Document · PDF

08 bijlage kerkenvisie

Commissie Ruimte/AB 2 september 2025, gemeente SluisBij agendapunt: D-brieven (kennisnemen van de antwoorden en mededelingen vanuit het college)29.610 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 4

Kerkenvisie Zeeland Sluis #12

Kerkenvisie 1

Sluis

Inventarisatie en advies

In opdracht van gemeentebestuur Sluis

Colofon Gemeente Sluis Titel

Kerkenvisie Sluis

Versie

Definitief

Datum

1-12-2024

Adviseur

Erfgoed Zeeland / COUP B.V.

Door

Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) Chris Maas (Erfgoed Zeeland) Peter Zwemer (Erfgoed Zeeland) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Roemer Doekes (COUP) Peter Oussoren (COUP) Jurre de Jong (COUP) Opgesteld in samenwerking met de gemeente Sluis

Vormgeving

YURR Studio

Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kan COUP B.V. en of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentaties is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.

Toelichting foto’s voorpagina 1. Mauritskerk in IJzendijke De Mauritskerk is de tweede kerk in Nederland die speciaal voor de protestantse eredienst gebruikt wordt. Tegenwoordig wordt de kerk ook voor rooms-katholieke diensten gebruikt. 2. Mariakerk in Cadzand In veel kleine kernen staat de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen onder druk. 3. Sionskerk in Breskens Door verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog heeft de gemeente Sluis veel kerkgebouwen uit de wederopbouwperiode. 4. Hervormde Kerk in Sint Kruis In de gemeente Sluis bevinden zich vijf (deels) middeleeuwse kerken.

Inhoud Inhoud Voorwoord Deel 1. Algemeen 1. Inleiding 2. Toelichting op de aanpak Deel 2. Inventarisatie 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch Onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Bevindingen Deel 3. Verkenning en kansen 8. Verkenning gemeente Sluis 9. Kansen gemeente Sluis 10. Organisatievormen Deel 4. Voorstel voor een visie, conclusies en aanbevelingen 11. Voorstel voor en visie, conclusies en aanbevelingen 12. Actieplan Deel 5. Bijlagen Bijlage 1 Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 3 Voorstel stappenplan Bijlage 4 Overzicht subsidieregelingen

3 4 5 6 11 14 15 28 38 42 48 50 51 54 61 69 70 81 84 85 129 135 139

Voorwoord Met kerst zingen met de klas in de kerk, dat was altijd iets bijzonders. De echo van onze stemmen in de hoge ruimte, het geluid van het orgel dat de hele kerk vulde, de sfeer en het gevoel van saamhorigheid – het zijn herinneringen die me nog steeds bijblijven. De kerk was een ontmoetingsplek, een plek die verbond en het leven in het dorp kleur gaf. Onze gemeente telt maar liefst meer dan veertig kerken en elk van deze gebouwen heeft zijn eigen verhaal, zijn eigen plek in de gemeenschap. De waarde van ons religieus erfgoed is dan ook onmiskenbaar. Onze kerken en kerktorens markeren het landschap en staan symbool voor de geschiedenis, cultuur en identiteit van onze dorpen en steden. Een goed onderhouden kerkgebouw draagt bij aan de leefbaarheid, economische waarde en de verbondenheid binnen onze gemeenschappen. Zie deze kerkenvisie als een bouwsteen voor ons op te stellen beleid. De paspoorten zijn waardevol en geven ons veel inzicht. Een mooie inventarisatie dus. Het is dan ook geweldig dat zoveel mensen hier aan mee hebben gewerkt. Het is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om dit religieus erfgoed voor de toekomst te behouden. Samen met de betrokkenen willen we ervoor zorgen dat de kerken hun waarde voor de gemeenschap blijven houden en een levendige, inspirerende rol kunnen blijven spelen.

Door Marian van Oostenbrugge-Bertou deze kerkenvisie hopen we iedereen te inspireren en uit te nodigen om Wethouder Erfgoed zich voor de toekomst van onze kerken in te zetten. Gemeente Sluis

Deel 1. Algemeen De kerkenvisie voor de gemeente Sluis bestaat, in tegenstelling tot de andere Zeeuwse kerkenvisies, uit vijf delen: Deel 1 bevat de algemene inleiding van de kerkenvisie met een toelichting op de aanpak. In de algemene inleiding wordt ook ingegaan op de Kerkenvisie van de gemeente Sluis uit 2018 en wordt een antwoord gegeven op de vraag waarom er na zes jaar opnieuw een kerkenvisie is opgesteld. In deel 2 zijn alle gegevens opgenomen die betrekking hebben op de inventarisatie van de gegevens over alle kerkgebouwen in de gemeente Sluis, de cultuurhistorie, het beleid van de gemeente Sluis en de toekomstverwachting met betrekking tot de kerkgebouwen, vooral gebaseerd op de informatie die door de eigenaren is verstrekt. Deel 2 wordt afgesloten met een hoofdstuk met bevindingen. In deel 3 zijn de resultaten opgenomen van een verkennend onderzoek naar verschillende organisatievormen om het beheer en de exploitatie van kerkgebouwen te professionaliseren en financieel zo slim mogelijk in te richten.

Deel 4 bevat de conclusies en aanbevelingen, met een hierop gebaseerd actieplan voor zowel het gemeentebestuur van Sluis als voor de kerkeigenaren. Tenslotte zijn er aan deze kerkenvisie voor de gemeente Sluis in deel 5 vier bijlagen toegevoegd. De eerste bijlage bevat de ‘kerkenpaspoorten’ van alle 42 kerkgebouwen.

Bijlage 2 laat diverse interessante voorbeelden zien van herbestemde kerkgebouwen in de provincie Zeeland en in bijlage 3 zijn stappenplannen opgenomen voor zowel eigenaren van kerkgebouwen als voor de gemeente om te komen tot een ander gebruik van kerkgebouwen. Tenslotte zijn in bijlage 4 subsidieregelingen opgenomen, waarvan eigenaren van kerkelijke gebouwen gebruik kunnen maken.

Inleiding Kerken in Nederland Sinds enige decennia is, in bijna heel Nederland, sprake van een teruggang in kerkbezoek en een toenemende vergrijzing. Uit het onderzoek “Buiten kerk en moskee” (SCP-2022) is gebleken dat Nederland goeddeels geen gelovig land meer is. Driekwart van de Nederlanders geeft aan weinig of helemaal geen behoefte te hebben aan kerkelijke bijeenkomsten en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling in kerkbezoek komt voor in de meeste kerken. Een uitzondering zijn veelal de orthodoxprotestantse kerken (lees: orthodoxe en bevindelijk gereformeerde denominaties). Recente voorspellingen schatten dat tot 2030 nog zo’n 1700 kerken zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Deze dreigende sluitingen stelt kerkeigenaren, kerkbezoekers, betrokkenen en overheden de komende jaren voor een uitdaging. Ontkerkelijking leidt tot minder intensief gebruik van de kerkgebouwen, druk op de personele en financiële situatie van kerkgenootschappen en afnemende bestuurs- en organisatiekracht. Steeds vaker ontstaan problemen in het beheer bij bijvoorbeeld parochies of kerkgemeenten

en moeten de bovenliggende bestuurslagen, zoals de bisdommen, de classis en synode, financiële en personele ondersteuning bieden. Tegelijkertijd blijft er een sterke wens om door te gaan met de eredienst, dorpskerken open te houden en kerkgemeenschappen zelfs te revitaliseren. Veel kerkgemeenschappen zijn zich terdege bewust van de urgentie, terwijl de financiële middelen en tijd afnemen en de kosten, onder andere van energie en onderhoud, juist sterk toenemen. Verreweg de meeste kerkgebouwen zijn niet verduurzaamd en kennen zeer hoge energiekosten. De overheid erkent het probleem, maar vanwege het private karakter van kerken kunnen ze momenteel slechts beperkt subsidies verstrekken. De kerkenvisies die voortvloeien uit het door de rijksoverheid gesubsidieerde Programma Toekomst Religieus Erfgoed bieden wel inzicht, maar bieden daarmee nog niet de oplossing voor de vele individuele gevallen. Hoewel het maatschappelijk belang van kerkgebouwen duidelijk is, worden op dit moment vooral de ‘pareltjes’ door projectontwikkelaars herontwikkeld.

