20220927 Raadsbrief Vaststellen rapportage Kerkenvisie Bijlage 1 Kerkenvisie SD

In de laatste kolom van de tabel is aangegeven welke kerkgebouwen, al dan niet in religieus gebruik of herbestemd, zich nu in de risicozone bevinden (rood), of gevaar dreigt de komende jaren (oranje) of dat op middellange termijn (15 jaar) alles goed gaat (groen). Dit beeld laat zien dat van de 46 kerkeigenaren waarmee een gesprek is gevoerd, bij 29 kerken alles goed gaat, 2 kerken hebben een aandachtspunt (de onderhoudsbegroting sluit niet helemaal, te weinig vrijwilligers), bij 7 kerken dreigt gevaar (structureel exploitatietekort, sterk gekrompen kerkgemeenschap, interen op financiële reserves voor onderhoud) en 9 kerken zijn direct bedreigd in hun voortbestaan (onderhoud is niet meer op te brengen, geen bestuurders meer te vinden, sterk geslonken en kwetsbare gemeenschap, ernstig achterstallig onderhoud). Van de 17 rijksmonumenten, inclusief de 2 torens, worden er 10 in hun voortbestaan bedreigd. Eén hiervan, de Nieuwe Kerk te Zierikzee, is reeds herbestemd.

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

We zijn een krimpende kerkgemeenschap met 97 leden. 10 Jaar geleden waren het er nog 175. De gemiddelde leeftijd is 60 jaar. Het vinden van leden voor de kerkenraad is moeilijk.

De gemiddelde leeftijd van de leden is 70+. Er zijn bijna geen jonge gezinnen meer. Ook komen er minder toeristen naar de kerk. Dat is de laatste 5 jaar sterk afgenomen. Over het algemeen bezoeken 25 tot 45 mensen de kerkdienst.

34

Of een kerk bedreigd wordt in het voortbestaan, hangt grotendeels af van de toekomstverwachting van de gebruiker. Dit geldt zowel voor een bestendige toekomst in het huidige religieuze gebruik, als voor ombuiging naar een combinatieof nevengebruik en herbestemming. Niet alle kerken hebben een heldere toekomstverwachting.

Hoe urgent het is om actie te ondernemen hangt samen met de cultuurhistorische en maatschappelijke waarde van het kerkgebouw. Hoe hoger deze waarden, hoe hoger het algemeen belang om het kerkgebouw te behouden en hoe hoger de urgentie om langdurige leegstand tegen te gaan. Maar ook de eerdergenoemde waarden wegen mee.

Nadenken over de toekomst van kerken en andere gebedshuizen verdient zorg­­­ vuldigheid. De gebouwen liggen mensen na aan het hart. Dat komt onder andere omdat mensen de gebouwen vanuit allerlei perspectieven van belang vinden: als huis van het Woord & gebed, als plaats van samenkomst, als baken in de buurt, als plek van ‘zijn’, economisch/ als vastgoed object en als kristallisatie­­­punt van cultuur (Kerkenvisies feiten en inzichten, programma Toekomst Religieus Erfgoed).

Bouwkundige staat van de kerkgebouwen Een bestendige toekomst voor de kerk­­­ gebouwen hangt in eerste instantie af van de toekomst­verwachting van de eigenaar/ gebruiker. Van belang is ook de bouwkundige staat waarin kerkgebouwen verkeren. Met behulp van een bouwkundige scan, uitgevoerd door de Monumentenwacht, zijn de bouwkundige staat en de omvang van de te verwachten kosten ingeschat. Hieruit blijkt dat de omvang van de kosten moet worden gerelateerd aan de omvang van het gebouw en aan de toegepaste materialen. Niet onvermeld mag blijven dat het onderhoud aan gebouwen, die de status van rijks­­ monument hebben, vaak meer kosten met zich meebrengt dan onderhoud aan nietmonumentale gebouwen. Een indicatie van de verwachte kosten is verbeeld in een infographic.

Urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

35

Nr.

Kerk

Plaats

5​

Oud Gereformeerde Gemeente​

Bruinisse​

11​

Christelijk Gereformeerde Gemeente​

Haamstede​

16​

Plompetoren​

Haamstede​

27​

Oud Gereformeerde Gemeente​

Oosterland (Z)​

39​

Synagoge​

41​

Funct. Monu. Urgentie

Nr.

Kerk

Plaats

​

22​

Johanneskerk​

Nieuwerkerk​

​

23​

Driekoningen Kerk​

Noordgouwe​

24​

Jacobs- of Corneliuskerk​

Noordwelle​

25​

Jodocuskerk​

Oosterland (Z)​

Zierikzee​

28​

Gereformeerde Gemeente

Oosterland (Z)​

Nieuwe Kerk​

Zierikzee​

29​

Oud Gereformeerde Gemeente​

Oosterland (Z)​

44​

Evangelisatielokaal​

Zierikzee​

​

30​

Geertruidkerk​

Ouwerkerk​

48​

Gereformeerde Kerk​

Zonnemaire​

​

31​

Jacobuskerk​

Renesse​

26​

Gereformeerde Kerk​

Oosterland (Z)​

​

33​

Bethlehemkerk​

Scharendijke​

40​

St. Lievensmonstertoren​

Zierikzee​

34​

Hervormde Kerk​

Serooskerke (SD)​

32​

Hoeksteen​

Scharendijke​

​

35​

Hervormde Kerk​

Sirjansland​

1​

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt​

Brouwershaven​

​

36​

Zwanenkerk​

Zierikzee​

2​

Ichtuskerk​

Brouwershaven​

​

37​

Oud Gereformeerde Gemeente​

Zierikzee​

3​

Grote- of Sint Nicolaaskerk​

Brouwershaven​

38​

Thomaskerk

Zierikzee​

4​

Hervomde Kerk​

Bruinisse​

​

42​

Christelijke Gereformeerde Kerk​

Zierikzee​

6​

“’t Kerkje onder d’n diek” / Geref. Kerk​

Bruinisse​

​

43​

Koninkrijkszaal​

Zierikzee​

7​

Gereformeerde Gemeente​in Nederland

Bruinisse​

​

45​

Gasthuiskerk​

Zierikzee​

8​

Hervormde Kerk​

Burgh​

46​

St. Willibrordus​

Zierikzee​

9​

Adriaanskerk​

Dreischor​

47​

Hervormde Kerk​

Zonnemaire​

10​

Johannes de Doperkerk​

Haamstede​

12​

O.L. Vrouwe op Zee​

Haamstede​

13​

Gereformeerde Gemeente​

Haamstede​

14​

Ontmoetingskerk​

Haamstede​

15​

Pelgrimskerk​

Haamstede​

17​

Protestantse Kerk​

Kerkwerve​

18​

Pniëlkerk​

Kerkwerve​

19​

Jacobuskerk​

Nieuwerkerk​

20​

Gereformeerde Gemeente in NL​

Nieuwerkerk​

21​

Gereformeerde Gemeente​

Nieuwerkerk​

​

Functie: Herbestemd

Monument: Rijks

Funct. Monu. Urgentie

Urgentie: Geen bedreiging

In transitie, leegstaand

Bedreiging op termijn

Religieus gebruik

Actuele bedreiging Onbekend

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

In het algemeen is de staat van de meeste kerk­­­gebouwen binnen de gemeente Schouwen-Duiveland als goed beoordeeld (33 van de 48). 9 Kerkgebouwen zijn in redelijke staat, 5 kerken in matige staat en 1 kerkgebouw is in zeer slechte staat. Schade aan pleisterwerk

