Bijlage 6.4 - Niet gesprongen explosieven.pdf

s

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Born-Graetheide Gemeente Sittard-Geleen

Datum: 9 december 2019 Kenmerk: 19P091 definitief rapport versie 0.1

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

1

Distributielijst - Sweco Nederland B.V. - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Dhr. J. Mentink Sweco Nederland B.V.

Opgesteld: Mw. J. Enenkel MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. B. van Wiggen MA Bombs Away B.V. Gemachtigd door directie

Kenmerk en status: 19P091 Definitief rapport versie 0.1

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 9 december 2019

Bombs Away BV Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel vooronderzoek........................................................................................... 6 1.2.1 WSCS-OCE ......................................................................................................... 6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ................................................................................. 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 7 1.4 Projectteam ........................................................................................................ 8 1.5 Leeswijzer........................................................................................................... 8

2

Geraadpleegde bronnen ............................................................................................. 9 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................... 9 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken ...................................................................... 9 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 10 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 11 2.4.1 Gemeentearchieven (DD en GHE) Sittard en Echt ......................................... 11 2.4.2 Provinciaal archief (RHCL) Maastricht ........................................................... 15 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 16 2.4.4 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam .......... 18 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 19 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 20 2.4.7 Websites ...........................................................................................................

20 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 21 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 21 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) Washington .......... 21 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 21 2.6 Luchtfoto-onderzoek ....................................................................................... 21

3

Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 23 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 23 3.2 Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied ...................................................... 24 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 25 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 25 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 26 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 31 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 38 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 45 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 48 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 48

4

Analyse gegevens ..................................................................................................... 50

5

Conclusie en Advies ................................................................................................. 67 5.1.1 Aan te treffen CE .............................................................................................. 67 5.1.2 Horizontale afbakening verdachte gebieden.................................................. 68 5.1.3 Verticale afbakening verdachte gebieden ...................................................... 69 5.1.4 Naoorlogse ontwikkelingen............................................................................. 70 5.1.5 Leemten in kennis ............................................................................................ 70

6

Bijlagen ...................................................................................................................... 72 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ............... 73 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek ............. 75 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 77 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig) ........................................................... 80 Bijlage 5 A1 CE-Bodembelastingkaart (losbladig) ................................................ 81

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

3

Afbeelding voorblad: Uitsnede van de luchtfoto van 19 november 1944 met daarop het gebied waar verschillende inslagen van geschutmunitie zijn waargenomen. Bron: KAD, sortieref. 106G-3575, fotonr. 4240.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

4

MANAGEMENT SAMENVATTING Dit rapport behandelt het Vooronderzoek Conventionele Explosieven (VO CE) van onderzoeksgebied Born-Graetheide. Het VO CE is uitgevoerd door Bombs Away B.V. in opdracht van Sweco Nederland B.V. Aanleiding voor het onderzoek zijn voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied. Het doel van dit VO CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog (deels) betrokken is geweest bij oorlogshandelingen waardoor er mogelijk CE in de bodem zijn achtergebleven. Door alle verplichte en optionele bronnen te raadplegen volgens de WSCS-OCE zijn de gebeurtenissen zo compleet mogelijk beschreven en in kaart gebracht. Als er leemten in kennis zijn overgebleven, staan deze in het onderzoek beschreven. Indien er indicaties zijn, wordt een afbakening gemaakt van het (de) verdachte gebied(en) aan de hand van: • • •

Hoofd- en subsoort(en) en verdere gegevens van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

Deze punten worden in het rapport verder uitgediept en behandeld, maar een aantal wordt in deze samenvatting verkort weergegeven. Tijdens dit VO CE zijn in de geraadpleegde literatuur en archieven verschillende indicaties aangetroffen die erop wijzen dat in en nabij het onderzoeksgebied oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het gaat om de volgende indicaties: • • •

Duitse en geallieerde militaire aanwezigheid (in de vorm van geschutstellingen, loopgraven en mangaten); Duitse en geallieerde artilleriebeschietingen; (Mogelijke) mijnenvelden.

