2024.328 VNG - Bijlage 6 vng jaarplan en begroting 2025 document (1244249)

Bestuurlijk samenwerken Beleidsinzet

In 2025 geven wij onze aandacht aan interbestuurlijke samenwerking en goede verhoudingen met het rijk. (Inter)bestuurlijk samenwerken zorgt voor een sterk lokaal bestuur dat legitimiteit geniet. Daarbij hebben we oog voor gelijkwaardige interbestuurlijke verhoudingen met aandacht voor uitvoering, afdoende financiële middelen en de dialoog met het rijk over taken. Daarnaast worden taken door gemeenten steeds meer in regionaal verband opgepakt. Gemeenten hebben behoefte aan grip op deze verbanden en perspectief over wat werkt. De VNG spant zich bovendien in om de aanbevelingen uit het rapport Elke Regio Telt verder te brengen. Door als spreekbuis van alle gemeenten werk te maken van het herijken van de investeringslogica op rijksniveau. En waar dat gewenst is regio’s te ondersteunen bij het opzetten van kansenagenda’s, omdat die uiteindelijk de basis moeten leggen voor een structurele investeringsagenda voor alle regio’s.

Lokale politieke partijen Beleidsinzet

De VNG behartigt de belangen van gemeenten op het gebied van de Wet op de politieke partijen. We pleiten voor een gelijk speelveld en afdoende ondersteuning en financiële middelen voor lokale politieke partijen. We bieden samen met het Kenniscentrum lokale politieke partijen ondersteuning aan lokale partijen.

51

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Quickscan lokale democratie Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering ontwikkelbudget

Met de Quick Scan Lokale Democratie krijgen gemeenten inzicht in de werking van hun lokale democratische samenspel. Met behulp van input van inwoners, gemeenteraad, college van B&W en de ambtelijke organisatie wordt als het ware een ’foto’ gemaakt van de stand van de eigen lokale democratie. Stakeholders worden geïnterviewd over het functioneren van de lokale democratie. De VNG faciliteert het lokale gesprek. Aan de hand van de uitkomsten kunnen gemeenten verbeteracties formuleren en uitvoeren. Dit versterkt het democratisch samenspel in het lokaal bestuur. Doel is om 40 quickscans per jaar aan te bieden.

Capabele gemeenteraden (Raad op Zaterdag) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering ontwikkelbudget

Met het oog op goed en transparant bestuur, hebben raadsleden behoefte aan het versterken van hun kennis: op het gebied van de rol als raadslid, de processen en de inhoud. Dit doen wij door het organiseren van de Raad op Zaterdag waarbij raadsleden geïnformeerd worden over de diverse beleidsthema’s en zij daarmee beter in positie komen. Het doel van de Raad op Zaterdag is het versterken van de professionaliteit en kennis van dit ‘lekenbestuur’. Dit bevordert de kwaliteit van besluitvorming, en daarmee de kwaliteit van het lokale democratische proces. In 2025 versterken we het kennisniveau van raadsleden op inhoudelijke opgaven en lokale democratie. Hiervoor organiseren we bijeenkomsten waar per keer minimaal 100 raadsleden op af komen.

Regionale Samenwerking: op weg naar VNG van de regio’s (2030) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering ontwikkelbudget

Gemiddeld hebben gemeenten zo’n 25 inhoudelijke opgaven waarvoor ze in wisselende samenstelling in de regio samenwerken. De VNG ondersteunt gemeenten die regionaal samenwerken. Dit doen wij door een analyse van het functioneren van vormen van intergemeentelijke samenwerking in de regio en door kennis en expertise met gemeenten te delen. We spelen hiermee in op de behoefte aan houvast. Welke samenwerkingsvormen zijn er, wat werkt en wat niet en welke criteria zijn daarvoor te bedenken. Kortom: handelings­ perspectief bij de beoordeling van welke samenwerking het beste past bij de opgave waar gemeenten voor staan. In 2025 verwoorden we acties in een uitvoeringsagenda Intergemeentelijke samenwerking.

Lokale media Extern gefinancierde activiteiten

In 2025 versterken we de positie van de lokale omroepen als belangrijk fundament in de democratie. Doel is dat gemeenten hun streek- en lokale omroepbestel ingericht hebben zoals ze het voorstaat. Gemeenten zijn zich bewust van de rol van omroepen in de lokale democratie. We ondersteunen gemeenten (en behartigen hun belangen) in de wijze waarop deze omroepen en media een bijdrage kunnen leveren aan de lokale democratie. Concreet gaat het om: kennisdeling, input op het stelsel lokale omroepen en Mediawet en deelname aan de coalitie van de Journalistiek.

Democratie in actie - versterking lokale driehoeken Extern gefinancierde activiteiten

We versterken de professionaliteit van de gemeentesecretaris, griffier en burgemeester met als doel de lokale democratie en het lokale politieke debat te versterken. Hiermee verstevigen we de samenwerking in de lokale driehoek. We houden verschillende regionale bijeenkomsten. Er wordt gewerkt aan een deelbaar en eigentijds instrumentarium voor alle driehoeken.

52

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Democratie in Actie Extern gefinancierde activiteiten

We bouwen aan de versterking van het netwerk Democratie in Actie door een impuls te geven aan de participatie in brede zin, het samenspel tussen gemeenteraad, college, ambtelijke organisatie en inwoners in de lokale democratie. We verkennen de plek voor vernieuwende vormen van participatie. Er wordt flankerend beleid voorbereid om gemeenten te ondersteunen in het voeren van het gesprek over participatie, het uitdaagrecht en jongerenparticipatie. Besturen en gemeenteraden die een informatiebehoefte hebben, ondersteunen wij met instrumenten en handreikingen. Aan dit programma zijn verschillende activiteiten verbonden: de website www.lokale-democratie.nl, de online gids Digitale Participatie, de pilot burgerfora, het project Democratie en Jongeren en de versterking Lokale Driehoeken.

4.2

De veilige gemeente Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de lokale veiligheid van hun inwoners. Veiligheid is een basisvoorwaarde voor een leefbare, kansrijke omgeving om in te wonen en ondernemen. De VNG behartigt de belangen van gemeenten en ondersteunt ze in de uitvoering van haar taken. Denk aan de aanpak van mensenhandel en het organiseren van toezicht en handhaving in de openbare ruimte. Lokale Veiligheid en ondermijnende criminaliteit Beleidsinzet

Lokale veiligheid is een essentiële randvoorwaarde voor prettig wonen en ondernemen. Ondermijning is een verschijnsel dat de legitimiteit en betrouwbaarheid van de lokale overheid teniet doet. Vaak worden de meest kwetsbare inwoners, in de meest kwetsbare wijken en buurten, het slachtoffer van criminele netwerken. Daarnaast is een weerbaar bestuur van groot belang; een bestuur dat in veiligheid en op een intergere manier de gemeente bestuurt en haar inwoners helpt. We helpen gemeenten om hun veiligheidsbeleid te versterken en de regierol te pakken die zij vanuit de Gemeentewet hebben. De VNG ondersteunt in kennis, een goede governancestructuur en afdoende instrumentarium voor een lokale aanpak.

Gemeentelijke handhaving (boa’s) Beleidsinzet

Gemeenten hebben steeds meer gemeentelijke handhavers in dienst. Vanuit de leden horen wij de wens om meer samen te gaan organiseren en standaarden te ontwikkelen. Hiermee beogen we de boa-functie binnen het gemeentelijk domein te versterken. Daartoe ontwikkelen we een aantal standaarden en modellen. Daarnaast behartigen we belangen van gemeenten in nieuwe wetgeving vanuit het rijk, bijvoorbeeld ook rond het vergroten van de verkeers­ veiligheid. Er komt een position paper voor passende bevoegdheden en taken. We leveren een bijdrage aan de visie op de politiefunctie.

