Bijlage 6.4 - Niet gesprongen explosieven.pdf

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

23

krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer en worden tevens benoemd aan de hand van een letter. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x-as (west-oost) en y-as (noord-zuid) welke benoemd worden aan de hand van getallen.4 De coördinaten van een positie ziet er dan als volgt uit: [qZ.9636]. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de twee (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. Indicaties zonder uniek nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kon worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • •

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet CE gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen CE zijn ingezet.

Afbeelding 3: Kaart met daarop de coördinaten van het Modified British System in en nabij het onderzoeksgebied weergegeven.

3.2

4

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

24

onderzoeksgebied weergegeven in een (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Het onderzoeksgebied ligt in een gebied dat ten tijde van de Tweede Wereldoorlog voornamelijk bestond uit weilanden. Daarnaast liepen er enkele wegen en één (goederen)spoorlijn door het onderzoeksgebied. In de directe omgeving lagen, evenals vandaag de dag, de plaatsen Holtum, Buchten, Born, Guttekoven, Limbricht en Einighausen. In het noorden, bij Holtum, lag kasteel Wolfrath. Dit kasteel lag op een afstand van circa 70 meter ten oosten van het onderzoeksgebied.

Afbeelding 4: Uitsnede Stafkaart Oud-Beijerland uit 1944 met daarop het onderzoeksgebied weergegeven.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse strijdkrachten onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Er zijn voor deze periode in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. 19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

25

Mei 1940 Aan bomen aan de Holtummerweg werd een springlading bevestigd. Na ontsteking moesten deze bomen dwars over de weg vallen.5 [RAP_400500A] 10 mei 1940 Tussen 02.00 en 03.00 uur arriveerde de eerste Duitse verkenningstroepen in de gemeente Sittard. Omstreeks 05.00 uur marcheerden er aaneengesloten Duitse troepen door de gemeente richting de Duitse grens. Het ging om infanterie, wielrijders, artillerie, pantsertroepen, pioniers en cavalerie.6 [Historische context] Om 03.00 uur arriveerden de eerste Duitse troepen in de gemeente Nieuwstadt. Het ging om infanterie en wielrijders.7 [Historische context] Omstreeks 04.00 uur arriveerden de eerste Duitse troepen in de gemeente Born. Het ging om infanterie.8 [Historische context] 15 mei 1940 Mededeling dat aan de Bergerweg in de gemeente Limbricht luchtafweergeschut stond opgesteld. De exacte locatie van de geschutstellingen is onbekend. 9 [Locatie onbekend] 3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 werden de geallieerde bombardementen zwaarder door de toenemende aantallen bommenwerpers en afgeworpen bommen. Voorts werd in 1942 door Duitse troepen begonnen met de bouw van de Atlantikwall. 17 juni 1940 Mededeling dat vijftien woningen in de gemeente Born beschadigd waren. De exacte locatie en oorzaak van de schade is onbekend. 10 [Historische context] 10/11 oktober 1940 Melding dat in de nacht van 10 op 11 oktober 1940 twee brandbommen in Sittard neerkwamen. Er werd geen schade aangericht. De exacte locatie is onbekend. 11 [Locatie onbekend] 26 oktober 1940 Mededeling dat in de gemeenten Munstergeleen, Sittard, Broek-Sittard en Susteren landmijnen waren geruimd. De exacte ligging van de mijnenvelden is onbekend. 12 [Locatie onbekend] 7 november 1940 Omstreeks 21.00 uur wierp een vliegtuig twee bommen boven de gemeente Born af. De bommen kwamen in bouwland nabij de overlaatinrichting neer en ontploften. Er vielen geen doden of gewonden en er ontstond geen schade. In het weiland was een kleine en een grote trechter ontstaan.13 [Buiten onderzoeksgebied]

Berk deel 1 (1992), 6. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 18. 7 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 14. 8 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 2. 9 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 104. 10 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 6. 11 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 12 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 25. 13 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 5 6

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

26

27 maart 1941 Melding dat de in Born gemelde blindganger door de Duitse Wehrmacht uitgegraven was. Het bleek om een brandbom te gaan. De exacte locatie van de blindganger is onbekend. 14 [Locatie onbekend] 10 april 1941 Melding dat om 23.45 uur en Limbricht drie brisantbommen in het vrije veld neerkwamen. Twee van deze bommen kwamen niet tot ontploffing en bleven achter als blindganger. Er ontstond glasschade aan drie woonhuizen. De exacte locatie van de bominslagen is onbekend. 15 [Locatie onbekend] Omstreeks 23.45 uur werden twee brisantbommen en tien brandbommen afgeworpen boven de gemeente Limbricht. Eén brandbom kwam neer op een huis, maar werd direct gedoofd. Gedurende dit bombardement is geen schade aangericht.16 [Locatie onbekend] 17 mei 1941 Omstreeks 02.30 uur kwam in een aardappelveld ten zuiden van de gemeente Born, ter plaatse genaamd Graetheide, een brisantbom neer. De bom kwam tot ontploffing, waarbij een krater met een doorsnede van circa 3,5 meter en een diepte van 1,5 meter ontstond. De directe omgeving werd door de politie afgezocht op blindgangers, deze werden echter niet aangetroffen.17 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 02.30 uur kwamen in de gemeente Sittard vier brisantbommen neer. De bommen kwamen op akkerland ‘’Graetheide’’ op een afstand van 5.000 meter ten westen van de kom neer en kwamen allemaal tot ontploffing.

De omgeving werd afgezocht op blindgangers, deze werden echter niet gevonden.18 [Buiten onderzoeksgebied] 1 september 1941 ’s Nachts om 00.00 uur kwam een brandbom in een perceel bouwland in het gehucht Holtum in de gemeente Born neer. De brandbom was ter plaatse nagenoeg geheel uitgebrand. Er werd geen schade aangericht. Tijdens nader onderzoek werden geen andere brandbommen gevonden. De exacte locatie van de bominslag in onbekend. 19 [RAP_410901A] 17 november 1941 In de nacht van 17 op 18 november 1941 kwamen omstreeks 00.00 uur in het gehucht Holten (waarschijnlijk Holtum bedoeld) vijftien à twintig brandbommen neer. De exacte locatie van de bominslagen is onbekend.20 [RAP_411117A] 8 december 1941 Omstreeks vijf uur kwamen in het gehucht Holtum in de gemeente Born een brandbom op de openbare weg en een op een perceel bouwland neer. In het gehucht Buchten kwamen vijf brandbommen neer, waarvan twee op de openbare weg, een op het spoorwegemplacement en twee op bouwland. Alle brandbommen waren nagenoeg uitgebrand en er werd geen noemenswaardige schade aangericht. Er raakten geen personen gewond. De exacte locaties van de bominslagen zijn onbekend.21 [RAP_411208A] 5/6 oktober 1942 In de nacht van 5 op 6 oktober 1942 voerde Bomber Command een grootschalig bombardement op Aken uit. Het overgrote deel van de voor Aken bestemde bommen viel in Lutterade, Geleen NIOD, toeg. nr.