Op de verschillende luchtfoto’s zijn geschutstellingen, loopgraven en mangaten in het onderzoeksgebied waargenomen. Deze locaties zijn verdacht verklaard op de aanwezigheid van diverse (gedumpte) CE. De omgeving van het onderzoeksgebied is tijdens de bevrijding in september en oktober 1944 getroffen door artilleriebeschietingen. Bij de grens van het onderzoeksgebied is een concentratie geschutinslagen waargenomen. Dit gebied is verdacht verklaard op de aanwezigheid van (verschoten) geschutmunitie. Ten slotte bevonden zich in het onderzoeksgebied enkele mijnenvelden. De locaties van deze mijnenvelden zijn verdacht verklaard op het aantreffen van (gelegde) landmijnen. Het advies dat Bombs Away B.V. geeft aan de hand van dit uitgevoerde vooronderzoek is het nemen van vervolgstappen in de vorm van oppervlakte detectie. In Hoofdstuk 5 'Conclusie en advies' staat het advies verder uitgebreid beschreven.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

5

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding De aanleiding van het vooronderzoek CE is de bouw van enkele 150kV-stations en elektriciteitsmasten op het tracé Born-Graetheide. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in deze gebieden. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van de te onderzoeken gebieden, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan.1 In opdracht van Sweco Nederland B.V. te Groningen heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een historisch vooronderzoek uitgevoerd in de gemeente Sittard-Geleen (provincie Limburg) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog in/op de bodem.

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • •

Hoofd- en subsoort(en) van de aan te treffen CE; Kalibers/gewichtsklasse van de aan te treffen CE; Nationaliteit van de aan te treffen CE; Hoeveelheid van de aan te treffen CE; Verschijningsvorm van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook een inspanning gedaan om het type ontstekingsinrichting vast te stellen. 1.2.1 WSCS-OCE Het historisch vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven 2 (WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Tevens zijn de volgende bronnen door Bombs Away geraadpleegd, die niet vermeld zijn

Disclaimer: Dit rapport is een historisch vooronderzoek conventionele explosieven (VO-CE) en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. De ambitie van Bombs Away BV is een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare documenten; en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het historisch vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de vigerende richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatiesysteem voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Voor de op CE verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de waterbodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de (water)bodem.

Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen CE worden aangetroffen. 2 In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven. 1

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

6

in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

1.2.2

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Door Bombs Away geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔

✔

✔ ✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔

Niet beschikbaar

Werkwijze vooronderzoek Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen van het WSCS-OCE uitgevoerd. Een vooronderzoek CE bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

De indicaties voor oorlogshandelingen; De (hoofd- en sub-) soort aan te treffen CE; Hoofdsoort afwerpmunitie: type ontstekingsinrichtingen en verwachte aantal; De kalibers/ gewichtsklasse van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De hoeveelheid aan te treffen CE; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook het type ontstekingsinrichting vastgesteld. De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3

Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Born-Graetheide in de gemeente SittardGeleen (hierna: onderzoeksgebied). Het onderzoeksgebied betreft een tracé buiten de bebouwde kom tussen de plaatsen Holtum, Buchten, Born, Guttecoven en Limbricht. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit historisch vooronderzoek weergegeven.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

7

Afbeelding 1: Onderzoeksgebied.

1.4

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek heeft Bombs Away het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: • • • •

1.5

Dhr. B. van Wiggen MA Mw. J. Enenkel MA Dhr. M. Nouws BBE Mw. E. Buijs BSc

Projectleider/historicus Historicus/opsteller rapportage GIS-specialist/luchtfoto-analist GIS-specialist/luchtfoto-analist

Leeswijzer De schriftelijke rapportage van het historisch onderzoek die ten grondslag ligt aan de CEBodembelastingkaart bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde historische vooronderzoek gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis genoemd; In hoofdstuk 3 is een overzicht gegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het historisch vooronderzoek en het daaruit voortvloeiende advies gegeven. In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige A1 Inventarisatiekaart en de A1 CE-Bodembelastingkaart.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

8

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via het internet. Andere instellingen zoals de EODD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto’s en -films, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit gemeld in het rapport.

Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/ nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken In het verleden zijn binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken CE opgesteld. De volgende instanties zijn hiervoor benaderd: • • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away B.V. Opdrachtgever Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) bommenkaart Gemeente Sittard-Geleen.

Op de website van de VEO is te zien dat er in het verleden verschillende (voor)onderzoeken CE in en nabij het onderzoeksgebied zijn uitgevoerd. Het gaat voornamelijk om onderzoeken uitgevoerd door de firma T&A Survey, om één onderzoek uitgevoerd door de firma Explosive Clearance Group (ECG) en een ander onderzoek uitgevoerd door de firma Armaex. De onderzoeken zijn opgevraagd bij de gemeente Sittard-Geleen, maar waren niet in het bezit van de gemeente.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

9

Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken in en nabij het onderzoeksgebied.