Dit betekent dat de eigenaren van minder eenvoudig her te bestemmen kerkgebouwen (op lastige locaties en in krimpregio’s) in de kou blijven staan, wat leidt tot leegstand en aftakeling van de kerkgebouwen. Daarmee neemt het maatschappelijke probleem ook toe. Veel partijen voelen de potentie van deze bijzondere vaak centraal gelegen gebouwen, maar hoge investeringen, krimp en planologische drempels staan nieuwe initiatieven in de weg. Gelukkig is er in Zeeland voor kerken met enige financiële reserves de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die met toewijding het beheer en het onderhoud op zich neemt. De organisatorische en financiële mogelijkheden van deze stichting zijn echter begrensd. De stichting heeft momenteel 4 kerkgebouwen in eigendom, waarbij de invulling van deze kerkgebouwen plaatselijk is georganiseerd. Natuurlijk zijn er ook lichtpuntjes: De leefbaarheid van plattelandsgebieden en het behoud van cohesie en sociale infrastructuur in gebieden met krimp krijgen steeds meer aandacht. Kerkgebouwen lenen zich van nature goed voor het ontvangen van mensen en bieden voldoende ruimte voor uiteenlopende activiteiten.

1. Inleiding

Ook lijken de randen van het individualisme in onze maatschappij bereikt. Veel mensen zijn op zoek naar (nieuwe) gezamenlijke waarden en kwaliteit. Nieuwe collectieve initiatieven bloeien op en zoeken regelmatig naar ruimte om met elkaar te werken aan zingeving. De provincie Zeeland erkent het vraagstuk van het leegkomend religieus erfgoed en toont ambitie om hier een actieve rol in te gaan spelen. Waarde van kerken versus ontkerkelijking Al eeuwenlang zijn kerken ankerpunten van een gemeenschap en symbool voor collectieve identiteit, ook naast de oorspronkelijke religieuze functie. Daarnaast vormen kerken vanwege hun monumentale waarde ook een historische schatkist. De gebouwen zijn bijzonder en staan veelal centraal in de steden en dorpen. De meeste kerkgebouwen in de gemeente Sluis zijn goed zichtbaar en daarmee stedenbouwkundig van belang. De start van de kerkenvisies in Nederland De hiervoor genoemde landelijke vraagstukken en problematiek vragen om een visie op de toekomst van kerkgebouwen waarvoor onderzoek, samenwerking en het maken van keuzes noodzakelijk is.

Het ministerie van OCW heeft dit samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed onderkend. In 2018 werd door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsbrief Erfgoed Telt uitgebracht. Hierin werd het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau gestimuleerd. Voor de uitvoering van kerkenvisies werd een decentrale uitkering van € 13,5 miljoen beschikbaar gesteld. In de kerkenvisies moet er aandacht zijn voor kerkgebouwen en andere gebedshuizen en voor de (dreigende) leegstand, instandhouding, nevenbestemming en herbestemming van deze gebouwen. De kerkenvisies zijn vormvrij, maar zijn bedoeld om inzicht te bieden in de situatie van alle kerken in een gemeente zodat er geanticipeerd kan worden op de ontkerkelijking en er keuzes gemaakt kunnen worden om bepaalde waarden van kerken te behouden. Vanaf 2019 hebben alle Zeeuwse gemeenten de rijksbijdrage voor het opstellen van een kerkenvisie aangevraagd en toegekend gekregen. Met de gemeente Sluis is afgesproken de Kerkenvisie 2018 te actualiseren en in overeenstemming te

brengen met het model dat voor alle Zeeuwse gemeenten wordt gebruikt. Begin 2024 zijn tussen de gemeente Sluis en Erfgoed Zeeland afspraken gemaakt over het vervolg van de actualisering van de Kerkenvisie 2018 c.q. het opstellen van de Kerkenvisie 2024, waarbij Erfgoed Zeeland een aantal taken van de gemeente overneemt. Kerkenvisie Sluis 2018 De waarde van het religieus erfgoed binnen de gemeente Sluis wordt alom onderkend. De kerken en kerktorens vormen bakens in het landschap en markeren daardoor de dorpen en steden. Daarbij komt dat de aantrekkingskracht van steden en dorpen, de economie en de waarden van vastgoed allemaal positief worden beïnvloed door goed onderhouden waardevol erfgoed, zoals kerkgebouwen. Leegstand, daarmee samenhangende verwaarlozing en een mogelijke sloop van deze markante gebouwen bedreigen het aanzicht. De gemeente Sluis had al relatief vroeg aandacht voor haar religieus erfgoed. In de Erfgoedvisie van 2013 gaf de gemeente Sluis aan te streven naar instandhouding en

Bevindingen uit de kerkenvisie 2018 1. Inleiding

het borgen van onderhoud en exploitatie van de kerkgebouwen voor de langere termijn. In 2014 startte in de gemeente Sluis het project “Kerk, Krimp en Kans”. Hoofddoelstelling van dat project was het in beeld brengen van de kansen van religieus erfgoed voor de leefbaarheid in de gemeente Sluis. Daarbij werd geconcludeerd dat het religieus erfgoed van invloed kan zijn op vijf aspecten van ‘leefbaarheid’: bereikbaarheid, voorzieningen, ruimtelijke kwaliteit, werkgelegenheid en sociale cohesie. Als vervolgstap heeft de gemeente ‘De Kerkenvisie – Een visie op de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis’ opgesteld. In het hierna opgenomen kader zijn de bevindingen uit de kerkenvisie 2018 samengevat.

In de op 5 juli 2018 door de gemeenteraad van Sluis vastgestelde ‘Kerkenvisie – Een visie op de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis’ is geconstateerd dat het behoud van kerkgebouwen een actieve houding vergt van de eigenaar, de kerk- en dorpsgemeenschap en de gemeente. Voor een actieve houding van de gemeente is in de Kerkenvisie 2018 een aantal aanbevelingen opgenomen. Genoemd werden: • Het verlenen van planologische medewerking om herbestemming en medebestemmingen van kerkgebouwen te realiseren; • In bestemmingsplannen aandacht besteden aan het behoud van een waardevolle omgeving van kerkgebouwen; • Het onderbrengen van sociaalmaatschappelijke voorzieningen in kerkgebouwen; • Het regelmatig organiseren van bijeenkomsten met kerkgenootschappen om informatie (over onder meer subsidiemogelijkheden, herbestemming, verduurzaming) uit te wisselen. Een relatief groot deel van de aanbevelingen en actiepunten is niet uitgevoerd.

Ook heeft geen periodiek overleg tussen gemeente en kerkeigenaren plaatsgehad. Dat betekent niet dat er niets is bewerkstelligd. Hieronder staat een aantal acties die zijn opgestart of uitgevoerd naar aanleiding van de kerkenvisie: • De verordening instandhoudingssubsidies molens en kerken is uitgebreid met gemeentelijke monumenten; • Planologische medewerking is verleend voor het herbestemmen van de Hervormde Kerk in Retranchement; • Mogelijk leegkomende kerkgebouwen worden betrokken bij het zoeken naar locaties voor woningen en openbare voorzieningen, bijvoorbeeld in de Johannes de Doperkerk in Sluis; • Er wordt momenteel een meerjarenonderhoudsplan voor gemeentelijk vastgoed gemaakt. Torens van kerken, uurwerken en klokken worden daarin opgenomen, waarbij de eigendomssituatie en onderhoudsverplichting ook duidelijk wordt gemaakt. • De afstemming tussen gemeente en kerkeigenaren bij indiening van onderhoudssubsidies (SIM) is in ontwikkeling.

1. Inleiding

Daarnaast zijn in 2019/2020 13 kerkgebouwen aangewezen als gemeentelijk monument. Deze kerkgebouwen genieten derhalve gemeentelijke bescherming en de eigenaren kunnen gebruik maken van de gemeentelijke subsidieregeling. Ondanks deze inspanningen is een integrale, toekomstgerichte aanpak voor het behoud van kerkgebouwen nog niet in de gemeentelijke organisatie en (uitvoerings-) plannen geborgd. Voorlopig vindt dit alleen incidenteel plaats op initiatief van derden, bijvoorbeeld in het geval van een gebiedsontwikkeling of specifieke verzoeken.