Verstopte hemelwaterafvoer

Slecht uitgevoerd voegwerk met vervolgschade

Gebreken aan schilderwerk

Loskomend muurlood met lekkage als gevolg

Loszittende bliksembeveiliging

Onderscheid moet worden gemaakt tussen kerk­­­gebouwen, die als rijksmonument zijn aangewezen (17 van de 48) en niet monumentale kerkgebouwen (31 van de 48).

16 12

11

6 3 €

€€

€€€

€€€€€

Indicatie verwachte kosten

Van de rijksmonumenten is veruit het grootste deel in goede bouwkundige staat. Van de 17 rijksmonumenten zijn 2 gebouwen in redelijke staat en 1 in matige staat. De overige 14 gebouwen zijn in goede staat. Van de overige 31 kerkgebouwen zonder beschermde status is de bouwkundige staat van 19 gebouwen als goed beoordeeld (bijna 60%). Nog eens 7 gebouwen zijn als redelijk beoordeeld en 4 gebouwen als matig. Eén kerk op Schouwen-Duiveland is in zeer slechte staat, dit betreft een leegstaand kerkgebouw in Scharendijke.

33

9 5 0 +++

++

+

–

Staat van onderhoud

36

€€€€

0

1

––

–––

7.

Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Kerkgebouwen

Kerkeigenaren

Sterkte

Zwakte

Sterkte

Zwakte

De kerkgebouwen bevinden zich over het algemeen in een goede tot zeer goede bouwkundige staat

Vitale kerkgemeenschappen bezitten kerkgebouwen die uit architectuur­ historisch oogpunt het minst interessant zijn

De meest vitale kerkgemeenschappen zijn te vinden in de “bevindelijke hoek”

Vrijwilligers voor met name bestuurlijke functies zijn lastig te vinden

Kerkgemeenschappen draaien op betrokken vrijwilligers, hierbij vindt een grote en bewonderenswaardige inzet van vrijwilligers plaats

Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen zitten voor een groot deel in de leeftijdscategorie 65+

Voor rijksmonumenten wordt meestal gebruik gemaakt van de subsidie­ regeling van het rijk, waarbij de subsidie 60% bedraagt

Het eigen aandeel van 40% (100% 60% subsidie) wordt steeds lastiger op te brengen voor krimpende gemeenschappen

Kerkgebouwen hebben de potentie de leefbaarheid in kernen te vergroten

Kerkgebouwen worden weinig gebruikt voor niet-religieuze activiteiten Commerciële activiteiten zijn meestal niet gewenst

De gemeente heeft aandacht voor verduurzaming en daarvoor ook een ambtenaar aangesteld

Niet-religieuze activiteiten kunnen, bij weinig diversiteit, leiden tot concurrentie tussen kerkgebouwen

Professioneel beheer van kerk­­­ gebouwen is niet of nauwelijks aanwezig Verduurzaming van kerkgebouwen heeft onvoldoende aandacht

37

Vrijwilligers hebben niet alle gewenste (met name technische) kennis over de instandhouding van kerkgebouwen

Onze gemeenschap is vitaal. De kerk heeft 600 leden en doopleden die allemaal regelmatig komen uit Oosterland, Nieuwerkerk en enkele uit Zierikzee, Middelharnis en Sint-Philipsland. Op zondag zijn er 400-450 mensen per dienst. Alle leeftijden zijn vertegenwoordigd. Financieel gaat het goed.

Gemeente Schouwen-Duiveland 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

Sterkte

Zwakte

Sterkte

De gemeente kent een groot Er staan geen kerkgebouwen op de aantal rijks- en gemeentelijke gemeentelijke monumentenlijst. monumenten en is daarmee een top-10 monumenten­gemeente in Nederland

Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie

Met meer dan 5 miljoen over­­­­ nachtingen is het toerisme een factor van belang

Uitbreiding van toerisme ligt politiek-bestuurlijk gevoelig

De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een herbestemmingsloods aangesteld

De gemeente kent relatief veel maatschappelijk vastgoed als scholen, dorpshuizen en culturele voor­­­ zieningen (zoals musea)

Er is (nog) geen analyse van gebouwen in gemeentelijk bezit, waardoor matching van behoeften en gebruik (nog) niet mogelijk is De gemeente is niet verantwoordelijk voor alle leegkomende kerkgebouwen Leefbaarheid in verstilde dorpen

38

Provincie

De gehanteerde kerkenvisieonderzoekaanpak is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt.

Zwakte

Inwoners 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse

39

Sterkte

Overig Zwakte

De betrokkenheid van inwoners bij de dorpskerken in de kleine(re) kernen is groot, ook zonder dat men bij de kerk is aangesloten

De betrokkenheid bij de kerk is groot in het dorp, maar de religieuze betrokkenheid is zeer beperkt.

Sterkte

Zwakte

De rijksoverheid kent een subsidiereSlechts in 1 geval is binnen de geling voor haalbaarheids­onderzoeken gemeente gebruik gemaakt van de naar bij- en herbestemmingen (niet herbestemmingsregeling van het rijk. alleen voor monumenten). Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject.

8. Conclusies & aanbevelingen 1. Religieus erfgoed Schouwen-Duiveland ernstig bedreigd. 1a. Bijna halvering van het aantal kerken in religieus gebruik over 15 jaar

1c. In 5 van de 17 kernen is de enige kerk een rijksmonument en tevens bedreigd.

Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken onzeker. Op Schouwen-Duiveland zijn er van de 48 oorspronkelijke kerk­­­ gebouwen 2 waarvan alleen de toren bewaard is gebleven, zijn er 8 kerkengebouwen herbestemd en staat er 1 leeg. De verwachting is dat binnen een termijn van ongeveer 15 jaar nog eens circa 16 kerken hun religieuze functie zullen verliezen. Voor 2035 betekent dit dat bijna de helft van de nog als kerk in gebruik zijnde kerk­­­gebouwen hun religieuze functie zal behouden. De hierin gehuis­veste kerk­­­gemeenschappen zijn in het algemeen vitaal en zullen naar verwachting stabiel blijven (of zelfs groeien).