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • • • • • • • •

Aben, P. (red.), Op het oorlogspad... : 70 jaar bevrijding Echt-Susteren (Echt 2015); Amersfoort, H. & P. Kamphuis (reds.), Mei 1940. Strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Baghus, P., De slag om de Roerdriehoek. Het Duitse bruggehoofd tussen Maas en Roer. September 1944 - Januari 1945 (1983); Bekker, A.J.H., Over de meidagen 1940 en de bevrijding 1944-1945 van Born en omgeving: een ooggetuige vertelt (Grevenbricht 2014); Berk, van den B., Holtum in sombere dagen 1940-1945 deel 1 (2 dln Sittard 1992); Berk, van den B., Holtum in sombere dagen 1940-1945 deel 2 (2 dln Sittard 1992); Bollen, H.A. & P. Vroemen, Canadezen in actie. Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (Warnsveld 1993); Brongers, E.H., Een dag oorlog in Zuid-Limburg 1940 (1973); Clerkx, H., Buskens, W., Canton, F., Heuts, A., Hoogenboom, A., Ortjens, W., Het bombardement van Geleen 5 oktober 1942 ‘het hele verhaal’ (Geleen 2012); Gerritsen, C. en H. Langenberg, Heuvelland Bevrijd. Verhalen over de bezetting en ontzetting van het Heuvelland (Sittard 2004); Heemkunde Vereniging Geleen, Het bombardement van Geleen (Geleen 1982); Hendriks, J., D-day in Zuid-Limburg: de bevrijding van uur tot uur, van plaats tot plaats (Maastricht 1994); Houben, G.L., Buchten van toen tot nu (Buchten 1997); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (reds.), Bevrijding van Nederland 1944-1945.

Oorlog op de flank (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984);

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

10

• • • • • • • •

Levels, H., Munnicks, E., Waar blijven de bevrijders! September-oktober 1944 van hoop naar wanhoop. Frontperiode noord- en midden Limburg deel 1 (Roermond 2016); Molenaar, F. J., De Luchtverdediging in de Meidagen 1940 (’s-Gravenhage 1970); Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1. Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); Pütz, R., Duel in de wolken. De luchtoorlog in de gevarendriehoek Roermond-LuikAken (Amsterdam 1994); Vleeshouwers, M., Limbricht in beelden: dorp rond drie torens deel 1 (2 dln, Sittard 1997); Vleeshouwers, M., Limbricht in beelden: dorp rond drie torens deel 2 (2 dln, Sittard 1997); Weelen, P., Limburg bevrijd (1995); Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2dln; Den Haag 1991-1993.

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. De gemeentearchieven, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens is het archief van de Explosieven Opsporingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd; beide gelegen in Rijswijk. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 Gemeentearchieven (DD en GHE) Sittard en Echt De archieven van de (voormalige) gemeenten Sittard, Limbricht en Born zijn geraadpleegd in het Archief De Domijnen (DD) in Sittard. Het gemeentearchief van Nieuwstadt is geraadpleegd in het gemeentehuis van Echt-Susteren (GHE) in Echt. In de gemeentearchieven is gezocht naar stukken betreffende de Luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de ruiming van explosieven.

De LBD hield tijdens de Tweede Wereldoorlog het luchtverkeer boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. De onderstaande stukken zijn geraadpleegd in de gemeentearchieven. Sittard

Toeg. nr. 166

Titel Bestuursarchief gemeente Sittard (19311960)

Inv. nr. 123

358 359 1183 50A 153A 154 193A

Jaar

Omschrijving Hulpverlening bij het blussen en bestrijden van branden in andere gemeenten Luchtbeschermingsdienst Luchtbeschermingsdienst Sloopkazematten Bijdrage oorlogsschade woningwetwoningen Gevallen oorlogsschade goederen Schadegevallen door oorlog aan gebouwen Voorschotten voor diverse herbouwgevallen voor en na de bevrijding

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

11

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr. 194

Jaar

Omschrijving Schadegevallen door de oorlog aan gebouwen Herstelling van de vernielingen en beschadigingen door oorlogsgeweld aan de Uloschool in de Baandert en de lagere scholen in de Baandert, Wilhelminastraat en Geldersestraat Besluit voor herstel der oorlogsschade aan centrale verwarming in de lagere school aan de Slachthuisstraat Claims - Eisen tot schadevergoedingen geallieerde legers Claimgevallen Claims – Eisen tot schadevergoeding geallieerde legers Claims – Eisen tot schadevergoeding geallieerde legers Publiciteit tijdens en in verband met oorlog en bevrijding 1940-1945 Instructies tb.v. diverse functies bij de luchtbeschermingsdienst Luchtbeschermingsplan voor de gemeente Sittard o.a. inrichting instructies e.d. Voorbereidende plannen z.z. reorganisatie maatschappelijke en sociale zorg. Personeel luchtbeschermingsdienst Luchtbeschermingsdienst. Duurtoeslag personeel Opruiming achtergebleven oorlogsmateriaal Dagboeken LBD Sittard