Mauritskerk IJzendijke

Het doel van de kerkenvisie 2024 De vraag die centraal staat in het maken van de kerkenvisie is: Hoe kan door het ontwikkelen van een gezamenlijk duurzaam toekomstperspectief het religieus erfgoed binnen de gemeente Sluis worden behouden? Het gaat daarbij om het behouden van de kerkgebouwen en het vinden van geschikte bestemmingen voor leegkomende kerkgebouwen, waarbij eigenaren en overheden samen optrekken. Kerkgebouwen vervullen een belangrijke rol in de samenleving. Het is daarom belangrijk om vanuit alle invalshoeken naar de toekomst van deze gebouwen te kijken. Kan de betekenisvolle rol van kerkgebouwen door de tijd heen worden behouden en kunnen kerkgebouwen tegelijkertijd een andere invulling krijgen, zodat dit erfgoed op een goede manier wordt doorgegeven aan volgende generaties? Sommige kerkeigenaren willen om die reden hun kerkgebouw ‘eigentijdser’ inzetten of aanvullende inkomstenbronnen zoeken door bijvoorbeeld hun gebouw mede voor een ander doel te gebruiken, een zogenaamde ‘nevenbestemming’.

Herbestemmen kost tijd. Een kerkenvisie geeft inzicht in wanneer herbestemming aan de orde komt, waardoor er tijdig op geanticipeerd kan worden. Dat geeft tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant is. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of sloop. De gemeente Sluis is verantwoordelijk voor het beleid over diverse onderwerpen die invloed kunnen hebben op kerkgebouwen. Denk bijvoorbeeld aan: sociaal domein (zorg, welzijn en onderwijs), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie, toerisme en bedrijvigheid). Ook heeft de gemeente goede contacten met overheids- en kennispartijen. Het zou jammer zijn als potentiële partners elkaar niet weten te vinden doordat kansen om samen te werken onzichtbaar blijven als gevolg van onvoldoende dialoog. Een kerkenvisie biedt de kans om het totale vraagstuk binnen in een gemeente te overzien. Hierdoor ontstaat er inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en acties in samenwerking aan te pakken.

1. Inleiding

De toekomst van leegkomende kerkgebouwen is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de eigenaren. De gemeente kan deze verantwoordelijkheid niet overnemen, maar ziet een faciliterende rol voor zichzelf in dit proces. Daarbij moet, naast de eigenaren, ook gedacht worden aan het betrekken van inwoners, bedrijfsleven, projectontwikkelaars. Daarom is, voor deze kerkenvisie, een verkennend onderzoek gedaan naar de verschillende vormen van samenwerkingsverbanden om het beheer en de exploitatie van kerkgebouwen te professionaliseren. Daarbij is het onderzoek in eerste aanleg gericht op de kerkgebouwen in de gemeente Sluis, maar mogelijk kunnen de uitkomsten ook worden benut voor de andere gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen of zelfs voor de hele provincie Zeeland.

Gezamenlijke ambitie Het is de ambitie van dit kerkenvisietraject om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis transparanter en kansrijker te maken. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in de gemeente Sluis ontstaan. Zo kan er gewerkt worden aan een toekomstbestendig kerkenbestand, waarbij ook de inwoners en betrokken organisaties een belangrijke inbreng kunnen hebben. Door een uniforme aanpak te hanteren bij het opstellen van de kerkenvisies voor alle gemeenten in de Provincie Zeeland draagt de kerkenvisie Sluis bij aan het overzicht van kerkgebouwen op provinciaal niveau. Tevens kunnen de kerkenvisies onderwerp van gesprek zijn tussen gemeenten onderling.

Hervormde Kerk Hoofdplaat

Toelichting op de aanpak Binnen de decentrale uitkering voor het uitvoeren van kerkenvisies is aan de gemeenten de vrijheid gegeven om zelf de vorm van de visie te bepalen. In de provincie Zeeland is er gekozen voor een uniforme aanpak voor alle gemeenten, waardoor op provinciaal niveau de belangrijkste overkoepelende thema’s kunnen worden geïdentificeerd en indien mogelijk ook gezamenlijk kunnen worden aangepakt. Binnen deze gestandaardiseerde aanpak is er ruimte voor flexibiliteit en maatwerk op lokaal niveau. Zo is bij de gemeente Sluis de reeds in 2018 opgestelde kerkenvisie aanleiding geweest voor een actualisering van de eerder verzamelde gegevens over de kerkgebouwen en voor het doen van specifiek onderzoek naar de mogelijkheden van beheer en exploitatie van kerkgebouwen. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de gemeente en de eigenaren en/of gebruikers van kerkgebouwen. Belangrijk in dit proces is het kennismaken, het luisteren naar elkaars standpunten en openstaan voor elkaars belangen en perspectieven. De uiteindelijke focus ligt op het formuleren van doelgerichte acties, met als doel het toekomstperspectief van kerken te verbeteren.

Bij het opstellen van deze Kerkenvisie zijn de volgende stappen doorlopen: 1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bespreken en de toekomstverwachting van de kerkeigenaren in beeld te brengen; 2. De bouwkundige staat van alle kerkgebouwen in kaart te brengen door het uitvoeren van een bouwkundige QuickScan, waarbij de conditie van funderingen, gevels, vensters, deuren, kapconstructie(s), dakbedekking en goten wordt beoordeeld; 3. Uitkomsten van de gesprekken met de eigenaren/gebruikers te bespreken in een workshop met gemeenteambtenaren, met als doel de opgave van leegkomende kerkgebouwen te bespreken en om toekomstige ontwikkelkansen te verkennen; 4. Het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek naar de kerkgebouwen. Van elke kerk is een kerkenpaspoort gemaakt (zie bijlage 1); 5. Het opstellen van een overzicht van relevante beleidsdocumenten en de eventuele gevolgen daarvan voor kerkgebouwen, alsmede van een analyse van de verzamelde gegevens;

6. Het opstellen van de conceptrapportage en de conclusies, aanbevelingen en vervolgacties op gemeentelijk en eventueel op provinciaal niveau bepalen; 7. Het uitvoeren van een verkennend onderzoek naar verschillende vormen van samenwerkingsverbanden ten behoeve van beheer en exploitatie; 8. Het terugkoppelen naar eigenaren en gebruikers en daarbij de gemeenschappelijke thema’s, de toekomstige ontwikkelkansen en de vervolgacties bespreken; 9. Het opleveren van de kerkenvisie en het bijdragen aan het bestuurlijk besluitvormingsproces. De gesprekken met kerkbesturen en andere stakeholders en experts hebben inzicht gecreëerd in de potentie van verschillende functies die de komende jaren binnen de gemeente Sluis goed zouden kunnen landen in kerkgebouwen. Daarmee is kennis verkregen in de kansen van herbestemming en bijbestemming. Er moet rekening gehouden worden met het feit dat de gemeente Sluis veel verschillende kernen kent met hun eigen kenmerken en dynamiek.

2. Toelichting op de aanpak

Het drukke en veel bezochte Sluis is bijvoorbeeld helemaal niet vergelijkbaar met Eede, Oostburg of IJzendijke. Uit onze gesprekken is naar voren gekomen dat organisatiekracht een zeer wezenlijke factor in het geheel is. Het wordt steeds moeilijker om essentiële functies voor kerkbesturen te vullen. In sommige gevallen is er nog wel een wens om eigenaar te blijven van een kerk of op zijn minst een ruimte beschikbaar te houden voor de religieuze functie(s), maar hoe gaan we verdiencapaciteit combineren met onze eigen ambities? En afscheid nemen van een kerk is moeilijk. Voor de gewenste verandering zijn jonge mensen nodig die mee kunnen bewegen met hetgeen in 2024 van kerkgebouwen verwacht mag worden (als ze ook nieuwe bezoekers willen aantrekken). Ook investeringsruimte speelt een belangrijke rol. De inzet van mensen en middelen kan leiden tot nieuwe energie en goede randvoorwaarden om dynamiek terug te brengen. De stap van kerk naar buurt- of dorpshuis kan niet alleen gemaakt worden door het inzetten van vrijwilligers, maar heeft ook een bestuurlijke kant en een financiële component. Hetzelfde