Van de 17 kernen op Schouwen-Duiveland dreigen er 5 hun enige kerk te verliezen. Dit betreft de dorpen Burgh, Renesse, Noordwelle, Noordgouwe en Dreischor. In alle gevallen gaat het om rijks­­ monumenten. De overige rijksmonumentale kerkgebouwen die bedreigd worden staan in kernen met meerdere kerkgebouwen. Dit betreft Zierikzee (2 kerkgebouwen), Haamstede (1), Oosterland (1) en Brouwershaven (1). Op het totaal van 16 bedreigde kerkgebouwen zijn er 10 met de status van rijks­­monument. Het in stand houden van deze 10 rijksmonumenten is een hele grote opgave voor huidige of nieuwe eigenaren.

1b. 10 van de 15 rijksmonumentale kerken zijn bedreigd Een belangrijk inzicht is dat de rijksmonumentale kerkgebouwen die bedreigd worden uitsluitend PKN- en RK-kerken zijn (een enkele uitzondering daargelaten). Wel is uit de bouwkundige scan tevens gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van deze kerk­­ gebouwen redelijk tot goed te noemen is. Direct bedreigd in het voortbestaan als kerk met religieuze functie zijn 7 rijks­­monumentale kerken, op termijn bedreigd worden 4 rijksmonumentale kerken (waar onder 1 reeds herbestemde kerk), en niet bedreigd zijn 5 gebedshuizen. Dit betekent dat 10 van de 15 rijksmonumentale kerkgebouwen op Schouwen-Duiveland zonder ingrijpen binnen nu en 15 jaar geen duurzaam toekomstperspectief hebben.

40

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 1: Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven) functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerk­­­ gemeenschap. Bij een verkoop en herbestemming speelt dit in mindere mate. Denken in ‘kerken als kansen’ in plaats van als problemen, is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering. De gemeente Schouwen-Duiveland kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheids- en/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaalmaatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Schouwen-Duiveland, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen.

Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling.

41

Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie. Soms staat er net een nieuw dorpshuis of andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Aanbeveling 2: Onderzoek op provincieniveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van het eiland of de provincie Ook op eiland- of provinciaal niveau kunnen kansen zijn of ontstaan voor leegkomende kerken. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme, of het ondersteunen van migrantenarbeiders. Het is zaak om bij neven- of herbestemmingen van kerken de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken. En om hierbij de toekomstige ontwikkelingen op de verschillende niveaus te betrekken. Zie ook aanbeveling 7.

2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument 8. Conclusies & aanbevelingen

Naast 15 rijksmonumentale kerkgebouwen verdienen er meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/of cultuurhistorische waarde. Voorbeelden hiervan zijn in ieder geval de Geertruidkerk in Ouwerkerk en de Onze-Lieve-Vrouwe-ter-Zee kerk te Haamstede. Aanbeveling 3: Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs op provinciaal niveau Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de nooit bezochte rijksmonumenten een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de 15 tot 20 jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Slechts 1 locatie op SchouwenDuiveland voldoet aan deze norm.

42

Aanbeveling 4: Breid de bescherming van de kerkencollectie uit (inclusief interieurs) Uit het onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om deze kerken verder te onderzoeken en - na consultatie van kerken en erfgoedorganisaties - voor te dragen voor gemeentelijke bescherming.

3. De situatie per kern en kerkgebouw is verschillend 8. Conclusies & aanbevelingen

43

De geschiedenis, de geografische ligging, de bevolkingsopbouw en de economische ontwikkeling zijn van invloed geweest op het kerkenlandschap van Schouwen-Duiveland. Vanzelfsprekend zijn er in de grotere kernen als Zierikzee, Haamstede en Bruinisse meerdere kerkgebouwen. Sommige kernen zijn echter klein gebleven en hebben maar 1 kerkgebouw dat dan ook nog als rijks­­monument is beschermd, de oude dorpskerk. Met name de ringdorpen Dreischor en Noordgouwe (beide beschermd dorpsgezicht), maar ook Noordwelle, zijn daarvan goede voorbeelden. Ook zijn er kernen met 1 kerkgebouw zonder rijksmonumentale status, maar waarbij het kerkgebouw wel van grote betekenis is voor het dorp. Dit is in ieder geval aan de orde in Ouwerkerk (Geertruidkerk) en Zonnemaire (Hervormde kerk). Inwoners van kernen met slechts 1 kerkgebouw zullen naar verwachting meer waarde hechten aan het behoud van dat kerkgebouw als sociaal-maatschappelijk en historisch-ruimtelijk ankerpunt.

Aanbeveling 5: Betrek bewoners en dorpsraden bij de toekomst van kerken Bewoners en dorpsraden zijn cruciaal om te betrekken bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van het kerkgebouw. Uit vergelijkbaar onderzoek op regionaal en landelijk niveau blijkt eveneens dat niet alleen leden van een kerkgemeenschap zich verbonden voelen met een kerkgebouw. Kerktorens zijn bakens in de buurt en stad. Veel bewoners gingen vroeger naar de kerk en hun ouders ook. Eens per jaar wordt de kerk nog bezocht, bijvoorbeeld met kerstmis. Ook een bezoek aan de kerk tijdens een culturele manifestatie komt geregeld voor. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken. Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Een aanpak per (dorps)kern lijkt de meest aangewezen aanpak voor de gemeente.

4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekende 8. Conclusies & aanbevelingen

Het nadenken over de toekomst is een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn veelal in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrij­­­willigers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie/beheer, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgemeenschappen ontbreekt vaak de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen. De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om.

Veel van de gefuseerde kerkgemeenschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van gebouwen. Vanuit diverse kerkbesturen van bedreigde kerken is de bereidheid kenbaar gemaakt dat zij kerk­­­ gebouwen willen overdragen aan een professionele partij.

44

Aanbeveling 6: stimuleer bedreigde kerken om neven- of her­­­­bestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Immers, dan voorkom je dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer 5 jaar aan voor­­­ bereiding vergt. Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. Op Schouwen-Duiveland hebben reeds 3 kerken zich hiervoor aangemeld.

8. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 7: onderzoek de wenselijkheid om een professionele organisatie op provinciaal niveau vorm te geven Kerkbesturen van de rijksmonumentale kerken geven aan dat zij het einde van het religieus gebruik in zicht zien komen. Het verantwoordelijk zijn voor het onderhoud van deze monumenten, zowel qua expertise als qua financiële opgave, valt zwaar. En wordt steeds zwaarder naarmate het lastiger is om de bestuursfuncties te vervullen met ook nog eens de juiste achtergrond. Bij steeds meer kerkbesturen ontstaat de roep om deze kerken over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Waarbij deze partij ook passende structurele functies verzorgt om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan 100 monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland bestaat de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die in dit opzicht wel ambitieus is, maar met 4 kerken in bezit, nog bescheiden in omvang is. De grote aantallen bedreigde rijksmonumentale kerken op SchouwenDuiveland en in andere Zeeuwse gemeenten vragen om het nadenken over het vormgeven van een dergelijke organisatie.