Inv. nr. 104

Jaar 19401944

782

19391948 19501981 19401953 19431955 19431955 1938

Omschrijving Gebeurtenissen uit de bezettingsjaren 1940-1944. -maatregelen van de Duitse Ortskommandant direct na de inval in 1940 -maatregelen t.a.v. burgemeester van Boxtel -luchtafweergeschut -politionele rapporten van de NSBburgemeester -klokkenvordering -tijdstip van de bevrijding -gedrag NSB-burgemeester Frijns -bestuursvoorziening direct na de bevrijding in 1944 -instructie voor Binnenlandse Strijdkrachten -overzicht van belangrijke gebeurtenissen uit de bezettingstijd , 1940-1946. Inlevering, teruggave en vernietiging van wapenen en munitie. Huisnummering.

203A

208A 245 245A 246 246A 316 350A 358 359 359A 453 258

Luchtbeschermingsdienst Sittard

Limbricht Toeg. nr. 146

Titel Bestuursarchief Gemeente Limbricht, 1938-1981

Geen inv. nrs.

807 862 1015 1016 1096 1098

19381945

Militaire graven. Herstel en herbouw van verwoeste panden door oorlogsgeweld. Herstel en herbouw van verwoeste panden door oorlogsgeweld. Vaststelling luchtbeschermingsplan alsmede instructies. Luchtbescherming o.a. samenwerking, Nederlandse Vereniging voor

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

12

Toeg. nr.

Titel

Inv. nr.

Jaar

1111

19701973 19451954 19491956 19451952

1181 1374 1430

Born

Toeg. nr. 121

Titel Bestuursarchief Gemeente Born (1931-1981)

Omschrijving Luchtbescherming, afd. Limbricht, neerstorten van Amerikaans vliegtuig. Meldingen en opruiming van achtergebleven oorlogstuig. Herstel oorlogsschade aan de Beekstraat en in de kom Guttecoven. Opgaven van in zorg zijnde oorlogsslachtoffers. Herstel oorlogsschade aan de lagere scholen te Limbricht, Guttecoven en Einighausen

Inv. nr. 6

Jaar 19401949

Omschrijving Opgaven oorlogsschade 1940-1945 en stand van het herstel

374

19441955

404

19381939 19381942 19401944

Oorlogsschade aan gemeenteeigendommen, woningwetwoningen en woningen burgerlijk armbestuur Gemeentelijk luchtbeschermingsplan

406 410

414 417 542 806 807

19441963 19421975 19461952 1940 19401961

808

19401961

828

19461955 19431959

853

1003 1004 1005 1006 1039 1078 1079 1103

19501978 19501960 19611976 19751981 1977 1944 19471955 19401948

Organisatie Luchtbeschermingsdienst Melding gewichtige gebeurtenissen(uitwerpen bommen, arrestatie piloot) door Luchtbeschermingsdienst, Opruiming van en ongeluk met oorlogstuig uit de periode 1940-1945 Brand- en hulpverleningsrapporten Vergoeding oorlogsschade en herstel wegen en kunstwerken Opgave materiele oorlogsschade Aangiften en persoonsdossiers over materiele oorlogsschade particulieren, Map 1 Aangiften en persoonsdossiers over materiele oorlogsschade particulieren, Map 2 Vergoeding oorlogsschade schoolgebouwen en terreinen Stichting, huisvesting, afkeuring en herstel oorlogsschade school voor voortgezet lager onderwijs aan de Mgr. Buckxstraat Straatnaamlijsten Straatnaamgeving Straatnaamgeving Straatnaamgeving Schenking luchtfoto door Leonard Lang BV Vergoeding wegens bominslag op 22 mei 1944 Vergoeding wegens oorlogsschade aan het elektriciteitsnet Historisch dossier over de oorlog 19401945 over uiteenlopende onderwerpen

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

13

Nieuwstadt Toeg. nr. Geen

Titel Archieven van de gemeente Nieuwstadt (1942-1982)