Zorg en Veiligheid(shuizen) Beleidsinzet

We dragen bij aan de versterking van de effectieve lokale aanpak op opgaven (zoals nazorg ex-gedetineerden) waar een combinatieaanpak nodig is vanuit zorg en veiligheid. Dit raakt aan zowel de aanpak van complexe casuïstiek als aan gebiedsgebonden en thematische aanpakken. Concreet gaat het bijvoorbeeld om een bijdrage aan de handreiking domeinoverstijgend werken en de actualisering van kerntaken zorg- en veiligheidshuizen.

53

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Veilig Publieke Taak en Veilig Publieke Dienstverlening Beleidsinzet

We ondersteunen gemeenten en gemeentelijke medewerkers in het veilig kunnen uitoefenen van hun beroep en bieden daartoe concrete handvatten aan. In 2025 levert de VNG een bijdrage aan preventieve integrale beveiligingsplannen van het gemeentehuis. We bieden een platformfunctie voor het delen van goede voorbeelden. We denken mee over een afdoende aangifte- en meldingsprocedure bij bedreigingen.

Voorbereiding op een crisis; een weerbare en veerkrachtige lokale samenleving Beleidsinzet

Crises hebben veel impact op de lokale samenleving. Vanuit de Contourennota Crisisbeheersing wordt gewerkt aan de versterking van de weerbaarheid van de lokale samenleving bij een crisis. De VNG ondersteunt en behartigt de belangen van gemeenten bij wijziging van landelijke crisis­wetgeving en bij de uitvoering van gemeentelijke taken in crisisbeheersing. Het uiteindelijke doel is gemeenten te ondersteunen bij de voorbereiding op crises. Concreet gaat het bijvoorbeeld om het versterken van de gemeentelijke kolom bevolkingszorg in de voorbereiding en nazorgfase.

Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering ontwikkelbudget

De Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) toont (open) data die binnen wettelijke kaders relevant zijn voor de aanpak van ondermijningsvraagstukken. Door gebruik van DOOK wordt de informatiepositie van de gemeente versterkt. Gemeenten gebruiken DOOK als bron van informatie in voorbereiding op onder andere controles op bedrijven­ terreinen. De datavoorziening draagt bij aan een sterke informatiepositie van de afdeling Openbare Orde en Veiligheid. Dit item is onderdeel van de Digitale Agenda 2028.

Aanpak mensenhandel Extern gefinancierde activiteiten

De aanpak van mensenhandel door het lokale bestuur creëert sociale, economische, juridische en ethische waarde. Het beschermt kwetsbare groepen en versterkt de sociale cohesie en rechtvaardigheid. Slachtoffers krijgen opvang, zorg en bijstand. Economisch vermindert het schade door illegale arbeid aan te pakken. Juridisch worden wetten gehandhaafd en daders bestraft, wat de rechtsstaat versterkt. Ethisch bevordert het mensenrechten en waardigheid. Preventieve maatregelen en bewustwording helpen bij vroege opsporing en preventie. We ondersteunen gemeenten in de uitvoering van hun aanpak van mensenhandel, bijvoorbeeld in de vorm van beleidskaders en trainingsformats.

Doorontwikkeling gemeentelijke handhaving Extern gefinancierde activiteiten

Steeds meer gemeenten hebben gemeentelijke handhavers in dienst. Daardoor is er een grote wens om samen werkzaamheden te organiseren en de handhaver verder te professionaliseren. We doen dat door de belangen te behartigen in de uitvoering van taken via goede landelijke wetgeving en passende bevoegdheden van de handhaver. We versterken in 2025 de positie van de gemeentelijke handhaver door een aantal nuttige producten aan te bieden. De stip op de horizon is een langetermijnbeeld van de gemeentelijke handhaver (en wat daarvoor nodig is) in 2030.

54

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Lokale aanpak Maatschappelijke Onrust Extern gefinancierde activiteiten

Excessieve polarisatie in de samenleving zorgt voor onrust in de lokale samenleving. Binnen het programma Maatschappelijke onrust wordt gewerkt aan ondersteuning van gemeenten om die onrust zoveel mogelijk te beperken en te beheersen. We dragen handelingsperspectieven en tools aan, en onderzoeken en analyseren nieuwe fenomenen van onrust. Doel is lokale maatschappelijke stabiliteit en het leggen van verbindingen in vredestijd.

4.3

Gemeenterecht Het juridisch team van de VNG ondersteunt en adviseert gemeenten op het gebied van het staats- en bestuursrecht en het overheidsprivaatrecht. We richten ons op het beheer en de juridische control van alle modelverordeningen. Ook behartigen we de belangen van gemeenten op een aantal generieke wetten zoals de Gemeentewet, de Algemene wet bestuursrecht en het Burgerlijk Wetboek. We ondersteunen de uitvoering bij gemeenten met actuele publicaties. Bovendien organiseren we ieder jaar een groot congres voor gemeentejuristen. Investeren in een krachtig lokaal bestuur en een responsieve rechtsstaat Beleidsinzet

Ten aanzien van wijzigingen in de Gemeentewet, de Wet gemeenschappelijke regelingen en het staatsnoodrecht investeert de VNG in een krachtig lokaal bestuur door goede belangen­ behartiging en dienstverlening. We zijn trekker van de dossiers versterking waarborgfunctie Awb, versterking rechtsstaat, juridische implicaties van de Wet open overheid, Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer en de Wet elektronische publicaties. Ook het juridisch vormgeven van burgerparticipatie komt aan bod. Het doel voor 2025 is om uitvoerbare wetgeving tot stand te brengen die een belangrijke bijdrage levert aan de bevordering van een wendbaar en krachtig lokaal bestuur en een responsieve rechtsstaat.

Excellente juridische dienstverlening aan gemeenten en binnen de VNG Beleidsinzet

Wij versterken en bewaken de inhoud en kwaliteit van circa 100 modelverordeningen voor gemeenten. We voeren daarover intensief overleg met dossierhouders binnen de VNG, maar ook met ministeries en betrokken externe partijen. We stellen nieuwe modelverordeningen op, of wijzigen bestaande. We geven externe juridische adviezen aan gemeenten en beantwoorden circa 1.500 juridische adviesvragen van gemeenten. We faciliteren gemeentelijke juridische netwerken.

Adequate ondersteuning bij privaatrechtelijke dimensies van gemeentelijk handelen Beleidsinzet

De VNG verzorgt advisering, belangenbehartiging, kennisoverdracht en kennisuitwisseling bij privaatrechtelijke thema’s die voor gemeenten van belang zijn. In 2025 ligt de focus onder andere op de afkoopovereenkomst Stichting Reprorecht voor gemeenten en VNG, de actualisering en uitrol VNG Model Algemene Inkoopvoorwaarden, de impact op de gemeentelijke juridische praktijk van de ontwikkelingen rondom het Didam-arrest en de handreiking over erfpacht en de woningmarkt. Verder werken we aan contracten, overeenkomsten en inkoopvoorwaarden.

55

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Versterken van de juridische functie bij de VNG en binnen gemeenten Beleidsinzet

De VNG begeleidt diverse gremia en/of we voeren het secretariaat. Ook leveren we een inhoudelijke bijdrage aan bijvoorbeeld gemeentelijke netwerken per provincie, de VNG commissie Bestuur en Veiligheid, de VNG Adviescommissie Gemeenterecht, het Landelijk Kabinetscontact en de Werkgroep Openbare Inrichtingen. Verder bekleden wij bestuurslidmaatschappen in de Vereniging Juridische Kwaliteitszorg Lokaal Bestuur (VJK), de Vereniging voor Bestuursrecht (VAR), de Vereniging voor Wetgeving en de Stichting Beroepsopleiding Gemeentejuristen. Het doel hiervan is dat we bijdragen aan het versterken en kwalitatief verbeteren van de juridische functie bij gemeenten en bij de VNG.