45

5. Gebrek aan financiële middelen voor instandhouding kerkgebouwen 8. Conclusies & aanbevelingen

De meeste kerkgebouwen zijn goed onderhouden. Echter, de 15 rijksmonumentale kerkgebouwen op Schouwen-Duiveland worstelen met het vinden van middelen om de hoge kosten voor instandhouding te bekostigen. Alle besturen vragen wel de beschikbare rijkssubsidies aan, maar ook het opbrengen van de eigen bijdrage is steeds vaker een groot probleem. Als hier geen structurele oplossing voor gevonden wordt, is de toekomst van deze rijks­­monumenten in gevaar. Voor bedreigde kerkgebouwen zonder monumentenstatus zijn er geen subsidiemogelijkheden, en is dit probleem des te nijpender Aanbeveling 8: Monitor op provinciaal niveau onderhouds­ achterstanden bij monumentale kerkgebouwen structureel en stel herstelprogramma op Alle rijksmonumentale kerken in de gemeente Schouwen-Duiveland maken gebruik van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim) en laten zich daarbij ondersteunen door een professioneel bureau. Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt. Voor de onderhoudskosten zijn bij gemeente en provincie geen aanvullende subsidiemogelijkheden. Een overzicht van subsidiemogelijkheden is opgenomen in bijlage 3. Indien er sprake is van een restauratie kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de provincie Zeeland.

Op deze provinciale subsidie­ regeling voor restauratie van rijksmonumenten kan jaarlijks een beroep worden gedaan. De provinciale regeling kent een subsidiepercentage van 70%, maar ook dan is een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk. Dit moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Ook hierbij geven kerkbesturen aan dat de eigen bijdrage

46

een probleem is. Als kerkgebouwen, aangewezen als rijksmonument, een andere functie krijgen dan het religieuze gebruik, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan. Ook dan blijft het eigen aandeel een aandachtspunt. Dus aanvullende functies of andere manieren om inkomsten te genereren moeten gezocht worden om de exploitatie op orde te brengen. Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuur­ historisch van belang zijnde kerkgebouwen kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de herbestemming van een kerkgebouw (en andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek. Het verbeteren van de algemene financiële positie van bedreigde kerkgebouwen, zodat zij wel in staat zijn de eigen bijdrage te betalen, komt ook in andere aanbevelingen aan de orde. Tegelijkertijd is verdiepend onderzoek naar onderhoudsachterstanden in relatie tot subsidiemogelijkheden en opties voor aanvullende financiële regelingen een aanbeveling. Immers, hoe langer de onderhouds­ achterstanden oplopen, hoe groter het risico dat de kerkgebouwen te veel verloederen. De kosten om een sterk verloederd gebouw op te knappen zijn relatief veel hoger dan het enigszins bijhouden van het onderhoud.

In deze situatie wordt het vinden van een duurzaam toekomstperspectief voor de kerk steeds moeilijker en dreigt sloop als enige optie.

6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet 8. Conclusies & aanbevelingen

Met name de jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor verduurzaming. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Aanbeveling 9: voer op provinciaal niveau duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Op gemeenteniveau zijn geen budgetten beschikbaar om deze scans te laten uitvoeren. Op rijksniveau wel, maar om diverse redenen wordt er in Zeeland nog nauwelijks gebruik van gemaakt. Wellicht dat de Provincie hier een faciliterende en/of stimulerende rol zou kunnen vervullen om deze hobbel te slechten.

7. Ondersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige bestuursfuncties is nu 1 van de grootste knelpunten voor bedreigde kerken in religieus gebruik. Aanbeveling 10: zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Museum Catharijneconvent heeft hier een mooi voorbeeld voor, waarbij door slimme ‘framing’ een vacature aantrekkelijk wordt ervaren en sneller vervuld raakt.

Duurzaamheid: het kerkgebouw is niet geïsoleerd. Het gebouw is éénsteens gemetseld. Ramen zijn enkelglas. De kachel moet minstens 1 dag van tevoren aan om de kerk warm te krijgen voor de dienst. Staat van onderhoud is goed. Om de energiekosten wat te drukken willen kan eventueel gekeken worden naar de aanschaf van zonnepanelen. Er zijn echter geen ambities om het gebouw te verduurzamen omdat de kosten daarvoor niet terugverdiend gaan worden.

47

8. Contactpersoon dringend gewenst voor kerk­­­ eigenaren èn collega’s bij de gemeente 8. Conclusies & aanbevelingen

Kerken geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreek­ ­­punt bij de gemeente Schouwen-Duiveland. Op dit moment is er onvoldoende capaciteit beschikbaar om deze functie structureel en op voldoende sterkte te kunnen invullen. Zonder een dergelijk aanspreekpunt dreigt de constructieve relatie die nu is opgebouwd met de kerkbesturen weer te verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staan en de bedreiging die dit vormt voor het (rijksmonumentale) religieus erfgoed van de gemeente Schouwen-Duiveland, is dit zeer ongelukkig. Ook binnen de gemeentelijke organisatie staat de kerkenproblematiek onvoldoende scherp op het netvlies van de beleidsafdelingen, waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen. Denk ook aan gemeentelijke taken als het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen, bibliotheken, gezondheidscentra e.d.), stimuleren van cultuur (muziekvoorstellingen, muziekschool), recreatie & toerisme, duurzaamheid & energietransitie etc. Een centrale aanjager, een contactpersoon, is hierbij onontbeerlijk.

publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Een aanjager is voorwaardelijk om deze kansen voor de kerkenopgave op SchouwenDuiveland, vanuit de gemeentezijde, te verzilveren. Deze rol past bij de erfgoedcoördinator van de gemeente.

Aanbeveling 11: Stel een contactpersoon aan bij de gemeente Schouwen-Duiveland als aanspreekpunt voor kerken en collega’s

Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Schouwen-Duiveland de contacten met de kerkbesturen goed onderhoudt en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager onmisbaar (zie vorige aanbeveling). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Schouwen-Duiveland, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De contactpersoon regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.

Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om nood­­ zakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Schouwen-Duiveland een structurele aanjager beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Schouwen-Duiveland en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om passende functies te vinden. Wellicht functies waardoor de kerkgebouwen

48

Aanbeveling 12: bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Schouwen-Duiveland Uit voorliggend onderzoek blijkt dat vrijwel alle rijksmonumentale (dorps)kerken bedreigd zijn in het voorbestaan. Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente.