Inv. nr. 231

Jaar 1945

232

1945

233

19451953

234 235

19451952 1946

236

1947

237

1951

288

1953

289

19641981 1945

412 413

19451946

414 415

1945, 1948, 1949 1946

416

1946

417

1946

418

1947

419

1952

420

19561962

441

19451951 19451951

484 501

1946

539

19401945

Omschrijving Lijst houdende een opgave van oorlogsschade aan woningen en andere bouwwerken. Rapport betreffende de toestand van de jongens- en meisjesschool voor de bevrijding ten behoeve van het Amerikaanse Rode Kruis. Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade aan het gemeentehuis en inventaris. Stukken betreffende het puinruimen voor wederopbouwdoeleinden. Dossier inzake het herstel van de smederij Sentis. Stukken betreffende het verstrekken van gegevens over verleende subsidies voor het herstel van oorlogsschade aan de R.K. kerk ten behoeve van het Ministerie van Financiën. Staat houdende een opgave van gegevens aan het provinciaal bestuur van Limburg over de uitgaven inzake het herstel van oorlogsschade aan wegen, bruggen en gebouwen. Dossier inzake invoering van nieuwe huisnummering Dossiers inzake wijzigingen van huisnummers. Lijsten van gebieden waar mijnen en andere projectielen aanwezig zijn. Staat van werkzaamheden en werkrapporten inzake mijnenruimen door mijnenopruimer J. Limpens. Rapporten van de groepscommandant van de rijkspolitie inzake ongevallen met mijnen. Lijst van te bewerken landerijen waar mijnengevaar aanwezig is. Rapport van de postcommandant der Rijkspolitie inzake gedragingen van het personeel II Bat. 8 R.I. Bomb. Disposal tijdens het mijnenruimen. Dossier inzake het ruimen van mijnen gelegen op een perceel kadastraal bekend no. C. 2974.

Dossier inzake de resultaten van de controle op de huis aan huis ruiming met betrekking tot voorhanden zijnde munitie. Openbare bekendmaking inzake de gevaren van aanwezige ontplofbare stoffen. Stukken betreffende onderzoeken op percelen grond naar de aanwezigheid van oorlogsmateriaal en ruiming van ontplofbare stoffen. Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade aan wegen Dossier inzake het herstel van oorlogsschade aan twaalf bruggen over de Vloedgraaf, Geleenbeek en Roode Beek. Stukken over het treffen van noodvoorzieningen aan boerderijen die getroffen zijn door oorlogsgeweld. Lijsten met oorlogsslachtoffers in de gemeente Nieuwstadt

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

14

Toeg. nr.

2.4.2

Titel

Inv. nr. 571

Jaar 19461947

604

1945

654

1945

Omschrijving Stukken betreffende het herstel van schade door oorlogsgeweld aan de R.K. Jongensen Meisjesschool. Opgave van verloren gegane muziekinstrumenten van Harmonie Les Amis Reunis als gevolg van oorlgoshandeling. Dossier inzake de opgave van permanente defensie werken

Provinciaal archief (RHCL) Maastricht Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Limburg, om deze reden zijn de provinciale stukken in het Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL) in Maastricht geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 04.05

Titel Kabinet van de Commissaris der Koningin in Limburg (1914-1944)

Inv. nr. 898

Jaar 19401944

Omschrijving Stukken betreffende politieberichten omtrent bijzondere voorvallen, 19401944

946

1940

947

1940

949

1941

957

19401944

959

19421944

960

19401943

1396

19191944 1940

Stukken betreffende opruiming van door het Nederlands leger gelegde landmijnen in de gemeenten Slenaken, Nuth en Wijnandsrade, 1940 Stukken betreffende verzameling van onbeheerd verspreid liggende of opgeborgen militaire munitie, 1940 Stukken betreffende schietoefeningen door het Duitse leger op grondgebied van de gemeenten Margraten, Gulpen, Wijlre en Valkenburg, 1941 Stukken betreffende de melding van luchtaanvallen door de burgemeesters, 1940-1944 Stukken betreffende de maatregelen genomen naar aanleiding van het luchtbombardement op Zuid-Limburg in de nacht van 5/6 oktober 1942, 19421944 Stukken betreffende de opgave van door luchtaanvallen gedode of gewonde Rijksduitsers of stateloze van Duitse afstamming in de periode juni 1940- tot 26 maart 1943, 1943 Stukken betreffende de in de provincie aanwezige schietbanen. Brieven van de burgemeesters van Kerkrade en Horst inzake de toestand in hun gemeente na de krijgsverrichtingen van 10 mei, 1940 mei Stukken betreffende (nood)landingen van Duits-vijandelijke vliegtuigen, 19401941, 1943 Stukken betreffende werkzaamheden aan het vliegveld te Venlo, 1940-1941 Geen relevante stukken gevonden

1411

04.07 04.11

06.21

Provinciaal Bestuur van Limburg (19141943) Commissaris van de Koningin in Limburg (1944-1990)

Provinciale Waterstaat (1882-1947)