geldt bijvoorbeeld voor een initiatief om zorgwoningen bij een kerk te bouwen en de kerk zelf als cultureel centrum te bestemmen. Het onderzoek naar de verschillende vormen van samenwerken draagt bij aan het vergroten van het inzicht in de mogelijkheden om beheer en exploitatie van kerkgebouwen te professionaliseren en financieel zo slim mogelijk in te richten. In 2024 is gestart met de actualisering van de Kerkenvisie Sluis, waarbij de Kerkenvisie uit 2018 op drie onderdelen wordt aangevuld: 1. D e Kerkenvisie van Sluis wordt aangesloten op de uniforme provinciebrede werkwijze; 2. Een toekomstgericht onderzoek naar kansrijke herbestemmingsfuncties voor kerken in Sluis; 3. E en verkennend onderzoek naar verschillende vormen van samenwerkingsverbanden om materieel en functioneel beheer en exploitatie van (leegstaande) kerkgebouwen te professionaliseren en financieel zo slim mogelijk in te richten. In deze rapportage is de rapportage uit 2018 samengevoegd met de opbrengsten van

de kerkenvisie 2024, met als belangrijkste onderdelen: • Een inventarisatie van alle (42) kerkgebouwen binnen de gemeente Sluis; • De kerkenopgave waarvoor de kerkeigenaren en de gemeente Sluis staan; • De mogelijkheden van een intensievere samenwerking; • Aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand. Het kerkenvisietraject in de gemeente Sluis is op 29 februari 2024 gestart met een bijeenkomst voor alle kerkeigenaren in het kerkgebouw Open Haven te Oostburg, waarna de gesprekken met kerkeigenaren en gebruikers hebben plaatsgevonden in de maanden maart en april. De workshop met beleidsmedewerkers van de gemeente Sluis vond plaats op 7 mei 2024. Voorafgaand aan het aanbieden van de kerkenvisie aan het gemeentebestuur is het concept van de kerkenvisie aan alle kerkeigenaren en gebruikers toegelicht en daarna aan hen toegezonden. Vanuit het oogpunt van participatie en met het doel breed draagvlak te verkrijgen, is aan deze tussenstap veel waarde gehecht.

Onze aanpak 2. Toelichting op de aanpak

Vooruitblik Na de vaststelling van de kerkenvisie, stopt het werk niet. Feitelijk begint het pas. Met de informatie die nu beschikbaar is kan een structurele borging van de aandacht voor het religieuze erfgoed op gang komen. In de conclusies en aanbevelingen en het voorgestelde actieplan (deel 4) worden hiervoor voorstellen gedaan.

Deel 2. Inventarisatie In deel 2 zijn de resultaten opgenomen van de uitkomsten van de gesprekken met eigenaren van de kerkgebouwen in de gemeente Sluis. Ook staan in dit deel 2 de uitkomsten van een cultuurhistorisch onderzoek van de gemeente Sluis en een samenvatting van het erfgoedbeleid van de gemeente Sluis. Op basis van een analyse van de uitkomsten wordt een toekomstverwachting voor alle kerkgebouwen gepresenteerd in hoofdstuk 6 en worden de bevindingen samengevat in hoofdstuk 7.

3. Feiten en cijfers Kerken en kernen In de kerkenvisie van de gemeente Sluis uit 2018 zijn 41 kerkgebouwen opgenomen. In de kerkenvisie van 2018 ontbreken de Koninkrijkszaal in Oostburg en de kloosterkapellen in Sint Anna ter Muiden en Sluis. Daarentegen zijn de volgende gebouwen wel meegenomen in 2018: het verenigingsgebouw Pro Rege in Oostburg en het voormalige kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Retranchement. Deze zijn in de geactualiseerde kerkenvisie niet meegenomen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed hanteert voor kerkenvisies de volgende definitie van een kerkgebouw: een gebouw dat als gebedshuis gebouwd is en nog als zodanig herkenbaar is. In deze kerkenvisie zijn 42 gebouwen in de gemeente Sluis onderzocht die aan deze definitie voldoen. Dit zijn 39 kerken, 2 kloosterkapellen en de Koninkrijkszaal van de Jehovah’s Getuigen. Gebouwen waar kerkdiensten worden gehouden, maar die niet als kerk gebouwd zijn, zijn niet onderzocht.

Zo worden diensten gehouden in het appartementencomplex De Kogge in Sluis door de Protestantse Gemeente De Westhoek. Dit is niet gebouwd als kerkgebouw, dus is het niet meegenomen in deze visie. Ook kerkgebouwen die in de loop van de geschiedenis zodanig gewijzigd zijn dat ze niet meer herkenbaar zijn als kerk, zijn niet onderzocht. Een voorbeeld hiervan is het kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Retranchement. Nadat dit gebouw in 2002 werd verkocht, is de voorgevel volledig gewijzigd, waardoor het niet langer als kerkgebouw herkenbaar is. De gemeente Sluis is qua oppervlakte de grootste gemeente van Zeeland. Het inwoneraantal is echter relatief laag, 23.152 op 1 januari 2024. Dit maakt de gemeente een van de dunst bevolkte van Nederland. Deze inwoners zijn verspreid over 16 plaatsen, waarvan het merendeel uit dorpjes van minder dan duizend inwoners bestaat. De grootste kernen zijn Oostburg en Breskens, met beide rond de 4.500 inwoners. Het stadje Sint Anna ter Muiden valt onder de kern Sluis. In alle 16 plaatsen bevindt zich minimaal één kerkgebouw. Oostburg heeft door haar centrale ligging in de regio een centrumfunctie.

Het voormalige kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Retranchement

3. Feiten en cijfers

Hier zijn dan ook 7 kerkgebouwen te vinden, waarvan er nog 5 in religieus gebruik zijn. Hierna volgen Breskens en Aardenburg met 5 en 4 kerkgebouwen. In een aantal kleinere kernen (Groede, Zuidzande, Waterlandkerkje, Hoofdplaat, Retranchement, Sint Anna ter Muiden en Eede) is geen enkel kerkgebouw nog in religieus gebruik. Ten slotte bevindt zich ook in het gehucht Slijkplaat, dat onder Hoofdplaat valt, een voormalig kerkgebouw. Functies van kerkgebouwen Van de 42 kerken in de gemeente Sluis hebben er nog 19 een religieuze functie. 19 kerkgebouwen zijn niet langer in religieus gebruik en hebben inmiddels een nieuwe bestemming. De meeste herbestemde kerkgebouwen (12) hebben een woonfunctie. Bij 3 van deze 12 kerken met een woonfunctie, de Heilige Eligiuskerk in Hoofdplaat, de Heilige Bavokerk in Groede en de Ontmoetingskerk in Aardenburg, wordt de woonfunctie gecombineerd met een bed & breakfast. 3 herbestemde kerken hebben een culturele functie. Dit zijn de Grote Kerk en de Lutherse Kerk in Groede en de Hervormde Kerk in Waterlandkerkje. De Hervormde Kerk van Zuidzande (brasserie) en de Kloosterkapel van het Ursulinenklooster

in Sluis (hotel-restaurant) zijn herbestemd met een horecafunctie. De Hervormde Kerk van Retranchement is herbestemd tot dorpshuis en de Hervormde Kerk van Sint Anna ter Muiden wordt verhuurd als evenementenlocatie. Naast de 19 kerkgebouwen in religieus gebruik en de 19 herbestemde kerken is er nog de Johannes de Doperkerk in Sluis. Deze is voor een groot deel herbestemd tot appartementen, maar wordt ook nog voor een deel religieus gebruikt. Dit kerkgebouw is in dit onderzoek daarom tot een aparte categorie gerekend: gemengd. Ten slotte staan er 3 kerkgebouwen leeg, in afwachting van een nieuwe bestemming. Dit betreft de Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk in IJzendijke, de gelijknamige kerk in Eede en de kloosterkapel van het klooster Sint Anna, ook wel bekend als het Hoompje, in Sint Anna ter Muiden. Tussen 2018 en 2024 is een tweetal kerkgebouwen van functie veranderd. De Gereformeerde Kerk in Oostburg stond leeg en is inmiddels herbestemd. De Johannes de Doperkerk in Sluis werd religieus gebruikt, maar is nu grotendeels herbestemd.