Kom in actie! 8. Conclusies & aanbevelingen

De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen ervaren dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. Meer dan 50% van het religieuze erfgoed op SchouwenDuiveland heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomst­ perspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerken leeg komen te staan, vervallen en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerk­­ gebouwen opleveren - al dan niet in combinatie met de religieuze functie - als daar tijdig mee wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerk­­ gemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten. Ook om andere kansrijke oplossings­ richtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.

Er is interesse in het inventariseren van maatschappelijke functies in het dorp en meer mogelijkheden voor zaalverhuur in de kerk. Nieuwe activiteiten zijn wel lastig rond te krijgen met de vrijwilligers van de kerk en de faciliteiten (zoals de keuken) zijn beperkt. 49

Voorstel: De gemeente Schouwen-Duiveland pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt alle kerkbesturen uit die actief over de toekomst van hun kerk willen nadenken (verdiepend onderzoek fase 2). In een gezamenlijke projectgroep “Toekomst kerken Schouwen-Duiveland” (naam nader te bepalen) vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de aan­­­bevelingen uit de kerkenvisie . De projectgroep stelt een uitvoerings­programma op en legt dit voor als volgende stap aan burgemeester & wethouders en de gemeenteraad. Parallel hieraan en met overlap kunnen kerk­­­ eigenaren zelf actie ondernemen en datzelfde geldt voor de gemeente Schouwen-Duiveland.

9. Actieplan Na vaststelling van de kerkenvisie is het belangrijk om in actie te komen. Voorstel is dat de gemeente Schouwen-Duiveland de rol pakt van initiator en inspirator en alle kerk­­­besturen uitnodigt die actief over de toekomst van hun kerk willen nadenken (verdiepend onderzoek fase 2). In een gezamenlijke projectgroep “Toekomst kerken Schouwen-Duiveland” vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten (niet alles kan en hoeft tegelijker­­­tijd), met als uitgangspunt de aan­­­­bevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt vervolgens een uitvoerings­programma op en legt dit voor als volgende stap aan B&W en de gemeenteraad. Parallel hieraan kunnen kerkeigenaren zelf en de gemeente Schouwen-Duiveland actie ondernemen. In onderstaand overzicht zijn de aanbevolen acties in beeld gebracht.

Kerkbesturen

Gemeente Schouwen-Duiveland

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Schouwen-Duiveland

Acties

50

9. Actieplan

Aanbevolen acties voor kerkeigenaren en de gemeente Schouwen-Duiveland in fase 2 van het kerkenvisietraject:

Kerkbesturen

Gemeente Schouwen-Duiveland

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente

Platform Toekomst kerken Schouwen-Duiveland

Acties

51

Kerkbesturen Schouwen-Duiveland

Platform Toekomst kerken Schouwen-Duiveland

Gemeente Schouwen-Duiveland

• Doe mee aan het platform Toekomst kerken Schouwen-Duiveland • Kerken met een onzeker toekomst­ perspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Schouwen-Duiveland (aanbevelingen 6 en 13) en voer duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 9)

• Leer elkaar beter kennen • Doe inspiratie op bij elkaar en anderen, ook buiten Schouwen-Duiveland • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken in groepjes: • Meedenken in de opzet van een sterke stichting die kerken overneemt voor Zeeland, waarbij de Stichting Oude Zeeuwse Kerken nadrukkelijk een optie is (aanbeveling 7) • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente Schouwen-Duiveland sociaal-maatschappelijke functies kan onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerk­­­gebouwen (met vaste langjarige huur) (aanbeveling 1) • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van het eiland of de provincie en onderzoek of cultureel toerisme kansen biedt voor de toekomst van (groepjes van) kerken (aanbeveling 2) • Bedenk hoe bewoners en dorpsraden te betrekken bij de projecten (aanbeveling 5) • Zet in op slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met het Catharijne Convent en/ of met het steunpunt vrijwilligers dat de gemeente SchouwenDuiveland subsidieert (aanbeveling 10)

• Stel een contactpersoon aan bij de gemeente Schouwen-Duiveland als aanspreekpunt voor kerken en collega’s en projectleider vanuit de gemeente voor het platform Toekomst kerken SchouwenDuiveland (aanbeveling 11) • Stimuleer bedreigde kerken om nevenof herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken (aanbeveling 6) • Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente SchouwenDuiveland (aanbeveling 12) • Breid de bescherming van de kerken­ collectie uit inclusief interieurs en actualiseer registraties van kerkelijke interieurs samen met de provincie Zeeland (aanbeveling 3 en 4) • Onderzoek samen met de provincie Zeeland of een structurele monitor onderhouds­ achterstanden bij monumentale kerk­­­ gebouwen wenselijk en haalbaar is en zo ja, stel een herstel­programma op (aanbeveling 8)

52

Bijlage 1

Kerkenpaspoorten

53

1

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Haven Noordzijde 10 Brouwershaven

M S

327m2

Bouwjaar

1905

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

Gereformeerde Kerken in Nederland vrijgemaakt (GKV)

Gebruik

Religieus

Het kerkgebouw is gelegen aan de haven, in het centrum van Brouwershaven. De gemeente in Brouwershaven telt rond de 95 leden. Op het eiland Schouwen-Duiveland is de gemeente de enige kerk van dit verband. De kerkgemeenschap is een streekgemeente, van Bruinisse tot Burg-Haamstede. Het grootste deel van de kerkgemeenschap woont in Brouwershaven.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

54

De kerk is gebouwd als Gereformeerde Kerk en sinds 1946 Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Het gebouw van de gemeente is een sobere zaalkerk in neoromaanse stijl. De voorgevel ligt in een gesloten gevelrij aan de haven. Het gebouw heeft een zadeldak haaks op de straat met een dakoverstek boven de topgevel. Karakteristiek zijn de zwaar geprofileerde rondboogvensters met bakstenen traceringen. Op de galerij een orgel uit 1910 van A.S.J. Dekker (Goes). Het kerkgebouw heeft belang als voorbeeld van neoromaanse kerkenbouw uit het interbellum. Het speelt een rol in de geschiedenis van de Oud Gereformeerde Kerken op Schouwen-Duiveland.

2

Ichtuskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

M.P.M. van de Kloosterstraat 1 Brouwershaven

M

275m2

Bouwjaar

1955

†

Christelijk gebruik

Architect

Rothuizen, A. & P.J. ‘t Hooft / T. v.d. Kooi

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

55

Kerkenpaspoort

De zaalkerk is gebouwd voor de Gereformeerde Kerk en ligt in een kleine uitbreidingswijk ten zuiden van het centrum en is gebouwd om zowel de gereformeerden van Brouwershaven als die in Zonnemaire te bedienen. Het gebouw heeft een samenstelde plattegrond met afgeschuinde hoeken. Op het zadeldak staat een modernistische dakruiter. De ingang bevindt zicht in een open portiek. De kerk heeft vensters van verschillende vorm zoals het zeshoekige venster in de kopgevel en grote rechthoekige ramen in de voorgevel. De constructie bestaat uit houten spanten die in het zicht zijn gebleven. De wanden van de kerk bestaan uit schoon metselwerk en het dakbeschot is in het zicht gebleven. Het orgel is gebouwd in 1994 door Fama en Raadgever en is geplaatst op een stalen orgelbalkon.