1419

19401941

1420

19401941

589

19441949

659

19441945

662

19471948

Stukken betreffende het opruimen van landmijnen en ander explosief materiaal, 1944-1949 Stukken betreffende opgaven van de toestand van gemeenten kort na de bevrijding in Midden- en Noord-Limburg. Stukken betreffende het sturen van foto's door de gemeenten inzake oorlogsverwoestingen, 1947-1948 Geen relevante stukken aangetroffen.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

15

06.22

Stichting Herstel Limburg 1945 (19451947)

63

19461947

07.E09

Militair Gezag Limburg (1944-1947)

26 (4902)

19441945 19441945

27 (4902) 29 (4929) 30 (4929) 34

19441947

35

19441947 19441947 19441947 19441947 19441947 19441947

42 (4860) 43 (4861) 45 (4861) 53 65 66 (4952)

19441947

67 (4952)

19441947

81

19441947

138 (4871)

19441947 19441947 19441945 19441947

142 (4958) 207 314 (4887)

2.4.3

19441947 19441947

Stukken betreffende de bemiddeling bij de ruiming van mijnen en munitie door de Mijn- en Munitie-opruimingsdienst (M.M.O.D.), 1946 juli 16-1947 mei 10 Bominslag correspondentie i.z, 31/1044-23/4-1945 Brandweer-en Luchtbescherming en Mijnopruiming-correspondentie, 31/101944-7 Maart 1945 Luchtbescherming-algemeen Bom-en mijnopruiming en ander oorlogstuig-Algemene correspondentie en rapporten Herstel van wegen-verslagen van vergaderingen en correspondentie betreffende hetHerstel en verkeer over waterovergangen Mijnen en projectielen, aangiften, opruiming en rapporten betreffende. Mijnen, projectielen en ander oorlogstuig-correspondentie betreffende. Herstel en verbetering van verkeerswegen Waterovergangen-herstel,correspondentie betreffendePolitionele rapporten, processen-verbaal en rapporten met bijbehorende correspondentieOpgaven van gemeenten i.z. ligging van mijnenvelden met schetskaartjes en kladopgaven van geruimde mijnen, soort vermeldende Correspondentie i.z. luchtbescherming, opruiming van mijnen, enz.; personeelslast Vervoer door waterwegen; verordeningen en ontheffingen daarvan; herstellen van bruggen en lichten van schepen Oorlogsschade betreft in hoofdzaak Schade-Enquête-Commissie Landbouwherstel; opruiming mijnen en begroting Politionele rapporten, tijdvak September '44-april 1945 Weekrapporten i.z. bom-munitie-en mijnopruiming. Sectie IV

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het NA zijn stukken uit de archieven van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Bunkerarchief, Korps Hulpverleningsdienst en het Militair Gezag en de Commissie van Proefneming ingezien. Het archief van de Inspectie Bescherming Burgerbevolking Luchtaanvallen (1937-1946) bevat meldingen en proces-verbalen over luchtaanvallen gedurende de oorlog. Deze informatie kan een nuttige aanvulling vormen op bronnen afkomstig uit de gemeente- en provinciale archieven. Omgekeerd kan het ook als uitgangspunt dienen, wanneer er immers een datum van een bombardement is kan op basis daarvan soms aanvullende informatie over het bombardement verkregen worden. In het Bunkerarchief bevinden zich stellingkaarten van heel Nederland gedurende de oorlog. Hierop staan verschillende soorten verdedigingswerken ingetekend. Deze kaarten zijn overzichtelijk en gemakkelijk doorzoekbaar. Door het inzien van deze kaarten kan een goed beeld gevormd worden van de verdedigingswerken die zich in en nabij het onderzoeksgebied bevonden.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

16

Toeg. nr. 2.04.53.15

2.04.110

Titel Inspectie Bescherming Burgerbevolking Luchtaanvallen (19371946)

Inv. nr. 47

Jaar 19401941

79

19401941

Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)

20

z.j.

21

19451947 19571959 1947

22 23 28 2.13.25

Militair Gezag

1542 1563

2.13.167

Bunker Archief

1567

19441945

1568

19441945

3224

1945

3745

1945

3746

1945

272-284 285-296

1951 19471962 z.j.

11121119

2.13.210

Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de ArtillerieInrichtingen en Artillerie onderdelen (1814)(1867-1942)

19471970 19441945 19441945

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Limburg, nrs. 18.11.1 - 18.11.18 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Limburg Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Rapporten en verslagen [4.04.00, 4.19.00] Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00] Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Kaart van Nederland met een overzicht van water- en oorlogsschade Sectie ontmijning: ingekomen en doorslagen van uitgaande stukken Overzicht van de ontmijning van Nederland Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van

werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn

1120

z.j.