3 19

Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand Gemengd

3. Feiten en cijfers

Functies van kerken 3. Feiten en cijfers

Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand/in transitie

Gemengd

Johannes de Doperkerk

De Open Haven

Kloosterkapel Ursulinen

Heilige Eligiuskerk

Kloosterkapel Sint Anna

Gereformeerde Gemeente

Hervormde Kerk

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Hervormde Kerk

Koninkrijkszaal

Ontmoetingskerk

Gereformeerde Kerk

Het Lam tot Ardenburch

Grote Kerk

Heilige Maria Hemelvaartkerk

Heilige Bavokerk

Sint-Baafskerk

Lutherse Kerk

Hervormde kerk

Vm. Vrije Evangelische Gemeente

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Hervormde Kerk

Mariakerk

Vrije Evangelische Gemeente

Heilige Bonifatiuskerk

Sint Anna ter Muiden 35

Oostburg 6

5 1

7 4

2 3

32 33

Sluis

Aardenburg

Sint Kruis 40

38 39

Eede 18

Zuidzande

36 Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland

Retranchement

Nieuwvliet

Cadzand

Groede

Breskens 25 26

22 24

Slijkplaat Hoofdplaat

Schoondijke

20 19

IJzendijke Waterlandkerkje 30 21

Heilige Petrus Apostelkerk

Gereformeerde Kerk

Protestantse Kerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Gereformeerde Kerk

Sionskerk

Christengemeente Trefpunt

Heilige Barbarakerk

Heilige Eligiuskerk

Hervormde Kerk

Onze-Lieve-Vrouwe Sterre der Zeekerk

Mauritskerk

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

Denominaties 3. Feiten en cijfers

Rooms-katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Bevindelijk gereformeerd

Evangelisch Overig christelijk Gemengd

Herbestemd / leegstaand / in transitie

Johannes de Doperkerk

De Open Haven

Kloosterkapel Ursulinen

Heilige Eligiuskerk

Kloosterkapel Sint Anna

Gereformeerde Gemeente

Hervormde Kerk

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Hervormde Kerk

Koninkrijkszaal

Ontmoetingskerk

Gereformeerde Kerk

Het Lam tot Ardenburch

Grote Kerk

Heilige Maria Hemelvaartkerk

Heilige Bavokerk

Sint-Baafskerk

Lutherse Kerk

Hervormde kerk

Vm. Vrije Evangelische Gemeente

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Hervormde Kerk

Mariakerk

Vrije Evangelische Gemeente

Heilige Bonifatiuskerk

Sint Anna ter Muiden 35

Oostburg 6

5 1

7 4

2 3

32 33

Sluis

Aardenburg

Sint Kruis 40

38 39

Eede 20

Zuidzande

36 Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland

Retranchement

Nieuwvliet

Cadzand

Groede

Breskens 25 26

22 24

Slijkplaat Hoofdplaat

Schoondijke

20 19

IJzendijke Waterlandkerkje 30 21

Heilige Petrus Apostelkerk

Gereformeerde Kerk

Protestantse Kerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Gereformeerde Kerk

Sionskerk

Christengemeente Trefpunt

Heilige Barbarakerk

Heilige Eligiuskerk

Hervormde Kerk

Onze-Lieve-Vrouwe Sterre der Zeekerk

Mauritskerk

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

Denominaties 3. Feiten en cijfers

Van de 19 kerkgebouwen met een religieuze functie worden de meeste gebruikt door de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Het betreft hier 8 gebouwen, waarvan er één (de Mauritskerk in IJzendijke) gedeeld wordt met de rooms-katholieke H. Andreasparochie. Om deze reden wordt in dit onderzoek gesproken van 7 kerkgebouwen die gebruikt worden door de PKN en één in de categorie ‘gemengd’. Allereerst is er de Protestantse Gemeente De Westhoek, die gebruik maakt van De Open Haven in Oostburg en de Mariakerk in Cadzand. Daarnaast houdt deze gemeente diensten in appartementencomplex De Kogge in Sluis. De Protestantse Gemeente te Sint-Kruis en Aardenburg maakt gebruik van de Hervormde Kerk in Sint Kruis en de Sint-Baafskerk in Aardenburg. De Protestantse Gemeente de Verbinding is eigenaar van de Sionskerk in Breskens en de Protestantse Kerk in Schoondijke, maar maakt ook gebruik van de herbestemde Grote Kerk in Groede en de eveneens herbestemde Hervormde Kerk in Waterlandkerkje. De Hervormde Gemeente Biervliet, IJzendijke & Hoofdplaat maakt gebruik van de Mauritskerk in IJzendijke en de Hervormde Kerk in Biervliet (gemeente Terneuzen, dus niet meegenomen in dit onderzoek).

Ten slotte is er de Hervormde Gemeente Nieuwvliet, die één gebouw in eigendom en gebruik heeft. In de gemeente Sluis bevindt zich één rooms-katholieke parochie, de Heilige Andreasparochie. Deze omvat ook Biervliet in de gemeente Terneuzen. De parochie maakt gebruik van 5 kerkgebouwen waarvan ze zelf de eigenaar is: de Heilige Eligiuskerk in Oostburg, de Heilige Bonifatiuskerk in Cadzand, de Heilige Petrus Apostelkerk in Schoondijke, de Heilige Barbarakerk in Breskens en de Heilige Maria Hemelvaartkerk in Aardenburg. Verder is de parochie medegebruiker van twee kerkgebouwen: de Mauritskerk in IJzendijke wordt gehuurd van de Stichting Mauritskerk IJzendijke en wordt gedeeld met de Hervormde Gemeente Biervliet, IJzendijke & Hoofdplaat. De Johannes de Doperkerk in Sluis is voor een deel herbestemd tot appartementencomplex, maar is ook nog deels in gebruik door de parochie. Omdat de Heilige Andreasparochie 5 gebouwen volledig gebruikt en 2 half, wordt er in dit onderzoek gesproken 5 rooms-katholieke kerken en twee in de categorie ‘gemengd’.

2 1 3 2

Denominaties Rooms-katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig Christelijk Gemengd Herbestemd / leegstaand / in transitie

3. Feiten en cijfers

De parochie houdt daarnaast vieringen in de Hervormde Kerk in Biervliet (gemeente Terneuzen, dus niet meegenomen in dit onderzoek) en in de woonzorgcentra Coensdike in Aardenburg en Emmaüs in IJzendijke. Ten slotte is de parochie eigenaar van de Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk in IJzendijke en de gelijknamige kerk in Eede, die niet meer in gebruik zijn en dus leeg staan. Verder worden twee kerkgebouwen gebruikt door bevindelijk gereformeerde kerkgenootschappen. Deze zijn gevestigd in Oostburg en hebben een regiofunctie. Dit zijn de Gereformeerde Gemeente en de Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland. Er is één evangelische kerk actief in de gemeente: de Vrije Evangelische Gemeente in Nieuwvliet. Ook deze gemeente heeft een regiofunctie. Het betreft een fusie van de Vrije Evangelische Gemeenten van Nieuwvliet, Breskens, Cadzand en Retranchement. Ten slotte zijn er drie overige christelijke kerkgebouwen: de Koninkrijkszaal van de Jehovah’s Getuigen in Oostburg, de doopsgezinde kerk ‘Het Lam tot Ardenburch’ in Aardenburg en Christengemeente Trefpunt in Breskens.

Interieur van de Heilige Eligiuskerk in Oostburg. De kerk is in religieus gebruik

Hoofdingang van de herbestemde Heilige Eligiuskerk in Hoofdplaat

Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers

Van de 42 kerken in de gemeente Sluis hebben er 14 de status van rijksmonument. Het betreft vooral middeleeuwse en vroegmoderne dorps- en stadskerken. Aardenburg is de enige plaats in de gemeente met 3 kerken die de status van rijksmonument hebben. In Groede en Sint-Anna ter Muiden bevinden zich twee kerken die deze status hebben. Daarnaast zijn 13 kerkgebouwen door de gemeente Sluis aangewezen als gemeentelijk monument. Dit zijn vooral kerkgebouwen uit de negentiende en twintigste eeuw. De meeste bevinden zich in plaatsen die in de Tweede Wereldoorlog grotendeels verwoest zijn, zoals Oostburg en Schoondijke met allebei 3 kerkgebouwen uit de wederopbouwperiode. De overige 15 kerken hebben geen monumentale status. Het dorp Eede is de enige kern in de gemeente zonder monumentale kerk. West-Zeeuws-Vlaanderen kent een roerige geschiedenis, met oorlogen, overstromingen en vluchtelingenstromen die hun invloed hebben gehad op het kerkenlandschap. In het hoofdstuk Cultuurhistorie wordt hier verder op ingegaan.