De kernwaarden van het gebouw worden bepaald door de architectuur van Rothuizen en de betekenis voor de protestantse (gereformeerde) leefcultuur in Zeeland.

3

Grote- of Sint Nicolaaskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkplein 3 Brouwershaven

XL

1237m2

Bouwjaar

14e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

56

Kerkenpaspoort

Het grote kerkgebouw in een kleine stad heeft een geschiedenis die teruggaat tot de 13e eeuw. De oorspronkelijke uit circa 1325 daterende, éénbeukige kerk met een vijfhoekig gesloten koor werd gewijd aan de Heilige Nicolaas. In het eerste kwart van de 16e eeuw begon de vervanging van het eenbeukige schip door het huidige halleschip, waarbij de oorspronkelijke kap opnieuw is toe­­ gepast. Het houten gewelf rust op gesneden figuren. De kerk werd vergroot met de zuiderzijbeuk en omstreeks 1540 kwam de noorderzijbeuk tot stand; de voltooiing met de midden en zuidbeuk vond een kwart eeuw later plaats. In dezelfde tijd vond ook de aanbouw van de sacristie en van een weer verdwenen doopkapel tegen de westgevel van de zuidbeuk plaats. In 1576 kwam de kerk in protestantse handen. Het moderne orgel is

geplaatst in een 16e eeuwse kas. Omdat de kerk zwaar beschadigd was door de Watersnoodramp van 1953 was een restauratie noodzakelijk, daarna volgden nog enkele restauraties. De huidige ramen stammen uit de 19e eeuw. De eerste dakruiter van de kerk stamde uit 1667, werd vernieuwd in 1734, in de Franse tijd afgebroken en in 1883 weer herbouwd en in 1932 verhoogd. In de kerk zijn veel interieurstukken uit de 16e tot en met de 20e eeuw bewaard gebleven. De kerk heeft een hoge waarde door de restanten van oude bouwfasen vanaf de 14e eeuw. De interieurstukken uit verschillende perioden vormen belangrijke waarden.

4

Hervormde Kerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Kerkplein 1 Bruinisse

L

665m2

Bouwjaar

1952

†

Christelijk gebruik

Architect

Rothuizen, A. & P.J. ‘t Hooft

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

57

Kerkenpaspoort

Het gebouw vervangt een in de 1945 verwoeste voorganger. Ook was de kerk een belangrijk onderdeel in de herstructurering van Bruinisse tijdens de wederopbouw, waarbij het oude centrum een nieuwe inrichting kreeg. De kerk heeft een rechthoekige plattegrond met houten kap, dakruiter en verhoogd voorplantsoen. Vrij toe­­ gepaste neoclassicistische verwijzingen in de vorm van een tempelfronton, pilasters en een verhoogd entree met trappartij. De kerk heeft bijzondere vensters met afgeronde dorpels die tot in de daklijst lopen. De glas-in-lood ramen zijn van het atelier van Willem Korteweg. In blindnissen onder de vensters verdiepte reliëfs met lchtus­symbool. De kerkruimte heeft een serene lichtval, iets waar Rothuizen zich persoonlijk mee bezighield. De kerk is verbouwd, waarbij de buitenruimte tussen consistorie en kerk is

overkapt en een etage is toegevoegd. De hoofdvorm van de kerk zelf is intact. De bouwer van orgelkas en binnenwerk is Gebr. Van Vulpen (1954) De kerk heeft waarde als onderdeel van het oeuvre van Rothuizen en ’t Hooft en als uitdrukking van de protestantse leefcultuur in Zeeland.

5 Kerkenpaspoort

S

Oud Gereformeerde Gemeente

Geen monumentenstatus

Adres

Prinses Margrietstraat 2 Bruinisse

142m2

Bouwjaar

1957

Herbestemd

Architect

Hermelen, J. van

Bouwstijl

Traditonalisme

Denominatie

Oud Gereformeerde Gemeente

Gebruik

Sportzaal

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

58

Kerkenpaspoort

Het gebouw van de Oud Gereformeerde Gemeente is een eenvoudige recht­ gesloten zaalkerk, sinds 1987 her­­ bestemd als sportzaal. De bakstenen zaalkerk heeft een met pannen gedekt zadeldak. Het gebouw heeft een tuitgevel met schouders zonder decoraties in het metselwerk. De vensters en de entree hebben segmentbogen en in de geveltop is een rond venster. In de uiterst onopvallende vormgeving toont het gebouw zich als een typische ‘kerkschuur’ van de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Het eerste gebouw waar zij vanaf 1908 bijeen kwamen, werd in 1945 verwoest door oorlogshandelingen. Tot 1957 maakte dit kerkgenootschap gebruik van een verenigingsgebouw.

Een gevelsteen herinnert aan de start van de bouw. De kerk is door de herbestemming niet gaaf bewaard gebleven. Ook enkele veranderingen in het exterieur, zoals aangebrachte dakvensters dragen hieraan bij. Het als functioneel te typeren gebouw heeft weinig architectuurhistorische waarde. De kerk is een uitdrukking van de protestantse leef­ cultuur in Zeeland, in het bijzonder van die met een bevindelijk gereformeerde signatuur.

6

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Noorddijk 4 Bruinisse

S

249m2

Bouwjaar

1904

†

Christelijk gebruik

Architect

A. van den Broek

Bouwstijl

Neoromaans, neoclassicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Neoclassicistische zaalkerk met houten dakruiter. De kerk uit 1904 verving een eerdere kerk uit 1868. Deze kerk heeft de bijnaam “’t Kerkje onder d’n diek”. De bakstenen gevels van de kerk zijn geleed met lisenen. Daartussen zijn roedenverdeelde rondboogvensters aangebracht. De entree bevindt zich in de kopse gevel waarin de vensters in blindnissen zijn geplaatst. Het interieur is bij de Watersnoodramp van 1953 beschadigd, waarna de binnenmuren zijn vernieuwd. Een nieuwe luidklok is in november 1996 geplaatst. De bouwer van orgelkas en binnenwerk is Fa. M. Spiering te Dordrecht.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

59

Ondanks dat het interieur van de kerk gewijzigd is heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken zeldzaam aan het worden.