23

1940

24

1940

Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied,

25

1940

Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden,

26

1940

Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

17

Toeg. nr.

2.4.4

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving van onontplofte (water)mijnen personeelsaangelegenheden,

28

19411942

Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

en

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de archieven van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen, verzetsgroep Groep Albrecht en het Departement van Justitie geraadpleegd. Uit het archief van het Generalkommissariat für das Sicherheitswesen zijn de dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei in Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen geraadpleegd. Deze informatie kan evenals het archief van de Inspectie Bescherming Burgerbevolking Luchtaanvallen (NA) dienen als uitgangspunt op basis waarvan in andere bronnen aanvullende informatie gevonden kan worden. Groep Albrecht, die in maart 1943 werd opgericht door geheimagent H.G. de Jonge ("Albrecht"), hield zich tot aan het einde van de oorlog voornamelijk bezig met militaire spionage. Daartoe trok de groep in geheel Nederland talrijke medewerkers aan. Georganiseerd in meerdere sectoren, verzamelden deze medewerkers gegevens die op een centraal punt werden verwerkt tot de rapporten. In deze rapporten bevinden zich onder andere gegevens over Duitse troepenverplaatsingen, verdedigingswerken en munitiedepots.

Tevens zijn er uit het archief van het Departement van Justitie de processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeenten geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel General-kommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945) Groep Albrecht

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941.

17-34

1944

Departement van Justitie (1935) 19401945 (1950)

150

1940

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Circulaires inzake de beschadiging van Duitse verkeersborden, het dansverbod en de melding van bominslagen en andere oorlogshandelingen, 25 september - 24 december 1940. Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen. Jaarverslag van de Rijksrecherchecentrale over 1942, 22 april 1943. Stukken betreffende het opstellen van berichten inzake door vliegtuigen in deze

181-185

186

z.j.

190

19421943 19411945

573

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

18

Toeg. nr.

2.4.5

Titel

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving gemeente afgeworpen voorwerpen, 19 maart 1941 - 5 februari 1945.

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht. Voor het onderzoek is de collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' aanvullend (als er gevechtshandelingen hebben plaatsgehad in mei 1940) en de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' verplicht. Voor dit vooronderzoek zijn de collecties 420 Burgemeestersverklaringen en 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. De 409-collectie Gevechtsverslagen mei 1940 is niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat er in de overige geraadpleegde bronnen geen aanwijzingen zijn gevonden waaruit blijkt dat er gevechtshandelingen hebben plaatsgevonden in mei 1940. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen

2

19401945

12

19401945

14

19401945

18

19401945

26

19401945

36

19401945

38

19401945

575

Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken

Omschrijving De collectie Gevechtsverslagen mei 1940 is niet geraadpleegd omdat er in de overige bronnen geen gegevens zijn aangetroffen waaruit blijkt dat er in of nabij het onderzoeksgebied gevechtshandelingen hebben plaatsgevonden in mei 1940. Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Baarderadeel t/m Buurmalsen Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Lange Ruige Weide t/m Luyksgestel Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Naaldwijk t/m Nijeveen Burgemeestersverklaringen betreffende de aankomst van Duitse ( en later) geallieerde eenheden, opgaves van de onderdelen en commandanten, gedenktekens, monumenten en (veld)graven: Sappemeer t/m Sijbekarspel Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Baarland t/m Buurmalsen Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Landsmeer t/m Luyksgestel

Burgemeestersverklaringen betreffende (o.a.) de bevrijdingsdatum, verzetsdaden, verzetslieden en gesneuvelden bij verzetsdaden: Naaldwijk t/m Nijmegen In deze collectie zijn voor dit onderzoek geen relevante stukken aangetroffen.

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

19

2.4.6

Defensie archieven Het Semistatisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van het MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. Geen

Titel Inventaris archief Mijnen Munitie OpsporingsDienst (MMOD)

Inv. nr. 43

Jaar 1945-1947

Omschrijving A t/m B

44 48 49 50 51 52

1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947

B t/m E K t/m L M t/m N N t/m O P t/m S S t/m U

EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Voor dit project waren er bij de EODD verschillende relevante MORA’s bekend. Het overzicht van de MORA's is opgenomen in paragraaf 3.7. Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na de oorlog zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn vaak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen. Het overzicht van de mijnenvelden is opgenomen in paragraaf 3.7. 2.4.7

Websites Op internet zijn een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: • •

De site http://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven;