077, inv. nr. 1328. NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. BaMa, RL2, II-205-II-269. 17 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 18 DD, toeg. nr. 166, inv. nr. 358. 19 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 20 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 21 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 14 15 16

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

27

en Sittard in de provincie Limburg. Er werd hier zware schade aangericht aan mijnen en burgereigendommen. Ook vielen er vele slachtoffers onder de burgerbevolking. 22 [Buiten onderzoeksgebied] In de late avond van 5 oktober 1942 kwamen in de gemeente Born drie brisantbommen neer. Tijdens nader onderzoek bleken twee van deze bommen op een perceel weiland in HoltumBorn te zijn neergekomen. De overige bom was op een perceel bouwland in Graetheide-Born neergekomen. Tevens werden ter hoogte van de grens Born-Obbricht-Papenhoven en BornNieuwstadt ongeveer 250 brandbommen, die allemaal waren uitgebrand, gevonden. Zes brandbommen waren niet tot ontbranding gekomen en tijdelijk op de Buchterheide begraven. In Holtum-Born werd eveneens een parachute afkomstig van een lichtkogel gevonden. 23 [RAP_421005A] Vlakbij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born kwamen twee lichte brisantbommen neer. Als gevolg van de bominslagen ontstond glasschade aan 87 woningen. 24 [RAP_421005A] 15 mei 1943 Boven het dorp Holtum in de gemeente Born vond een luchtgevecht plaats. Later werd op de hei een menselijk lichaam en een kaart gevonden.25 [Locatie onbekend] 29/30 mei 1943 In de nacht van 29 op 30 mei 1943 is om 00.26 uur in Limbricht in de buurt van Sittard een Britse Handley Page Halifax bommenwerper (toestelnr. NR793) van 35 Squadron neergestort.

Het toestel was om 22.31 uur vertrokken vanuit de basis in Graveley en had een doelwit in Wuppertal in Duitsland. Het vliegtuig werd neergeschoten door Nacht Flieger Lt. W. Beier van I Nacht Jagd Geschwader 1. 26 Het toestel was buiten de kom van Limbricht, in een perceel roggeveld (sectie A2704) eigendom van Peter Mathis Hautmeker op een afstand van circa 40 tot 60 meter van de weg Sittard-Born, neergekomen.27 Als gevolg van de crash ontstond schade aan het roggeveld, een boomgaard en veldgewassen.28 [RAP_430530A] 3 juni 1943 Boven het dorp Holtum in de gemeente Born explodeerde een Britse Lancaster bommenwerper. Op het erf van Sjang Wackers kwam een voorwiel neer, aan de rand van het Limbrichterbos de cockpit en in een korenveld van Ch. Smeets (ongeveer halverwege de Gouv. G. Ruijs de Beerenbroucklaan richting Volvo) kwam een vleugel neer en de rest viel op een woonhuis op de hoek van de Ankersweg-Klein Holtum.29 [RAP_430603A] 19 juni 1943 In een perceel tarwe aan de Ankersweg in Holtum in de gemeente Born kwam een voorwerp neer dat toen het de grond raakte in brand vloog. Tijdens nader onderzoek bleek dat er een fles fosfor was neergekomen. Doordat de tarwe onrijp was en door de vele regenval nat werd er geen noemenswaardige schade aangericht. Wel was er sprake van hevige rookontwikkeling.

Ongeveer 200 meter oostwaarts werd een tweede fles fosfor gevonden die eveneens op een weiland was neergekomen. De overblijfselen van de flessen werden op ongeveer 1 meter diepte begraven.30 [Buiten onderzoeksgebied]

Zwanenburg deel 1 (1991-1993), 411. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 24 Berk deel 1 (1992), 52. 25 Berk deel 1 (1992), 84. 26 SGLO, T2397. 27 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 1098. 28 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 1016. 29 Berk deel 1 (1992), 85. 30 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 22 23

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

28

14 juli 1943 In een perceel aardappelen gelegen in Graetheide in de gemeente Born (op grote afstand van woningen) werd een brandbom gevonden. Het bouwland was van de heer Demandt, wonende in Graetheide-Born. Ter plaatse werden waarschuwingsborden geplaatst. Tijdens nader onderzoek in de directe omgeving werden geen andere bommen gevonden. De exacte locatie van de vondst is onbekend.31 [Buiten onderzoeksgebied] In de nacht van 13 op 14 juli 1943 kwam omstreeks 02.00 uur, een gedeelte van een vliegtuig in de tuin van Drekstraat 24 in Holtum in de gemeente Born, bewoond door S. van Cleef, neer. Het ging om een stuk aluminium met een lengte van ongeveer 1,5 meter en een breedte van 0,5 meter. Vermoedelijk was het afkomstig van het geallieerde vliegtuig dat in de nacht van 13 op 14 juli 1943 in gevecht was geraakt boven de gemeente Born en was neergestort op Belgisch grondgebied.32 [Locatie onbekend] 19 juli 1943 Nabij de Ankersweg in Holtum in de gemeente Born werd nog een fosforfles gevonden. De fles lag dichtbij de plaats waar enkele weken eerder (19 juni 1943) twee gebroken flessen met fosfor werden gevonden. Tevens waren er op de Graetheide drie lichtpatronen gevonden.

De fosforfles en de lichtpatronen werden door het hoofd van de Luchtbeschermingsdienst naar het Raadhuis gebracht.33 [Buiten onderzoeksgebied] 23 juli 1943 In een perceel rogge in Holtum in de gemeente Born werden vier flesjes fosfor gevonden. De exacte locatie van de vondst is onbekend. 34 [Locatie onbekend] 12 augustus 1943 Omstreeks 09.30 uur kwamen in het open veld in Holtum in de gemeente Born zeven brisantbommen neer. Waarschijnlijk ging het om brisantbommen van een vrij zwaar kaliber gezien de kraters die ontstonden. Aan enkele in de omgeving staande woningen werd glas- en dakschade aangericht. Tijdens nader ingesteld onderzoek werd in de nabijheid van de laadhaven één niet ontplofte brisantbom gevonden. Er werden veiligheidsmaatregelen getroffen.35 [RAP_430812A] 4 oktober 1943 Om 10.30 uur is een Duits Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig (toestelnr. 26096) van 6. Jagd Geschwader 3 in Nieuwstadt, op een afstand van 5 kilometer ten noordwesten van Sittard, neergestort. Het toestel was neergestort na een beschieting door een vijandelijk vliegtuig. De exacte locatie van de crash is onbekend. 36 [Buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 10.30 uur is op de Holtumerheide in de gemeente Born een Duits jachtvliegtuig neergestort. Het vliegtuig was tijdens een luchtgevecht getroffen. Er werd geen noemenswaardige schade aan het weiland waar het vliegtuig neerkwam aangericht.

In de namiddag van 6 oktober 1943 werd het vliegtuig geborgen door de Duitse Wehrmacht. 37 [Locatie onbekend] 3 november 1943 Melding van schade aan de boerderij van Barbou van Roosteren, aan de Bornerweg 33 (Kadastraal: C2604) in de gemeente Limbricht. De schade ontstond op 3 november 1943. De oorzaak van de schade is onbekend. 38 [RAP_431103A] DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 34 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 35 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410 & Berk deel 36 SGLO, T2928. 37 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 38 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 1016. 31 32 33

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

29

4 november 1943 Door personeel van de Luchtbeschermingsdienst van de gemeente Born waren in een veld net ten zuiden van Born negen fosforbrandbommen, honderd staafbrandbommen en elf bomrekken gevonden. Nadat de bommen ter plaatse waren bewaakt, zijn ze op last van de commandant van de Luchtbeschermingsdienst met een voertuig naar het gemeentehuis in Buchten-Born gebracht en daar opgeborgen. Waarschijnlijk waren de bommen in de avond van 3 november 1943 door één of meerdere Britse vliegtuigen afgeworpen. De exacte locatie van de vondsten is onbekend.39 [Locatie onbekend] 5 november 1943 Door de Luchtbeschermingsdienst van de gemeente Born werden circa 100 brandbommen, negen fosforbommen en elf kisten voor brandbommen bewaard. Het verzoek was deze zo snel mogelijk op te halen.40 [Historische context] 19 april 1944 De Amerikaanse 8th Airforce voerde deze dag verschillende aanvallen uit in Duitsland. Door de NS werd gerapporteerd dat om 18.53 uur trein 7073 bij Sittard door twee vliegtuigen was beschoten, waarbij twee mensen omkwamen. De exacte locatie van de beschieting met boordwapens is onbekend.41 [Locatie onbekend] 22 mei 1944 Op het baanvak Born-Sittard werden de locomotieven met de nummers 6220 en 6210 en een waterkraan aangevallen vanuit de lucht. 42 [RAP_440522A] Er ontstond schade aan de panden aan Hondsbroek 95 en 96 in de gemeente Born.