7

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Schoolstraat 13 Bruinisse

L

641m2

Bouwjaar

1950

†

Christelijk gebruik

Architect

Wilde, J. de

Bouwstijl

Neoromaans

Denominatie

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

60

Kerkenpaspoort

Zaalkerk met entreehal aan één van de kopse gevels, aangebouwde bij­­ gebouwen en kleine klokkentoren. Het gebouw is gebouwd na de vernietiging van een voorganger in de Tweede Wereldoorlog. Het ontwerp heeft eenvoudige decoraties in metselwerk, waaronder horizontale banden, lichte hoekblokken en omlijstingen. De entree is uitgevoerd met rondbogen op classicistische zuilen. Het interieur wordt gekenmerkt door een houten lambrisering en vast meubilair. Het stucwerk en de kanselhemel van de preekstoel hebben neobarokke invloeden. De glas-in-lood-ramen (Wim Korteweg, Dordrecht) staan voor links en rechts in de kerk. De kerk is van de straat afgescheiden door een gemetselde lage tuinmuur en heeft enkele bijgebouwen (consistorie, nieuwe vergaderruimten). De Gereformeerde Gemeente in Nederland kon in 2006

een aan het kerkgebouw aan­­grenzend huis aan de Poststraat kopen. Deze woning werd begin 2009 gesloopt. Van de oude vergaderzaal bleven voor de verbouwing maar enkele muren overeind. De vergaderruimtes zijn gerealiseerd naar een ontwerp van E. van der Bos. Het nieuwe complex heeft de uitstraling van een woonhuis gekregen, naar de wens van de burgerlijke gemeente. De hoofdvorm en het interieur van de kerk zijn intact, maar hebben geen grote architectuur­ historische waarde. De kerk is een uitdrukking van de protestantse leefcultuur in Zeeland, in het bijzonder van de bevindelijk gereformeerden.

8

Hervormde Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Burghse Ring 33 Burgh Haamstede

M

286m2

Bouwjaar

1678

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Classicisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

61

Kerkenpaspoort

De eerste kerk in Burgh werd vermoedelijk al in de 10e eeuw gebouwd en was ooit gewijd aan de heilige Willibrord. Tot de Reformatie was de kerk rooms-katholiek. Van 1576 tot 1661 deelde Burgh in combinatie met Haamstede een predikant. Wegens bouwvalligheid werd de kerk in 16711674 vervangen door het huidige bakstenen gebouw. Het heeft de vorm van een Grieks kruis met lagere zijarmen. De kerk heeft een houten gewelf en gepleisterde wanden met een lambrisering. Na een brand in 1924 en oorlogsverwoesting zijn details gewijzigd. Het oorspronkelijk meubilair is verloren gegaan. De consistorie bevindt zich achter een schot in de zuiderarm van de kerk. Het eenklaviers orgel is in 1794 gemaakt door A. van Gruizen voor de Herv. Kerk te Ee (Fr.). In 1951 geplaatst in Burgh. De barokke orgelkas heeft aan

de zijkanten gesneden lofwerk met engelenfiguren. De bakstenen westtoren heeft één geleding en is, gelijktijdig met de kerk in de 17e eeuw opgetrokken en vernieuwd na oorlogsverwoesting. De toren heeft en uitkragende torentrans waarboven een achtkant spitsje. De ingangspoort met beeldhouwwerk stamt uit 1948. Bijzonder zijn de epitafen, herinnerd aan leden van de familie De Huybert, onder wie ambachtsheer mr. Pieter de Huybert, de opdrachtgever voor de bouw van de kerk. Het gebrandschilderde raam daterend uit 1999 is een reconstructie van het raam geschonken door de Staten van Zeeland dat bij de brand van 1924 verloren ging. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige situatie bij de Burghse Ring is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Burgh is het gebouw eveneens van belang.

9

Kerkenpaspoort

Adriaanskerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Ring 1 Dreischor

L

924m2

Bouwjaar

Ca. 1350

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

Halverwege de 14e eeuw werd begonnen met de bouw van het vijfzijdige koor. Rond 1400 werd het koor voorzien van een houten tongewelf. Na 1400 werden het schip (noordbeuk), noorderzijkapel en zuidbeuk gebouwd. Het rondlopende metselwerk en de kool­bladige kapiteelversiering van de zuilen wijzen erop dat deze volgens één plan zijn gebouwd. Het schip is opgedeeld in 7 traveeën, de zuidbeuk in 6. Het verhoogde zuidkoor werd rond 1742 ingericht als grafkapel. De daarin aangebrachte grafmonumenten zijn voor de gebroeders Ockersse en later voor mr. Pieter Mogge, alle 3 Zierikzeese regenten. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

62

De toren aan de westzijde van de kerk kwam als laatste gereed. Al tijdens de bouw begon deze te verzakken, wat tijdens de bouw steeds gecorrigeerd werd zodat de toren enigszins krom is.

Aan de zuidzijde van de toren staat een traptoren met stenen spits. In 1867 werd de torenspits door de bliksem getroffen. De toen beschadigde klok werd vervangen door een klok uit 1634, afkomstig van een Middelburgse stadspoort. In de consitorie staat een schouw uit het midden van de 15e eeuw met gebeeldhouwde kraagstenen. De vroeger aanwezige muurschilderingen zijn op een enkele na verdwenen. In het interieur zijn stukken zoals de preekstoel, doophek en banken uit de 17e eeuw bewaard gebleven. In 1953 werd het interieur zwaar beschadigd en het harmonium ging verloren. Het Zweedse volk schonk de kerk een nieuw orgel. De kerk heeft een hoge waarde door de restanten van oude bouwfasen vanaf de 14e eeuw en haar situering in het dorp. In het interieur zijn beeldhouwwerk en interieurstukken belangrijke waarden.

10

Kerkenpaspoort

Johannes de Doperkerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Ring 1 Burgh-Haamstede

L

594m2

Bouwjaar

16e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De kerk aan de Ring is een onvoltooide dorpskerk zonder toren en was oorspronkelijk gewijd aan Johannes de Doper. De kerk is herbouwd in het eerste kwart van de 16e eeuw na een brand. De Johannes de Doper is een kruiskerk zonder koor met een dakruiter op de kruising. In de westmuur bevindt zich de entree met korfboog en groot dichtgezet spitboog­ venster. De vensters hebben een bakstenen vorktracering. Het bakstenen schip en dwarspand hebben zandstenen hoekblokken in de steunberen. In de basementen van de muren bevinden zich aan de zuidzijde lijsten van tufsteen, afkomstig van een vroegere kerk. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

63

Het schip is overdekt met een houten tongewelf en de zijbeuken door halve tongewelven. Het transept is afgescheiden door een beschilderd schot uit

de vroege 19e eeuw. In het transept zijn de vensters aan de noord- en oostzijde dichtgezet. In het interieur is een fragment van een doopvont van rode zandsteen uit de 16e eeuw bewaard gebleven. Daarnaast bevinden zich in het interieur onder andere een preekstoel, lezenaar, doophek, kronen en banken uit 17e en 18e eeuw. In 1987 werd besloten tot nieuwbouw door de fa. A. Nijsse en Zoon te Wolphaartsdijk, waarbij de kas van het Dekker-orgel uit 1921 behouden bleef. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouw­ kundige situatie bij de Ring is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van het dorp is het gebouw eveneens van belang.