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

20

•

•

•

2.5

De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag; De site www.beeldbankwo2.nl is een website waarop zich beeldmateriaal uit de Tweede Wereldoorlog afkomstig uit verschillende archieven en instellingen bevindt. De website is doorzoekbaar op gemeente/plaats. In het kader van dit onderzoek is gezocht naar foto’s van Born, Sittard, Limbricht en Nieuwstadt; De site http://cgsc.contentdm.oclc.org/cdm/ is een website waarop onder andere operationele documenten van verschillende Amerikaanse eenheden te vinden zijn. In het kader van dit onderzoek zijn zogenaamde ‘After Action Reports’ geraadpleegd van de eenheden die eind september 1944 Born bevrijd hebben.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. De War Diaries aangaande de geallieerde artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944 vormen een aanvulling en worden alleen geraadpleegd indien ze van belang zijn voor het onderzoek. Toeg. nr. AIR 37

Inv. nr. 715

Jaar Sep – Oct 1944

Omschrijving Daily Logs

716 717 718

Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945

Daily Logs Daily Logs Daily Logs

2.5.2

National Archives and Records Administration (NARA) Washington In NARA te Washington zijn onder meer interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. Voor dit vooronderzoek zijn geen stukken uit het NARA geraadpleegd.

2.5.3

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

2.6

Omschrijving Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force

Inv. nr. II-205-II-250

Jaar 1940-1941

Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het 19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

21

uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren The Aerial Reconnaissance Archives (TARA) te Edinburgh, The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington en het Laurier Military History (LMH) Archive te Canada de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de gegevens die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar.

Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen en spoorlijnen, en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog, echter, is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit 3 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte is van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle en The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd. De luchtfoto’s zijn geselecteerd op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid in combinatie met de resultaten van het literatuur- en archiefonderzoek. Uit deze gegevens blijkt dat er in de nacht van 29 op 30 mei 1943 een crash nabij de weg Sittard-Born heeft plaatsgevonden. Tevens zou op 12 augustus 1943 een bombardement hebben plaatsgevonden in Holtum. De eerst beschikbare luchtfoto van na deze incidenten is besteld en geanalyseerd. In de geraadpleegde bronnen zijn meerdere indicaties gevonden waaruit blijkt dat er tijdens de bevrijding eind september 1944 beschietingen in of nabij het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden.

Tevens bleef het front ook na de bevrijding relatief dicht bij het onderzoeksgebied liggen. Om deze reden zijn er luchtfoto’s van na de bevrijding, uit november en december 1944, besteld en geanalyseerd. Om vast te stellen of het onderzoeksgebied ook in de periode na de bevrijding nog getroffen is door oorlogshandelingen, is eveneens een naoorlogse luchtfoto besteld. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Collectie KAD

Sortie Ref. E-081

Foto nrs. 4050

Datum 31-08-1943

Kwaliteit B

Schaal 20.500

KAD

140-1213

18-11-1944

B

16.000

KAD

106G-3575

19-11-1944

A

8.500

Na beschietingen

KAD

400-1585

03-12-1944

A

9.000

Na beschietingen

NCAP NCAP

400-1669 3G-TUD-S129

4017, 4019 3250, 4240 4086, 4108 3047 5205

Bijzonderheden RAP_430530A RAP_430812A Na beschietingen

25-12-1944 14-07-1945

B C

8.500 40.000

Na beschietingen Naoorlogs

In bijlage 3 is de luchtfoto-dekking per datum weergegeven.

3

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

19P091 Definitieve rapportage VO CE Born-Graetheide d.d. 9 december 2019.

22

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met uniek nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer dat als volgt is opgebouwd: • • •

Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden; Een getal: subnummer om de eventuele verschillende bronnen van elkaar te scheiden.

Dit ‘uniek-nummer’ heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het uniek-nummer uit de chronologische lijst is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Voorbeeld van een bombardement op 10 mei 1940 gevonden in twee verschillende bronnen: [400510A01] en [400510A02]. En vervolgens een beschieting op diezelfde dag wordt: [400510B01] MORA's/UO’s en mijnenvelden De MORA’s (Melding Opdracht en Ruimrapport) of UO's (Uitvoeringsopdracht) en de mijnenvelden vormen hierop een uitzondering, omdat deze indicaties in het EODD-archief al een eigen unieke nummer bezitten. MORA’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EODD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer. Zo is bijvoorbeeld MORA-nummer [19710128] is de honderdachtentwintigste MORA van het jaar 1971. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de EODD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. Bijvoorbeeld mijnenveld [4503_2G] is mijnenveld 2G gevonden op stafkaart 4503.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2TAF. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld ineen aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, welke de benaming