Investeren in een goede uitgangspositie voor gemeenten in het staats- en bestuursrecht Beleidsinzet

Op het gebied van de Gemeentewet, de Wet open overheid, de Kieswet, het elektronisch bestuurlijk verkeer en de Wet gemeenschappelijke regelingen verwachten wij in 2025 veel ontwikkelingen. En dan zijn er ook nog ontwikkelingen rondom de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden, waarin wij samen met counterparts werken aan uitvoerbare wetgeving. Er is aandacht voor juridische ontwikkelingen rondom demonstraties en online aangejaagde ordeverstoringen, het Constitutioneel Hof en constitutionele toetsing. Hiermee willen we in 2025 een goede belangenbehartiging en uitgangspositie voor gemeenten realiseren in het staatsrecht (Gemeentewet, staatsnoodrecht), algemeen bestuursrecht (versterking waarborg­ functie Algemene wet bestuursrecht) en een reactie op het advies van de Staatscommissie Rechtsstaat.

Legal Tech: strategie, onderzoek en/of pilots Beleidsinzet

De VNG maakt een strategie voor de inzet van Legal Tech en AI, zoals kennisontwikkeling, standaardisatie van bestaande initiatieven en ondersteunen van pilots. We voeren onderzoek uit naar de behoeften en risico’s bij gemeenten bij de inzet van Legal Tech. We bekijken hoe dit zich vertaalt naar mogelijke inzet door de VNG en interbestuurlijke actielijnen, zoals de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren. Propositie

Versterken VNG wetgevingsfunctie en versterken kwaliteit modelverordeningen Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

We breiden de wetgevingsfunctie van de VNG in 2025 uit zodat we kunnen investeren in kwaliteit en kwantiteit van modelverordeningen. De uitbreiding van deze functie bespaart de gemeenten tijd (= arbeidsinzet) en geld. Met het aanwijzen van accounthouders voor de specifieke beleidsdomeinen spelen we sneller en beter in op de vraag in gemeenten. De prioriteit ligt in 2025 bij de herziening APV, Erfgoedverordening, Subsidieverordening, Huisvestingsverordening, Verordening rechtspositie politieke ambtsdragers en ondersteunen van initiatieven vanuit de samenleving zoals het uitdaagrecht en de vereenvoudiging vergunningsvoorwaarden.

56

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

4.4

Gemeentefinanciën De VNG ondersteunt en adviseert onze leden over alles wat met gemeentefinanciën en gemeentebelastingen te maken heeft. Dit doen we door het behartigen van de belangen van de gemeenten in de gesprekken met het rijk over de bekostiging van de taken van gemeenten, onder andere via het gemeentefonds en de verdeling daarvan. Daarnaast ondersteunen we de uitvoering door het beschikbaar stellen van modelverordeningen en handleidingen in de lokale heffingen. Financieringssystematiek en normering Beleidsinzet

Voldoende financiële middelen zijn vereist om als sterkere bestuurslaag te kunnen optreden. De VNG zet zich actief in voor passende groei van het gemeentefonds; groei die aansluit bij de ontwikkeling van (medebewinds)taken en bestedingen van gemeenten. Ook zetten we in op passende groei en risicodeling van het fonds dat aansluit bij de ontwikkeling van taken/ bestedingen gemeenten. Zodat gemeenten hun taken kunnen blijven betalen. Dit doen we door standpunten en effecten actief in te brengen in gesprekken met de fondsbeheerders.

Advies bekostiging taken gemeenten Beleidsinzet

De beschikbaarheid van voldoende middelen versterkt de uitvoeringskracht van gemeenten. De VNG zet zich actief in voor de juiste hoeveelheid, vorm en wijze van bekostiging voor taken die gemeenten uitvoeren. En ook voor juiste en goed uitlegbare verdeling van middelen (onderzoeken herijking gemeentefonds). Ten derde voor zo laag mogelijke administratieve lasten en verantwoording bij bekostiging. Dit doen we door actief in gesprek te zijn met het rijk en gemeenten over de te maken afspraken. Hierin spelen we een belangrijke rol door te adviseren en te participeren in onderzoeken en trajecten. Belangrijk dossier is hier de aparte fondsvorming voor Jeugdhulp en Wmo. Het doel is dat taken en middelen in balans zijn bij gemeenten. Ook wanneer er meer schaarste optreedt.

Verantwoording gemeentefinanciën Beleidsinzet

We zetten ons actief in op het actualiseren van de begrotingsregels (incidenteel en structureel) en het actualiseren van de toezichtnorm. Dit zorgt voor betere gemeentefinanciën. Dit doen we door actief in gesprek te gaan met betrokkenen (gemeenten, provincies, fondsbeheerders en accountants). We versterken lokale uitvoeringskracht door verantwoording en toezicht op de financiën te verbeteren, waaraan vertrouwen ten grondslag ligt.

Modernisering lokale heffingen Beleidsinzet

We zetten actief in op het verbeteren en innoveren van de lokale heffingen om deze beter aan te laten sluiten bij bestedingen en doel, door hier intern en extern suggesties voor te doen. Als sterkere bestuurslaag zijn we minder afhankelijk van het rijk. In 2025 brainstormen we over mogelijke modernisering van heffingen en lokaal belastinggebied. Per heffing werken we verschillende verbeteringen uit. Dit stemmen we intern af, ook in de commissie Financiën. Indien mogelijk, brengen we dit in bij fondsbeheerders. Dit alles doen we met een helder doel voor ogen, namelijk: lokale heffingen die aansluiten bij de maatschappelijke opgaven aar gemeenten voor staan, rekening houdend met de autonomie van (besteding van) de opbrengsten hiervan.

57

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Uitvoering gemeentebelastingen Beleidsinzet

We zetten ons actief in voor een goed functionerende Wet waardering onroerende zaken (WOZ). Dat betekent: werkbare modelverordeningen, aanscherping van wetgeving om NCNP-bureaus in te perken, duidelijkheid over het kwijtscheldingsbeleid en heldere kosten­ onderbouwingen. Dit doen we door te adviseren en te participeren in onderzoeken en trajecten. De VNG biedt ondersteuning, beantwoordt vragen en houdt contact met gemeenten en uitvoeringsorganisaties. De VNG deelt goede voorbeelden en biedt ondersteuning zodat de kwaliteit vergroot. We leren van elkaar en versterken de prestaties van gemeenten. Het uiteindelijke doel is dat regelgeving werkbaar is in de uitvoering; eenvoudig en uitlegbaar.

Informatievoorziening gemeentefinanciën Beleidsinzet

We zetten ons in voor juiste en volledige informatievoorziening naar leden, zowel ambtelijk als bestuurlijk en binnen de eigen organisatie. Dit doen we door actualiteiten, dilemma’s en mogelijke aandachtspunten actief te delen in verschillende vormen en gremia. We organiseren een belastingconferentie en een congres gemeentefinanciën, en ook houden we regelmatig webinars en regiobijeenkomsten. We voorzien onze leden van informatie via website en ledenbrieven. Dit alles draagt bij aan het knooppunt van netwerken en versterking van regio’s door te leren van elkaar.

WOZ-datacenter Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Het WOZ-datacenter verzamelt namens gemeenten marktinformatie waaronder stichtings­ kosten van bouwprojecten. Het WOZ-datacenter is een website met informatie over de (uitvoering van de) Wet waardering onroerende zaken. Het biedt noodzakelijke informatie en tools voor de uitvoering van die wet. Het gaat onder meer om de landelijke taxatiewijzers, het rekenmodel TIOX om taxaties uit te voeren, stichtingskosten van bouwprojecten, hulpmiddelen voor bezwaarafhandeling en jurisprudentie. De landelijke taxatiewijzers, TIOX en informatie op het WOZ-datacenter dragen in belangrijke mate bij aan uniformiteit, kwaliteit en doelmatigheid van de WOZ-uitvoering.