Het gevolg van deze roerige geschiedenis is dat er in de gemeente Sluis relatief weinig oude kerkgebouwen zijn. De oudste kerk is de Sint-Baafskerk in Aardenburg. Het oudste deel van dit gebouw stamt uit 1220, maar al in 959 was er een kerk op deze locatie. Verder bevinden zich middeleeuwse kerken in Groede, Cadzand, Sint Kruis en Sint Anna ter Muiden. Uit de periode erna, 1500-1700, zijn ook 5 kerkgebouwen overgebleven. Deze zijn gebouwd vanaf de laatste fase van de Tachtigjarige Oorlog, na 1612. Vervolgens werden er tussen 1700 en 1850 2 kerken gebouwd, tussen 1850 en 1900 3 en tussen 1900 en 1940 5. De periode waarin veruit de meeste kerken gebouwd zijn, is de wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog (1940-1965). In deze tijd werden maar liefst 18 kerken gebouwd. Na 1965 werden nog 4 kerken gebouwd. Het jongste kerkgebouw in de gemeente is de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente in Nieuwvliet uit 2004.

Monumentale status Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen monumentale status

5 2

Bouwperiode Voor 1500 1500 – 1700 1700 – 1850 1850 – 1900 1900 – 1940 1940 – 1965 Na 1965

Religieus erfgoed 3. Feiten en cijfers

Behalve kerkgebouwen kent de gemeente Sluis nog ander religieus erfgoed. Zo zijn naast het eerder genoemde Hoompje nog andere delen van kloosters beschermd. Dit betreft het voormalige Sint-Theresiagesticht in Hoofdplaat, het voormalige ziekenhuis van het pensionaat Sint-Joseph van de Broeders van Saint Omèr in Sluis en het archeologische terrein de Kloosterwei in Aardenburg, met daarin de resten van het Begijnhof. Niet alleen van kloosters zijn archeologische resten beschermd: ook de resten van de Mariakerk en de voorganger van de Sint-Baafskerk in Aardenburg zijn aangewezen als archeologisch rijksmonument. Het Sint-Janskerkhof in Sluis, met de archeologische resten van de Sint-Janskerk, grafzerken, grondkeermuren en groenaanleg is beschermd als gemeentelijk monument. Het Sint-Franciscusgebouw in Hoofdplaat, een verenigingsgebouw bij de Heilige Eligiuskerk, is ook beschermd als gemeentelijk monument. Dit geldt eveneens voor de pastorie van de Heilige Eligiuskerk in Oostburg.

Zo is de tuinmuur tussen de Lutherse Kerk in Groede en de naastgelegen voormalige pastorie beschermd als gemeentelijk monument. Dit geldt ook voor de kerktuinmuur van de Sint-Baafskerk in Aardenburg. Het toegangshek van de kerk van Sint Anna ter Muiden is beschermd als rijksmonument, net als het toegangshek van het Hoompje en de kerkhofmuur en hekken van de Mauritskerk in IJzendijke. Ten slotte bevindt er zich ook funerair erfgoed in de gemeente. Het kerkhof rond de Mauritskerk is beschermd als rijksmonument, delen van de begraafplaatsen van IJzendijke, Oostburg, Retranchement, Waterlandkerkje en Sluis als gemeentelijk monument. Behalve beschermd erfgoed bestaat er ook religieus erfgoed dat geen monumentale status heeft. Zo zijn er tal van archeologische vindplaatsen waar kerken of kloosters hebben gestaan, zijn er gebouwen waar ooit een klooster in gevestigd was en zijn er Mariakapellen in de openbare ruimte.

De kapel Onze Lieve Vrouw van de Zaterdag in Hoofdplaat

Behalve religieuze gebouwen zijn ook objecten in de directe omgeving daarvan beschermd. Het Sint-Janskerkhof in Sluis

Monumentale status 3. Feiten en cijfers

Gemeentelijk monument

Rijksmonument Geen monumentale status

Nieuwvliet

Cadzand

Groede

16 15

Retranchement

Zuidzande

Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland

Johannes de Doperkerk

De Open Haven

Kloosterkapel Ursulinen

Heilige Eligiuskerk

Kloosterkapel Sint Anna

Gereformeerde Gemeente

Hervormde Kerk

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Hervormde Kerk

Koninkrijkszaal

Ontmoetingskerk

Gereformeerde Kerk

Het Lam tot Ardenburch

Grote Kerk

Heilige Maria Hemelvaartkerk

Heilige Bavokerk

Sint-Baafskerk

Lutherse Kerk

Hervormde kerk

Vm. Vrije Evangelische Gemeente

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Hervormde Kerk

Mariakerk

Vrije Evangelische Gemeente

Heilige Bonifatiuskerk

St Anna ter Muiden 35

1 2

4 3

Sluis

Aardenburg

St. Kruis 40

Eede 26

Oostburg

Breskens 25 26

22 23

Slijkplaat Hoofdplaat

Schoondijke

20 19

IJzendijke Waterlandkerkje 21

Heilige Petrus Apostelkerk

Gereformeerde Kerk

Protestantse Kerk

Hervormde Kerk

Vrije Evangelische Gemeente

Gereformeerde Kerk

Sionskerk

Christengemeente Trefpunt

Heilige Barbarakerk

Heilige Eligiuskerk

Hervormde Kerk

Onze-Lieve-Vrouwe Sterre der Zeekerk

Mauritskerk

Onze-Lieve-Vrouw ten Hemelopnemingkerk

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek Sluis Sluis is een gemeente in West-ZeeuwsVlaanderen die in 2003 ontstond na de fusie van de gemeenten Oostburg en Sluis-Aardenburg. De gemeente bestaat uit de steden Aardenburg, IJzendijke, Oostburg, Sluis en Sint Anna ter Muiden, een van de kleinste plaatsen in Nederland met stadsrechten. Daarnaast bestaat de gemeente uit de dorpen Breskens, Cadzand, Eede, Groede, Hoofdplaat, Nieuwvliet, Retranchement, Schoondijke, Sint Kruis, Waterlandkerkje, Zuidzande en tientallen gehuchten.

Uitsnede van een kopie van de kaart van het Brugse Vrije (Pieter Pourbus), met links het Zwin en de steden Sluis en Aardenburg en in het noorden het eiland Wulpen. Pieter Claeissens (II), Public domain, via Wikimedia Commons

In de Romeinse tijd was het huidige Zeeuws-Vlaanderen een veengebied, van de Noordzee gescheiden door een strandwal. Via een aantal kleine veenriviertjes, zoals de Honte, stroomde het water naar zee. In het zuiden van Zeeuws-Vlaanderen ligt een aantal van zuidwest naar noordoost lopende zandruggen uit de laatste ijstijd. Op een tactische plaats op een van deze dekzandruggen, bij een geul, bouwden de Romeinen een castellum: het huidige Aardenburg. In de derde eeuw nam de invloed van de zee toe in Zeeland en raakte het land, met uitzondering van de hoger gelegen duinen, ontvolkt.

Het castellum in Aardenburg werd verlaten. Door overstromingen van de zee werd in het noordelijke deel van Zeeuws-Vlaanderen klei op het veen afgezet, waardoor een getijdengebied van schorren en slikken ontstond. Door de druk van de afgezette klei klonk het veen in. In de getijdengeultjes die door het gebied liepen werd zand afgezet, waardoor kreekruggen ontstonden. In het zuidelijke deel bleef het veen aanwezig tussen de dekzandruggen, een veenmoeras dat bekend stond als de moeren. De Honte en het Zwin ontwikkelden zich tot grotere zeearmen, waarin enkele zandbanken lagen die later bewoonde eilanden werden: Cadzand, Koezand, Schoneveld, Wulpen en Zuidzande. Kerken en geloof in Sluis Om een beeld te krijgen van de historische ontwikkeling van het geloof en de waarden die de kerkgebouwen daarin vertegenwoordigen, is de religieuze geschiedenis opgedeeld in enkele perioden. De perioden die voor de gemeente Sluis relevant zijn, zijn hierna beschreven.