De oorzaak van de schade is onbekend.43 [RAP_440522A] Er ontstond schade aan een pand aan Hondsbroek 91 in de gemeente Born. De oorzaak was een bombardement.44 [RAP_440522A] 24/25 mei 1944 In de nacht van 24 op 25 mei 1944 is een Britse Handley Page Halifax (toestelnr. LV906) van 10 Squadron neergestort in Born. Het toestel was om 22.58 uur vertrokken vanaf de basis in Melbourne, met een doelwit in Aken in Duitsland. Het vliegtuig werd neergeschoten door een Flugzeugabwehrkanone (FLAK). De bemanning verliet het toestel op een hoogte van 12.000 voet en overleefde dit. Doordat het onbekend is hoe laat het vliegtuig neerstortte kan niet worden vastgesteld of het op de heen of terugweg was. De exacte locatie van de crash is onbekend.45 [Locatie onbekend] 2/3 juni 1944 In de nacht van 2 op 3 juni 1944 is om 00.05 uur een Amerikaanse B-24 Liberator bommenwerper (toestelnr. 42-94793) van 489 Bomb Group/ 847 Bomb Squadron in Buchten, op een afstand van 5 kilometer ten noordwesten van Sittard, neergestort. Het toestel vertrok om een onbekend tijdstip van de basis in Halesworth en had een doelwit in Creil in Frankrijk. Het vliegtuig werd zwaar beschoten en de bemanning verliet het vliegtuig boven Groot Brittannië.

Gezien het tijdstip van vertrek onbekend is, kan niet worden vastgesteld of het toestel op de heen of terugweg was.46 Het toestel kwam nabij Klein Holtum 126 in de gemeente Born neer. 47 [RAP_440602A]

DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 410. 41 Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 198. 42 Zwanenburg deel 2 (1991-1993), 219. 43 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 44 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 45 SGLO, T3710. 46 SGLO, T3755. 47 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 39 40

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

30

3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden bevrijd. Het oorspronkelijke plan van Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van zware (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. Datum onbekend Duitse troepen voerden beschietingen uit vanuit stellingen in het Limbrichterbos. [RAP_004] Datum onbekend (september 1944-februari 1945) Melding van schade aan een woonhuis en vergaderlokaal op Kleine Dries 102 in Holtum, in de gemeente Born. De oorzaak van de schade is onbekend.48 [RAP_003] Melding van schade aan de bijzondere lagere school aan Kloosterdreef 4 in Holtum in de gemeente Born. Het ging om oorlogsgeweldschade en schade als gevolg van inkwartiering. 49 [Locatie onbekend] Melding van schade aan het zusterklooster met boerderij aan Kloosterstraat 2 in Holtum in de gemeente Born. De oorzaak van de schade is onbekend.

50 [RAP_003] Melding van schade aan het woonhuis, café en stallen aan de Kleine Dries 95 in Holtum in de gemeente Born. De oorzaak van de schade was granaatinslag.51 [RAP_003] Melding van schade aan kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born. De oorzaak van de schade is onbekend.52 [RAP_003] 8 september 1944 Vierentwintig Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 411 en 412 Wing van 126 Squadron namen deel aan een Sweep in de omgeving van Aken. Er werd een trein op positie M.9973 aangevallen en een locomotief vernietigd. Ook werden gemotoriseerde voertuigen in het gebied Aken-Dusseldorf-Roermond aangevallen en tien aken op positie vK.6575. 53 [Buiten onderzoeksgebied] 17 september 1944 In Born (aan de huidige snelweg) is een Amerikaans Lockheed P-38 Lightning jachtvliegtuig (toestelnr. 42-67672) van 474 Fighter Group/430 Fighter Squadron neergestort. Het toestel was om een onbekend tijdstip vertrokken van de basis in Péronne in Frankrijk (A.72) en had een doelwit in Aken. Het vliegtuig werd geraakt door een Flugzeugabwehrkanone (FLAK) en explodeerde. De exacte locatie van de crash is onbekend. 54 [RAP_440917A] Aan de Bergerweg in de gemeente Sittard is een Amerikaans Republic P-47 Thunderbolt jachtvliegtuig neergestort. De oorzaak en locatie van de crash zijn onbekend.

Tevens is onbekend van welke basis het toestel afkomstig was en aan welke operatie het deelnam.55 [RAP_440917B]

DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 374. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 828. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 51 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 52 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 53 TNA UK AIR 37/715. 54 SGLO, T4079. 55 SGLO, T4089. 48 49 50

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

31

In de gemeente Limbricht kwamen zestien bommen neer, waarvan er vijftien tot ontploffing kwamen. De exacte locatie van de bominslagen is onbekend. 56 [Locatie onbekend] 18 september 1944 De gemeente Sittard was omstreeks 18.00 uur voor driekwart in handen van de Amerikaanse troepen van de 2de Tankdivisie van het 1ste Amerikaanse Leger onder leiding van kapitein Jordans. Een gedeelte van de gemeente, ten noorden van de kom, omvattende de gehuchten Stadsbroek, Broeksittard, Overhoven, Spoorkolonie en de spoorlijn (ten noorden van het station), was nog niet bevrijd.57 [Historische context] Op 18 september 1944 werd de gemeente Limbricht door geallieerde troepen bevrijd. 58 [Historische context] 19 september 1944 Het 82nd Reconnaissance Squadron (82 Rec) van de 2 AD onder bevel van Majoor Johnson vertrok in de ochtend vanuit Berg aan de Maas en veroverde binnen enkele uren Obbicht, Grevenbicht, Buchten, Born en het westelijke gedeelte van Limbricht. Verder oostelijk slaagden de troepen van CCB erin om via Einighausen in de richting van Millen (net over de Duitse grens) te trekken.59 [Historische context] De Amerikaanse troepen van het 1ste peloton van 82 Rec trokken naar een positie op een afstand van 1 mijl ten noorden van Gutthoven, waar zij een wegsplitsing moest bewaken.

Om 13.00 uur trok het peloton in westelijke richting met als doel het lokaliseren van antitankgeschut waarmee op het 2de peloton geschoten werd. Toen het peloton een boomgaard ten westen van de wegsplitsing in liep, kwam het onder zwaar artillerievuur te liggen en trok terug naar de wegsplitsing. Het 2de peloton nam een peloton van het 67th Armored Regiment Reconnaissance Company dat zich op een afstand van 1 mijl ten zuiden van Born bevond, over. Dit peloton lag onder hevig artillerie-, antitank- en mortiervuur. Het peloton veroverde Born en nam daarbij achttien Duitse militairen gevangen.60 [RAP_440919A] Op 19 september 1944 werd Born door geallieerde troepen bevrijd.61 [Historische context] Om 17.00 uur kwamen de eerste granaten in Nieuwstadt neer. 62 [Buiten onderzoeksgebied] De Duitse troepen van de 6de compagnie van Fallschirmjäger kregen orders om vanuit het frontgebied in België, de Maas over te steken en het gebied tussen de Maas en het Julianakanaal te verkennen en te versperren. Omstreeks 18.00 uur was de opdracht volbracht en werden er patrouilles naar de omliggende dorpen Papenhoven, Grevenbicht, Buchten en Holtum uitgestuurd. In de dorpen werden geen geallieerde troepen gezien.

