voorzieningen, waardoor de leefbaarheid in een kern versterkt wordt. Ook kan een herbestemming lokale werkgelegenheid stimuleren of brengt het een kans om recreatievoorzieningen, winkels of horeca te exploiteren, naar gelang de behoeften in een kern. Tegelijkertijd is het moment van herbestemmen een kans om een gebouw ook te verduurzamen. Die effecten zijn in de figuur hiernaast zichtbaar. Deze figuur kan benut worden bij het bepalen van de context en het effect van erfgoed op de leefomgeving.
57
Duidelijk is dat het effect van erfgoedwaarden binnen de leefomgeving een positief effect heeft op veel bredere aspecten in een samenleving en op de ruimtelijke kwaliteit van een stad, dorp of wijk.
Overzicht leefomgevingswaarden van erfgoed
Uit financieel oogpunt levert woningbouw een veelal economisch interessant alternatief. De beoogde woningen uit de woondeal hoeven namelijk niet allemaal nieuw gebouwd te worden. Bijkomend voordeel daarbij is dat omwonenden vaak ageren tegen nieuwbouw, maar minder tegen
een herbestemming. Wonen in een kerk is in de gemeente Sluis inmiddels een beproefd concept. De veelvoud aan gebouwen met een culturele functie in de gemeente Sluis leidt ertoe dat er voor een nieuwe culturele invulling van kerken eigenlijk geen ruimte is. Op dit moment komen de initiatieven voor een herbestemming vooral vanuit de kerkbesturen zelf. Een kerkbestuur is in de regel niet bekend met al deze processen en regels. Het gevaar bestaat daarmee dat kerkeigenaren besluiten de kerk te koop zetten om dit over te laten aan professionals. Daarmee heeft het kerkbestuur minder invloed op de toekomst van de plek en het gebouw. Regelmatig komt het voor dat een kerk lang te koop staat. Dat heeft ook weer zijn weerslag op de onderhoudsstaat van een kerk. Door de verkoop van een kerk zal het voor een gemeente moeilijker zijn om mee te denken over de toekomst van de plek en het gebouw. De gemeente zal bij verkoop een reactieve rol moeten innemen en komt ook sneller in een toetsende rol.
9. Kansen gemeente Sluis
Het heeft de voorkeur om zoveel mogelijk proactief mee te werken aan een gebruik dat de leefbaarheid van de omgeving ten goede komt. Daarnaast is de kans op een nevenbestemming in het geval van verkoop heel klein. De gemeente kan hierop inspelen door vooraf in het proces al mee te denken over de bestemming van kerken. Om in een vroeg stadium in gesprek te komen, is een goed contact tussen kerkeigenaren en de gemeente noodzakelijk. Door gebruik te maken van de bovengeschetste leefomgevingswaardentabel kan bewustwording worden gecreëerd van alle waarden en kwaliteiten die religieus erfgoed toevoegt aan zijn omgeving. Er kan een beeld geschetst worden van wat er voor de omgeving en betrokkenen op het spel staat bij een potentiële herbestemming. Dit draagt bij aan succesvolle herbestemmingen. Kansen binnen de maatschappelijke bestemming Kerken in religieus gebruik hebben in het omgevingsplan een maatschappelijke bestemming. Binnen deze bestemming past ook een cultureel gebruik, zoals concerten en exposities. In veel kerken wordt met name het cultureel gebruik ingezet als
58
een nevenbestemming naast het religieus gebruik. In Sluis wordt door kerkeigenaren echter ook potentie gezien in een sociaalmaatschappelijk gebruik als gevolg van de grote zorgvraag. Een zorgfunctie past binnen de oorspronkelijke sociaal-maatschappelijke functie van een kerk. Door de centrumfunctie van Oostburg zijn de mogelijkheden voor centrale functies in de overige kernen beperkt. Ook maatschappelijke en culturele functies die een breed publiek willen aantrekken, zijn hierdoor lastig in een kleinere dorpskern onder te brengen. Concurrentie onder herbestemde kerken met een culturele bestemming is ook een probleem. Het publiek voor evenementen en bijeenkomsten zal zich verspreiden over de verschillende initiatieven, die daardoor geen hoge bezoekersaantallen zullen krijgen. In de praktijk blijkt dat herbestemde kerken of kerken met een nevenbestemming naast het religieus gebruik, lastig rondkomen en geen grote opbrengsten genereren uit de verhuur of het organiseren van culturele activiteiten. Nevengebruik helpt, maar is geen structurele oplossing. De instandhoudingskosten (restauratie en onderhoud) zijn in veel
gevallen simpelweg hoger dan de inkomsten. Onderzoek naar een intensivering en professionalisering van het nevengebruik kan inzicht geven in mogelijkheden om in de toekomst meer inkomsten te generen. In sommige gevallen is een commercieel gebruik van kerken de enige financieel haalbare mogelijkheid. De maatschappelijke bestemming zal in dat geval omgezet moeten worden naar een andere bestemming. Er zijn voorbeelden van herbestemde kerken die financieel succesvol draaien, zowel met een maatschappelijke als andere bestemming, die inspiratie kunnen bieden. Kansen voor monumentale kerken Een monumentale bescherming van een kerkgebouw betekent een belemmering voor de herbestemmingsmogelijkheden. Wijzigingen aan het exterieur en het interieur van een monumentaal kerkgebouw zijn vergunningplichtig en zullen door de gemeente beoordeeld moeten worden. Voor grootschalige aanpassingen aan rijksmonumenten moet bovendien de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om advies gevraagd worden.