11 Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus Herbestemd

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

64

Kerkenpaspoort

Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk Adres

Noordstraat 34 Burgh-Haamstede

Bouwjaar

1935

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Opslag/bedrijfsruimte

De Christelijke Gereformeerde kerk aan de Noordstraat is een voormalige bollenschuur. In 1949 werd het in gebruik genomen als kerk en voor dat doel verbouwd. Het is een zeer eenvoudige zaalkerk met een rechthoekige plattegrond. De oorspronkelijke kerk heeft tuitgevels met schouders. De bakstenen gevels zijn (later?) gepleisterd. De lange zijgevels worden geleed door lisenen met daartussen rechthoekige vensters. De hooggeplaatste vensters hebben een roedenverdeling met een ruitpatroon. De kerk heeft een zadeldak. Tegen de kopse gevels zijn later aanbouwen gemaakt. Aan de voorzijde is een portaal aangebouwd. Een oudere foto opname laat zien dat het interieur eenvoudig was afgewerkt met gepleisterde muren en plafond. In het interieur waren sobere houten banken en een kansel geplaatst. De muren waren voorzien van een

lambrisering. Het kerkje is buiten gebruik gesteld in 1982, toen de christelijk gereformeerden een nieuw kerkgebouw aan de Dapperweg in gebruik namen. Het kerkgebouw aan de Noordstraat staat er nog steeds, maar wordt niet meer als zodanig gebruikt. Het is nu een opslagruimte. Ondanks dat het ex- en interieur van de kerk gewijzigd zijn, heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een zeer eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken zeldzaam aan het worden.

12

Onze Lieve Vrouwe op Zee

Kerkenpaspoort

Beschermd

Adres

Serooskerkseweg 2 Burgh-Haamstede

L

732m2

Bouwjaar

1959

†

Christelijk gebruik

Architect

Lubbe, C.F.L. van der

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

65

Kerkenpaspoort

De open luchtkerk voor buitendiensten bezit ook een rechthoekig gesloten zaalkerk met voorportaal, consistorie met garage en is voorzien van 2 kleine opengewerkte torens naast de ingang. Ze is gebouwd als strandkerk en parochiekerk voor vaste bewoners. In de oorlog vestigden zich veel Brabanders in het dorp die daar verplicht moesten werken. Zo ontstond er een kleine katholieke gemeenschap. Het ontwerp laat ook invloeden van de Bossche School zien door de kubische vormen, het gebruik van sober materiaal en de getalsmatige verhoudingen. De gevels zijn voorzien van decoratief metselwerk met glas-in-loodramen aan weerszijden. Het tentdak wordt ondersteund door 4 stalen pijlers, daartussen bevindt zich een cassetteplafond, waardoor de vierkante vormentaal wordt benadrukt. Het interieur heeft een lichte uitstraling, een vast litur-

gisch centrum met eenvoudige kerkbanken en is verrijkt met enkele originele en later toegevoegde kunstwerken. Nabij de kerk ligt de katholieke begraafplaats. De kerk heeft een architectuurhistorische waarde, naast de cultuurhistorische waarde als toeristenkerk. De 3 dichtgemetselde deuren naar het atrium zijn een aantasting van het concept.

13

Gereformeerde Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Ankerweg 10 Burgh-Haamstede

S

145m2

Bouwjaar

1953

†

Christelijk gebruik

Architect

W. de Jonge jr.

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Gereformeerde Gemeente

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

66

Kerkenpaspoort

De kerk aan de Ankerweg is een traditionalistische zaalkerk onder een zadeldak met roosvensters in voor- en achtergevel en een horizontale lichtstrook onder de dakrand in de zijgevels. Het ingangsportaal met voordeur wordt geflankeerd door ronde vensters. Op het dak staat een dakruiter. In het interieur staat een eenvoudige houten kansel met daarachter het orgel. Dit orgel is de vervanger van het oorspronkelijke Van Leeuwen pijporgel. Vanwege de groei van het aantal toeristen in de kerkdiensten werd in 1972 het kerkgebouw uitgebreid met een zaal met 300 zitplaatsen die tegen de rechter zijgevel is geplaatst. De nieuwe zaal heeft een reeks zadeldaken die haaks op de gevel zijn geplaatst. Ondanks de gerealiseerde uitbreiding is het hoofdvolume goed herkenbaar gebleven.

De kerk heeft een beperkte architectuurhistorische waarde omdat de kenmerken van de kerk grotendeels verloren zijn gegaan door de aanbouwen. Wel is er een verbinding van de kerk met de ontwikkeling van de badcultuur in Haamstede.

14

Kerkenpaspoort

Ontmoetingskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Dapperweg 25 Burgh-Haamstede

M

291m2

Bouwjaar

1982

†

Christelijk gebruik

Architect

v.d. Plas

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)

Gebruik

Religieus

De kerk vervangt een een eerdere Christelijke Gereformeerde kerk aan de Noordstraat. Na de Tweede Wereldoorlog is aan die straat in Haamstede een bollenschuur aangekocht en verbouwd tot kerk. De institutie van de kerkelijke gemeente Haamstede vond plaats in 1956. Het gebouw aan de Noordstraat was niet ideaal. Najaar 1982 kon de nieuwe Ontmoetingskerk aan de Dapperweg 23 in gebruik worden genomen. Het ontwerp van de kerk was van de hand van architectenbureau Van der Plas. De oude kerk aan de Noordstraat is februari 1986 verkocht.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

67

De bakstenen kerk heeft een samengestelde plattegrond en hoge zadeldaken. De kerklocatie is gemarkeerd met een open toren. In de gevels zijn grote vensters aangebracht die bij het liturgisch centrum zijn gevuld met

glas in lood. In de kerkzaal staan losse stoelen. Ondanks dat de kerk gebruik maakt van gelijksoortige materialen zoals baksteen als de kerken uit de wederopbouwperiode wijkt ze door het gebruik van wisselende volumes en dakvormen af van de architectuur uit die periode. In 1987 werd een nieuw orgel in gebruik genomen, dat gebouwd werd door de fa. A. Nijsse en Zonen te Wolphaartsdijk. De kerk doet ook dienst als toeristenkerk en is vanwege de grote toestroom in de vakanties in 2001 vergroot. Het kerkgebouw heeft enig belang als voorbeeld van moderne kerkenbouw waarbij gebruik gemaakt is van een samengestelde plattegrond.