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Middeleeuwen (tot 1550) 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Het oudste deel van de Sint-Baafskerk in Aardenburg

Na de periode na de Romeinse tijd, waarin Zeeland zo goed als onbewoond was, duurde het tot de zevende eeuw voor het landschap weer geschikt was voor bewoning. De eerste bewoners van de huidige gemeente Sluis waren schaapherders, die vanuit Vlaanderen hun schapen lieten grazen op de schorren. Vlaanderen raakte in deze periode dichtbevolkt en verschillende abdijen stimuleerden het ontginnen van woeste gronden in de kuststreek. Zo is bekend dat de abdij van Sint Pieter uit Gent in de achtste eeuw grote schorrengebieden bezat, bijvoorbeeld bij Cumbingascura bij Oostburg. De schaapherders wierpen terpen op om zichzelf bij hoogwater te beschermen. De eerste nederzetting met een kerk in de gemeente Sluis was waarschijnlijk Aardenburg. Volgens legenden zou de eerste kerk door Eligius gesticht zijn in de zevende eeuw. Deze zou op de plaats hebben gelegen van de in 1625 gesloopte Mariakerk. Van de voorganger van de huidige Sint-Baafskerk is in ieder geval zeker dat deze in 959 werd gesticht. In de achtste eeuw werd enkele kilometers noordelijker een ringwalburg aangelegd als verdediging tegen invallen van de Noormannen. Hier ontstond al snel een nederzetting die ook een eigen kerk kreeg: Oostburg.

In de elfde eeuw zijn waarschijnlijk de eerste dijken aangelegd, waardoor er meer land gebruikt kon worden en de bevolking kon toenemen. Er werden verschillende kerkdorpen gesticht, zoals Cadzand, Heille, Groede, Nieuwerkerke en Oud-IJzendijke. Verschillende dorpen (Hughevliet, Oostmanscapelle, Oud-Cadzand, Oud-IJzendijke, Elmare, Ten Hamer en Ter Piet) en de eilanden Schoneveld en Wulpen verdronken in de middeleeuwen door overstromingen. De stad Sluis ontstond pas in de dertiende eeuw, toen het Zwin als toegang tot de stad Brugge begon te verzanden en Sluis deze positie als voorhaven overnam. Voor deze middeleeuwse kerken werden vaak landschappelijke of stedenbouwkundig dominante locaties gekozen, centraal in de stad of het dorp of op het hoogste punt van een kreekrug. De locatie is veelal van belang in de omgeving en de dorpsstructuur. Cadzand en Groede zijn voorbeelden van ringdorpen. Rond de kerk lag een kerkhof met daaromheen een ringvormige straat. Behalve kerken werden er ook uithoven van abdijen gesticht, van waaruit landerijen van de kloosterordes beheerd werden.

Waarden De middeleeuwse kerken in de gemeente Sluis zijn zonder uitzondering architectonisch en stedenbouwkundig dominant. De ligging en locatie van de kerken is van belang en zegt iets over de structuur van de kernen. Rondom middeleeuwse kerklocaties is archeologie ook een belangrijke waarde. Middeleeuwse architectuur wordt altijd als waardevol beschouwd, ook al is ze maar fragmentarisch. Voor alle middeleeuwse kerken in de gemeente Sluis geldt dat ze door oorlogshandelingen zodanig beschadigd zijn dat slechts een deel van de kerk middeleeuws is. Het meest waardevolle kerkgebouw uit deze periode is de Sint-Baafskerk in Aardenburg. Deze kerk wordt als zeldzaam Nederlands voorbeeld van een kerkgebouw in de stijl van de scheldegotiek tot een van de topmonumenten van het land gerekend. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 8 Grote Kerk, Groede 15 Mariakerk, Cadzand 35 Hervormde Kerk, Sint Anna ter Muiden 40 Sint-Baafskerk, Aardenburg 41 Hervormde Kerk, Sint Kruis

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Reformatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Het rooms-katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante geloof in Europa, maar in de loop van de tijd waren binnen de kerk allerlei misstanden ontstaan. Naast kritiek op het functioneren van de kerk waren ook het humanisme, de uitvinding van de boekdrukkunst, staatsvorming en de uitbraken van de pest aanleiding voor hervormingen. Het schisma in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Maarten Luther en Johannes Calvijn. Dit was een van de redenen voor de opstand die leidde tot de Tachtigjarige Oorlog. West-Zeeuws-Vlaanderen werd een zwaar bevochten strijdtoneel tijdens deze oorlog tussen de Spanjaarden en de Nederlandse opstandelingen. Verschillende dorpen en kerken werden verwoest en grote delen van het land werden onder water gezet om vijanden tegen te werken. Deze inundaties en verwoestingen betekenden het einde voor de dorpen Coxyde, Gaternesse, Hannekenswerve, Nieuwerkerke, Oostmanskapelle, Vliete, Oud-Breskens, Oud-Heille, Oud-Nieuwvliet, Oud-Schoondijke, Ruschevliet, Sint-Catharina en Slepeldamme. De vele kreken in het landschap zijn overblijfselen van deze overstromingen.

Opgraving van de kerk van Hannekenswerve in 1964 (Beeldbank Zeeuwse Bibliotheek, Foto’s, 60343)

In Zeeuws-Vlaanderen werden door de strijdende partijen linies van vestingsteden, forten en dijken aangelegd, de StaatsSpaanse Linies. Bij een aantal nieuw aangelegde fortificaties ontstonden nederzettingen die ook hun eigen kerk kregen. Dit geldt voor IJzendijke, Nieuwvliet en Retranchement. De Mariakerk van Aardenburg werd juist gesloopt omdat deze na het aanleggen van vestingwerken buiten de stad kwam te liggen. In 1604 kwam West-Zeeuws-Vlaanderen definitief in Staatse handen.

De Nederduitse Gereformeerde Kerk werd de publieke godsdienst. De rooms-katholieke kerken gingen over naar de protestantse eredienst en de kloosters werden in beslag genomen. De kerken werden na het oorlogsgeweld hersteld, maar soberder ingericht dan de katholieke kerken. In de eeuwen na de oorlog werden overstroomde delen van het land weer ingepolderd en ontstonden nieuwe dorpen, zoals Breskens, Hoofdplaat, Schoondijke en Waterlandkerkje, waar ook protestantse kerken werden gebouwd. In het zuidelijke deel van het gebied bleef de bevolking echter deels katholiek.

De Mauritskerk in IJzendijke is de eerste kerk in Zeeland die voor de protestantse eredienst gebouwd werd

1400

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

1500

1600

Hoewel de Nederduitse Gereformeerde Kerk de publieke godsdienst was, was er in Nederland godsdienstvrijheid. Dit leidde ertoe dat mensen die in andere landen om hun geloof vervolgd werden naar de Republiek vluchtten. Een groep die hieronder valt, zijn de Hugenoten: Waalse en Franse protestanten. Zij vestigden zich in steden in de grensregio en later in nieuw ingepolderde gebieden, vooral in het Land van Cadzand. Er waren Waalse kerken in Sluis, Aardenburg, Oostburg, IJzendijke, Cadzand en Groede. In Groede werd de zuidbeuk van de Grote Kerk afgescheiden, zodat de Waalse kerk dit deel van het gebouw kon gebruiken. In Sluis werd de Gasthuiskapel gebruikt. In de achttiende eeuw verdwenen de Waalse kerken weer uit Zeeuws-Vlaanderen. De nakomelingen van vluchtelingen integreerden in de samenleving en leerden Nederlands, waardoor de behoefte aan een Franstalige kerk afnam. De Waalse Kerk van Oostburg werd hierna gebruikt door rooms-katholieken, waarna het gebouw herbestemd werd tot graanbeurs. In 1944 werd het gebouw verwoest.

1700

1800

Een andere groep vluchtelingen betrof de Salzburgse lutheranen. Zij kwamen in het midden van de achttiende eeuw vanuit Oostenrijk naar West-Zeeuws-Vlaanderen, waar een gebrek aan arbeidskrachten was. De meesten vestigden zich in Groede, waar in 1742 een Lutherse kerk en school gesticht werden. Deze kerk werd tot 1989 gebruikt, waarna de gemeente fuseerde met de evangelisch-lutherse gemeenten van Middelburg en Vlissingen. De derde vluchtelingenkerk in West-ZeeuwsVlaanderen was die van de doopsgezinden, die vooral uit Vlaanderen kwamen. Deze groepering werd in eerste instantie verboden. Dit werd succesvol aangevochten bij de Staten-Generaal. Er was immers godsdienstvrijheid in de Republiek. De doopsgezinden werden echter nog steeds gediscrimineerd. Ze werden uit Aardenburg verbannen en moesten meerdere keren van gebedshuis veranderen. In 1636 kocht men een schuur achter het huis ‘Het Lam’, waar de gemeente tot de dag van vandaag gebruik van maakt. Ook in Nieuwvliet kwamen doopsgezinden samen, zelfs al voordat de gereformeerden er een kerk hadden.