63 [Historische context] 20 september 1944 Op 20 september 1944 werd de plaats Buchten in de gemeente Born door geallieerde troepen bevrijd.64 [Historische context] Nieuwstadt werd getroffen door geallieerde granaten.65 [Buiten onderzoeksgebied]

NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 42. NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 26. DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 104. 59 Levels en Munnicks deel 1, 31. 60 After Action Report 82nd and Recon BN 2nd Armored Division, June ’44-May ’45, p. 10. 61 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 26. 62 Levels en Munnicks deel 1, 31. 63 Levels en Munnicks deel 1, 37. 64 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 26. 65 Levels en Munnicks deel 1, 37. 56 57 58

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

32

In Holtum waren de Duitse militairen reeds vertrokken. In de avond van 20 september 1944 keerden Duitse troepen echter terug naar het dorp, zij waren bij de Duitse grens teruggestuurd naar de frontlijn. Het plan was ten westen van Holtum een verdedigingslinie in te richten. Omstreeks 11.00 uur vlogen de eerste granaten over kasteel Wolfrath. Een Duitse artillerieeenheid betrok de stellingen rondom kasteel Wolfrath. 66 [RAP_440920A] Opnieuw gingen Duitse troepen van de 6de compagnie van Fallschirmjäger Regiment 24 op verkenning naar de dorpen Papenhoven, Grevenbicht, Buchten en Holtum. Het dorp Buchten was reeds ingenomen door geallieerde troepen. Omstreeks 13.00 openden geallieerde troepen (ongeveer dertig militairen bewapend met machinegeweren) vanaf de kanaaldijk de aanval op de Duitse militairen. De 3te Gruppe moest hun stellingen verlaten. Nadat de geallieerde troepen ongeveer een kwartier een artilleriebeschieting uitvoerden trokken zij zich terug. 67 [RAP_440920B] 21 september 1944 Wederom gingen Duitse troepen van de 6de compagnie van Fallschirmjäger Regiment 24 op verkenning naar de dorpen Papenhoven, Grevenbicht, Buchten en Holtum. Inmiddels waren alle dorpen bezet door geallieerde troepen. Omstreeks 16.00 uur werd door ongeveer veertig partizanen een aanval uitgevoerd. Deze partizanen werden op een afstand van 150 tot 200 meter gehouden.

Rond 21.00 uur werden de Duitse troepen beschoten door artillerie. Elk uur begon een nieuwe aanval, tot 03.00 uur ’s nachts. 68 [RAP_440921A] Er werden geallieerde tanks ingegraven rondom het dorp Limbricht. 69 [Locatie onbekend] 22 september 1944 De Duitse troepen van de 6de compagnie van Fallschirmjäger Regiment 24 werden afgelost door de militairen van Fallschirmjäger Regiment 21. 70 [Historische context] De frontlijn tussen de Maas bij Papenhoven en Limbricht werd bezet door troepen van 113 Cav. G, het 744th Light Tank Battalion en twee compagnieën van het 82nd en 234th US Engineer Battalion. Artilleriesteun kwam van het 228th Field Artillery Battalion.71 [Historische context] Het dorp Limbricht lag onder granaatvuur.72 [Buiten onderzoeksgebied] 22-24 september 1944 In de periode 22 tot en 24 september 1944 vonden geen grootschalige gevechten rondom het front bij Born en Limbricht plaats. Wel werd het front aan beide zijden versterkt. De Amerikaanse troepen kregen er enkele pelotons engineers en een peloton middelzware tanks bij en in de avond van 24 september 1944 werden honderden Duitse militairen gezien. Er werd een luchtaanval aangevraagd voor Holtum, maar deze kon door het late tijdstip niet uitgevoerd worden.

Het dorp Holtum bleef in Duitse handen en Buchten werd een soort niemandsland waar overdag voornamelijk Amerikanen aanwezig waren en ’s nachts Duitse troepen patrouilleerden.73 [Historische context] 23 september 1944 ’s Avonds werd er door Duitse troepen weer artillerie in stelling gebracht bij kasteel Wolfrath in Holtum. De Amerikaanse troepen beschoten deze stellingen vervolgens weer. Hierbij werden

Levels en Munnicks deel 1, 33. Levels en Munnicks deel 1, 37. Levels en Munnicks deel 1, 37. 69 Vleeshouwers deel 1 (1997), 49. 70 Levels en Munnicks deel 1, 37. 71 Levels en Munnicks deel 1, 32. 72 Vleeshouwers deel 1 (1997), 49. 73 Levels en Munnicks deel 1, 37. 66 67 68

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

33

twee stellingen uitgeschakeld en liep het kasteel schade op. De overige artilleriestukken werden door de Duitse troepen snel verplaatst.74 [RAP_440923A] 25 september 1944 Een peloton mortieren van het 744 Light Tank Bat. vuurde op positie vK.666724 (in de bossen ten oosten van Born), waar zich communicatielijnen zouden bevinden.75 [RAP_440925A] 27 september 1944 Sittard werd opnieuw getroffen door Duitse artillerie. 76 [Buiten onderzoeksgebied] In de middag vielen twee Amerikaanse Thunderbolt vliegtuigen de Duitse stellingen bij Holtum aan.77 [RAP_440927A] 28 september 1944 Het Limbrichterbos bij Holtum werd twee uur lang beschoten door Amerikaanse artillerie. De Duitse commandant vroeg artilleriesteun aan, maar kreeg dit in de vorm van slechts vijftien 7,5 cm granaten. Volgens de Duitse commandant konden er net zo goed stenen gegooid worden. 78 [RAP_440928A] 29 september 1944 De panden van H. Fiddelaers, aan de Grote Dries 59-60 waren tijdens de bevrijding afgebrand. De oorzaak van de brand is onbekend.79 [RAP_440929A] De woning, schuur en stallen van M.S. Ariaans-Smeets aan Grote Dries 66 in de gemeente Born raakten beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend. 80 [RAP_440929A] Het pand van K.J. Grooten, aan de Kleine Dries 113a in Holtum in de gemeente Born is tijdens de afgebrand. De oorzaak van de brand was het inslaan van vijf granaten.