58

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

4.5

Werkgeversfunctie De VNG verzorgt de collectieve werkgeversfunctie voor onze 342 leden. Dit doen wij door het afsluiten van de CAO Gemeenten en de pensioenregeling ABP voor de werknemers in de gemeentelijke sector. Daarvoor trekken we samen op met de Werkgeversvereniging Samenwerkende Gemeentelijke Organisaties (WSGO) die ongeveer 200 leden heeft. Voor inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt sluiten wij - samen met de werkgeversvereniging Cedris - de CAO Sociale Werkvoorziening en de CAO Aan de slag met de pensioenregeling PWRI (Pensioenfonds Werk en (re) Integratie) af. Ook behartigt de VNG de belangen van de politieke ambtsdragers voor hun rechtspositie en pensioen in het Overleg Rechtspositie Politiek Ambtsdragers met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Arbeidsvoorwaarden gemeentelijke sector Beleidsinzet

Het College voor Arbeidszaken verzorgt de hierboven beschreven collectieve werkgevers­ functie. Dit zorgt ervoor dat gemeenten hun individuele werkgeversverantwoordelijkheid effectiever en efficiënter kunnen inrichten. Het geeft medewerkers duidelijkheid en consistentie. Het uiteindelijke doel is dat we een aantrekkelijk publieke werkgever blijven voor werknemers. De collectieve werkgeversfunctie leidt tot een reeks voordelen, zoals kostenbesparing, uniformiteit, expertise, samenwerking, belangenbehartiging en ondersteuning op het gebied van personeelsbeheer en arbeidsvoorwaarden. Hiervoor faciliteren en ondersteunen wij de bestuurlijke governance en de bijbehorende ambtelijke en bestuurlijke overleggen voor het afsluiten van cao’s, pensioenregelingen, met onze landelijke en regionale hr-netwerken, voor belangenbehartiging, lobby en samenwerking met departementen en andere koepel­ organisaties van werkgeversorganisaties. Per april 2025 lopen de CAO Gemeenten en Cao SGO af en worden deze opnieuw uitonder­ handeld met de bonden. Ook moet er in 2025 een besluit vallen over de toekomst van de Cao Aan de slag, waarvan de gevolgen uitgewerkt worden. De CAO SW loopt tot en met 31 december 2025, dus ook daarover worden de gesprekken met de bonden gestart. De CAO SW is een gesloten cao. Dat wil zeggen dat er geen nieuwe medewerkers of werkgevers bij komen.

In het kader van de Wet toekomst pensioenen moeten de bedrijfstakpensioenregelingen uiterlijk per 1 januari 2028 omgezet zijn. Dat geldt dus ook voor ABP-pensioen en PWRIpensioen. De transitieplannen zijn in 2024 vastgesteld. De komende jaren zullen de transitie­ plannen worden uitgevoerd. De VNG en andere overheids- en onderwijssectoren en bonden hebben regulier overleg in de Pensioenkamer om met ABP de transitie in goede banen te leiden. Voor PWRI is er ook een overleg met de VNG en Cedris en de bonden over deze transitie. In navolging van de pensioentransitie werken het kabinet, de VNG, het rijk en andere decentrale overheden aan het onderbrengen van de pensioenen van alle politieke ambtsdragers bij het ABP. Deze overgang kan pas plaatsvinden nadat de pensioenfondsen hun transitie in het kader van de Wet toekomst pensioenen voltooid hebben. In 2025 wordt deze transitie voor politieke ambtsdragers zorgvuldig voorbereid. Het gaat om aan te passen wetgeving, afspraken met ABP en het in beeld brengen van financiële consequenties voor gemeenten. Ten behoeve van de reguliere rechtspositie van politieke ambtsdragers is er regulier ambtelijk en bestuurlijk overleg met het ministerie van BZK in het Overleg Rechtspositie politieke ambtsdragers (Orpa).

Deze rechtspositie is niet geregeld via cao’s, maar wordt uiteindelijk eenzijdig bepaald en wettelijk vastgelegd door de minister van BZK. Ook in 2025 is er aandacht voor een veilige werkomgeving. Voor politieke ambstdragers sluiten we aan bij Weerbaar Bestuur, waarin alle partijen vertegenwoordigd zijn. In 2024 zijn er in de CAO Gemeente en CAO SGO afspraken gemaakt over het aandacht genereren voor professionele tegenspraak en leiderschap. In 2025 vindt de uitwerking plaats door het A&O fonds Gemeenten.

59

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Ten slotte ondersteunen wij onze leden van de VNG en die van de WSGO ook met onze verdere werkgeversdienstverlening zoals de Landelijke Klachtencommissie Ongewenst Gedrag voor de Decentrale Overheid, een ziektekostenverzekering voor werknemers en het functiewaarderingssysteem HR21. We onderhouden een levendig werkgeversforum waarin leden allerlei vragen uit de dagelijkse praktijk onderling beantwoorden en informatie delen. En we beantwoorden zo’n 1500 individuele vragen van leden per jaar. Goede arbeidsvoorwaarden zijn een basisvoorwaarde voor aantrekkelijk werkgeverschap, zeker in deze tijden van krapte. Om de leden verder te ondersteunen in het omgaan met de gevolgen van de krappe arbeidsmarkt heeft de ALV in 2023 ingestemd met een driejarig programma (2024-2026).

Arbeidsmarktkrapte aanpak gemeenten Beleidsinzet

De VNG en het CvA (in samenwerking met het College voor Dienstverleningszaken) faciliteren de leden in kwantitatief en kwalitatief voldoende personeel door onderscheidend en voldoende aantrekkelijk te zijn als werkgever. In de jaren 2024-2026 helpt de VNG om met arbeidsmarkt­ krapte om te gaan en gezamenlijk tot oplossingen te komen. Dit besluit is genomen via de propositie Arbeidsmarktkrapte tijdens de ALV van juni 2023. Het doel is dat er voldoende personeel komt en blijft om taken van gemeenten uit te voeren. Na het investeren in de eerste handreiking voor het aanjagen van meer personele samen­ werking gaan we in 2025 de leer- en ontwikkelnetwerken en het delen van best practices verder uitrollen. We zetten de uitkomsten van de onderzoeksagenda om in actie, waaronder een onderzoek naar functiewaardering. Er komt een follow-up van de handreiking flexibele arbeidsinzet. Verder werken we in 2025 aan een aantal deelprojecten, zoals de ontwikkeling van een prognosetool en een impuls in de wervingskracht van gemeenten.

Arbeidsmarktkrapte aanpak gemeenten Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering ontwikkelbudget

We geven gemeenten inzicht in de arbeidsmarktkrapte en helpen hen om de problematiek die hieruit voortkomt aan te pakken. We bieden overzicht in de VNG-activiteiten zodat informatie wordt gedeeld en van elkaar kan worden geleerd. We willen onderlinge concurrentie tussen gemeenten voorkomen en bevorderen samenwerking. Het gaat om het investeren in good practices en het verbinden van goede initiatieven. De samenwerkingsvormen en mogelijkheden brengen we met dit programma in beeld. Op deze manier willen we de aantrekkingskracht als gemeentelijke werkgevers én sector behouden, waarbij we specifiek aandacht hebben voor schaarste van functies en jongeren. We ontwikkelen gemeenschappelijke producten. De VNG trekt samen met gemeenten op in de analyse van langetermijnperspectieven, zodat kennis over effectievere inzet van personele capaciteit wordt vergroot.