9. Kansen gemeente Sluis
Een neven- of herbestemming binnen de maatschappelijke bestemming vraagt doorgaans om minder bouwkundige aanpassingen dan een woon- of kantoorfunctie.
Denk daarbij aan het aanbrengen van een verdiepingsvloer, het opdelen in kleinere eenheden, het aanbrengen van extra kozijnen, dakvensters, balkons, zonnepanelen en isolatie.
Bij een deel van de functies binnen de maatschappelijke bestemming, zoals een cultureel gebruik, blijft het kerkgebouw publiek toegankelijk. Het kerkelijk interieur, zoals de kerkbanken, kan in dat geval soms behouden worden. Ook aan het exterieur hoeft vaak niets verbouwd te worden.
Deze wijzigingen hebben invloed op de monumentale onderdelen van een kerkgebouw. De mogelijkheden om hiervoor een vergunning te verkrijgen zijn afhankelijk van de waarde van het gebouw en het ontwerp. Het zo respectvol mogelijk omgaan met de monumentale waarden vergroot de kansen op een vergunning. Medewerking van de gemeente is dus noodzakelijk. Het is daarom aan te raden om bij herbestemming in een vroeg stadium om tafel te gaan met de gemeente en de plannen te bespreken.
Wanneer een kerkgebouw een zorgfunctie krijgt, ook al past deze binnen de maatschappelijke bestemming, zullen er wel vergunningplichtige aanpassingen aan het gebouw gedaan moeten worden. Denk bijvoorbeeld aan toegankelijkheid, het opdelen van de ruimte in kleinere eenheden, isolatie en verduurzaming. Bij herbestemming naar een private bestemming, zoals wonen of kantoor, moeten dusdanige wijzigen aan het gebouw worden doorgevoerd, dat het aanvragen van een omgevingsvergunning altijd verplicht is.
59
Urgentie, opgave, actie Uit het eerdergenoemde blijkt het belang voor de gemeente om het beleid op orde te hebben. Er is groot aantal kerken met een onzekere toekomst. Ook herbestemde kerken zijn niet altijd zeker van hun toekomst. De verwachting is dat op termijn kerkeigenaren of ontwikkelaars met de gemeente in gesprek willen om de mogelijkheden van herbestemming van een kerkgebouw te bespreken.
Voor een succesvolle herbestemming is voldoende kapitaal nodig. De economische omstandigheden en de bedrijfssectoren in Sluis bieden beperkte kansen voor herbestemming van religieus erfgoed. Met name in de minder toeristische dorpen zal de herbestemmingspotentie voor meerdere kerkgebouwen laag zijn. De opgave rondom kerken vraag om een integrale aanpak en samenwerking van veel partijen. In de verbinding tussen kerkeigenaren en potentiële ontwikkelaars, ondernemers en maatschappelijke en culturele partijen speelt de gemeente Sluis een cruciale rol. In de handreiking van de RCE (Kerkenvisies: van visie naar uitvoering) staat een aantal concrete acties die gemeenten kunnen nemen bij het herbestemmen van kerken. Ten eerste zou er binnen de gemeente een vast overleg ten behoeve van preadvies opgezet kunnen worden. Dit betekent dat ontwikkelingen met betrekking tot kerkgebouwen eerder in beeld verschijnen en dat sneller duidelijkheid aan kerkeigenaren kan worden verschaft.
9. Kansen gemeente Sluis
Sectoraal gezien zou de herbestemming van religieus erfgoed onderdeel moeten uitmaken van andere sectoren van beleid. Gemeentelijke afdelingen en teams zoals ruimtelijke ordening, vastgoed, recreatie en toerisme, kunst en cultuur, duurzaamheid en het sociaal domein moeten worden aangehaakt en op de hoogte worden gebracht van de problematiek onder kerkeigenaren. Behoeftes en herbestemmingskansen kunnen zodoende organisatiebreed worden overzien. De logische vervolgstap is om te kijken hoe herbestemmingen deel uit kunnen maken van ontwikkelingsvisies en andere integrale beleidsplannen. Het is gewenst dat op korte termijn gemeentelijk beleid en herbestemmingen van kerkgebouwen op elkaar aansluiten. Het is te verwachten dat een integrale aanpak om te komen tot een duurzame herbestemming voor langere doorlooptijden kan zorgen. Tijdelijke invullingen voor leegstaande of leegkomende kerkgebouwen kunnen dan een goede optie zijn om instandhouding van het pand tussentijds te waarborgen.