81 [RAP_440929B] Het pand van Schulpen aan Kloosterstraat 9 in Holtum in de gemeente Born raakte beschadigd. De oorzaak van de schade is onbekend. 82 [RAP_440929A] Op 29 september 1944 werd de plaats Holtum in de gemeente Born bevrijd door Amerikaanse troepen.83 Het ging om de Amerikaanse troepen van Task Force Anderson (bestaande uit de C-compagnie van een mortierpeloton, het 744 Light Tank Battalion, een peloton van de Ccompagnie, 702 TD Battalion en een peloton 246th Engineer Battalion). Om 07.00 uur ging de aanval van start. De troepen van Task Force Anderson overschreden lijn A zonder dat ze op tegenstand stuitten. Om 08.48 werd Duits antitankgeschut op positie vK.680715 dat in oostelijke richting schoot gelokaliseerd. Tevens werden door verkenners antitankmijnen gevonden op positie vK.656739. Task Force Anderson was om 09.50 uur ten noorden van lijn A en vuurde vanaf daar richting het front met antitankgeschut. 84 [Buiten onderzoeksgebied] Op 29 september 1944 werd de gemeente Nieuwstadt bevrijd door de Amerikaanse troepen van de 113 Cavalerie Groep en de 2 de Pantser Divisie van het 1ste Amerikaanse Leger. 85 [Historische context]

Levels en Munnicks deel 1, 37. After Action Report 744 Light Tank Bat., July ’44- march ’45, p.37. 76 Levels en Munnicks deel 1, 39. 77 Levels en Munnicks deel 1, 40. 78 Levels en Munnicks deel 1, 40. 79 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 80 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 81 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 82 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 83 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 26. 84 After Action Report 744th Light Tank Bn., July ’44-March ’45, p.111. 85 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 38 & Aben (2015), 107. 74 75

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

34

Nieuwstadt lag de hele dag onder zwaar Amerikaans artillerievuur en de Limbrichterbossen werden gezuiverd.86 [Buiten onderzoeksgebied] 30 september 1944 Om 07.00 uur ging de aanval van start. Task Forces Davis and Anderson begonnen. Verkenners aan de linkerzijde van het front drongen naar voren en kwamen om 08.55 uur in contact met Duitse troepen op positie vK.664774. De Amerikaanse troepen kwamen onder hevig mortiervuur te liggen. De commandopost werd naar positie vK.656713, bij Born, verplaatst. Om 10.14 slaagde Task Force Anderson erin positie vK.659742, ten noorden van Holtum, te bereiken. De leidende troepen lagen onder artillerie- en mortiervuur op positie vK.660758. 87 [Buiten onderzoeksgebied]

Afbeelding 5: Frontlinie met een gedeelte van het onderzoeksgebied op 29-30 september 1944 (Levels en Munnicks deel 1, 41).

De aanval van Task Force Anderson werd ondersteund door artillerie van de 11th en 959th Field Artillery Battalions.88 [Historische context] Baghus (1983), 70. After Action Report 744th Light Tank Bn., July ’44-March ’45, p. 111-112. 88 Levels en Munnicks deel 1, 43. 86 87

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

35

1 oktober 1944 Op 1 oktober kregen de Amerikaanse troepen van 125 Cav S opdracht om de frontsector van het 744th Tank Battalion over te nemen. De dagen daarvoor waren deze Amerikaanse troepen vastgelopen op de Duitse verdedigingsstellingen die vanaf de grens van Nieuwstadt langs de Vloedgraaf liepen tot aan het Julianakanaal en de Maas noordelijk van Roosteren. De Duitse militairen hadden alle bruggen tijdens de terugtocht vernield en verdedigden de voormalige locaties van de bruggen. De situatie aan het Amerikaanse front was als volgt: tussen Roosteren en Nieuwstadt werd 125 Cav S in de frontlijn geschoven, oostelijk van Nieuwstadt zaten de troepen van 744th Tank Battalion gesteund door een compagnie van het 234th US Engineer Battalion en oostelijk daarvan (in Duitsland) de troepen van 113 Cav S. Met name aan het front in Duitsland zouden die weken zware gevechten plaatsvinden. 89 [Historische context] 5 oktober 1944 Melding van schade aan een woonhuis en fruitbomen bij Kasteel Wolfrath 93 in de gemeente Born. [RAP_441005A] 16 oktober 1944 Er werd schade aangericht aan de woning van J. Dohmen, aan de Grote Dries 57 in Holtum in de gemeente Born. De oorzaak van de schade was het inslaan van granaten. 90 [RAP_441016A]

Afbeelding 6: Kaart met daarop stellingen eind oktober 1944 (bron: Levels en Munnicks deel 1, p.47).

8 november 1944 Mededeling van de burgemeester van Limbricht dat er aan de Beukenboomsweg in de gemeente nog een mijnenveld lag. Het mijnenveld was geheel omringd door prikkeldraad.91 [Locatie onbekend]

Levels en Munnicks deel 1, 44. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 808. 91 RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 43. 89 90

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

36

15/16 november 1944 Mededeling dat in de nacht van 15 op 16 november 1944 diverse granaten in de gemeente Sittard insloegen. De exacte locatie van de inslagen is onbekend. 92 [Locatie onbekend] 19 november 1944 Op 19 november 1944 sloegen er granaten in de gemeente Sittard in. De exacte locatie van de inslagen is onbekend.93 [Locatie onbekend] 21/22 november 1944 In de nacht van 21 op 22 november 1944 sloegen opnieuw granaten in de gemeente Sittard in. De exacte locatie van de inslagen is onbekend. 94 [Locatie onbekend] 28 november 1944 Op 28 november 1944 kwamen er verschillende granaten in de gemeente Sittard neer. De exacte locatie van de inslagen is onbekend. 95 [Locatie onbekend] 28/29 november 1944 In de nacht van 28 op 29 november 1944 sloeg een granaat in nabij Schulpen en een bij de steenfabriek Op de Kamp, beide gelegen aan de Bergerweg in de gemeente Sittard. 96 [Buiten onderzoeksgebied] 13 december 1944 De bevolking van Holtum werd geëvacueerd door de Britse Civil Affairs. Op Born, Grevenbicht, Einighausen en Sittard bleven de Duitse artilleriebeschietingen aanhouden. Door de Britse troepen werd teruggeschoten.97 [RAP_441213A] 17 december 1944 Op 17 december 1944 kwamen er zestien bommen in de gemeente Limbricht neer, waarvan er vijftien tot ontploffing kwamen. De exacte locatie van de bominslagen is onbekend.

98 [Locatie onbekend] 20 december 1944 Mededeling dat in de gemeente Born geen munitie- of wapendepots aanwezig waren. Door Duitse militairen waren drie Panzerfausten, een kistje dynamiet en circa honderd granaten achtergelaten, die op dat moment in het brandspuithuisje waren opgeslagen. Ook lag er nog een niet ontplofte Britse vliegtuigbom op een perceel in sectie D.330 (ten zuidwesten van het dorp Born).99 [Buiten onderzoeksgebied] Januari 1945 In januari 1945 kwamen vermoedelijk een of meerdere raketten (in de bron staat ‘raketbom’) in de gemeente Sittard neer. Een huis raakte hierbij ernstig beschadigd, ook een ander (onbewoond) huis werd getroffen. De exacte locatie van het voorval is onbekend. 100 [locatie onbekend] 21 maart 1945 Mededeling dat er zich in een bijgebouw van kasteel Wolfrath nog landmijnen bevonden. Het verzoek was deze zo spoedig mogelijk te ruimen.101 [Historische context]

NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 94 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 95 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 96 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 97 Baghus (1983), 143. 98 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 99 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 100 NA, toeg. nr. 2.13.25, inv. nr. 1563. 101 RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 42. 92 93