Statuur van de Gemeentelijke Uitvoering / Pilots Arbeidsmarktkrapte Extern gefinancierde activiteiten

Het werken in de gemeentelijke uitvoering wordt steeds complexer. Dit komt onder andere door samenwerking met andere overheden, vraagstukken rondom maatwerk en veranderende wet- en regelgeving. De arbeidsmarktkrapte zorgt daarbij voor extra (werk)druk op de uitvoering. Bij een aantal gemeenten is de rek er nagenoeg uit. Om te voorkomen dat de dienstverlening (verder) verschraalt is een gerichte aanpak nodig. Dat doen we in de vorm van pilots, best practices, onderzoek en leer- en ontwikkelnetwerken. We hopen met de inzichten daaruit arbeidsbesparende werkvormen te vinden die de uitvoeringskracht van gemeenten een flinke impuls geven. In 2025 ondersteunen we vijftien pilots die bijdragen aan instroom, efficiënte processen, leiderschap en behoud. Goede ideeën en innovatieve oplossingen worden in de lokale praktijk beproefd en gedeeld. Daarmee versterken we de uitvoeringskracht van gemeenten. Daarnaast doen we onderzoek rond actuele thema’s voor uitvoeringskracht en arbeidsmarktkrapte. Het gaat om regionale of thematische verbinding en kennisdeling.

60

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5 Digitale samenleving Vereniging van Nederlandse Gemeenten 61

Peter Snijders Burgemeester Zwolle, voorzitter VNG-commissie Informatiesamenleving

Erwin Stolk Gemeentesecretaris Vlaardingen, College voor Dienstverleningszaken, voorzitter Common Ground Board

Vorm geven aan de vragen van de digitale samenleving Peter Snijders: ‘De ontwikkeling naar een digitale samenleving is een transformatie van jaren. Het gedachtegoed staat, nu gaan we stappen zetten naar de concrete toepassingen. Dat doen we in een context waarin we te maken krijgen met nieuwe EU-wetgeving en dat stelt eisen aan toezicht en accountability. Hoe gaan we om met technologie en data in onze dienstverlening en processen? Hoe met privacy en veiligheidsissues? Hoe borgen we onze ethische voorwaarden richting de markt? Met de Digitale Agenda 2028 laten we zien dat we niet meer volgend willen zijn, maar een leidende rol pakken in de digitaliseringsagenda. Opererend als één sterke bestuurslaag. We streven naar meer gezamenlijk optrekken, het collectief groter maken.’

62

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Erwin Stolk: ‘Het belang van de Digitale Agenda is dat we als overheid meegaan in de ontwikkelingen in de samenleving. Er moet eenduidigheid van informatiestromen komen in het hele publieke domein. De Agenda formuleert wát we gaan doen. Het hóe, dat is aan de uitvoering. Common Ground is het richtsnoer voor hoe we dat concreet vorm kunnen geven; waarmee we beleid naar uitvoering vertalen.’ Peter Snijders: ‘We bouwen in 2025 langs drie lijnen verder aan de digitale infrastructuur: borging van grondrechten, aansluiting bij de behoeften van inwoners en bedrijven en het benutten van kansen. Die laatste is belangrijk in de grote maatschappelijke opgaven; van wonen, klimaat, energietransitie, duurzaamheid, bestaanszekerheid tot de digitalisering zelf. We moeten onze krachten bundelen omdat we alleen zo de vraagstukken efficiënt en effectief kunnen oppakken. Juist omdat de middelen niet oneindig zijn, zowel in financieel opzicht als voor wat betreft de menskracht die we nodig hebben. De digitaliseringsagenda biedt ontzettend veel kansen voor onze samenleving.’ Erwin Stolk: ‘Digitaliseren doe je niet alleen. De Digitale Agenda geeft richting aan de dienstverlening van de toekomst, en aan wat wij moeten doen om mee te kunnen met wat de samenleving vraagt.

Het gaat er uiteindelijk om hoe we burgers betrokken en aangesloten houden.’ Peter Snijders: ‘Het is goed om te zien dat het bestuurlijke besef van urgentie is toegenomen. Door het hele land zijn portefeuillehouders opgestaan die zich met digitalisering bezighouden. Het is geen technisch onderwerp meer, maar een kwestie die hoog op de politiek-bestuurlijke agenda staat. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het overleg van cyberburgemeesters.’ Erwin Stolk: ‘In de vertaling naar uitvoering gaat het in essentie om een herordening van de digitale infrastructuur. Alles wat we nieuw ontwikkelen volgens de Agenda moet in die eenduidige structuur passen. Daar moeten we standaarden en generieke componenten voor ontwikkelen.’ Peter Snijders: ‘Alleen in gezamenlijkheid kunnen we grote stappen zetten. Standaardiseren is noodzakelijk om verder te komen. Dat vraagt van sommige gemeenten misschien om hun autonomie voor een stukje in te leveren. Het gaat uiteindelijk om de bereidheid om afspraken te maken, zodat de koplopers en achterblijvers niet te ver uit elkaar gaan lopen. Als wij samen optrekken, komt dat de samenleving ten goede - en daar doen we het allemaal voor.’

63

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5.1

Agenda digitale veiligheid Digitale veiligheid is een urgent maatschappelijke thema waarin samenhang en afhankelijkheden tussen beleidstaken complex zijn, maar steeds beter zichtbaar worden. Met de Agenda Digitale Veiligheid bieden we handelingsperspectief voor lokale bestuurders en zoeken we synergie om de gemeentelijke beleids- en uitvoeringspraktijk te ondersteunen: zowel voor de digitale veiligheid van de gemeentelijke dienstverlening, als die voor de inwoners en ondernemers. Centraal in onze voorstellen aan het rijk zetten we de lokale opgave voor een digitaal veiligheidsstelsel, een sterke informatiepositie en structurele financiering. Landelijk beleid en wet- en regelgeving moeten haalbaar, betaalbaar en uitvoerbaar zijn voor lokaal bestuur. Agenda Digitale Veiligheid Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

De Agenda Digitale Veiligheid (ADV) biedt lokale bestuurders een handelingsperspectief bij vraagstukken rondom digitale veiligheid. We vertalen wet- en regelgeving naar beleid, producten en diensten om de digitale veiligheid van gemeenten en hun rol in de digitale veiligheid van de maatschappij te versterken. We werken met het rijk het bestuurlijk convenant uit, en ondersteunen gemeenten bij implementatie van wet- en regelgeving (NLCSactieplannen). De activiteiten van de ADV worden doorontwikkeld en versterkt in lijn met de Visie Nederland 2040, de Verenigingsstrategie 2030 en het actuele dreigingsbeeld IBD, Cyversecuritybeeld Nederland en Cybercrimebeeld.

ENSIA Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

ENSIA (Eenduidige Normatiek Single Information Audit) is de standaardmethodiek voor de verantwoording van gemeenten en andere overheden over de staat van de informatie­ veiligheid; gemeenten doen dat aan de gemeenteraad. Verantwoording gebeurt op basis van de BIO (Baseline Informatiebeveiliging Overheid) en het gebruik van de Geo-basisregistraties. In 2025 verantwoorden gemeenten zich voor het eerst ook over NIS2. De VNG ondersteunt gemeenten hierbij door te onderzoeken welke wetten in scope van het horizontaal toezicht (ENSIA) komen door NIS2 (zoals CSIR), en uit te werken hoe deze wetten in de ENSIAsystematiek, processen en tool kunnen worden opgenomen. Zo zorgen we dat de inzet van technologie bijdraagt aan onze opgaven (zoals in het fysieke domein) en onze publieke kernwaarden (zoals democratie, autonomie en vrij ondernemerschap) versterkt.