1900

2000

Waarden Kerkgebouwen in de protestantse traditie zijn vaak bescheidener van opzet en architectonisch minder waardevol dan rooms-katholieke kerken uit de middeleeuwen. Protestantse kerkgebouwen uit de zeventiende en achttiende eeuw worden over het algemeen wel hoog gewaardeerd. De ligging en locatie van de kerken is net als bij de middeleeuwse kerken van belang. Deze waarden gelden in mindere mate voor de vluchtelingenkerken, die meer het karakter van schuilkerken hebben. De Mauritskerk in IJzendijke heeft bijzondere waarde als eerste kerk in Zeeland die specifiek voor de protestantse eredienst werd gebouwd. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 10 Lutherse Kerk, Groede 12 Hervormde Kerk, Nieuwvliet 21 Hervormde Kerk, Waterlandkerkje 28 Hervormde Kerk, Hoofdplaat 30 Mauritskerk, IJzendijke 36 Hervormde Kerk, Retranchement 38 Het Lam tot Ardenburch, Aardenburg

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Katholieke emancipatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

De Maria Hemelvaartkerk in Eede in de jaren 1910 (Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 8316)

Na de Reformatie mochten katholieken hun geloof niet langer openbaar belijden. Ze waren aangewezen op schuilkerken. Zo werd er in de stad Sluis gekerkt in een woning aan de Garenmarkt. Na de Bataafse Revolutie (1795) werd in Nederland de Bataafse Republiek gesticht, een vazalstaat van Frankrijk. Zeeuws-Vlaanderen viel hier niet onder. Het werd rechtstreeks door Frankrijk ingelijfd, waar katholieken meer rechten hadden. In het in 1778 door Vlaamse arbeiders drooggelegde Hoofdplaat werd in 1795 de eerste rooms-katholieke kerk gebouwd, de voorganger van de Heilige Eligiuskerk. In de jaren erna werden in Oostburg de Waalse Kerk en in Eede de Hervormde Kerk aangekocht en ingewijd. Na de Franse tijd werd Zeeuws-Vlaanderen in 1814 weer deel van Nederland, eerst kort van de provincie Braband en enkele maanden later van de provincie Zeeland. Na de Belgische opstand van 1830 werd ZeeuwsVlaanderen weer een grensregio, wat het voor de Franse tijd ook al was. Een toename van het aantal katholieke kerken vond plaats vanaf het midden van de negentiende eeuw tot het begin van de twintigste eeuw.

In 1848 werd godsdienstvrijheid vastgelegd in de grondwet, waarna de paus in 1853 de bisschoppelijke hiërarchie herstelde. Alle delen van Nederland vielen nu onder een bisdom, Zeeuws-Vlaanderen onder het bisdom Breda. Dit proces staat bekend als de katholieke emancipatie, waarin het katholieke geloof dezelfde rechten en status kreeg als het protestantse. In Aardenburg, Eede, Groede, Hoofdplaat, IJzendijke, Oostburg, Schoondijke en Sluis werden in deze periode kerken gesticht. Ook werden kloosters weer toegestaan. Zo verzorgden de Franciscanessen van Dongen onderwijs en wijkverpleging in Aardenburg, Eede, Hoofdplaat, IJzendijke en Sluis. Waarden De nieuwe kerken werden op een minder prominente locatie ingepast in de bestaande stedenbouwkundige structuur, maar kregen wel een prominente architectuur (neogotische en neoromaanse stijl) en vaak een toren om op te vallen. Hier ligt een direct verband met de voorgaande periodes van onderdrukking.

Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 9 Heilige Bavokerk, Groede 27 Heilige Eligiuskerk, Hoofdplaat 32 Johannes de Doperkerk, Sluis 33 Kloosterkapel Ursulinen, Sluis 34 Kloosterkapel Sint Anna, Sint Anna ter Muiden 39 Heilige Maria Hemelvaartkerk, Aardenburg

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Afscheidingen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

In de Nederduits Gereformeerde Kerk (na 1816 Nederlands Hervormde Kerk) vonden na de Reformatie weinig ontwikkelingen plaats die leidden tot de bouw van nieuwe kerken, ook in Zeeuws-Vlaanderen. Hier kwam in de negentiende eeuw verandering in. De Afscheiding van 1834 is de aanduiding voor een kerkelijke beweging die uiteindelijk heeft geleid tot zelfstandige gereformeerde kerken naast de Nederlandse Hervormde Kerk. De Afscheiding van 1834 heeft, hoewel klein begonnen, grote invloed gehad op de vorming van de gereformeerde gezindte binnen de moderne Nederlandse samenleving. In de stad Sluis werd in 1859 een Christelijke Afgescheidene Gemeente geïnstitueerd.

Na de Afscheiding vonden nog meer afsplitsingen plaats, zoals die van dominee Ledeboer. De nieuwe groepen werden vaak later weer samengevoegd met andere afgesplitste groepen. De Ledeboeriaanse gemeenten gingen op in de Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika). In Oostburg werd in 1932 een kerkgebouw voor de Gereformeerde Gemeente gebouwd, dat later gebruikt werd door de Gereformeerde Gemeente in Nederland. In Zeeuws-Vlaanderen speelt Wouter de Smidt een grote rol in het afscheiden van de Vrije Evangelische Gemeenten. Deze boer uit de omgeving van Nieuwvliet stichtte gemeenten in Cadzand, Breskens, Nieuwvliet en Retranchement.

In 1886 volgde een tweede scheuring, de Doleantie. De gemeenten die hun oorsprong vonden in de Afscheiding en Doleantie verenigden zich voor een deel in 1892 tot de Gereformeerde Kerken in Nederland. In Oostburg, Aardenburg, Breskens en Schoondijke werden Gereformeerde Kerken gesticht. In 2004 is deze groep samen met de Nederlands Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland, waarna veel gereformeerde kerken buiten gebruik raakten.

Waarde van de kerkgebouwen De afgescheiden groepen kerkten soms in schuren of bouwden na enige tijd nieuwe kerkgebouwen. Doordat de middelen gelimiteerd waren, hebben deze kerken vaak een bescheiden voorkomen. De architectonische waarde van deze kerkgebouwen is daardoor vaak beperkt. Sommige kerken werden voorzien van details om de gebouwen te verbijzonderen in de omgeving.

Sommige gebouwen werden later verfraaid. De kerkgebouwen in de gemeente Sluis zijn inmiddels herbestemd, waarbij het oorspronkelijke interieur verloren is gegaan. De afgescheiden groepen bleven ook na de Tweede Wereldoorlog actief en bouwden nieuwe kerken die behoren tot de periodes ‘wederopbouw’ en ‘jong’. Kerkgebouwen die behoren tot deze periode: 5 Gereformeerde Gemeente in Nederland, Oostburg 11 Vm. Vrije Evangelische Gemeente, Nieuwvliet

De Gereformeerde Kerk in Schoondijke in de jaren 1920 (Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, Prentbriefkaarten, nr 10047)

1400

1500

1600

1700

1800

1900

2000

Wederopbouwperiode 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

In de Tweede Wereldoorlog werd Nederland bezet door Nazi-Duitsland. Na de landingen in Normandië maakten de Geallieerden een opmars richting het noorden en oosten. De toegang tot de haven van Antwerpen was een strategisch belangrijk punt, dus riep Adolf Hitler Walcheren en West-ZeeuwsVlaanderen uit tot vesting: een gebied dat tot de laatste man verdedigd moest worden. In september en oktober 1944 werd er hevig gevochten tussen het Duitse leger en Poolse en Canadese Geallieerden in West-ZeeuwsVlaanderen. Plaatsen als Breskens, Oostburg, Aardenburg, Sluis, IJzendijke, Eede en Schoondijke werden grotendeels verwoest, waarbij ook verschillende kerken verloren gingen. Dit geldt voor de hervormde kerken van Breskens, Sluis en Zuidzande, de Eloykerk, Waalse Kerk en Gereformeerde Kerk in Oostburg, de Hervormde Kerk en Gereformeerde kerk in Schoondijke en de rooms-katholieke kerken van Eede en IJzendijke. Ook werd een deel van het gebied onder water gezet om de geallieerde opmars te stoppen. Na de bevrijding werden de verwoeste kerken vervangen door nieuwe kerkgebouwen. Door de hevigheid van de gevechten zijn er dus veel kerken uit de wederopbouwperiode

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Sluis&id=454cc1df-ffe4-46e4-a130-badd1f854560