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

37

24 maart 1945 Mededeling dat een stuk land gelegen tussen Graadheide en Born op verzoek van de directeur van Prov. Waterstaat vrij van mijnen gemaakt werd. Door het stuk land in kwestie liepen waterleidingen van vele gemeenten.102 [Buiten onderzoeksgebied] 26 maart 1945 In de gemeente Nieuwstadt werden drie volle wagens met pantservuisten, kisten landmijnen, honderd granaten, vele kisten mortieren, vele kisten handgranaten en grote hoeveelheden mijnen geruimd. De exacte locatie van de ruimingen is onbekend. 103 [Locatie onbekend] 27 maart 1945 In de gemeente Nieuwstadt werden 1,5 wagen mortiergranaten en vier kisten mortieren geruimd. De exacte locatie van de ruimingen is onbekend. 104 [Locatie onbekend] 28 maart 1945 In de gemeente Sittard zijn vijf landmijnen, één kist seinpatronen, één kist mijnen en één kist granaten. De exacte locatie van de ruimingen is onbekend. 105 [Locatie onbekend] 9 april 1945 Mededeling dat er mijnenvelden in het land rondom de gemeente Nieuwstadt lagen. Het verzoek was deze zo spoedig mogelijk te ruimen. 106 [Locatie onbekend] 3.7

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. In eerste instantie werd door het Militair Gezag (MG) aan de (plaatsvervangende) burgemeesters van de gemeenten gevraagd om een opgave te doen van mogelijk aanwezige mijnen en munitie. De ruimingen van mijnen en munitie werd in de eerste jaren uitgevoerd door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Vanaf ongeveer 1947 werd ook regelmatig de Hulpverleningsdienst (HVD) ingeschakeld bij het ruimen van explosieven. Tot ongeveer 1970 heeft de HVD ruimingen uitgevoerd.

RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. 104 RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. 105 RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. 106 RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 42. 102 103

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

38

Datum onbekend

Afbeelding 7: Rondom de plaats Holtum in de gemeente Born lagen verschillende vermoedelijke mijnenvelden (SSA).

Afbeelding 8: Vermoedelijk mijnenveld net ten zuiden van kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born. Daarnaast zouden er ook nog twee mijnen op het perceel 3259 liggen (SSA).

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

39

Afbeelding 9: Bergplaats mijnen in Holtum aan de Dorpsstraat (tegenwoordig Kloosterdreef) en ligplaats van enkele mijnen in Holtum. Tevens is op de kaart aangegeven dat er bij kasteel Wolfrath vermoedelijk nog mijnen lagen (SSA).

25 juni-17 juli 1945 Voor Guttecoven lag een mijnenveld waarin zich 2069 M.I. mijnen bevonden, twaalf S-minen, één M.III mijn, twaalf M K.II mijnen en negen booby traps. De exacte locatie van het mijnenveld is onbekend.107 [Locatie onbekend] 26 december 1945 In bouw- en weiland gelegen aan de Sittarderweg in de gemeente Nieuwstadt werd munitie geruimd. De exacte locatie van de ruiming is onbekend.108 [RAP_451226A] 1 februari 1949 Bij J. Cox aan Hondsbroek 99 in Holtum in de gemeente Born bevond zich nog een groot aantal munitiekisten.109 [RAP_490201A] 16 april 1949 In de tuin van Tummers aan het Hondsbroek in de gemeente Born werden twee projectielen gevonden.110 [RAP_490416A] 30 september 1949 Langs de weg in de Holtummerheide in de gemeente Born lag nog één mortiergranaat. 111 [Locatie onbekend]

RHCL, toeg. nr. 07.09, inv. nr. 314. GHES, Gemeente Nieuwstadt 1942-1981, inv. nr. 413. 109 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 110 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 111 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 107 108

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

40

19 oktober 1949 In het dak van de woning van J. Jessen aan Grote Dries 17 in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden.112 [RAP_491019A] 11 maart 1950 Aan de Allee in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 113 [Buiten onderzoeksgebied] 20 mei 1950 Aan de Steenkuil in Holtum in de gemeente Born werden acht granaten gevonden. Het verzoek was deze granaten zo spoedig mogelijk te ruimen. 114 [Locatie onbekend] 22 november 1950 Aan de Sittarderweg in de gemeente Born, naast fruitweide Horsmans, werd één granaat gevonden.115 [RAP_501122A] 2 juli 1951 In de boomgaard van Frenken, aan het Hondsbroek in de gemeente Born werd één granaat gevonden.116 [RAP_510702A] 18 juli 1951 In de vijver bij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 117 [RAP_510718A] 15 maart 1952 Bij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 118 [RAP_520315A] Op de Holtumerheide in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 119 [Locatie onbekend] 7 april 1952 Bij de Kleine Dries in Holtum in de gemeente Born werd één granaat van een zwaar kaliber gevonden.120 [RAP_520407A] 29 december 1953 Bij het perceel Rijs in het Hondsbroek in de gemeente Born werden vijf granaten (schokbuizen) en een verdacht voorwerp gevonden. De projectielen waren tijdens het ploegen omhooggekomen.

Het vermoeden bestond dat er zich nog meer projectielen zouden bevinden.121 [RAP_531229A] 20 maart 1954 Bij Hondsbroek 41 in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 122 [Buiten onderzoeksgebied]

DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 115 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 116 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 117 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 118 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 119 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 120 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 121 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 122 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 112 113 114

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

41

14 april 1954 Bij Kloosterstraat 7 en 11 in Holtum in de gemeente Born werden twee granaten gevonden. 123 [RAP_540414A] 6 mei 1954 Bij Hondsbroek 18 in de gemeente Born werden twee kisten mitrailleurmunitie gevonden. 124 [Buiten onderzoeksgebied] 15 december 1954 Bij J. Grooten, wonende aan de Kleine Dries 23 in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden.125 [RAP_541215A] 23 april 1956 Bij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 126 [RAP_560423A] 28 mei 1956 Bij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 127 [RAP_560528A] 14 juli 1956 Bij P. Valkenburg, wonende aan de Sittarderweg 1 in de gemeente Born, werd één granaat gevonden.128 [RAP_560714A] 8 december 1956 Bij Wolfrath 3 in Holtum in de gemeente Born werd één landmijn gevonden. Het verzoek was deze in verband met het rooien van bomen, zo spoedig mogelijk te ruimen. 129 [RAP_561208A] 15 januari 1957 Bij de Sittarderweg in de gemeente Born werd de kop van een granaat gevonden. Het projectiel werd tijdens het rooien van een heg naast een weiland gevonden. Het weiland moest worden omgeploegd en de gebruiker was ervan overtuigd dat er zich nog meer projectielen zouden bevinden, omdat ter plaatse enkele kanonnen stonden. Het verzoek was de verdachte plaatsen af te zoeken tijdens of voor het omploegen van het weiland.

130 [RAP_570115A] 30 maart 1957 Bij kasteel Wolfrath in Holtum in de gemeente Born werd één granaat gevonden. 131 [RAP_570330A] 14 november 1958 Bij het pand van P. Rijs aan Hondsbroek 28 in de gemeente Born werden vier schokbuizen gevonden.132 [Buiten onderzoeksgebied] 15 april 1960 Op het erf van Bergstraat 12 in de gemeente Born werd een hoeveelheid Duitse geweerpatronen gevonden. Vermoedelijk was deze Duitse munitie onder afval terecht

DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 125 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 126 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 127 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 128 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 129 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 130 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 131 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 132 DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 123 124

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

42

gekomen. Tevens zou door Britse militairen gedurende de bevrijding munitie op het erf van Bergstraat 12 zijn begraven.133 [Buiten onderzoeksgebied] 23 april 1960 In de weide van P.J. Hoedemakers aan Hondsbroek 13 in de gemeente Born werd één handgranaat gevonden.134 [Buiten onderzoeksgebied] 19 april 1972 Mededeling dat een aannemer aan de Kennedylaan in de gemeente Limbricht tijdens werkzaamheden een splinterbom op een diepte van ongeveer 80 cm onder het maaiveld had begraven. De werkzaamheden werden vervolgens stopgezet. Het verzoek was de bom te ruimen.135 [RAP_720419A] 11 september 1973 Mededeling dat bij de familie Coenen aan de Wijnrankenstraat 11 in de gemeente LimbrichtGuttecoven munitie en een onbekende granaat werden gevonden. Het verzoek was de explosieven zo spoedig mogelijk te ruimen. 136 [RAP_730911A] Mijnenvelden Er werden gedurende de oorlog verspreid over Nederland Duitse mijnenvelden aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Dit gebeurde vrij nauwkeurig. Na de Tweede Wereldoorlog zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Mijnenveld Nr./ document 45A (45aa)

Gelegd

Geruimd

Bijzonderheden

Verdacht

Onbekend aantal mijnen op 8-101944 gelegd.