ENSIA-tool Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten (50%) Extern gefinancierde activiteiten (50%)

De ENSIA-tool is een van de hulpmiddelen voor de ENSIA-methodiek. De ENSIA-tool wordt door de gemeenten gebruikt om de verschillende stappen uit het ENSIA-proces vast te leggen. Daarnaast kunnen vanuit de tool de verschillende rapportages gegenereerd worden. De data uit de tool gaan ook richting stelselhouders. De VNG beheert de tool en ondersteunt gemeenten bij het gebruik ervan. We zorgen dat de doorontwikkeling van ENSIA-tooling aansluit op de doorontwikkeling van ENSIA. Afhankelijk van de veranderingen in het wettelijk kader kunnen we bepalen hoe de ENSIAsystematiek verandert, en kijken we met de stelselhouders en de toezichthouder ook naar wat dat betekent voor het financieringsmodel van ENSIA.

64

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Informatiebeveiligingsdienst (IBD) Privacy (AVG) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Gemeenten moeten en willen voldoen aan wetgeving op het gebied van privacy en gegevens­ bescherming. Bijvoorbeeld aan de Algemene Verordening Gegevensbescherming en de Wet politiegegevens. Ook willen zij inzicht in hoe ze er op dit terrein voor staan. De informatie­ beveiligingsdienst (IBD) ondersteunt als gezamenlijke voorziening de gemeenten met advies en instrumenten om ervoor te zorgen dat zij aan de wetgeving kunnen voldoen. Daarnaast behartigt de IBD de belangen van gemeenten bij relevante partijen (zoals de AP) en zet de IBD in op verdere ontwikkeling van het interne Kennisnetwerk Privacy, waardoor privacy gerelateerde standpuntbepaling eenduidig ontwikkeld en gecommuniceerd wordt.

Informatiebeveiligingsdienst Advies en Computer Emergency Response Team Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Gemeenten zijn zich bewust van nut en noodzaak om samen op te trekken rond informatie­ beveiliging. De ambitie bij de collectieve aanpak is dat gemeenten vanaf 2030 geen vermijdbare digitale incidenten meer kennen. De IBD is de sectorale CERT/CSIRT voor alle Nederlandse gemeenten en het schakelpunt met het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Gemeenten ontvangen van de IBD adviezen over kwetsbaarheden en hulp bij incidenten. De IBD waarschuwt gemeenten voor kwetsbaarheden en risico’s rond hun digitale infrastructuur. Ook adviseert de IBD de gemeenten bij de implementatie van de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) en aanverwante standaarden. Elke twee jaar stelt de IBD het dreigingsbeeld op waarmee gemeenten risicogebaseerd prioriteiten kunnen aanbrengen bij hun digitale veiligheid.

Digitaal weerbare inwoners en ondernemers Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Criminaliteit verschuift steeds meer van de fysieke openbare ruimte naar online. In de bestrijding van digitale en gedigitaliseerde criminaliteit is inzicht nodig in de lokale cybercriminaliteits­ beelden. Daarom is het van belang dat de verantwoordelijkheden en rolverdeling tussen gemeente, politie en Openbaar Ministerie helder zijn vastgesteld. Met het oog daarop is de aanzet gegeven voor de inrichting van de zogeheten cyberdriehoek. De VNG heeft bij uitstek de platformfunctie om best practices, kennis en onderzoeksresultaten te delen. Daarnaast biedt de VNG versterking aan gemeenten ter ondersteuning van kwetsbare inwoners en bedrijven tegen cybercriminaliteit.

Eigen huis op orde Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Gemeenten krijgen te maken met nieuwe wetgeving uit Europa: zesendertig wetten en richtlijnen, waarvan zes over cybersecurity en privacy. Een deel daarvan zal vanaf 2025 geëffectueerd worden en implicaties hebben voor gemeenten, bijvoorbeeld in het fysieke domein en in het opdrachtgeverschap naar ICT-leveranciers. Daar gaan we gemeenten op voorbereiden. En met de EU-richtlijn NIB2/NIS2 wordt de Wet beveiliging netwerken en infrastructuur (Wbni) herzien. De VNG behartigt de gemeentelijke belangen op toepasselijke wet- en regelgeving en ondersteunt gemeenten bij de implementatie. Daarmee versterken we de professionalisering van gemeentelijke functionarissen op digitale veiligheid. Waarbij we ook inzetten op het terugbrengen van arbeidsmarkttekorten en het waarborgen van de ethische kaders bij de inzet van technologie.

65

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Leiderschap en professionalisering digitale veiligheid Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

De VNG versterkt de professionalisering van gemeentelijke functionarissen op het gebied van digitale veiligheid. Door het versterken van het leiderschap helpen we gemeenten om beter grip te krijgen op de breedte van digitale veiligheid en het voor bestuurders relevante handelingsperspectief. Met intervisie en gerichte trainingen helpt de VNG verschillende gemeentefunctionarissen - van gemeentesecretaris tot CISO en van wethouder tot OOV’er om onderling de rollen te versterken, kennis te delen en te reflecteren op opgedane ervaringen. We doen dat in samenwerking en aansluiting met de opleidingen en de arbeidsmarkt.

Arbeidskrapte digitale veiligheid Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

De menskracht op cybersecurity en digitale openbare orde en veiligheid is schaars bij gemeenten. Het project Arbeidskrapte organiseert stages en trainee-opdrachten rond digitaliserings­vraagstukken bij zowel de gemeenten als bij de VNG. Wij ondersteunen gemeenten in de arbeidsbemiddeling door de contacten met hogescholen en universiteiten te onderhouden en regionaal mogelijkheden voor stages en traineeships te creëren. Zo versterken we de aansluiting tussen opleidingen en arbeidsmarkt, én vergroten we de aantrekkingskracht van gemeentelijke werkgevers voor (toekomstige) cyberprofessionals.

Wet- en regelgeving digitale veiligheid Extern gefinancierde activiteiten (tot medio 2025) Daarna gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Gemeenten krijgen te maken met nieuwe wetgeving uit Europa: zesendertig wetten en richtlijnen, waarvan zes over cybersecurity en privacy. Tot tot eind 2026 werkt de VNG aan haalbare, uitvoerbare en betaalbare wet- en regelgeving voor gemeenten op het gebied van digitale veiligheid en privacy. We blijven de belangen van de gemeenten behartigen bij de nationale overheid en andere relevante organisaties. Zodat hun specifieke behoeften en uitdagingen worden herkend en opgenomen in de verdere ontwikkeling van de Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Wbni): de Nederlandse implementatie van de Europese Netwerk- en Informatiebeveiliging Richtlijn (NIB-richtlijn).

Monitoring externe digitale dreigingen door de IBD Extern gefinancierde activiteiten

De VNG/IBD heeft een EASM (Enterprise Attack Surface Management) platform ingekocht voor de sectorale CERT voor gemeenten. De IBD is hiermee een voorloper binnen het LDS/ CBW (Landelijk Dekkend Stelsel/Cyberweerbaarheidsnetwerk). De tooling zorgt voor het extern scannen van de IT-omgevingen van gemeenten op kwetsbaarheden in hardware en software. Met dit platform en de dienstverlening die we daarmee bieden kan de Informatie­ beveiligingsdienst (IBD) centraal de regie voeren op risico’s bij alle aangesloten organisaties. Deze tooling geeft invulling aan de eis die NIS2 stelt aan een sectorale CERT met betrekking tot het scannen van hun entiteiten. Via deze dienstverlening en tooling worden dreigings­ analyses uitgevoerd en worden de geïdentificeerde risico’s per organisatie gedeeld met alle gemeenten.

66

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5.2

Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek Digitalisering versterkt de disbalans in drie verhoudingen: inwoner-overheid, overheidoverheid en overheid-markt. Met de Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek willen we deze verhoudingen meer in balans brengen. We ontzorgen gemeenten bij het verantwoord inzetten van technologie door standaardisatie van normatieve kaders, strategisch leveranciersmanagement, kennisdeling en concrete producten en hulpmiddelen zoals inkoopvoorwaarden, handreikingen rondom AI en meer. Digitale grondrechten en ethiek: democratiseren van inzet digitale technologie Beleidsinzet

De VNG zet zich in om digitale technologie in te passen binnen democratische processen en instituties. Transparante en verantwoorde besluitvorming dragen bij aan het vertrouwen van burgers in de overheid. Dat betekent onder meer dat we werken aan de versterking van de rechtsbescherming van inwoners, en dat zij meer zeggenschap hebben over hun gegevens en de digitale technologie waarmee zij te maken krijgen; bijvoorbeeld via participatietrajecten en door samenwerkingen met het maatschappelijk middenveld. Ook werken we aan de ontwikkeling van digitale gemeenschapsgoederen (zoals open source software en open data), waarmee we onderdelen van de digitale infrastructuur verder onder publieke controle willen brengen, ter versterking van de digitale onafhankelijkheid van (lokale) overheden. Doel is dat in 2028 de positie en zeggenschap van zowel inwoners als maatschappelijk middenveld versterkt zijn als het gaat om de inzet van digitale technologie.

Digitale grondrechten en ethiek: digitale ethiek in de organisatie Beleidsinzet

Gemeenten zijn zich bewust van nut en noodzaak van het maken van ethische overwegingen bij de inzet van technologie. Ze zijn ‘ethisch compliant’ doordat waardenkaders worden omgezet naar concrete processen. De VNG biedt daarin ondersteuning: door ethische richtlijnen te integreren in de ontwikkeling en implementatie van technologie wordt innovatie ondersteund op een manier die in overeenstemming is met maatschappelijke normen en waarden. Het structureel borgen van publieke waarden bij de inzet van technologie zorgt voor transparantie en verantwoorde besluitvorming. Dit is in lijn met onze strategische doelen om het vertrouwen van burgers in de lokale overheid te vergroten. Daarnaast draagt het bij aan de strategische focus op efficiëntie en effectiviteit binnen de gemeentelijke organisatie.

Digitale grondrechten en ethiek: moresprudentie Beleidsinzet

Gemeenten en andere overheidsorganisaties streven naar een verantwoorde inzet van technologie. Door ethische reflectie toe te passen bij een breed scala aan casuïstiek ontstaat moresprudentie: morele keuzes die als gegeven of standaard kunnen gelden in vergelijkbare situaties. De ambitie is om in 2028 samen met interbestuurlijke partners een toegankelijk en begrijpelijk overzicht te bieden van verschillende ethische uitspraken rondom technologie die op verschillende plekken in het land worden gedaan en waar mogelijk worden gevat in standaarden. Het structureel borgen van ethische waarden bij de inzet van technologie leidt tot transparante en verantwoorde besluitvorming en dat draagt bij aan het vertrouwen van burgers in de overheid.

67

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Digitale grondrechten en ethiek: community AI en Algoritmen Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Een van de speerpunten in de Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek 2022 – 2026 is het opbouwen van een community van professionals in het veld van ethiek en grondrechten. De community bevordert kennisdeling en stimuleert en faciliteert samenwerking tussen gemeenten. Daardoor krijgen gemeenten een groter gevoel van vertrouwen in het gebruik van digitale technologieën. De VNG ondersteunt daarbij de gezamenlijke uitvoering van de ethische inkadering van de inzet van digitale technologieën. De ambitie is om in 2028 samen met interbestuurlijke partners een toegankelijk en begrijpelijk overzicht te bieden van verschillende ethische uitspraken rondom technologie die waar mogelijk worden gevat in standaarden.

Uitvoeringsagenda digitale grondrechten en ethiek: digitale Ethiek, AI en algoritmen in de praktijk Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Digitalisering en met name AI versterken de disbalans in drie verhoudingen: inwoner-overheid, overheid-overheid en overheid-markt. Om de inzet van digitale technologie verantwoorder en efficiënter te maken, is het essentieel om ethische overwegingen structureel in te bedden in gemeentelijke processen. De VNG ondersteunt gemeenten hierbij. Bijvoorbeeld met advies bij het instellen van ethische commisies en bij de toepassing van verschillende instrumenten. We organiseren communitymanagement, verbinden partijen en initiatieven en delen best practices. We sluiten hierbij altijd bij bestaande gemeentelijke processen. Uiteindelijk gaan we toe naar ‘AI zonder affaires’.

Kaders en wetgeving AI en algoritmen Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

De VNG zorgt voor kaders voor de inzet van AI en algoritmen, zodat gemeenten de kansen hiervan kunnen benutten en tegelijkertijd de risico’s voor mensenrechten en publieke waarden kunnen mitigeren. Door in te zetten op zorgvuldige registratie en verantwoording van het gebruik van algoritmen en kunstmatige intelligentie hebben inwoners inzicht in besluitvormings­­ processen die hen raken. Dit versterkt het vertrouwen in de lokale overheid en de rechten van inwoners worden hierdoor beter beschermd. Het doel is dat gemeenten de komende jaren zo volledig mogelijk (uitlegbare) transparantie bereiken in het gebruik van (hoog risico) algoritmen en die uiteindelijk volledig registreren in een algoritmeregister.

Inkoopvoorwaarden en leveranciersmanagement Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Via inkoopvoorwaarden en leveranciersmanagement geven gemeenten richting aan ontwikkelingen in de markt, zodat die in lijn zijn met publieke waarden. Door voorwaarden te stellen aan de ontwikkeling en inkoop van technologie kunnen de digitale grondrechten van inwoners beter beschermd worden. Dit doen we nadrukkelijk in interbestuurlijk verband om sterker te staan: voor meer bestuurskracht en kwaliteit van de uitvoering. We ontwikkelen

interbestuurlijke inkoopvoorwaarden voor verschillende technologieën, waaronder camera’s en algoritmen. En via leveranciersmanagement krijgen gemeenten meer grip op ontwikkelingen in de markt zodat zij minder afhankelijk zijn van marktpartijen bij het gebruik van digitale technologie.

68

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Kaders en wetgeving camera’s en sensoren Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

We ontwikkelen kaders voor de inzet van camera- en sensortechnologie. Daarmee kunnen gemeenten de kansen benutten van deze technologieën, maar óók de risico’s voor mensen­ rechten en publieke waarden mitigeren. Het doel is om als gemeenten grip te krijgen op het verantwoord gebruik van sensoren en camera’s in de openbare buitenruimte. Dit is inclusief het gebruik van cameradeurbellen en smart technologie, zoals die te vinden is in gemeentelijke middelen als stoplichten en lantaarnpalen. Met een betere, verantwoorde inzet van camera’s en sensoren vormen we een meer betrouwbare overheid.

Principes voor de digitale samenleving Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

We staan voor grote maatschappelijke opgaven; van wonen tot klimaatcrisis. Technologie en slim gebruik van data kunnen daar een belangrijke bijdrage aan leveren. Maar de inzet van technologie roep ook allerlei morele en maatschappelijke vragen op. Daarom heeft de VNG de Principes voor de Digitale Samenleving opgesteld dat een kader vormt voor de inzet van technologie in de openbare ruimte. Er is een overkoepelende set Principes die geregeld geëvalueerd en eventueel bijgesteld wordt. Daarnaast zijn er Principes op het niveau van specifieke technologieën, zoals cameratoezicht en algoritmen/AI. Op basis van de ontwikkelingen worden er nieuwe sets toegevoegd. Door de Principes te implementeren vormen gemeenten een betrouwbare overheid bij de inzet van technologie.