Geruimd op 26, 27, 29 en 30 april en 1 en 2 mei 1946 door Pi. Rgt. 1. Sprengzug. Er werden 8 Pz Minen (A) Mark V en 4 S-Minen (A) Mark III geruimd.

In het rapport staat dat deze mijnenvelden al door de Nederlandse N.S.B. man Limbers en door het Pi. B71 526 geruimd werden.

45A (45ad)

2510 Antitankmijnen gelegd op 8-101944.

Geruimd op 12 oktober 1945. Er werden 2488 Antitankmijnen geruimd. 22 mijnen werden niet gevonden.

Zes Antitankmijnen waren tot ontploffing gekomen in het veld. De rest (16 stuks) van de mijnen zou geruimd zijn door Amerikaanse militairen.

46A (46aa)

Onbekend aantal mijnen op onbekende datum gelegd.

Geruimd op 3 september 1947. Er werden geen mijnen gevonden.

De kanaaloevers boven de sluis ten zuidwesten van kilometerpaal 14.8 tot kilometerpaal 15 werden onderzocht.

46A (46ad)

Op 8 oktober 1944 werden 4337 Antitankmijnen en 60 Antipersoneelsmij nen gelegd.

Op 15 oktober 1945 werden 4223 Antitankmijnen en 60 Antipersoneelsmijnen geruimd. In totaal werden 114 Antitankmijnen niet gevonden. Van deze mijnen waren 80 stuks in het veld tot

80 mijnen zijn in het veld tot ontploffing gekomen. De andere missende mijnen (34 stuks) zijn mogelijk door Amerikaanse militairen geruimd.

Ja, het gaat om een ongeregistreerd mijnenveld (legrapport ontbreekt), waar mijnen zijn aangetroffen. Dit veld is verdacht verklaard op het aantreffen van Britse Panzerminen (Mark V) en S-Minen (Mark III). Ja, het gaat om een ongeregistreerd mijnenveld (legrapport ontbreekt), waar mijnen zijn aangetroffen. Dit veld is verdacht verklaard op het aantreffen van Duitse antitankmijnen (zie hierboven). In dit ongeregistreerde mijnenveld (legrapport ontbreekt) zijn tijdens de ruimactie op 3 september 1947 geen mijnen aangetroffen. Ja, in dit geregistreerde mijnenveld (legrapport aanwezig) is een ruiming uitgevoerd. Het is bekend hoeveel mijnen er gelegd werden. Tijdens de ruiming ontbraken 34 Antitankmijnen. Om deze reden is dit veld verdacht

DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. DD, toeg. nr. 121, inv. nr. 414. 135 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 1111. 136 DD, toeg. nr. 146, inv. nr. 1111. 133 134

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

43

Mijnenveld Nr./ document

Gelegd

Geruimd

Bijzonderheden

58A (58aa)

Op 10-11-1944 werden 7 antipersoneelsmij nen gelegd.

ontploffing gekomen. De andere missende mijnen (34 stuks) zijn mogelijk door Amerikaanse militairen geruimd. Op 25-09-1945 werd ter plaatse gezocht, maar werden geen mijnen aangetroffen.

63gb

Op 18 september 1944 werd 8 TMinen gelegd door 1 I Pi.26 3 Zug (van mijn tot mijn 3 meter afstand)

Op 31 mei 1946 werden het mijnenveld door 3. Komp. Batl. 758 geruimd. Er werden geen mijnen gevonden.

Verdacht verklaard op het aantreffen van Antitankmijnen.

In het rapport staat dat de missende mijnen door Nederlanders in het water gegooid zijn.

Geen

Ja, in het ruimrapport staat weliswaar dat de mijnen geruimd zijn door Nederlanders, maar deze zouden in water gegooid zijn. Het mijnenveld lag aan een watergang die tegenwoordig nog in het onderzoeksgebied ligt. De watergang bij dit mijnenveld (plus 5 meter georeferentie-afwijking) is verdacht verklaard op het aantreffen van antipersoneelsmijnen. Ja, in het archief van de EODD is een legrapport van dit mijnenveld aangetroffen. In het ruimrapport staat dat ter plaatse geen mijnen geruimd zijn en hierover is geen verklaring gegeven.

MORA's/ UO's Van 1971 tot op heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden in de ruimrapporten, de MORA's/ UO's. In onderstaande tabel zijn de relevante MORA's/ UO's weergegeven. MORA/UOnummer 19843635

Ligplaats

Gemeente

Datum

Aangetroffen CE

Bijzonderheden

Holtummerweg

Echt-Susteren

9-11-1984

geen

19852913 19870600

Oude Postbaan Grote Allee

Sittard-Geleen Sittard-Geleen

18-9-1985 31-3-1987

19872042

Teggerweg

Sittard-Geleen

29-7-1987

1 scherfhandgranaat mark II zonder ontsteker 1 schokbuis no. 113 1 antipersoneelsmijn Shrapnel Mark II (Brits) Onbekend

19932443

Holtummerweg

Echt-Susteren

8-11-1993

1 brisantgranaat van 15 cm met schokbuis AZ 23 verschoten

19981748

Pasveld

Sittard-Geleen

31-8-1998

20030305

Oude Postbaan

Sittard-Geleen

26-2-2003

1 brisantgranaat van 75 mm met restant ontsteker verschoten Geen

20030329

Oude Postbaan

Sittard-Geleen

4-3-2003

20051070

Bornerweg te Limbricht.

Sittard-Geleen

28-7-2005

1 brisantpantsergranaat van 75 mm met bodembuis M66 verschoten Geen

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

geen Geen MORA slecht leesbaar geen

Geen Explosief niet aangetroffen, indien nodig opnieuw melding maken geen

Ging om 1 vermoedelijke handgranaat- na controle bleek het schroot te zijn.

44

3.8

MORA/UOnummer 20061102

Ligplaats

Gemeente

Datum

Aangetroffen CE

Bijzonderheden

Scheidsstraat te Susteren (Holtum).

Echt-Susteren

9-7-2006

1 brisantgranaat van 25 pond verschoten met restant schokbuis 117

geen

20061970

Boschweg in Sittard

Sittard-Geleen

17-122006

schokbuis no. 117

20101057

Langs de A2

Sittard-Geleen

19-7-2010

20140659

Holtummerweg

Echt-Susteren

1-4-2014

Na putcontrole restanten ontsteker meegenomen Niet aanwezig in archief EODD geen

20172011

Swentboltweg 13

Sittard-Geleen

12-112017

Brisantgranaat; 25 pdr met schokbuis No 117 (UK) (verschoten) 1 brisantgranaat 25 pond zonder ontsteker

Geen

Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s uit de verschillende collecties zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals schade aan het landschap/ gebouwen, kraters, (sporen van) neergekomen vliegtuigen, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, (geschut)stellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Het optimaliseren van de luchtfoto interpretatie wordt gedaan aan de hand van fotobestanden in TIFF in plaats van in JPG en het bestuderen van foto's in 3D. De luchtfotodekking is te vinden in bijlage 3. Voor het classificeren van objecten op luchtfoto's zijn door de historisch onderzoekers en de twee luchtfoto-analisten de zogenoemde betrouwbaarheidsniveaus toegepast.