5.3

Interbestuurlijke Datastrategie De Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) en de VNG Datastrategie zijn instrumenten om de individuele positie van gemeenten als eerste overheidsorganisatie en de collectieve positie van gemeenten als bestuurslaag te versterken. We zetten nadrukkelijk in op data­gedreven werken voor maatschappelijke opgaven en ondersteuning aan gemeenten, en versterken de belangenbehartiging via datagedreven werken. Daartoe bouwen we aan een datafundament met versnellers en kaderstelling. En hebben we oog voor de noodzaak van standaardisatie. Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) Beleidsinzet

De samenleving gaat erop vooruit als de overheid data verantwoord inzet. Gemeenten willen met vertrouwen gebruikmaken van data voor hun eigen activiteiten, en ze willen kunnen aansluiten bij gezamenlijke datatrajecten van de overheid. Daartoe is de Interbestuurlijke Datastrategie (IBDS) ontwikkeld: databeleid voor de gehele overheid. De VNG werkt eraan dat gemeenten in staat zijn om snel en effectief gebruik te maken van de IDBS-structuren en het interbestuurlijke netwerk, zodat zij het volle potentieel van data bij maatschappelijke opgaven kunnen benutten en daarmee het vertrouwen in de overheid vergroten.

Realisatie van de VNG Datastrategie Beleidsinzet

Met de VNG Datastrategie bieden we een samenbindende strategie waarmee gemeenten hun data effectiever kunnen inzetten voor hun maatschappelijke uitdagingen. We ondersteunen gemeenten met datagedreven werken, delen de ervaringen van gemeenten en zorgen voor opschaling van succesvolle projecten en oplossingen. Een stevig en samenbindend datafundament helpt gemeenten om verantwoord te versnellen binnen duidelijke kaders. We werken aan een krachtige informatiepositie als het over datagedreven werken gaat voor zowel de VNG-organisatie als voor de gemeenten.

69

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Aanjaagfunctie datagedreven werken Beleidsinzet

Een centrale doelstelling uit de Datastrategie is een nauwe verbinding leggen met de omkerings­thema’s/maatschappelijke opgave. De aanjaagfunctie doet dat door bij de beleids­ domeinen en gemeenten de behoeften uit te vragen, deze in gezamenlijke plannen en projecten te vangen en ze vervolgens samen uit te voeren. Daarmee helpen we de gemeenten bij het realiseren van hun maatschappelijke opgaven en versterken we de gemeentelijke informatiepositie als inherent onderdeel van een robuuste kennisinfrastructuur via datagedreven werken: de kern van de VNG Datastrategie.

Datagedreven belangenbehartiging Beleidsinzet

Voor specifieke maatschappelijke opgaven hebben we onze belangenbehartiging nog beter datagedreven georganiseerd. Dat doen we bijvoorbeeld met slimme analyses en patroon­ herkenning. Zo zijn we in staat kansen en knelpunten vroegtijdig te signaleren. Omdat we voortbouwen op bestaande datasets en kennis en ervaring zijn we in staat snel de impact van landelijke wet- en regelgeving in kaart te brengen. Het versterken van de belangenbehartiging verstevigt de positie van gemeenten als één sterke bestuurslaag. Inmiddels hebben alle VNG-afdelingen een ambassadeur voor datagedreven werken waardoor op alle activiteiten waar dat mogelijk en kansrijk is wordt ingezet op datagedreven werken.

Datadialogen Beleidsinzet

Datadialogen zijn maatschappelijke gesprekken over de gewenste inzet van technologie, de waarden die in het geding zijn, de personen die erdoor geraakt worden, de gevolgen en het handelingsperspectief. De datadialogen dragen bij aan het verantwoord inzetten van (data-) technologie en daarmee de betrouwbaarheid van de overheid. De komende jaren wil de VNG diverse datadialogen invoeren over uiteenlopende casuïstiek en met verschillende gemeenten. Deze dialogen zijn gericht op het bevorderen van een ethisch en verantwoord gebruik van data, met de nadruk op het betrekken van ambtenaren in de gesprekken over de impact van technologie op maatschappelijke opgaven en publieke waarden.

Kennisnetwerk Data en Samenleving Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Het kennisnetwerk Data en Samenleving is opgezet om samen met gemeenten kennis over data en de informatiesamenleving te genereren, te bundelen en onderling te delen. Het netwerk heeft meer dan 3.300 leden (van gemeenten en ministeries) en richt zich ook op het begeleiden van dataprojecten, zodat deze landelijk toepasbaar worden en het handelingsperspectief wordt geschetst. Om dit breder te trekken wordt interbestuurlijke samenwerking gestimuleerd, wat tot uiting komt in de samenwerking met onder meer de IBDS. Het kennisnetwerk Data en Samenleving zorgt er niet alleen voor dat (kennis)producten worden opgeschaald, maar ook dat deze gevalideerd worden.

Informatiepositie versterken (VIP) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Met het project Informatiepositie versterken (VIP) vertalen we maatschappelijke opgaven en vragen naar concrete datatoepassingen voor gemeenten. Denk aan een monitor, een voorspelmodel, en een gestructureerde data-uitvraag. We versterken daarnaast de informatiepositie van gemeenten op maatschappelijke opgaven door het sluiten van datadeals en het (door)ontwikkelen van datatoepassingen. Dit resulteert in datatoepasingen die gemeenten ontzorgen, zodat uitvoering van gemeentelijke taken wordt vergemakkelijkt.

70

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Datavoorziening Interne Woningbouw Informatie (DIWI) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

DIWI is een datatool waarmee gemeenten de bouwstroom volgen vanaf het moment dat een initiatief binnenkomt tot en met de oplevering. Gemeenten kunnen deze informatie eenvoudig ontsluiten uit de gemeentelijke systemen en beschikbaar stellen aan externe stakeholders zoals provincies. DIWI vergroot bovendien de datakwaliteit en zorgt voor meer uniformiteit in de uitvoering. Daarmee draagt DIWI bij aan het versterken van de informatiepositie van gemeenten over de voortgang van de woningbouw. Wanneer DIWI een succes is kan het in de toekomst ook worden ingezet voor andere gemeentelijke maatschappelijke vraagstukken.

Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Gemeenten krijgen met de gegevens uit de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (GMSD) inzicht in hun prestaties in het sociaal domein en zij kunnen die prestaties vergelijken met andere gemeenten. De inzichten die hieruit voortvloeien dragen bij aan het verbeteren van die prestaties en de horizontale verantwoording aan de gemeenteraad. De GMSD helpt bij de beleidsmonitoring, zowel op lokaal, regionaal als landelijk niveau. De monitor maakt trends inzichtelijk en is daarmee ondersteunend bij de vorming van beleid. De GMSD wil gemeenten en rijk inzicht (blijven) geven in het brede sociale domein, met focus op de Wmo. De Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein is onderdeel van www.waarstaatjegemeente.nl.

Lokale monitor wonen Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

De Lokale Monitor Wonen is een initiatief van de VNG, Aedes, de Woonbond, de G4 en de G40. Het maakt onderdeel uit van www.waarstaatjegemeente.nl. De monitor geeft op regionaal, gemeentelijk en soms zelfs op wijkniveau inzicht in de woonsituatie en woonuitgaven van huurders en in de doorstroming en huurderskenmerken. Met de monitor versterken we de kennis- en informatiepositie van gemeenten rond de beschikbaarheid en betaalbaarheid van (huur)woningen. Zij krijgen daarmee meer grip op de realisatie van voldoende passende woonruimte. Bovendien biedt het gemeenten actuele kennis en praktijkvoorbeelden uit andere gemeenten, wat samenwerking stimuleert.

Waarstaatjegemeente.nl Gezamenlijke gemeentelijke uitvoering structurele diensten

Het dataplatform Waarstaatjegemeente bundelt, bewerkt en presenteert data van en over alle Nederlandse gemeenten en over alle belangrijke beleidsterreinen. Het platform is openbaar en in het bijzonder gericht op gemeentebestuurders en ambtenaren, maar is ook toegankelijk voor andere geïnteresseerden. De data helpen bij besluitvorming, agendavorming, verantwoording, benchmarking en onderzoek. De VNG helpt gemeenten met dit dataplatform om uit de enorme overvloed aan data de juiste informatie te filteren en daarmee hun prestaties te verbeteren.