• •

Waarschijnlijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object. Het object is in de kaart ingetekend en indien van toepassing, afgebakend. Mogelijk: de foto-analisten zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object. Niet in alle gevallen kon op basis van de luchtfoto de oorzaak worden vastgesteld van een object in het landschap of in de bebouwing. Om een verklaring te kunnen geven voor het ontstaan van de verstoring is naar een oorzaak gezocht in de geraadpleegde literatuur en archieven. Indien er geen oorzaak kon worden vastgesteld, is het waargenomen object aangemerkt als 'mogelijk'.

Voor het georefereren van luchtfoto's wordt gewerkt met ArcGIS. Er worden minimaal 10 punten (controlepoints) gebruikt om de basiskaart (bestaande uit gegevens van Esri, Kadaster, CBS, Rijkswaterstaat en gemeenten (zoals de BGT) en de luchtfoto op elkaar te leggen. Deze Second Order Polynomial methode wordt standaard gebruikt voor de nauwkeurigheid van de georeferentie. Indien een foto lastig met de eerste methode te georefereren is, wordt de Third Order Polynomial methode nog toegepast. Onderzoeksgebied Op de geraadpleegde luchtfoto’s zijn in en nabij het onderzoeksgebied verschillende sporen van oorlogshandelingen waargenomen: • • •

Net buiten het onderzoeksgebied is een concentratie inslagen van geschutmunitie waargenomen (zie afbeelding 10); In en nabij het onderzoeksgebied zijn loopgraven en mangaten waargenomen (zie afbeelding 11); In en nabij het onderzoeksgebied zijn meerdere geschutstellingen en (bijhorende) munitieopslagplaatsen waargenomen (zie afbeelding 13);

Daarnaast zijn in het onderzoeksgebied enkele verstoringen waargenomen waarvan de oorzaak op basis van de luchtfoto’s niet kon worden vastgesteld. Er is gekeken in literatuur en archieven naar een oorzaak, maar deze konden niet worden vastgesteld. De waargenomen verstoringen zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er verstoringen zijn, maar de oorzaak

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

45

hiervan is niet bekend. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat deze verstoringen veroorzaakt zijn door CE.

Afbeelding 10: Uitsnede van de luchtfoto van 19 november 1944 met daarop verschillende inslagen van geschutmunitie vlakbij het onderzoeksgebied (bron: KAD, sortieref. 106G-3575, fotonr. 4240).

Afbeelding 11: Uitsnede van de luchtfoto van 19 november 1944 met daarop enkele mangaten en een loopgraaf in het onderzoeksgebied (bron: KAD, sortieref. 106G-3575, fotonr. 4240).

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

46

Afbeelding 12: Uitsnede van de luchtfoto van 18 november 1944 met daarop twee niet definieerbare verstoringen in en nabij het onderzoeksgebied (bron: KAD, sortieref. 140-1213, fotonr. 4019).

Afbeelding 13: Uitsnede van de luchtfoto van 3 december 1944 met daarop geschutstellingen en munitieopslagplaatsen in het onderzoeksgebied (bron: KAD, sortieref. 400-1585, fotonr. 4086).

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

47

3.9

Leemten in kennis Op basis van de geraadpleegde bronnen zijn nog enkele leemten in kennis. Deze leemten in kennis zijn: • • • • • •

De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1940-1945 CE zijn niet volledig; De gegevens over munitieruimingen binnen de grenzen van het onderzoeksgebied in de periode 1945-1970 zijn niet volledig; Niet van alle gebeurtenissen kon de exacte locatie worden vastgesteld op basis van de geraadpleegde bronnen; Websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen; In de verschillende luchtfotocollecties zijn geen luchtfoto’s van de eerste helft van 1945 gevonden met daarop het onderzoeksgebied; In het onderzoeksgebied zijn op de geraadpleegde luchtfoto’s enkele verstoringen waargenomen waarvan de oorzaak niet kon worden vastgesteld. Er is gekeken in literatuur en archieven naar een oorzaak, maar deze kon niet worden vastgesteld. De waargenomen verstoringen zijn aangemerkt als ‘niet definieerbaar’: het is duidelijk dat er verstoringen zijn, maar de oorzaak is niet bekend. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen dat deze verstoringen veroorzaakt zijn door CE.

3.10 Inventarisatiekaart Alle relevante gegevens met een geografisch component uit de geraadpleegde bronnen zijn ingetekend op een inventarisatiekaart in GIS, waarin ook de resultaten van de geanalyseerde (en gegeorefereerde) luchtfoto’s zijn verwerkt. In de onderstaande afbeelding is de inventarisatiekaart voor het onderzoeksgebied weergegeven. Op de A1 kaarten (losbladig, bijlage 4) zijn ook de corresponderende unieke nummers weergegeven. Op de inventarisatiekaart zijn de volgende indicaties ingetekend: • (Waarschijnlijke) krater geschut [Luchtfoto-analyse]; • (Mogelijke) krater geschut [Luchtfoto-analyse]; • Geschutopstelling [Luchtfoto-analyse]; • Munitieopslag [Luchtfoto-analyse]; • Mangat [Luchtfoto-analyse]; • Niet definieerbare verstoring [Luchtfoto-analyse]; • Bombardement [RAP_411117A, RAP_421005A RAP_430812A]; • Bominslag [RAP_410901A, RAP_411208A]; • Artilleriebeschieting [RAP_002, RAP_004, RAP_440919A, RAP_440920B, RAP_440921A, RAP_440925A, RAP_440928A, RAP_440929A, RAP_440929B, RAP_441016A, RAP_431103A, RAP_441213A]; • Crash [RAP_430530A, RAP_430603A, RAP_440602A]; • Beschieting met boordwapens [RAP_440927A]; • Oorlogsschade [RAP_002, RAP_003, RAP_431103A, RAP_440522A, RAP_440929A, RAP_490201A, RAP_490416A, RAP_510702A, RAP_531229A, RAP_540414A]; • Niet definieerbare verstoring [Luchtfoto-analyse]; • Geruimd Explosief [RAP_451226A, RAP_491019, RAP_501122A,

RAP_560714A, RAP_570115A, RAP_720419A, RAP_730911A]; • MORA [Diverse MORA’s]; • Springlading [RAP_400500A]; • Loopgraaf [Luchtfoto-analyse].

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

48

Afbeelding 14: Inventarisatiekaart met de indicaties van oorlogshandelingen in en om het onderzoeksgebied.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

49

4 ANALYSE GEGEVENS 4.1

Indicaties In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties gevonden die erop wijzen dat binnen de grenzen van het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden tijdens de Tweede Wereldoorlog, waardoor CE in de bodem achtergebleven kunnen zijn. Het gaat in dit geval om militaire aanwezigheid in de vorm van geschutstellingen, loopgraven en mangaten, enkele mijnenvelden en een gebied dat getroffen is door een artilleriebeschieting. In de onderstaande tabel zijn deze indicaties van oorlogshandelingen, met de bron waaruit de indicatie afkomstig is en de aan te treffen (sub)soort CE weergegeven. • • •